कोल्हापूर

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>कोल्हापूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1859</id>
    <revision>
      <id>2709122</id>
      <parentid>2646504</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97850" sha1="bhc7ntc3a4gjlcrguo7ib51n6nhgrmx" xml:space="preserve">{{जिल्हा शहर|ज=कोल्हापूर जिल्हा|श=कोल्हापूर}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = नगर
|प्रकार_२                  = 
|स्थानिक_नाव               = कोल्हापूर
|राज्य_नाव                  = महाराष्ट्र
|आकाशदेखावा                 = Kolhapur New Palace.jpg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = छ्त्रपती शाहू महाराजांचा राजवाडा व वस्तुसंग्रहालय
|मुळ_नकाशा = 
|मुळ_नकाशा_पट्टी = नाही
|अक्षांश = 16.7000
|रेखांश = 74.2333
|क्षेत्रफळ_आकारमान   [[जिल्हा]] = ७,६९२ km²
                [[शहर]]  = ६६.८२ km²
|शोधक_स्थान                 = right
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 66.82
|उंची                   = 569
|जिल्हा                    = [[कोल्हापूर जिल्हा]]
|लोकसंख्या_एकूण             = ३८७६००१
|लोकसंख्या_घनता            = ५०४
|लोकसंख्या_क्रमांक            = महाराष्ट्रात ९वा
|लोकसंख्या_वर्ष               =  २०११
|मुख्य‌_भाषा              = मराठी
|लोकसंख्या_मेट्रो              = 
|लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक         = 
|लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष            = 
|नेता_पद_१                  = महापौर
|नेता_नाव_१                 = 
|एसटीडी_कोड                 = ०२३१
|पिन_कोड                   = ४१६००१
|टाईम झोन                 = IST (UTC+5:30)
|आरटीओ_कोड                = MH-09
|संकेतस्थळ                 = www.kolhapurcorporation.gov.in
|संकेतस्थळ_नाव              = कोल्हापूर महानगरपालिका संकेतस्थळ
|तळटिपा                   = {{Reflist}}
|गुणक_शीर्षक             = हो
|स्वयंवर्गीत                 = हो
|लिंग_गुणोत्तर = 
|अधिकृत_भाषा = 
}}
{{बदल}}

'''कोल्हापूर''' हा महाराष्ट्राचा महत्वाचा जिल्हा आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] दक्षिण भागातील [[पंचगंगा नदी|पंचगंगा]] नदीच्या तीरावर वसलेले मोठे शहर आहे. येथील मुख्य भाषा [[मराठी]] आहे. येथील '''श्री करवीर निवासिनी आई महालक्ष्मी अंबाबाईचे मंदिर''' हे महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन आणि भारतातील ५१ शक्तिपीठांपैकी एक शक्तीपीठ आहे. [[पंचगंगा]] ही प्रमुख नदी आहे.
* शहराच्या आसपास [[पन्हाळा]], [[गगनबावडा]], [[इचलकरंजी]], [[जयसिंगपूर]], [[कुरुंदवाड]] [[नृसिंहवाडी]], [[खिद्रापूर]], [[विशाळगड]], [[राधानगरी]], [[दाजीपूर अभयारण्य]], [[शाहूवाडी]] तसेच धार्मिक क्षेत्र वाडी [[रत्‍नागिरी]] येथील जोतिबा खोची येथील भैरवनाथ मंदिर इत्यादी प्रमुख ठिकाणे आहेत. 
कोल्हापूरला '''श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज''' यांची गादी म्हणूनही ओळखले जाते. '''श्रीमंत छत्रपती शाहू महाराज''' यांच्या काळात म्हणजेच १८७४ ते १९२२ मध्ये शहराचा मोठा विकास झाला.

== इतिहास ==               
कोल्हापूर आपल्या रंगबेरंगी पोशाख आणि कोल्हापुरी चप्पल यांसोबतच आणखी काही गोष्टींसाठी प्रसिद्ध आहे. कोल्हापुरावर काही काळापूर्वी छत्रपती भोसले घराण्याचे शासन होते.

=== खाद्यसंस्कृती ===
कोल्हापूरमध्ये मिळणारे प्रसिद्ध आणि रुचकर खाद्य पदार्थ म्हणजे कोल्हापूरची मिसळ. महाराष्ट्रातील ही प्रसिद्ध मिसळ कोल्हापूरमध्ये अनेक ठिकाणी वेगवेगळ्या प्रकारे मिळते. उदा. बावडा मिसळ, फडतरे मिसळ, चोरगे मिसळ, हॉटेल साकोली मिसळ, खासबाग मिसळ वगैरे मांसाहारी खाद्य पदार्थांच्या संदर्भात कोल्हापुरातला तांबडा रस्सा (मटणाचे सूप), पांढरा रस्सा (मटणाचे सूप फक्त पांढऱ्या रंगाचे), मटणाचे लोणचे, खिमा राईस बॉल्स प्रसिद्ध आहेत. 
             
कोल्हापुरातल्या खाऊ गल्लीत असलेली राजाभाऊंची भेळ प्रसिद्ध आहे. मिरजकर तिकटी, गंगावेस येथे दूध कट्ट्यावर उत्तम प्रकारचे ताजे दूध मिळते. इथले महालक्ष्मी अंबाबाईचे मंदिर हे देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. पंचगंगा इथली प्रमुख नदी. शहराच्या आसपास पन्हाळा, गगनबावडा, नृसिंहवाडी, खिद्रापूर, विशाळगड, राधानगरी, दाजीपूर अभयारण्य आदी भेट देण्यासारखी ठिकाणे आहेत. कोल्हापूरची लवंगी मिरची प्रसिद्ध आहे. कोल्हापूर जिल्हा (जुना) शाहू महाराजांचा जिल्हा म्हणूनही सर्वपरिचित आहे.
        
एका आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी केशी राक्षसाचा मुलगा कोल्हासुर हा इथे राज्य करत होता. त्यानं सगळ्यांना त्रस्त करून सोडले होते म्हणून देवांच्या विनंतीवरून महालक्ष्मीने त्याच्याशी युद्ध केले. हे युद्ध नऊ दिवस चालले होते. आश्विन शुद्ध पंचमीला महालक्ष्मीने कोल्हासुराचा वध केला. कोल्हासुर महालक्ष्मीला शरण गेला आणि त्याने तिच्याकडे, आपल्या नगराची कोल्हापूर व करवीर ही जी नावे आहेत ती तशीच पुढेही राहावीत, असा वर मागितला. त्यानुसार या नगरीला कोल्हापूर वा करवीर या नावाने ओळखले जाते.

कोल्हापूरचा पिवळाधमक गूळ आणि मसाले कुटणारे डंख हेही कोल्हापूरचे वैशिष्ट्य. सध्या भारतातल्या बहुतेक हॉटेलांत व्हेज कोल्हापुरी, कोल्हापुरी चिकन हे पदार्थ उपलब्ध असतात; पण कोल्हापुरी म्हणजे तांबडा रस्सा व पांढरा रस्सा एकेक वाटी घेऊन त्याबरोबर चिकन किंवा मटण खायचे. म्हणजेच तांबडा रस्सा तिखट लागला तर त्यात पांढरा रस्सा मिसळून आपल्याला योग्य अशा चवीचा रस्सा खाता येतो. हा रस्सा बाकी रश्श्यांप्रमाणे किंवा ग्रेव्हीप्रमाणे टिकाऊ नाही. तांबडा रस्सा तयार करताना कोल्हापुरी चटणी वापरावी लागते.

कोल्हापूरचा अजून एक प्रकार म्हणजे दावणगिरी लोणी डोसा. हा डोसा बऱ्याच ठिकाणी मिळतो. भरपूर लोणी आणि जाळीदारपणा ही त्याची खासियत. कोल्हापुरात मांसाहारी, शाकाहारी स्वयंपाकाची घराघरातली पद्धत जवळपास सारखीच असते. पांढरा तांबडा रस्सा, सुके मटण, खिमा हे प्रकार आख्ख्या कोल्हापुरात होत असतात. त्याचबरोबर तिथल्या पोळ्यांचीही (चपात्या) एक खासियत आहे. तीन पदर सुटलेली व खरपूस तेल लावून भाजलेली ही गरम गरम चपाती अप्रतिम लागते. इथली आणखी एक खासियत म्हणजे ‘पोकळा’ नावाची पालेभाजी. तव्यावर केलेली ही भाजी, भाकरी आणि खर्डा यांना तोड नाही. याबरोबरच दूधकट्ट्यावर मिळणारे आणि ग्राहकासमोरच काढण्यात येणारे म्हशीचे धारोष्ण दूध. थेट पेल्यातच धार काढायची व पेला तोंडाला लावायचा! आणखी एक अफलातून प्रकार म्हणजे, ताज्या दुधात सोडा घालून प्यायची पद्धत अशा पद्धतीने दुधाचे निर्जंतुकीकरण होते.

कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. प्राचीन भारतातील विभिन्न पुराणांनी जिथे शक्तीची देवी प्रकट झाली आहे अशा १०८ शक्तिपीठांची सूची तयार केली आहे. यामध्ये जेथे आजचे वर्तमान कोल्हापूर शहर आहे, त्या करवीर क्षेत्राच्या महालक्ष्मीचे विशेष महत्त्व आहे. श्री महालक्ष्मी मंदिर कोल्हापूरच्या सहा शक्तीपैकी एक आहे कि जिथे कोणतीही इच्छा पुरी होण्याबरोबर मुक्तीही मिळू शकते. यासाठी या स्थळाला काशीच्या तुलनेत अधिक महत्त्व प्राप्त होते.

करवीर हे क्षेत्र नेहमीच धन्य आहे असे मानले जाते कारण महालक्ष्मी आपल्या उजव्या हाताने आई जगदंबेच्या रूपात प्रकट होते यासाठी हे क्षेत्र सर्वच प्रकारच्या विनाशापासून सुरक्षित आहे. या क्षेत्राच्या महानतेने अनेक संताना व कवींना आपल्याकडे आकर्षित केले आहे. या करवीर क्षेत्राने आपल्या भक्तांवर केलेले प्रेमानी दिलेले आशीर्वाद हे अतुलनीय आहे.असेही मानले जाते की श्री दत्तात्रेय अजून पण या ठिकाणी दान करण्यासाठी दुपारच्या वेळेस येतात.

महालक्ष्मी मंदिर वास्तुकला रचनेवर जे नक्षी कामाचे संकेत आहेत त्यावरून असे सांगण्यात येईल की हे मंदिर चालुक्य शासन काळातील म्हणजेच इसवी सन ६०० ते ७०० काळातील असावे. मंदिराची बाहेरची संरचना आणि स्तंभांची कलाकृती हा कलेचा एक अद्भूत नमुना आहे. देवीची मूर्ती रत्नांपासून बनवली आहे. हीसुद्धा जवळ जवळ ५००० ते ६००० वर्षापूर्वीची असावी असे मानले जाते. महालक्ष्मीची मूर्ती ही ४० किलो वजनाची आहे. कोल्हापूर पर्यटनामध्ये देवी महालक्ष्मी मंदिर हे प्रमुख स्थानी आहे. यामुळेच करवीर वासिनी देवी महालक्ष्मीच्या दर्शनासाठी देशभरातून दरवर्षी लाखो भाविक भेट देतात

कोल्हापूर हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे शहर असून प्राचीन काळापासून दक्षिण काशी या नावाने ते प्रसिद्ध आहे. महालक्ष्मी मंदिर आणि जोतिबाचे मंदिर यामुळे हे एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते. तसेच ऐतिहासिकदृष्ट्या कोल्हापूर हे अतिशय महत्त्वाचे शहर असून प्राचीन काळापासून ते विविध राजघराण्याचे राजधानीचे ठिकाण होते.

[[हिंदू]] [[धर्म]]शास्त्रानुसार, प्राचीन काळी केशी राक्षसाचा मुलगा [[कोल्हा]]सुर हा इथे राज्य करीत होता. याने राज्यात अनाचार व सर्वाना त्रस्त करून सोडले होते. म्हणून देवांच्या प्रार्थनेवरून महालक्ष्मीने त्याच्याशी [[युद्ध]] केले. हे युद्ध नऊ दिवस चालले होते आणि [[अश्विन]] शुद्ध [[पंचमी]]स महालक्ष्मीने कोल्हासूर या राक्षसाचा वध केला होता. त्यावेळेस कोल्हासूर महालक्ष्मीला शरण गेला आणि त्याने तिच्याकडे आपल्या नगराची कोल्हापूर व करवीर ही नावे आहेत तशीच चालू ठेवावीत असा वर मागितला. त्यामुळेच या नगरीला कोल्हापूर अथवा करवीर या नावाने ओळखले जाते.
[[चित्र:Mahalaxmi of Kolhapur.jpg|thumb|right|[[महालक्ष्मी मंदिर, कोल्हापूर|महालक्ष्मी]]]]

=== मध्ययुगीन ===
इ.स.पूर्व १ ल्या शतकापासून ते इ.स.च्या ९ व्या शतकापर्यतच्या ऐतिहासिक कालखंडात कोल्हापूर येथील वसाहत आजच्या ब्रह्यपुरीच्या टेकडीवर होती. ब्रह्यपुरीच्या टेकडीतील अवशेषांचे अन्वेषण व उत्खनन असे दर्शविते की, सातवाहन काळात या परिसरात समृद्ध व सुसंस्कृत लोकसमुदाय वस्ती करून रहात होता. इ.स. २२५ ते ५५० पर्यंत वाकाटक, कदंब, शेद्रक व मौर्य या प्राचीन राजघराण्यांचे राज्य होते. इ.स. ५५० ते ७५३ या कालखंडात बदामीच्या चालुक्य घराण्याची सत्ता येथे प्रभावी होती. इ.स.च्या १२ व्या शतकात कोल्हापुरात शिलाहारांचे राज्य होते. इ.स. १२१० मध्ये देवगिरीचा राजा सिंघणदेव याने कोल्हापुराच्या शिलाहार सम्राट भोजराजाचा पराभव केला. त्यानंतर देवगिरीच्या यादवांच्या एका प्रांताची राजधानी म्हणून कोल्हापूर अग्रेसर राहिले. १२९८ मध्ये देवगिरीच्या यादवांचा पराभव झाल्यानंतर १३०६-१३०७ मध्ये कोल्हापूर शहरात मुसलमानी सत्तेचा अंमल सुरू झाला. कोल्हापूर या शहराला ऐतिहासिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते.

=== मराठा साम्राज्य ===
देवगिरीच्या यादवांचा पराभव झाल्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा मुलुख स्वराज्यात समाविष्ट करेपर्यंत कोल्हापूर हे पारतंत्र्यातच होते. शिवाजी महाराजांनी अफझलखानच्या वधानंतर २८ नोव्हेंबर १६५९ रोजी पन्हाळा हा किल्ला घेतला आणि त्यानंतर कोल्हापूर हे शहर [[छत्रपती शिवाजी महाराज्यांच्या]] राज्यात समाविष्ट झाले. छत्रपती [[शिवाजी]] महाराज आणि छत्रपती [[संभाजी]] महाराज यांच्या काळातील अनेक ऐतिहासिक घटनांचे कोल्हापूर शहर हे साक्षीदार आहे.

&lt;br /&gt;१ सिद्धी जोहरने पन्हाळ्याला वेढा देऊन शिवरायाना कोंडीत पकडले होते. &lt;br /&gt;२ शिवा काशीद आणि [[बाजीप्रभू देशपांडे]] याच्या आत्मबलिदानाने ही भूमी पावन झाली आहे. &lt;br /&gt;३ कोंडोजी फर्जंद आणि अण्णाजी दत्तो यांचा असामान्य पराक्रम याच भूमीत घडला. &lt;br /&gt;४ मुघल सरदार दिलेरखानच्या गोटातून निसटून आलेल्या छत्रपती संभाजीमहाराज आणि  छत्रपती शिवाजी महाराज यांची भावपूर्ण भेट याच प्रदेशात झाली. &lt;br /&gt;५ छत्रपती संभाजी राजास पकडणाऱ्या कोल्हापूरचा ठाणेदार शेख निजामास संताजी घोरपडे यांनी याच मातीत धूळ चारली.  &lt;br /&gt;६ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या एका पत्राने निराश होऊन रागाने बहलोलखानास पकडायला गेलेल्या सरसेनापती प्रतापराव गुर्जर आणि त्यांच्या सहा सहकाऱ्यांचा भीमपराक्रम याच कोल्हापूरच्या गडहिंग्लज तालुक्यातील नेसरी या भूमीत घडला.

=== कोल्हापूर संस्थान ===
शिवछत्रपतींच्या मराठा राज्याचे इसवी सन १७०७ साली दोन तुकडे झाले. कोल्हापूर आणि सातारा अशा या दोन गाद्या अस्तित्वात आल्या. त्या पैकी कोल्हापूर संस्थानच्या अधिपती ह्या महाराणी ताराराणी बनल्या. पुढे जरी संपूर्ण भारत देशाबरोबर कोल्हापूर संस्थान जरी ब्रिटिश अधिपत्याखाली आले असले तरी कोल्हापूर संस्थानच्या अधिकारांना धक्का लागला नाही. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर कोल्हापूर संस्थान देखील स्वतंत्र भारतात विलीन झाले.

=== शाहू कालीन सिंचन व्यवस्था ===
कोल्हापूर हे स्वतंत्र संस्थान असल्यामुळे या संस्थानसाठी स्वतःची एक वेगळ्या प्रकारची व पर्यावरणपूर्वक सिंचन व्यवस्था वापरात होती. आज ही सिंचन व्यवस्था शहराच्या जुन्या भागात चालू असून त्याचा वापर खूप कमी प्रमाणात चालू आहे. या सिंचन व्यवस्थेसाठी छत्रपती शाहू महाराजांनी कोल्हापूर शहराच्या दक्षिण भागात कात्यायनी देवाच्या मंदिरात कुंड आहे तीतून नेसर्गिक पाण्याच्य झऱ्याला सुरुवात होते, तीतून तो कळंबा तलाव येथे आणला. तलावाचा व्यास मोठा असल्यामुळे तेथील पाण्याचा वापर जवळपासच्या शेतीसाठी केला जात होता व अजूनही होतो. तिथे महाराजांनी बंधारा बांधला जो जमिनीपासून पाच ते सहा फूट उंचीवर ठेवला, जेणेकरून त्या पाण्यामधे पाला पाचोळा किंवा इतर काही जाऊन दूषित होऊ नये. कळंब तलावातील पाणी त्या बंधाऱ्याद्वारे पाण्याचा खजिना या ठिकाणी आणले. यासाठी भौगोलिक परीस्थिती व गुरुत्वाकर्षण या गोष्टींचा विचार केला होता. पाण्याचा खजिना या ठिकाणी पाण्याचा साठा करून ते पूर्ण शहराला पुरवले जात होते.

==कोल्हापूर खंडपीठ==

मुंबई उच्च न्यायालयाचे फिरते पीठ ज्याला एकल खंडपीठ असेही म्हणतात, ते कोल्हापूरात मा. सरन्यायाधीश [[भूषण गवई]] यांचे हस्ते २०२५ मध्ये सुरू करण्यात आले आहे.

== भूगोल ==

कोल्हापूर हे महाराष्ट्राच्या दक्षिणेला, पंचगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले शहर असून ते [[मुंबई]]पासून ३७६ किमी, पुण्यापासून २३२ किमी, सांगली पासून ५० किमी, गोव्यापासून २२८ किमी आणि बंगलोरपासून ६६५ किमी अंतरावर आहे. कोल्हापूर सह्याद्रीच्या पश्चिम घाटमाथ्यावर असून त्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५६९ मी. (१८६७ फूट) इतकी आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ४ इथून जातो.
[[चित्र:PanchgangaRiverAtKolhapur.jpg|thumb|right|पंचगंगा नदी कोल्हापूर]]

=== पाण्याची उपलब्धता ===
कोल्हापूर हे पंचगंगा नदीच्या किनारी वसलेले शहर असून तिचा उगम पश्चिम घाटामध्ये होतो. या नदीला भोगावती, कुंभी, कासारी, तुळशी आणि धामणी अशा पाच उपनद्या असून त्या शहर आणि आसपासच्या परिसरातून वाहतात. कोल्हापुराला तलावाचे शहर म्हणतात. कोल्हापुरात पूर्वी फिरंगाई, वरुणतीर्थ, लक्षतीर्थ, कपिलतीर्थ, कुंभारतळे, महारतळे, पद्माळे, सिद्धाळा, रंकाळा, कोटीतीर्थ, रावणेश्वर तलाव अशी तळी होती. पण जसजसे शहर वाढू लागले तसे ती तळी बुजवून तिथे नागरी वस्ती झाली. यातील फक्त रंकाळा आणि कोटीतीर्थ हे तलाव सध्या अस्तित्वात आहेत. १७९२ साली कात्यायनीहून नळ घालून शहरात पाणी आणून ते शहरातील निरनिराळया ठिकाणच्या ३२ विहिरींमध्ये सोडले गेले. १३० वर्षांपूर्वी कोल्हापूर शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी कळंबा तलाव बांधण्यात आला. ओघळणारे पावसाचे पाणी कळंबा गावाजवळ दगड मातीचा बंधारा घालून अडवण्यात आले. शहरापेक्षा उंच ठिकाणी हा तलाव असल्याने त्यातील पाणी नैसर्गिक उताराच्या साहाय्याने शहरात नळावाटे आणले.

[http://www.esakal.com/esakal/20100322/4629871922009374181.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305032141/http://www.esakal.com/esakal/20100322/4629871922009374181.htm |date=2016-03-05 }}
{{wide image|Rankala lake panorama.jpg|700px|विशाल रंकाळा तलावाचे दृश्य}}

=== आधुनिक कोल्हापूर ===
कोल्हापूर हे दक्षिण महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचे शहर म्हणून ओळखले जाते. राजकीय, शैक्षणिक, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक सर्वच क्षेत्रात कोल्हापूरने घेतलेली झेप कौतुकास्पद आहे. कोणतेही नव्याने होणारे बदल योग्य प्रकारे स्वीकारून आपल्या योग्य परंपरा पुढे ठेवण्याची कला कोल्हापूरला योग्य प्रकारे साधली आहे.

== अर्थव्यवस्था ==
कोल्हापूर जिल्ह्यासहित कोल्हापूर शहराची अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने शेतीवर अवलंबून आहे. ऊस हे येथील महत्त्वाचे पीक आहे साहजिकच उसावर आधारित उद्योगधंद्याना इथे मोलाचे स्थान आहे. कोल्हापूर शहरात राजाराम सहकारी साखर कारखाना आहे. कोल्हापुरी गूळ अखिल भारतातला उत्कृष्ट गूळ समजला जातो. येथे गूळ संशोधन केंद्राची स्थापनाही करण्यात आली आहे. कोल्हापूर हे येथील दुधासाठीही प्रसिद्ध असून गोकुळ, वारणा, शाहू, मयुर, स्वाभिमानी इत्यादी सहकारी दुग्धसंस्था इथे आहेत. शिवाजी उद्यमनगर, वाय.पी. पोवारनगर, पांजरपोळ या कोल्हापूर शहरात असलेल्या औद्योगिक वसाहती आहेत. फाउंड्री उद्योगात कोल्हापूरने बरीच भरारी घेतली असून लोखंडाचे सुट्टे भाग बनवणारे सुमारे ४०० कारखाने इथे आहेत. कागल फाईव्ह स्टार एमआयडीसी आहे.

== वाहतूक व्यवस्था ==
[[चित्र:New Terminal Kolhapur Airport.jpg|इवलेसे|कोल्हापूर विमानतळ]]
कोल्हापूर शहर रस्ते व रेल्वे तसेच हवाई मार्गांने सुद्धा महाराष्ट्र राज्यातील सर्व प्रमुख शहरे व देशाच्या इतर प्रमुख शहरांसोबत जोडले गेले आहे. मुंबई ते [[चेन्नई]] दरम्यान धावणारा [[राष्ट्रीय महामार्ग ४]] कोल्हापूर शहरामधून जातो. संपूर्णपणे चौपदरीकरण केलेल्या ह्या महामार्गाद्वारे [[पुणे]], [[मुंबई]] [[सांगली]], तसेच कर्नाटकातील [[बेळगाव]], [[बंगळूर]] इत्यादी शहरांपर्यंत जलद वाहतूक शक्य होते. अनेक राज्य महामार्ग कोल्हापुराला [[कोकण]]ाशी जोडतात. [[छत्रपती शाहू महाराज टर्मिनस]]  हे कोल्हापूरातील प्रमुख [[रेल्वे स्थानक]] असून येथून देशाच्या अनेक मोठ्या शहरांपर्यंत रेल्वेगाड्या उपलब्ध आहेत. [[कोल्हापूर विमानतळ]] कोल्हापूर शहराच्या ९ किमी आग्नेयेस असलेल्या उजळाईवाडी या ठिकाणी आहे. सध्या येथून विमानसेवा उपलब्ध आहे.

== शिक्षण ==
कोल्हापूर शहरात खालील काही नामांकित शैक्षणिक संस्था आहेत. येथे दर्जेदार शिक्षण मिळते. त्यामध्ये सायबर (छत्रपती शाहू इन्स्टिट्यूट ऑफ बिझनेस एज्युकेशन आणि रिसर्च, कोल्हापूर) गेल्या ४० वर्षापासून प्रसिद्ध आहे. ही एकमेव स्वायत्त संस्था आहे ज्याला NAAC A+ मिळाले आहे आणि ह्या ठिकाणी संशोधनपण होते. पर्यावरण व्यवस्थापन या विषयामध्ये एम.बी.ए. व पर्यावरण व सुरक्षा या विषयामध्ये एम.एस्सी. असे नावीन्यपूर्ण पदव्युत्तर अभ्यासक्रम इथे उपलब्ध आहेत. इ.स. १९६२मध्ये स्थापन झालेले शिवाजी विद्यापीठ हे देशातील एक अग्रगण्य विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाते.

कोल्हापूरमध्ये महाराष्ट्र सरकारने शिवाजी विद्यापीठाची स्थापना केली आहे. जिल्ह्यातील गारगोटी येथे परिपूर्ण शिक्षणाची सोय आहे. महावीर कॉलेज, श्रीमती ताराराणी ट्रेनिंग कॉलेज, राजाराम कॉलेज, विवेकानंद कॉलेज कोल्हापूर हे देखील येथील अग्रगण्य शिक्षण केंद्र आहे.

== लोकजीवन ==
=== संस्कृती ===
कोल्हापूरच्या संस्कृतीत येथील मराठी चित्रपटांची निर्मिती आणि येथील पहिलवानांची कुस्ती या दोनच गोष्टी प्रामुख्याने आहेत.

=== चित्रपट ===
मराठी चित्रपट सृष्टीचे माहेरघर म्हणून कोल्हापूरची ओळख आहे. अनेक अजरामर चित्रपटांची कोल्हापूर मध्ये स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात निर्मिती झाली. चित्रपटांच्या चित्रीकरणासाठी चित्रतपस्वी भालजी पेंढारकर यांनी &quot;जयप्रभा स्टुडिओ&quot;ची निर्मिती केली. तसेच रंकाळा तलावाच्या पिछाडीस शालिनी सिने स्टोन हा स्टुडिओ होता. सध्या फक्त कोल्हापूर चित्रनगरी हेच शूटिंगसाठी ठिकाण उपलब्ध आहे.

=== कुस्ती ===
मर्दानी कुस्ती हा कोल्हापुरातील लोकप्रिय खेळ आहे. काही राजे हे स्वतः एक चांगले पैलवान होते. जवळजवळ प्रत्येक आठवड्याला येथे जंगी कुस्त्यांचे नियोजन केले जाते. अशावेळी खुल्या मैदानात कुस्त्या खेळवल्या जातात. येथील राजे शाहू महाराज हे एक पैलवान होते जेव्हा ते युरोप सहलीला गेले होते त्यावेळी त्यांनी रोम येथील प्रसिद्ध ‘कॅलोशिअम’ मैदान पाहिले आणि त्यावेळी त्यांनी अशा प्रकारचे मैदान कोल्हापूरात उभारायचे ठरवले आणि त्यांनी सहलीवरून परत आल्यानंतर ‘कॅलोशिओ’ सारखे खासबाग मैदान उभारले. खासबाग हे भारतातील एकमेव कुस्तीचे मैदान आहे. मैदानाच्या मध्यभागी असलेल्या हौद्यातील कुस्ती कोणत्याही अडथळ्याशिवाय जवळजवळ ६०,००० लोक पाहू शकतात. राजकीय लोकांकरीता एक वेगळा भाग ईशान्य बाजुला उभारला गेला आहे. एकेकाळी कोल्हापुरात कुस्ती खेळणाऱ्या पहिलवानांच्या सुमारे ३०० तालीमसंस्था होत्या. तसेच अन्य राज्यातील मल्ल सुद्धा येथे कुस्ती शिकायला येत, आणि आजही येतात. मात्र आज या ३०० तालीमसंस्थांपैकी जेमतेम ६० तालमी शिल्लक राहिल्या आहेत. त्यांपैकी सुमारे ५२ तालमीच्या जागेचा उपयोग नाच-गाणी रस्सा-मंडळे, राजकीय बैठका, हळदी-कुंकू आदी कार्यक्रम चालतात. उरलेल्या आठ आखाड्यांमध्ये आजही कुस्ती जोशात चालते. ते आखाडे असे :-&lt;br /&gt;१. कसबा बावडा कुस्ती केंद्र&lt;br /&gt;२. [[खासबाग]] तालीम&lt;br /&gt;३. नवी मोतीबाग तालीम&lt;br /&gt;४. पंत बावडेकर आखाडा&lt;br /&gt;५. मोतीबाग तालीम&lt;br /&gt;६. शाहू आखाडा, चंबूखडी&lt;br /&gt;७. शाहू आखाडा, मार्केट यार्ड&lt;br /&gt;८. शाहूपुरी आखाडा&lt;br /&gt;९. शाहू विजयी गंगावेस&lt;br /&gt;१०.कालाईमाम तालीम.

=== अन्य ===
कोल्हापूरची शुद्ध चामड्याची चप्पल तिच्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारासाठी आणि टिकाऊपणासाठी जगप्रसिद्ध आहे. ही चप्पल बनवताना खिळे वापरले जात नाहीत. चप्पल पूर्णपणे चामड्यापासून बनते. कोल्हापुरी चपलाला GI मानांकन मिळाले. (२०१९) कोल्हापुरी साज, चपलाहार इत्यादी दागिने प्रसिद्ध आहेत.

=== रंगभूमी ===
* कोल्हापूरमध्ये संगीतसूर्य [[केशवराव भोसले]] नावाचे नाट्यगृह आहे. कोल्हापूर जिल्ह्याच्या इचलकरंजीमध्ये घोरपडे नाट्यगृहदेखील आहे.

=== धर्म-अध्यात्म ===
* कोल्हापूरचे महालक्ष्मीचे मंदिर देशभर प्रसिद्ध आहे. बाहेरगावचा मराठी माणूस कोल्हापूरला आला आणि मंदिरात गेला नाही असे सहसा होत नाही. मंदिरात इतके खांब आहेत की सामान्य माणूस ते मोजू शकत नाही, असा भाविकांचा समज आहे. कोल्हापूरची शान आहे, महालक्ष्मी (आंबाबाई) मंदिर.

कोल्हापूर पासून २२ किमी अंतरावर श्री क्षेत्र जोतीबा (वाडीरत्‍नागिरी) हे सुप्रसिद्ध देवस्थान आहे. दरवर्षी लाखो भाविक केदारनाथ श्री जोतीबाच्या दर्शनाला येतात. जोतिबा देवाची चैत्र पौर्णिमेला प्रसिद्ध अशी यात्रा असते आणि संपूर्ण मंदिरावर गुलालाचा वर्षाव असतो.

== जवळची प्रेक्षणीय स्थळे ==
ऐतिहासिक गड-कोटांनी आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांनी सुजलाम झालेल्या कोल्हापूरचे पर्यटन विश्व विलक्षण आहे. दुर्ग, थंड हवेची ठिकाणे, अभयारण्ये, हेरिटेज वास्तू, धरणे, जंगल सफारीची ठिकाणे असे वैविध्य कोल्हापूरच्या दीडशे किलोमीटरच्या परिसरात आहे. वस्तुतः साडेतीन पीठांपैकी एक शक्तिपीठ श्री अंबाबाई मंदिर, दख्खनचा राजा जोतिबा मंदिर, नृसिंहवाडी, शिलाहार राजांच्या कालखंडातील प्राचीन खिद्रापूर मंदिरासह अन्य पर्यटनस्थळे म्हणजे धार्मिक पर्यटनाचा गोफच. छत्रपती राजर्षी शाहूंची नगरी, मराठी चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर, कुस्तीपंढरी (खासबाग मैदान), गुळाची आशियातील सर्वात मोठी बाजारपेठ, जगप्रसिद्ध कोल्हापूरी चप्पल, रंकाळा तलाव आणि तांबडा-पांढरा रस्सा चाखायचा असेल तर कोल्हापुरला पर्यटकांनी नक्की भेट द्यायला हवी. आता उन्हाळ्याच्या कालावधीत शाळा, कॉलेजला सुट्टी पडल्यानंतर पर्यटनासाठी सहकुटुंब बाहेर पडण्याचा ट्रेंड रुळला आहे. याच काळात पर्यटकांना कोल्हापूर हे डेस्टिनेशनही खुणावते आहे. शहर परिसरातील, जिल्ह्यातील निसर्ग सर्वांना मोहात पाडतो. श्री अंबाबाई मंदिर, भवानी मंडप, रंकाळा तलाव, न्यू पॅलेस, पंचगंगा नदीघाट ही नेहमीची ठिकाणे. येथील प्रेक्षणीय स्थळांपैकी एक असलेला रंकाळा तलाव. तलावाच्या मध्यभागी रंगभैरवाचे मंदिर, एका बाजूला संध्यामठ, पश्चिमेस असलेली शालिनी पॅलेसची वास्तू म्हणजे शिल्पकलेचा अद्वितीय नमुना आहे. मग कलासक्त पर्यटकांना खुणावतात काही अनोखी ठिकाणे. राजारामपुरीतील मांडरे चित्रदालन, ऐतिहासिक शाहू खासबाग कुस्त्यांचे मैदान, दूध कट्टे पहायलाच हवेत. कोल्हापुरातून बाहेर पडलं की जोतिबाचे तीर्थक्षेत्र. डोंगरावर भिरभिरणारा वारा आणि सुखद गारवा देणारा किल्ले पन्हाळा. ग्रामीण जीवनाचे दर्शन घडविणारा कणेरी मठ, श्री क्षेत्र नृसिंहवाडी, खिद्रापूरचे पुरातन मंदिर, गगनबावडा येथील रामलिंग हेही पर्यटकांना खुणावतात.

निसर्ग पर्यटनाला बाहेर पडलं तर मग कोल्हापूरपासून जवळचे गव्यांसाठी आरक्षित असलेले दाजीपूर अभयारण्य आणि भारतातील पहिले मातीचे धरण आहे. राधानगरी, चांदोली, आंबा, देवराई, मानोली, येळवण जुगाई, उदगिरी, दाजीपूर, बोरबेट, वाकीघोल, पेरणोलीचा सडा असे सह्याद्रीच्या कडेकपाऱ्यांत फिरता येते. पारगड, सामानगड, रांगणा, शिवगड, गगनबावडा, पावनगड, विशाळगड हे किल्ले इतिहासाच्या पाऊलखुणा दाखवत स्फुल्लिंग चेतवतात.

खासबाग मैदान :

कुस्ती म्हणले की कोल्हापूर ही संज्ञाच ठरलेली. खासबाग मैदान म्हणजे देशोदेशीच्या मल्लांच्या शिक्षणाचे माहेरघर, राजर्षि शाहू महाराजांनी दिलेली अनमोल भेट. 20 ते 30 हजार लोक कुस्ती पाहू शकतील इतके प्रशस्त मैदान. कुस्ती परंपरेत अजूनही या मैदानाला मानाचे स्थान आहे. कोल्हापूर बसस्थानकापासून 2 कि.मी. व 15 मिनिटांच्या अंतरावर आहे. बसेसच्या सुविधा आहेत. रिक्षानेही जाता येते राजर्षि शाहू जन्मस्थळ- लक्ष्मीविलास पॅलेस रष्टा राजा म्हणून ज्या राजाकडे पाहिजे जाते ते राजर्षि शाहू महाराज यांचे जन्मस्थळ लक्ष्मीविलास पॅलेस, आंतरराष्ट्रीय पर्यटनस्थळ म्हणून शासन विकसित करीत आहे. शाहूकालिन कागदपत्रे, आरक्षणाचा जाहीरनामा, महाराजांच्या वापरातील वस्तू याठिकाणी आहेत. कोल्हापूर बसस्थानकापासून 3 कि.मी. व 15 मिनिटांच्या अंतरावर आहे. बस व रिक्षानेही जाता येते. कणेरी येथील सिद्धगिरी मठ करवीर तालुक्यात कणेरी येथील सिद्धगिरी मठ हे धार्मिक तसेच पर्यटन केंद्र आहे. ग्रामजीवन समृद्धी, शिल्पे पाहण्यासाठी पर्यटकांची याठिकाणी गर्दी असते. उच्च दर्जाच्या वैद्यकीय सुविधा असणारे हॉस्पिटल येथे आहे. प्राचिन विद्वानांची शिल्पे आहेत. कोल्हापूर बसस्थानकातून 15 कि.मी. व 40 मिनिटांच्या अंतरावर हे ठिकाण आहे. कोल्हापूर बसस्थानकापासून एस. टी.ची सुविधा आहे. तसेच बस व अन्य खाजगी वाहनांचीही सोय आहे. दत्ताची वाडी अर्थात नृसिंहवाडी शिरोळ तालुक्यात कृष्णा व पंचगंगा नद्यांच्या संगमावर श्री दत्ताचे 500 ते 800 वर्षांची परंपरा असलेले पुरातन व प्रशस्त देवस्थान आहे. महाराष्ट्र व कर्नाटकातील हजारो भाविकांची याठिकाणी उपस्थिती असते. श्री नृसिंह सरस्वती यांचे याठिकाणी 13 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात वास्तव्य होते. त्यांना दत्ताचा अवतार मानले जाते. देशभरातून भाविक दत्त पादुकांच्या दर्शनासाठी येतात. याठिकाणी मंदिराच्या पायऱ्या नदीपात्रापर्यंत आहेत.
कोल्हापूरपासून 55 ते 60 कि. मी. अंतर असून तेथपर्यंत जाण्यासाठी 1.30 ते 2 तास असा कालावधी लागतो. नजिकच्या शिरोळ, जयसिंगपूर, कुरुंदवाड याठिकाणी राहण्याची व जेवणाची स्वस्त दरात सोय होऊ शकते. याठिकाणी कोल्हापूर, जयसिंगपूर, सांगली, मिरज आदी स्थानकांपासून बसची सुविधा उपलब्ध आहे. जैन धर्मियांचे पवित्र स्थळ श्री क्षेत्र बाहुबली पश्चिम महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे जैन तीर्थक्षेत्र म्हणून याचा उल्लेख केला जातो. गुरुकुल पद्धतीचे शिक्षण ही या ठिकाणाने दिलेली देणगी आहे. कमालीची स्वच्छता व निसर्ग सौंदर्य आणि भगवान श्री बाहुबलींची 28 फुटी संगमरवरी देखणी आणि भव्य मूर्ती हे या ठिकाणचे वैशिष्ट्य आहे. सभोवताली 24 तीर्थकरांची लहान-लहान मंदिरे आहेत. दर बारा वर्षांनी याठिकाणी महामस्तकाभिषेक होतो. या ठिकाणी दुर्गामातेचे पठार व त्यावर दुर्गामातेचे पुरातन मंदिर आहे.
जवळच नव्याने बांधण्यात आलेले जहाज मंदिर असून म्हैसूरच्या वृंदावन गार्डनच्या धर्तीवर संग्रहालय, कारंजे, रंगसंगतीचा नाविन्यपूर्ण अविष्कार, उद्यान, धबधबे यामुळे येथे मोठ्या प्रमाणात लोक पर्यटनासाठी येतात. श्री आदिश्वर स्वामींची विशाल प्रतिमा परिवारासह आहे. श्री क्षेत्र बाहुबली हे आध्यात्मिक, धार्मिक, शैक्षणिकदृष्ट्याही महत्त्वाचा परिसर आहे. कोल्हापूरपासून 27 कि.मी. अंतरावर हे ठिकाण आहे. सुमारे एक तास लागतो. कोल्हापूर, हातकणंगले स्थानकापासून बसच्या सुविधा आहेत. रिक्षानेही जाता येते.

शाहू तलाव व पुरातन शिव मंदिर आणि जागृत हनुमान मंदिर (अतिग्रे) ता. हातकणंगले, जि.कोल्हापूर.
श्री व्यंकटेश मंदिर, रूई,ता.हातकणंगले, जि.कोल्हापूर
# [[रंकाळा तलाव]]: महालक्ष्मी मंदिराच्या पश्चिम दिशेला, रंकाळा तलाव आहे.हे सकाळी फिरण्यासाठी व करमणुकीचे लोकप्रिय ठिकाण आहे. हा तलाव राजा छत्रपती शाहू महाराजांनी बांधलेला आहे.या तलावाच्या सभोवताली चौपाटी व बाग आहे. रंकाळ्याच्या मागील बाजूलाच शालिनी पॅलेस आहे.हे महाराष्ट्रातील तारांकित हॉटेल आहे. भूतकाळातील कोल्हापूर शहर हे चित्रीकरणातील प्रसिद्ध आहे. पुष्कळ मराठी व हिंदी चित्रपट कोल्हापुरातील चित्रगृहामध्ये प्रदर्शित झाले आहेत. रंकाळा तलावाजवळ शांतकिरणचित्र गृहामध्ये बरेचसे चित्रपट चित्रित झाले आहेत.  भूतकाळातील सर्वात मोठे नांदी असलेले  संध्यामठ मंदिर बांधिले आहे.
# [[पन्हाळा|पन्हाळगड]]
कोल्हापूरच्या सभोवताली पन्हाळा, विशाळगड, महिपळगड आणि कलंदिगड (?) ह्या गडांच्या जोड्या आहेत. येथे तुम्ही तीन मोठ्या ईमारती पाहू शकता त्याला ‘अंबरखाना’ म्हणतात, हे एक धान्याचे कोठार आहे त्याची धान्य साठवुण ठेवण्याची क्षमता 50,000 पाऊंड आहे, आत्ता हे एक प्रेक्षनिय स्थळ आहे.
पन्हाळा हे ठिकाण कोल्हापूरपासुन 20 कि.मी. अंतरावर आहे.समुद्रसपाटीपासून 977.2 मी. ऊंचीवर असलेले, पन्हाळा हे मोहक प्रेक्षनिय स्थळ आहे जेथे आपण आपली सुट्टी घालवण्यासाठी जाऊ शकतो. पन्हाळा किल्ल्यामुळे व ईतर डोंगरामुळे करड्या किंवा पांढऱ्याी रंगाचा वारसा येथे जपला आहे.हा किल्ला राजा भोज यांनी 1178-1209 मध्ये बांधला आहे आणि डेक्कन किल्ल्यांमध्ये सर्वात मोठा किल्ला आहे.हा किल्ला रक्षन करणाऱ्याठ 7 कि.मी. ऊंचीच्या भक्कम भिंतींच्या आतील भागामध्ये आहे.शिवाजी महाराजांची आठवण करुण देणारा पन्हाळा हा एक ऐतिहासिक किल्ला आहे, सिद्धी जोहरने शिवाजी महाराजांच्या पन्हाळ गडाला चार महिने वेढा दिला होता, एका पावसाळ्या रात्री ह्या वेढ्यातून सुटुन शिवाजी महाराज विशाळगडला गेले, सिद्धी जोहारने त्यांचा पाठलाग केला, तेव्हा बाजीप्रभु देशपांडे ह्यांनी पावनखिंड येथे त्याला आढवले, त्यामुळे शिवाजी महाराज सुरक्षित विशाळगडावर पोहचू शकले, परंतु बाजीप्रभु देशपांडे येथे धारातीर्थी पडले व मरण पावले. किल्ल्यामध्ये अशाच प्रकारची आणखी एक इमारत आहे तिला सज्जाकोटी म्हणतात, इसवी सन १५०० मध्ये ही इमारत इब्राहिम अदिल-शाह यांनी बांधली आहे. शिवाजी महाराज व त्यांचा पुत्र संभाजी महाराज यांना ह्या कैदेत घातले होते जे योग्य संधीचा फायदा घेऊन येथून फरार झाले.
      
येथे आजही शिवाजी महाराजांच्या अस्तित्वाची जाणीव होते. आश्चर्याची गोष्ट नाही आहे की, त्यांनी आपल्या स्वराज्याची राजधानी असलेल्या राजगड, रायगड आणि शिवनेरी जेथे त्यांनी आपल लहानपण घालवले, पन्हाळा हा असा गड आहे की, जेथे शिवाजी महाराजांनी 500 रहिवासी होते. ब्रिटीशांच्या काळात 1782 ते 1827 पर्यंत राजधानी असलेले हे एक मराठ्यांचे राज्य आहे. ह्या गडाच्या आत मध्ये संभाजी मंदिर, सोमेश्वर मंदिर, तीन दरवाजा, राज दिंडी ई. आहेत.हा किल्ला कोल्हापूरच्या उत्तरेला 20 कि.मी. अंतरावर आहे, हा गड सह्याद्रीच्या पर्वत रांगांमध्ये येतो, हा किल्ला जमीन सपाटीपासून 400 मी. ऊंचीवर येतो.युद्धकलेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असा पन्हाळा गड आहे, त्याच्यातील एक जो महत्त्वाची भूमिका निभावतो तो पश्चिम घाट आहे, जो मोठा व ईतिहासकालीन आहे. शिलहारा मुख्य राज्यकर्ता भोज II (1178 – 1209) यांच्या नंतर ही कारकीर्द यादवांच्याकडे सुपूर्त करण्यात आली. हे एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे, बिदारचे बहामनिस; महमुद गवान जे एक हुशार सेनापती होते त्यांनी छावनीपासुन दुर सैन्य ठेवुन पावसाळ्याच्या कालावधीत 1469 मध्ये ह्या गडावर हल्ला केला. पुढे जाऊन 16 व्या शतकात हा किल्ला बिजापुर ह्यांनी काबीज केला. अदिल शाहा यांनी ह्या गडाचे काही चबुतरे व दरवाजे करून घेतले.त्यानंतर 1659 मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला काबीज केला, व पूर्णपणे प्रस्थापित होईपर्यंत गडाच्या दुरुस्तीचे काम थांबवले.
      
1701 मध्ये औरंगजेबाने हा गड काबीज केला, आणि येथुन मग मुघल बादशाह यांच्याकडुन ईंग्रज राज्यकर्ता, सर विल्ल्यमनरिस यांच्या हाती हा गड सुफुर्त करण्यात आला. काही महिने पंत अमात्य रामचंद्र ह्यांच्या सेनांनी हा किल्ला काबीज केला, ज्यांचे स्पष्टीकरण स्वराज्य दंतपुस्तकांमध्ये आहे. 1782 मध्ये ह्याचा राज्यकारभार कोल्हापूर मुख्यालयाकडे सोपवण्यात आला. 1844 मध्ये स्थायिक राज्यकर्त्यांकडून ब्रिटिशांनी हा किल्ला काबीज केला.गडाच्या मुख्यालयापासून 7 कि.मी. पेक्षा जास्त त्रिकोणी लांबीपर्यंत ह्या गडाची लांबी वाढवण्यात आली. ऊतरण असलेल्या मोठ्या भींती गडाच्या संरक्षणासाठी बांधण्यात आल्या, ह्या भिंतीमध्ये पाहणीकरिता काही ठिकाणी गोल रिकाम्या जागा ठेवल्या आहेत. राहिलेल्या भागामध्ये 5 – 9 मी. मोठी तटबंदी, लांबीचे मोठे गोल बुरूज बांधले. पुर्वेकडील दरवाजाला चोर दरवाजा म्हणतात, ज्याच्यामधून गडामध्ये येण्यास मार्ग आहे, ह्याचा नाश ब्रिटिशांनी केला.
      
प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला टाकिसारखे हिरवे आणि पांढरे दरगे पहायला मिळतात. तीन दरवजापर्यंत हा मार्ग पश्चिमेला सरळ 400 मी. जातो.अदिलशाही पद्धतीचे हे एक लष्कराचे कौशल्यपूर्ण उदाहरण आहे. प्रवेशद्वारातील त्रिज्या खंड वर्तुळाकार आहे.  नऊ खंडांच्या रिकाम्या जागांमध्ये चौकोनी खंडाच्या रेषेंची उपखंडे आहेत.ह्याच्या वरती गणपती व ईतर देवांच्या मुर्त्या आहेत.बाजूच्या जागेमध्ये क्लिष्टपणे कोरीव भाग एकमेकांशी दुव्याने जोडलेली मार्याची तटावरील भिंत आहे आणि सुधारीत पाने व फांद्या असलेली नक्षी आहे. सर्वात समोरची मार्यातची तटावरील भिंत वरती दिसते. पश्चिम बाजुच्या आंगणाच्या बाहेरील बाजूला एक सुरक्षा खोली आहे जिच्यामध्ये त्रिकोणी कडा असलेले खांब आहेत. दोनभिंतीच्या मधल्या भागांमध्ये बाहेरच्या बाजुने प्रवेश द्वार आहे. इब्राहीम अदिल शहा यांची आतील त्रिकोणी जागांमध्ये इराणची कोरलेली नाणी आहेत. पश्चिमेला थोड्या अंतरावर तीन दरवजा आहे जो किल्ल्याच्या आतील भागामध्ये बांधला आहे.पन्हाळा टेकडीच्या मध्यावरती बालेकिल्ला येत नाही तोपर्यंत ऊत्तरेला जवळजवळ 1 कि.मी. पर्यंत हा मार्ग सलग्न आहे. हा किल्ला मोठमोठ्या भिंत्यांनी घेरला आहे, आत्ता जास्तीत जास्त भाग पडत आला आहे व काही पडला आहे. येथे तीन मोठ्या चौकोनी ग्यालरी आहेत, ह्यांच्यामध्ये संपूर्ण भूदलाची संरक्षण करण्याची क्षमता आहे. येथे सैनिक मोकळेणाने उभे राहू शकतात. मोठ्या, काही 40m by 10mचे 16 रिकाम्या जागा आहेत ज्या छताने झाकल्या आहेत ज्याच्यामध्ये वरती 8 मी. पर्यंत चौकोनी जागा आहेत.काही पायऱ्यांवरून बाहेरील छतावर जाता येते.

# [[महालक्ष्मी मंदिर]]
# [[भवानी मंडप]] :छोटे वस्तुसंग्रहालय
# [[ज्योतिबा मंदिर]]
# [[न्यू पॅलेस]] : शाहू महाराजांचा राजवाडा व वस्तुसंग्रहालय
# [[टाउन हॉल]] : छोटे वस्तुसंग्रहालय
# [[दाजीपूर]] :  दाजीपुर कोल्हापूरच्या वन्य जीवांची ओळख करून देणारे एक सुंदर पर्यटन स्थळ आहे. जेंव्हा  दिवसभर शहरातील प्रदूषित वातावरणात श्वास घेणे मुश्कील होते तेंव्हा या ठिकाणी येऊन आपण खुल्या वातावरणामध्ये फक्त श्वासच नाही तर येथील वन्य जीवांना जवळून पाहण्याची संधी मिळवाल.हे अभयारण्य सकाळी १०:०० ते संध्याकाळी ५:०० वाजेपर्यंत खुले असते. अभयारण्यात प्रवेश करण्यासाठी तुम्हाला प्रत्येकी ३० रुपये तिकीट आहे त्याचबरोबर आतमध्ये फिरण्यासाठी तुम्हाला जीप हवी असल्यास प्रत्येकी १०० रुपये तिकीट दर आहे. 
# [[गगनबावडा]] :गगनबावडा हे तालुक्याचे ठिकाण आहे.गगनबावडा हे गाव कोल्हापूर जिल्ह्याच्या व रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या मध्ये येते   हिरवीगार झाडी आणि एक छान धबधबा,गगनगिरी मंदिर,बावडेकर वाडा
# [[विशाळगड|पावनखिंड आणि विशाळगड]] : सुप्रसिद्ध ऐैतिहासीक ठिकाणे
#धबधबे - राऊतवाडी, बर्की, मानोली (आंबा)
#भुदरगड (गारगोटी)
#गडहिंग्लज: सामानगड
#शालिनी पॅलेस
#शिवाजी विद्यापीठ परिसर 
#राधानगरी धरण

{{विश्वकोशीय परिच्छेद हवा}}

== मनोरंजन ==
* केशवराव भोसले नाट्यगृह, कोल्हापूर.

=== चित्रपटगृहे ===
* INOX सिनेमा
* पीव्हीआर सिनेमा
* अयोध्या
* ऊर्मिला
* सरस्वती
* व्हीनस
* अप्सरा
* उषा
* प्रभात
* रॉयल
* शाहू
* पद्मा
* पार्वती (मल्टिप्लेक्स) 
* संगम

== पुतळे ==
*छत्रपती श्री राजाराम महाराज पुतळा
*छत्रपती श्री शाहू महाराज पुतळा (दसरा चौक)
*छत्रपती श्री शिवाजी महाराज अर्धपुतळा
*छत्रपती श्री शिवाजी महाराज पुतळा (छत्रपती श्री शिवाजी चौक)
*छत्रपती श्री शिवाजी महाराज पुतळा (छत्रपती श्री शिवाजी विद्यापीठ),
*प्रिन्स शिवाजी पुतळा
*छत्रपती संभाजी महाराज पुतळा
*छत्रपती श्री शाहू पुतळा (मार्केट यार्ड)
*राज कपूर पुतळा (शिवाजी पेठ)
* आईचा पुतळा 
* आईसाहेब महाराज पुतळा
* [[बाबासाहेब आंबेडकर]] पुतळा (महानगरपालिका परिसर)
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक, कोल्हापूर)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक)]]
* [[वि. स. खांडेकर]] पुतळा
* जिजाबाई पुतळा (के.एम.सी. कॉलेज)
* [[महात्मा गांधी]] पुतळा (पापाची तिकटी)
* [[महात्मा गांधी]] पुतळा (साइक्स बिल्डिंग)
* चिमासाहेब महाराज पुतळा
* करवीर संस्थापिका महाराणी ताराराणी पुतळा
* ताराराणी पुतळा (ताराराणी विद्यापीठ)
* माऊलीचा पुतळा (बाईचा पुतळा, राजारामपुरी, १२ वी)
* [[महात्मा फुले]] पुतळा (बिंदू चौक)
* [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] पुतळा, (एस. टी. स्टॅंड;  शिवाजी विद्यापीठ)
* बाबूराव पेंटर पुतळा (पद्मा गार्डन)

== खरेदी ==
[[चित्र:Kolhapur chappal.jpg|thumb|right|200px|कोल्हापुरी चपला]]

* [[कोल्हापुरी साज]] : कोल्हापुरी साज एक प्रकारचे महिलांनी गळ्यात घालावायचे आभूषण आहे.हा एक पारंपारिक अलंकार आहे कि ज्याची वापरण्याची  सुरुवात कित्येक वर्षापासून कोल्हापुरातून झालेली आहे आणि आता तर महाराष्ट्राबाहेर अनेक राज्यांमध्येही याला खूप पसंती आहे.पारंपारिक पद्धतीने या साजामध्ये २१ गोल आकाराची पाने असतात पण कोल्हापूर मधील महिला मात्र दररोजच्या दगदगीच्या जीवनात वापरण्यासाठी १० किंवा १२ पानांचा साज बनवून घेतात.हा अलंकार खूपच सुंदर दिसतो.याचे डिज़ाईन पर्यटकांना नेहमीच आकर्षित करते म्हणून पर्यटक या डिज़ाईनमध्ये नकली नेकलेस बनवून घेतात. 
* [[कोल्हापुरी चपला]] : कोल्हापूरी चप्पल हे कोल्हापूर शहराच्या प्रमुख आकर्षणापैकी एक आहे.या चपला भारतीय व भारताबाहेरील ग्राहकांच्या पसंतीस उतरल्या आहेत.या चपलांची ठळक वैशिष्टे म्हणजे त्यांचा सुबक आकार,नक्षीकाम आणि त्यांचा टिकाऊपणा.चालताना येणाऱ्या करकर आवाजाने सर्वांचेलक्ष वेधून घेणारी 'कोल्हापुरी चप्पल' आता लवकरच नवा आंतरराष्ट्रीय साज लेवून बाजारपेठेत दाखल होणार आहे.महाराष्ट्र राज्य खाडी आणि ग्रामोद्योग मंडळाने त्यासाठी पुढाकार घेतला असून 'कलात्मक कोल्हापुरी' या नावाने त्याचे विपणन केले जाणार आहे.कोल्हापूर येथील स्थानिक  कारागिरांसाठी विशेष मार्गदर्शन कार्यशाळा घेण्यात येणार आहे.फ्रांस येथील प्रख्यात डिझायनर नेओना स्कीने कार्यशाळेत मार्गदर्शन करणार आहेत.कोल्हापुरी चपलेचा मुल साज आणि परंपारिकता कायम ठेवून तिला हे नवे रूप दिले जाणार आहे.महाराष्ट्राची शान आणि रुबाबदार अशा  कोल्हापुरी चपलेला आता आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत स्थान आणि मान मिळवून देण्याचा महाराष्ट्र राज्य खादी आणि ग्रामोद्योग मंडळाचा प्रयत्न आहे. पारंपारिक आणि मूळ सौंदर्य ही वैशिष्ट्ये जपत चपलेचा मेक ओव्हर केला जाणार आहे. खादी आणि ग्रामोद्योग मंडळाने कोल्हापूरच्या कारागिरांचा साठी खास कार्यशाळेचे आयोजन केले आहे. त्यात पॅरिसमधील डिझायनर नेओना या मार्गदर्शन करतील. कोल्हापुरीच चपलेला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत मान मिळवून देण्यासाठी पहिल्यांदाच अशा प्रकारची कार्यशाळा आयोजित करण्यात येणार आहे. त्यासाठी स्थानिक व्यापारी, कारागीर, तज्ञांची व बाटा कंपनी तसेच इतर कंपन्यांची मदत घेतली जाणार आहे.    
* कोल्हापुरी फेटा
* कोल्हापुरी लवंगी मिरची
* कोल्हापुरी गूळ :-कोल्हापूर जिल्ह्या मध्ये ऊसाचे ऊत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते त्यामुळे हा जिल्हा गुळ ऊत्पादनामध्ये अग्रेसर आहे तसेच येथील गुळ ईतर गुळापेक्षा कमी रंगीत आहे. रंगातील अशुद्धता सहजरित्या कमी केली जाते. जुने गुळ बांधणी करणारे हे त्यांच्या बांधणीमध्ये कमी लाल – तांबुस रंग बनवण्यामध्ये निपुण असतात. हा कमी रंगीत आणि जास्त गोड असलेला हा गुळ प्रसिद्ध आहे. जिथ गुळ बनवला जातो त्या ठिकाणाला गुऱ्हाळ म्हणतात. ह्या गुऱ्हाळा मध्ये पुर्वापार कालाप्रमाणे कोल्हापूरी मटण व रस्सा ह्यांचा आहार असतो.
*चपलाहार 
*लक्ष्मीहार 
*कापड मार्केट (गांधीनगर)

== परिवहन ==
ऑटोरिक्षा आणि महानगरपालिकेच्या बसेस &lt;br /&gt;
लोहमार्गाने [[मुंबई]], [[नागपूर]], [[तिरुपती]],[[सांगली]], [[नांदेड]] आणि [[बंगळूर]] गोवा अक्कलकोट छत्रपती संभाजीनगर पुणे बेळगाव नाशिक अहमदनगर सातारा बारामती [[मिरज]] [[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] बीड नांदेड इचलकरंजी सोलापूर छत्रपती संभाजीनगर धाराशिव तसेच कर्नाटक राज्यातील धारवाड हुबळी निपाणी येथे ही शासकीय बस सेवा उपलब्ध आहेत 

== हवामान ==
कोल्हापूरचे हवामान किनारपट्टी आणि देशावरील हवामानांचा संयोग आहे. वर्षभरातील तापमान १२°से. ते ३५°से. या दरम्यान असते. कोल्हापुरातील उन्हाळा शेजारच्या इतर शहरांच्या तुलनेत थंड पण जास्त दमट असतो. उन्हाळ्यातील कमाल तापमान सहसा ३८° से.च्या वर जात नाही. किमान तापमान २४° से. ते २६° से. पर्यंत असते. तापमान कमी असूनही आर्द्रतेमुळे हवा दमट आणि चिकट असते. कोल्हापूर [[पश्चिम घाट]]ाजवळ असल्याने [[जून]] ते [[सप्टेंबर]]च्या दरम्यान भरपूर पाऊस पडतो. यामुळे शहराच्या सखल भागात काही दिवस पाणी शिरून पूर येतो. पावसाळ्यात तापमान २३° से. ते ३०° से.च्या दरम्यान असते. कोल्हापुरातील हिवाळा कडाक्याचा नसतो. किमान तापमान १४° से. ते १६° से. तर कमाल तापमान २९° से. ते ३२° से. पर्यंत असते. याकाळात दमटपणा कमी असल्याने हवामान उल्हासदायी असते.

{{Weather box
|location= कोल्हापूर
|metric first= yes
|single line= yes
|temperature colour = pastel
|Jan high C= 31
|Feb high C= 33
|Mar high C= 36
|Apr high C= 37
|May high C= 33
|Jun high C= 29
|Jul high C= 27
|Aug high C= 26
|Sep high C= 28
|Oct high C= 30
|Nov high C= 29
|Dec high C= 29
|Jan low C= 15
|Feb low C= 17
|Mar low C= 20
|Apr low C= 22
|May low C= 22
|Jun low C= 22
|Jul low C= 22
|Aug low C= 21
|Sep low C= 21
|Oct low C= 21
|Nov low C= 17
|Dec low C= 15
|Jan precipitation inch= 0.17
|Feb precipitation inch= 0.02
|Mar precipitation inch= 0.24
|Apr precipitation inch= 1.06
|May precipitation inch= 1.82
|Jun precipitation inch= 5.51
|Jul precipitation inch= 13.32
|Aug precipitation inch= 7.15
|Sep precipitation inch= 4.00
|Oct precipitation inch= 4.08
|Nov precipitation inch= 1.60
|Dec precipitation inch= 0.22
|year precipitation inch= 39.21
|source= [http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLHAPUR/phy_climate.html Government of Maharashtra]
|date= June 2012
}}

== उद्योग ==
* घाटगे पाटील उद्योग समूह
* स्टार उद्योग समूह
* मेनन उद्योग समूह
* पॉप्युलर शेती अवजारे
* गोकुळ दूध संघ
* वारणा दूध संघ
* शाहू दूध 
* स्वाभिमानी दूध
* सरोज आयर्न, शिरोली एम.आय.डी.सी.
* मनुग्राफ इंडस्ट्रीज लिमिटेड, शिरोली एम.आय.डी.सी.
* मेनन अ‍ॅंड मेनन,विक्रमनगर
* मेनन पिस्टन लिमिटेड, शिरोली एम.आय.डी.सी.
* कोल्हापूर स्टील लिमिटेड, शिरोली एम.आय.डी.सी.
* श्रीराम फौंड्री,शिरोली एम.आय.डी.सी.
* बुधले अ‍ॅंड बुधले लिमिटेड, 
* कुलकर्णी पॉवर टूल्स्, (KPT) शिरोळ
* महाराष्ट्र कार ओल्ड पार्टस,
* ॲटो रिलाईरिसायकलींगकंपनी
* सोक्टास इंडिया (वस्त्रौद्योग कंपनी) 
* मॉंटी (वस्रौद्योग कंपनी)

== साखर कारखाने ==
#श्री राजाराम शुगर मिल्स, कसबा बावडा, कोल्हापूर 
#श्री तात्यासाहेब कोरे वारणा सहकारी साखर कारखाना, वारणानगर, कोल्हापूर
#श्री दत्त शेतकरी सहकारी साखर कारखाना, शिरोळ, कोल्हापूर 
#श्री कुंभी-कासारी सहकारी साखर कारखाना, कुडित्रे, कोल्हापूर 
#श्री अप्पासाहेब नलवडे सहकारी साखर कारखाना हरळी, गडहिंग्लज, कोल्हापूर
#श्री छत्रपती शाहु सहकारी साखर कारखाना, कागल 
#श्री शरद सहकारी साखर कारखाना, नरन्दे 
#श्री डी.वाय. पाटील सहकारी साखर कारखाना, गगनबावडा
#श्री सदाशिवराव मंडलिक सहकारी साखर कारखाना, हमीदवाडा
#श्री कल्लाप्पाण्णा आवाडे सहकारी साखर कारखाना, हुपरी
#श्री उदयसिंह गायकवाड सहकारी साखर कारखाना, बाबवडे
#श्री पचगगा सहकारी साखर कारखाना, इचलकरंजी
#श्री बिद्री सहकारी साखर कारखाना, बिद्री 
#श्री दत्त सहकारी साखर कारखाना, आसुर्ले पोर्ले
#श्री गुरुदत्त सहकारी साखर कारखाना, सैनिक टाकळी
#श्री हिरण्यकेशी सहकारी साखर कारखाना, आजरा
#श्री दौलत शेतकरी सहकारी साखर कारखाना, हलकर्णी चंदगड
#अथणी शुगर्स लिमीटेड, तांबळे भुदरगड
#भोगावती सहकारी साखर कारखाना, लि. शाहूनगर ता. करवीर
#संताजी घोरपडे साखर कारखाना, ता. कागल
#अन्नपूर्णा साखर कारखाना, ता. कागल

==प्रसिद्ध व्यक्ती==
#[[शाहू महाराज]]
#[[शिवा काशीद]]
#[[रत्नाप्पा कुंभार]]
#[[रणजित देसाई]]
#[[सूर्यकांत मांडरे]]
#[[चंद्रकांत मांडरे]]
#[[कुलदीप पवार]]
#[[भालजी पेंढारकर]]
#[[बाबुराव पेंटर]]
#[[व्ही. शांताराम]]
#[[दादा कोंडके]]
#[[सुरेश वाडकर]]
#[[लता मंगेशकर]]
#[[आशुतोष गोवारीकर]]
#[[जयंत नारळीकर]]
#[[सुधीर फडके]]
#[[जगदीश खेबूडकर]]
#[[उमा भेंडे]]
#[[राम कदम]]
#[[राजशेखर]]
#[[वसंत शिंदे]]
#[[शिवाजी सावंत]]
#[[बाबा कदम]]
#[[सुरेश वाडकर]]
#[[विश्वास नांगरे पाटील]]
#[[दादू चौगुले]]
#[[राही सरनोबत]]
#[[तेजस्विनी सावंत]]
#[[वीरधवल खाडे]]
#[[राजन गवस]]
#[[गणपत पाटील]]
#[[अभिजीत कोसंबी]]
#[[उत्तम कांबळे]]
#[[रमेश पोवार]]
#[[अवधूत गुप्ते]]
#[[प्रियदर्शन जाधव]]
#[[ऋषिकेश जोशी]]
#[[सदाशिवराव मंडलिक]]
#[[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]]
#[[संभाजी भोसले|छत्रपती संभाजी महाराज]]
#[[राजाराम भोसले|छत्रपती राजाराम महाराज]]
#[[हंबीरराव मोहिते]]

== छायाचित्र ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Mahalakshmi temple, Kolahpur.JPG|[[महालक्ष्मी मंदिर, कोल्हापूर|महालक्ष्मी मंदिर]]
चित्र:Town Hall Museum, Kolhapur.jpg|टाउन हॉल वस्तुसंग्रहालय
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोल्हापुरातील पुतळे]]

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.kolhapurcorporation.gov.in कोल्हापूर महानगरपालिकेचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407095128/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/ |date=2014-04-07 }}
*[http://www.unishivaji.ac.in/ कोल्हापूर शिवाजी विषयापीठाचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705032934/http://www.unishivaji.ac.in/ |date=2020-07-05 }}

[[वर्ग:कोल्हापूर]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील नदीकाठावरील गावे व शहरे]]
[[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]]</text>
      <sha1>bhc7ntc3a4gjlcrguo7ib51n6nhgrmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रत्‍नागिरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1875</id>
    <revision>
      <id>2709140</id>
      <parentid>2695554</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17972" sha1="e02zqc0n4ll8zttukjnz4ee5nlud79e" xml:space="preserve">{{जिल्हा शहर|ज=रत्‍नागिरी जिल्हा|श=रत्‍नागिरी}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |
स्थानिक_नाव= रत्‍नागिरी | 
इतर_नाव =  |
प्रकार= शहर | 
आकाशदेखावा                 =Thibaw Palace.jpg|
आकाशदेखावा_शीर्षक            =थिबा पॅलेस|
अक्षांश= 16.98 | रेखांश = 73.3|
शोधक_स्थान= right | 
राज्य_नाव = महाराष्ट्र |
जिल्हा = [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |
नेता_पद = |
नेता_नाव = |
उंची = 11|
लोकसंख्या_वर्ष  = 2001 |Yu
लोकसंख्या_एकूण = ७९०००| 
लोकसंख्या_घनता = |
क्षेत्रफळ_आकारमान= km² |
क्षेत्रफळ_एकूण =  |
एसटीडी_कोड =  02352|
पिन_कोड =415639 |
आरटीओ_कोड = MH08|
लिंग_गुणोत्तर = |
unlocode = |
संकेतस्थळ = |
तळटिपा = |
}}

'''रत्‍नागिरी''' हे [[भारत]]ाच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यातील नगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे ठिकाण आहे. हे नगर [[अरबी समुद्रा]]च्या किनारी वसले असून भारताचे एक प्रमुख बंदर आहे. कोकणातील सात महत्त्वाच्या दीपगृहांपैकी एक दीपगृह येथे आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, सोमवार,०४ एप्रिल २०२२&lt;/ref&gt;

हापूस आंबा, काजू, नारळ, भात, इ. साठी रत्‍नागिरी प्रसिद्ध आहे. रत्‍नागिरी हापूस आंबे संपूर्ण जगामध्ये प्रसिद्ध आहेत. मासेमारी हा रत्‍नागिरीचा महत्त्वाचा व्यवसाय आहे.

भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील महत्त्वाचे नेते लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक; समाजसेवक, शिक्षणतज्ज्ञ, भारतरत्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे; गणितज्ज्ञ रँग्लर रघुनाथ पुरुषोत्तम परांजपे या सर्वांचा जन्म रत्‍नागिरी मध्ये झाला होता. तसेच भारतरत्न विनोबा भावे, भारतरत्न पांडुरंग वामन काणे, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, भारतरत्न सचिन तेंडुलकर, भारतरत्न गोविंद वल्लभ पंत हे सर्व मूळचे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातीलच आहे.

== इतिहास ==
पौराणिक मान्यतांनुसार आपल्या १४ वर्षाच्या वनवास कालावधीत पांडवानी तेराव्या वर्षी रत्‍नागिरी परिसरात वास्तव्य केले होते. नंतरच्या काळात येथील राजा वीरव्रत राय ह्याने कुरुक्षेत्रातील लढाईत कौरवांविरुद्ध पांडवांची मदत केली होती.

विजापूरचे शासक पोत्तु श्री चेन्ना रेड्डी यांनी रत्‍नागिरीचा किल्ला बांधला. इ.स. १६७० मध्ये छत्रपती शिवाजींनी तो दुरुस्त केला. इ.स.१७२१ मध्ये रत्‍नागिरी सातारच्या छत्रपतींकडे होते. इ.स.१८१८ या वर्षी रत्‍नागिरी ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले.

ब्रह्मदेशाचा (म्यानमार) राजा थिबा याला ब्रिटिशांनी रत्‍नागिरीमध्ये थिबा राजवाड्यात ठेवले होते. [[स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] ह्यांनासुद्धा इंग्रजांनी रत्‍नागिरीत स्थानबद्ध करून ठेवले होते. तेथे त्यांनी अनेक समाजपयोगी कामे केली. त्यांच्या पुढाकाराने निर्माण झालेले पतित पावन मंदिर हे अस्पृश्यांसाठी खुले केलेले भारताच्या पहिले मंदिर आहे.

== भूगोल ==
रत्‍नागिरी शहर १६.९८ उत्तर अक्षांश व ७३.३ पूर्व रेखांशावर वसले आहे. रत्‍नागिरी शहर संपूर्णपणे डोंगराच्या उतारावर वसले आहे. हे शहर समुद्रसपाटीपासून ११ मीटर उंच आहे.

== लोकसंख्या ==
इ.स.२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ७६,२३९ एवढी आहे. याच्या ५५% पुरुष व ४५% स्त्रिया आहेत. ८६% पुरुष व ८७% स्त्रिया साक्षर आहेत. एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ७०% हिंदू असून उर्वरित मुस्लिम, जैन, बुद्ध व ख्रिश्चन जातीचे आहेत. रत्‍नागिरीतील ११% लोकसंख्या ही ६ वर्षाखाली आहे.

== प्रमुख व्यवसाय ==
[[मासेमारी]] आणि [[नारळ]], [[पोफळी]], [[कोकम]] व [[आंबा|आंब्याच्या]] बागा हे येथील प्रमुख व्यवसाय आहेत. [[फिनोलेक्स इंडस्ट्रीज]], [[नर्मदा सिमेंट]],[[भारती शिपियार्ड]], [[गद्रे मरिन प्रोडक्ट्स]], आणि [[जे.के. फाईल्स]] हे ७६,२३९ एवढी मधील मुख्य उद्योग आहेत. रत्‍नागिरीचा [[हापूस आंबा]] जगप्रसिद्ध आहे.

== शिक्षणसंस्था ==
गोगटे जोगळेकर महाविद्यालय, [[शासकीय पॉलिटेक्निक, रत्‍नागिरी|शासकीय पॉलिटेक्निक]], [[फिशरीज कॉलेज, रत्‍नागिरी|फिशरीज कॉलेज]] आणि [[फिनोलेक्स इंजिनीयरिंग कॉलेज]], ह्यामुळे रत्‍नागिरी हे उच्चशिक्षणाचे कोकणातील प्रमुख केंद्र बनले आहे.

==नागरी सुविधा==
येथे राष्ट्रीयीकृत [[बँक ऑफ इंडिया|बँक ऑफ इंडियाची]] शाखा आहे.&lt;ref&gt;/https://www.bankofindia.co.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428155448/https://bankofindia.co.in/ |date=2021-04-28 }}&lt;/ref&gt; येथे एक विमानतळ सुद्धा आहे. येथे बस स्थानक व रेल्वे स्थानक आहे. लोकांच्या सुविधेसाठी D-mart व Reliance आहे. भरपूर किराणा दुकाने व इतर दुकाने सुद्धा आहेत. 

== वाहतुकीची साधने ==
रत्‍नागिरी हे [[महाराष्ट्र]], [[गोवा]] आणि [[कर्नाटक]]ातील विविध शहरांशी [[महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळ]]च्या (एस. टी.) बससेवेने जोडलेले आहे. [[राष्ट्रीय महामार्ग १७]] (मुंबई-गोवा महामार्ग) हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरून धावणारा प्रमुख महामार्ग तसेच रत्‍नागिरीला [[कोल्हापूर]]सोबत जोडणारा [[राष्ट्रीय महामार्ग २०४]] हे प्रमुख हमरस्ते रत्‍नागिरीमध्ये मिळतात.

[[रत्‍नागिरी रेल्वे स्थानक]] हे [[कोकण रेल्वे]]वरील एक महत्त्वाचे स्थानक आहे. येथून [[मुंबई]], [[दिल्ली]] तसेच दक्षिणेकडील अनेक राज्यांत प्रवास करण्यासाठी थेट रेल्वेगाड्या उपलब्ध आहेत. कोकण रेल्वे प्रकल्प, देशाला बहाल करण्याचा कार्यक्रम, २००० साली, रत्‍नागिरी शहरातूनच पार पडला होता. छशिट-मडगांव [[कोकण कन्या एक्सप्रेस]], दादर-सावंतवाडी [[राज्यराणी एक्सप्रेस]], लोटिट-मडगांव [[जनशताब्दी एक्सप्रेस]], लोटिट-मंगळूर [[मत्स्यगंधा एक्सप्रेस]] इत्यादी गाड्यांमुळे रत्‍नागिरी ते मुंबई हा जलद रेल्वे प्रवास सुलभ झाला आहे.

[[रत्‍नागिरी]] हे एक उत्तम नैसर्गिक बंदर असून ते मिरकरवाडा येथे आहे. जयगड येथेही आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे बंदर उभारले जात आहे. फिनोलेक्स व अल्ट्राटेक या कंपन्यांच्या खाजगी जेट्टी रत्‍नागिरीमध्ये आहेत. [[रत्‍नागिरी विमानतळ]] तटरक्षक दलाच्या ताब्यात आहे. २०१८ मध्ये येथून मुंबई साठी विमानसेवा सुरू होणे अपेक्षित आहे.

== पर्यटनस्थळे ==
टिळक स्मारक, पतित पावन मंदिर, थिबा पॅलेस, [[रत्‍नागिरी किल्ला]], दीपस्तंभ, [[भगवती बंदर]], भाट्ये चौपाटी, काळा समुद्र, सुवर्णदुर्ग किल्ला

=== रत्‍नागिरी किल्ला ===
हा रत्नदुर्ग किल्ला किंवा भगवती किल्ला म्हणून प्रसिद्ध आहे. हा किल्ला शिलाहार राजा भोज याने बांधला होता. त्यानंतर हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत समाविष्ट झाला. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्यात सामील केला. आज या किल्ल्यावर असलेले भगवती देवीचे मंदिर रत्‍नागिरी शहराचे श्रद्धास्थान आहे. पर्यटन स्थळ म्हणूनही या किल्ल्याची ओळख आहे. या किल्ल्यावर एक भुयारी मार्गही आहे. हा मार्ग समुद्रात तीन वेगवेगळ्या दिशांना उघडतो. डिसेंबर २०१७ मध्ये जिद्दी माउन्टेनिअर्स या रत्‍नागिरीतील साहसी खेळांच्या / गिर्यारोहकांच्या संघटनेने या किल्ल्याच्या तळाशी असलेल्या गुहेचा शोध लावला आहे. याची दखल एबीपी माझा या वृत्तवाहिनीने घेतली होती. त्यानंतर रत्‍नागिरी नगर परिषदेने येथे हौशी पर्यटक आणि साहसी शहरवासियांसाठी विशेष सुविधा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. या किल्ल्यावर नवरात्रीचा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. दिवाळीच्या पहिल्या दिवशीही रत्‍नागिरीकर देवीच्या दर्शनासाठी मोठी गर्दी करतात.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Bal-Gangadhar-Tilak-Birthplace-Ratnagiri.JPG|बाळ गंगाधर टिळकांचे जन्मस्थान
चित्र:KaviKesavsoot-Birthplace.JPG|कवी केशवसुतांचे जन्मस्थान
चित्र:Aare Vaare beach.jpg|आरे-वारे समुद्रकिनारा
चित्र:Beach in Ratnagiri.jpg|रत्‍नागिरी समुद्रकिनारा
चित्र:Dhamapur Malvan.jpg|धमापूर, मालवण
चित्र:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे
चित्र:Kanoji-Angre-Ratnagad.JPG|कान्होजी आंग्रे पुतळा रत्‍नागिरी
चित्र:Ratnadurg Fort - panoramio.jpg|रत्नदुर्ग
चित्र:Ratnagiri, Velneshwar - panoramio (108).jpg|वेळणेश्वर, रत्‍नागिरी
चित्र:Ratnagiri, Velneshwar - panoramio (121).jpg|वेळणेश्वर, रत्‍नागिरी, अजून एक दृश्य
चित्र:Ratnagiri, Velneshwar - panoramio (51).jpg|वेळणेश्वर, रत्‍नागिरी समुद्रकिनारा
चित्र:Ratnagiri, Velneshwar - panoramio (131).jpg|वेळणेश्वर, रत्‍नागिरी
चित्र:SriDevi-Bhagavati-Mandir-Ratnagad.JPG|देवी भगवती मंदिर, रत्नदुर्ग
File:नारळ संशोधन केंद्र रत्‍नागिरी.jpg|नारळ संशोधन केंद्र रत्‍नागिरी
&lt;/gallery&gt;

==हे सुद्धा पहा==
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

== बाहेरील दुवे ==
* [http://www.royalorienttrain.com/deccan-odyssey/ratnagiri.html रत्‍नागिरी रॉयल ऑरियंट ट्रेन]
* [http://ratnagiri.iwarp.com/ रत्‍नागिरी.आयवार्प.कॉम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720130746/http://ratnagiri.iwarp.com/ |date=2011-07-20 }}
* [http://www.famt.ac.in// फिनोलेक्स इंजिनीयरिंग कॉलेज]

{{commons|Category:Ratnagiri|रत्‍नागिरी}}
{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}

[[वर्ग:रत्‍नागिरी| ]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:समुद्र किनारा लाभलेली महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील पर्यटनस्थळे]]</text>
      <sha1>e02zqc0n4ll8zttukjnz4ee5nlud79e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पन्हाळा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2377</id>
    <revision>
      <id>2709143</id>
      <parentid>2652876</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30562" sha1="8uhazdwjevauyco5ier3xgujyu6t1yn" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव =पन्हाळा
|चित्र = Teen darwaza panhala.jpg
|चित्रशीर्षक = तीन दरवाजा येथील आतील द्वार, इ. स.cf १८९४,पन्हाळा
|चित्ररुंदी = 200px
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 16 | lat_m = 48 | lat_s = 32 | lat_NS =
| long_d = 74 | long_m = 06 | long_s = 33 | long_EW = E
| उंची = ४०४० फूट
| प्रकार = गिरीदुर्ग
| श्रेणी = सोपी
| ठिकाण = [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = कोल्हापूर
}}

{{अशुद्धलेखन}}
कोल्हापूर जिल्हयातील '''पन्हाळगड''' किंवा &quot;पारना&quot; हा किल्ला डोंगरी किल्ल्यात पडतो. संरक्षणाच्या दृष्टीने इतर किल्ल्यांच्या तुलनेने डोंगरी किल्ल्यांना अधिक महत्व होते. डोंगरी किल्ल्यांचे महत्व सांगताना कौटिल्य लिहतो, 'भुईकोट किल्ल्यापेक्षा पाणकोट किल्ला चांगला व पाणकोट किल्लापेक्षा डोंगरी किल्ला चांगला  महाराष्ट्रात गिरीदुर्गांची  संख्या फार मोठी होती व आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 2022 |title=डोंगरी किल्ले|url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Vansampada/PDF/4-1.pdf |url-status=live |website=cultural.maharashtra.gov.in|language=Marathi }}&lt;/ref&gt;

==जागतिक वारसा स्थळ==

[[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पवित्र झालेल्या ह्या किल्ल्याला [[जागतिक वारसा स्थळ]] म्हणून [[युनेस्को|युनेस्कोचे]] [[मानांकन]] मिळाले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, बुधवार,२३ जुलै २०२५&lt;/ref&gt;

==भौगोलिक स्थान==
पन्हाळगड हा कोल्हापूर शहराच्या वायव्येस २१ कि. मी. अंतरावर आहे. पन्हाळगड हे ठिकाण उत्तर अक्षांश १६.४८° व पूर्व रेखांश ७४.८° यावर वसलेले आहे. याची कोल्हापूर पासूनची उंची ७०० फूट असून, पन्हाळाच्या पायथ्यापासूनची उंची २७५ फूट आहे. या गडाचा घेर ४२ मैलाचा आहे. गडाच्या तटबंदीची बांधणी व रचना काही ठिकाणी नैसर्गिक तर काही ठिकाणी जांभा खडक फोडून ३२ फूटापर्यंत तयार केली आहे. काही ठिकाणी तो १५ ते ३० फूट उंचीची दगडानी बांधलेली तटबंदी आहे.&quot; तटाची रुंदी सर्वसाधारणपणे ५ फूट आहे, पण दरवाजे व माऱ्याच्या टापूत येणारा विभाग या ठिकाणी ती १५ फूट रुंदीची ठेवण्यात आली आहे. अशा ठिकाणी आत एक व बाहेर एक असे दुहेरी तट आहेत. डोंगरी किल्ला बांधताना सर्वात महत्वपूर्ण गोष्ट असते ती पाण्याची. पाण्याची सोय ज्या ठिकाणी असेल तेथेच डोंगरी किल्ला हा उभारला जातो. पन्हाळगडाच्या भागात पाण्याच्या सोयी चांगल्या आहेत. कारण, या गडाच्या उत्तरेस वारणा, दक्षिणेस कासारी व भोगावती या नद्यांनी हा भाग वेढलेला आहे. त्याचप्रमाणे पन्हाळगडावर 'सादोबा तलाव' व 'सोमाला तलाव' हे अदिलशहाच्या काळात बांधण्यात आले होते. तसेच पन्हाळयावर अनेक विहीरी आहेत यात उल्लेखनीय विहीरी 'कर्पुर बाव' (अश्वलायन तीर्थ), 'अंधार बाव' (श्रीनगर / शृंगारबाव), श्री सभाजी मंदीरातील विहीर इत्यादी आहेत. त्यामुळे पन्हाळगडावर पाण्याची कमतरता नसे व आजही भासत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 2022 |title=प्रकरण पहिले - प्राचीन व मध्ययुगीन काळातील पन्हाळा|url=http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/2754/4/04_Chapter%201.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102143528/http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/2754/4/04_Chapter%201.pdf |archive-date=2 November 2022 |access-date=2 November 2022 |website= ir.unishivaji.ac.in |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt;

==पन्हाळगडाची विविध नावे==

पन्हाळगड हा वेगवेगळया राजवटीच्या ताब्यात गेल्यावर या गडाची नावे बदलत गेल्याचे संदर्भ मिळतात. पन्हाळगडाचे पुराणकाळातील नाव 'ब्रम्हगिरी' असे होते. यापाठीमागची दंतकथा अशी सांगितली जाते की, ब्रम्हदेवाने प्रजा उत्पन्न 'करण्याच्या हेतूने येथे 'सोमेश्वर लिंग' व 'सोमेश्वर सरोवर' निर्माण करून तपश्चर्या केली म्हणून या गडाचे नाव 'ब्रम्हगिरी' असे पडले. 
*तसेच आणखी एक दंतकथा सांगितली जाते की, पन्हाळगडावर पराशर ऋषीनी उग्र तपश्चर्या केली. या तपश्चर्येत इंद्रराजाच्या सुचनेवरून नागांनी तपश्चर्येत विघ्ने आणली म्हणून पराशरांनी त्यांना शाप दिला. परंतु नाग शरण आल्याने त्यांनी शाप मागे घेतला, तेंव्हापासून हे ठिकाण नागांचे स्मरणार्थ '''पन्नगालय''' (पन्नग म्हणजे नाग, आलय म्हणजे घर) यावरून या गडास 'पन्नगालय' असे नाव पडले.
* जुन्या शिलालेखातील वर्णनानुसार पन्हाळगडाचे नाव 'प्रणालक' किंवा 'पद्मनाल' असे आले आहे. यातून 'पनाला' शब्दाची उत्पत्ती झाली असावी.
*पन्हाळगड विजापूरकरांच्या ताब्यात आल्यावर या गडाचे नाव 'शहानबी- दुर्ग असे ठेवले होते. 
पुढे शिवाजी महाराजांच्याकडे या गडाचा ताबा आल्यावर तो 'पन्हाळा' या नावाने ओळखला जात होता. 
*शिवकाळातील भूषन कवीने आपल्या काव्यात यास 'परनालगड' असे म्हणले आहे. ग्रैंडप च्या वर्णनात पन्हाळगडाचा उल्लेख 'पनाला' असा करण्यात आला आहे. तर मेजर ग्रॅहमने पन्हाळगडाचा उल्लेख 'पनाला' किंवा 'पुनाला' असा केला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 August 2013 |title=पराक्रमाच्या खुणा सांगतोय पन्हाळगड|url=https://maharashtratimes.com/travel-news/-/articleshow/21563674.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102151157/https://maharashtratimes.com/travel-news/-/articleshow/21563674.cms |archive-date=2 November 2022 |access-date=2 November 2022 |website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/m_kolhapur.html | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल. | भाषा=इंग्रजी | title=कोल्हापूर डिस्ट्रिक्ट, इन्व्हेन्टरी ऑफ मॉन्यूमेन्ट्स | ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2013-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130808045039/http://www.asimumbaicircle.com/m_kolhapur.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== पन्हाळा किल्ल्याचे महत्त्व == 
* हा किल्ला महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक किल्ला आहे.
* हा किल्ला शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांशी संबंधित आहे.
* हा किल्ला एक भव्य आणि मजबूत किल्ला आहे.
* हा किल्ला एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे.
* ह्या किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज व छत्रपती संभाजी महाराज यांची शेवटची भेट झाली होती

==इतिहास==
{{इतिहासलेखन}}
पन्हाळ्याला साधारण १,२०० वर्षांचा इतिहास आहे.हा किल्ला प्रथम शिलाहार भोज राजा नृसिंह याच्या कारकीर्दीत बांधण्यात आला. हा किल्ला पूर्वी नाग जमातीतील लोकांकडे होता. याचे पहिले नाव '''पन्नग्नालय''' होते. व पाली भाषेतील आहे.येथून सम्राट अशोकाने शिक्षणाचा प्रसार केला.

{{मुख्यलेख|पावनखिंडीतील लढाई}}
[[मार्च २]] [[इ.स. १६६०|१६६०]] ला किल्ल्यास सिद्दी जौहरचा वेढा पडला. छत्रपती [[शिवाजी महाराज]] [[सिद्दी जौहर]]च्या वेढ्यात अडकून पडले होते. गुप्तहेरांनी शोधून काढलेल्या मार्गाने ते ६०० माणसांसकट पन्हाळयावरून [[विशाळगड|विशाळगडाकडे]] निसटले. बरोबर [[शिवा काशीद]] (प्रति शिवाजी) व [[बाजी प्रभू देशपांडे|बाजीप्रभू देशपांडे]] होते. तेव्हा मार्गात शिवा काशीद याने प्रति शिवाजी महाराज बनून व बाजीप्रभूने [[घोडखिंड]] थोपवून धरून आपले प्राण स्वराज्यासाठी अर्पण केले.

६ मार्च १६७३ मध्ये [[कोंडाजी फर्जंद]] या बरोबर सैन्य पाठवून भेदनीतीचा उपयोग करून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परत किल्ला ताब्यात घेतला. पुढे १७१० मध्ये पन्हाळा कोल्हापूरची राजधानी झाली व नंतर १८४४ मध्ये किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.

==कसे जाल?==
[[चित्र:पन्हाळा रस्ता.jpg|left|thumb|नकाशा]]
चार दरवाजा मार्गे कोल्हापूर शहरातून &quot;एस टी' बसने किंवा खाजगी वाहनाने  किल्ल्यावर जाता येते. ही वाट चार दरवाजामार्गे गडात प्रवेश करते. तीन दरवाजा मार्गे गडावर जाण्यासाठीचा दुसरा मार्ग तीन दरवाजातून जातो. हा दरवाजा तीन मजली असून याचे बांधकाम शिसे ओतून केलेले आहे.

गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे
*'''राजवाडा'''- हा ताराबाईचा वाडा होय. वाडा प्रेक्षणीय असून यातील देवघर बघण्यासारखे आहे. आज यात नगरपालिका कार्यालय, पन्हाळा हायस्कूल व मिलिटरी बॉइज हॉस्टेल आहे.
*'''सज्जाकोठी'''- राजवाड्यावरून पुढे गेल्यावर ही कोठीवजा इमारत दिसते. याच इमारतीस संभाजी राजांना शिवाजी महाराजांनी या प्रांताचा कारभार पाहण्यास ठेवले होते. शिवरायांची गुप्त खलबते येथेच चालत.
*'''राजदिंडी'''-ही दुर्गम वाट गडाखाली उतरते. याच वाटेचा उपयोग करून शिवाजीमहाराज सिद्दी जौहरचा वेढ्यातून निसटले. हीच विशाळगडावर जाणारी एकमेव वाट आहे. याच दरवाजातून ४५ मैलांचे अंतर कापून महाराज विशाळगडावर पोहचले.
*'''अंबरखाना'''- अंबारखाना हा पूर्वीचा बालेकिल्ला. याच्या सभोवती खंदक आहे. येथेच गंगा, यमुना आणि सरस्वती अशी तीन धान्य कोठारे आहेत. यात वरी, नागली आणि भात असे सुमारे २५ हजार खंडी धान्य मावत असे. याशिवाय सरकारी कचेऱ्या, दारुगोळ्याची कोठारे आणि एक टाकसाळ होती.
*'''चार दरवाजा'''- हा पूर्वेकडील अत्यंत मोक्‍याचा व महत्त्वाचा दरवाजा होय. इ.स १८४४ मध्ये हा इंगज्रांनी पाडून टाकला. थोडे भग्नावशेष आज शिल्लक आहेत. येथेच &quot;शिवा काशीद' यांचा पुतळा आहे.
*'''सोमाळे तलाव''' - गडाच्या पेठेलगत हे एक मोठे तळे आहे. तळ्याच्या काठावर सोमेश्वर मंदिर आहे. ह्या मंदिराला महाराजांनी व त्याच्या सहस्र मावळ्यांनी लक्ष चाफ्याची फुले वाहिली होती.
*'''रामचंद्रपंत अमात्य यांची समाधी''' - सोमेश्वर तलावापासून थोडे पुढे गेल्यावर दोन समाध्या दिसतात. त्यातील उजवीकडची रामचंद्रपंत अमात्य व बाजूची त्यांच्या पत्नीची.
*'''रेडे महाल'''- याच्याच बाजूला एक आडवी इमारत दिसते, त्यास रेडे महाल म्हणतात. वस्तुतः ही पागा आहे. मात्र त्यात नंतर जनावरे बांधत म्हणून त्याला रेडे महाल म्हणत.
*'''संभाजी मंदिर'''-  ही एक छोटी गढी व दरवाजा आहे हे संभाजी मंदिर आहे.
*'''धर्मकोठी'''- संभाजी मंदिरापुढे गेल्यावर ही एक झोकदार इमारत दिसते, ती धर्मकोठी.  सरकारातून धान्य आणून येथे यथायोग्य दानधर्म करत.
*'''अंदरबाव'''- तीन दरवाज्याच्या वरच्या बाजूला माळावर एक तीन कमानीची, काळ्या दगडांची वास्तू दिसते. ही वास्तू तीन मजली आहे. सर्वात तळाला खोल पाण्याची विहीर आहे, तर मधला मजला हा चांगला ऐसपेस आहे. त्यातून तटाबाहेर जाण्यासाठी खिडकीवजा चोर दरवाजा दिसतो.
*'''महालक्ष्मी मंदिर'''- राजवाड्यातून बाहेर पडल्यावर नेहरू उद्यानाच्या खालच्या बाजूस महालक्ष्मी मंदिर आहे. हे गडावरील सर्वात प्राचीन मंदिर आहे. ह्याच्या बांधणीवरून ते साधारण १००० वर्षापूर्वीचे असावे. राजा गंडारित्य भोज याचे हे कुलदैवत होय.
*'''तीन दरवाजा'''- हा पश्‍चिमेकडील सर्वात महत्त्वाचा दरवाजा. दरवाज्यावरील नक्षीकाम प्रेक्षणीय आहे. इ.स १६७६ मध्ये कोंडाजी फर्जंदने येथूनच अवघ्या ६० मावळ्यानिशी किल्ला जिंकला.
*'''बाजीप्रभूंचा पुतळा'''- एस टी थांब्यावरून थोडे खाली आल्यावर एका ऐसपैस चौकात वीररत्न [[बाजीप्रभू देशपांडे]] ह्यांचा आवेशपूर्ण पुतळा आहे.

==गडावरील राहायची सोय==
गडाच्या जवळपास राहण्यासाठी निवासस्थाने व  हॉटेल्स आहेत.

==गडावरील खाण्याची सोय==
जेवणाची सोय निवासस्थानांमध्ये होते.
येथील झुणका-भाकरी सुप्रसिद्ध आहे .

==जाण्यासाठी लागणारा वेळ==

कोल्हापूर मार्गे गाडी रस्त्याने १ तास लागतो.
कोल्हापुरातील छत्रपती शिवाजी महाराज पुतळा kmt बस स्टॅंड येथुन kmt बस मधुन पन्हाळा तीन दरवाजा येथे अर्ध्या तासात पोहचते .

पन्हाळा या पिकनिक पॉइंटला कसे यायचे?

कोल्हापूर शहरातील टाऊन हॉल उद्यानापासून २२ किलोमीटर इतके पन्हाळगडाचे अंतर आहे. कोल्हापुरातील मध्यवर्ती बसस्थानक, रंकाळा बसस्थानकातून दर ४५ मिनिटांनी राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेसची सुविधा आहे. त्यासाठी प्रतिमाणसी २६ रुपये तिकीट आहे. शहरातून खासगी वाहन करून गेल्यास एक ते दीड हजार रुपये खर्च येईल. 
*कोल्हापूरमधून अंतर : २३ किलोमीटर व जाण्यासाठी लागणारा वेळ ४० मिनिटे. राहण्याची सोय आहे. गडावर राहण्यासाठी महाराष्ट्र राज्य पर्यटन विकास महामंडळाची सुविधा उपलब्ध आहे. त्यासह हॉटेल्सदेखील उपलब्ध आहेत. याठिकाणी जेवण, नाष्ट्याची सुविधा आहे. तसेच खाद्यपदार्थ, जेवण घेऊनदेखील जाता येते. एक दिवसात या गडाची सहल करून कोल्हापूर शहरात राहण्यासाठी येणे शक्य आहे.

*गडाबद्दलची माहिती : पन्हाळगडावरील तबक उद्यान, वीर बाजीप्रभू यांचा पुतळा, अंबारखाना, धर्मकोठी, नायकिणीचा सज्जा, ताराराणी राजवाडा, सज्जाकोठी, वाघ दरवाजा, तीन दरवाजा, पांडवदरा, सोमेश्वर तलाव, आदी प्रेक्षणीय ठिकाणे आहेत. पन्हाळ्याचा माथा थंडगार वृक्षराजीने बहरलेला असून येथील वातावरण आल्हाददायक असते. सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत माथ्यावर असणाऱ्या गडांपैकी हा एक महत्त्वाचा दुर्ग आहे. कोल्हापूरची गादी स्थापन करणाऱ्या महाराणी ताराराणी यांनी आपली राजधानी काही वर्षे येथेच ठेवली होती.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Shivaji temple on Panhala fort.jpg|छ. शिवाजी महाराज मंदिर (राजर्षी छ.शाहू महाराज स्थापित)
चित्र:Baji Prabhu Deshpande Statue in Panhala Fort.jpg|बाजी प्रभू देशपांडे पुतळा
चित्र:Panhala fort arches.jpg|तीन दरवाजातील आतील भाग
चित्र:Panhala fort ruins.jpg|कलावंतीण महाल
चित्र:Panhala fort entrance.jpg|तीन दरवाजा मधील एक दरवाजा
चित्र:Insite Panhala fort.jpg|अंधार बाव (जमिनीखाली 2 मजले व वर एक)
चित्र:Panhala fort interior.jpg|अंधार बाव (जमिनीखाली 2 मजले व वर एक)
चित्र:Panhala fort entrance2.jpg|प्रवेशद्वार तीन दरवाजे
चित्र:Lotus carving Panhala.jpg|कमल पुष्प शिल्प अंकन
चित्र:Panhala walls on Konkan side.jpg
चित्र:Remotest Rampart on Panhala.jpg|काली बुरुुज
चित्र:Thee gates panhala.jpg
चित्र:Panhala fort.JPG|अंबरखाना (धान्याचे कोठार)
चित्र:Andhi Bawdi on Panhala.jpg
चित्र:Fine detail Panhala.jpg
चित्र:Kalavantin's Mahal (Dansuese's Palace) Panhala.jpg
चित्र:Ambarkhana on Panhala.jpg
चित्र:Panhla inscription.jpg
चित्र:K mahal inside.jpg
चित्र:Entrance to Pavan Khind.jpg
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== नोंदी ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - गो. नी. दांडेकर
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - गो. नी. दांडेकर
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - निनाद बेडेकर
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - निनाद बेडेकर
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - निनाद बेडेकर
* [[गडसंच]] - बाबासाहेब पुरंदरे
* [[किल्ले पाहू या]] - [[प्र. के. घाणेकर]]
* [[गडदर्शन]] - प्र. के. घाणेकर
* [[गड आणि कोट]] - प्र. के. घाणेकर
* [[इये महाराष्ट्र देशी (पुस्तक)|इये महाराष्ट्र देशी]] - प्र. के. घाणेकर
* [[चला जरा भटकायला]] - प्र. के. घाणेकर
* [[साद सह्याद्रीची, भटकंती किल्ल्यांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[सोबत दुर्गांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[मैत्री सागरदुर्गांची]] - प्र. के. घाणेकर
* [[दुर्गांच्या देशात]]  - प्र. के. घाणेकर
* [[गड किल्ले गती जयगाथा]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग १]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग २]] - प्र. के. घाणेकर
* [[ओळख किल्ल्यांची - भाग ३]] - प्र. के. घाणेकर

== हे सुद्धा पहा ==
*[[भारतातील किल्ले]]

{{विस्तार-किल्ला}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{मराठा साम्राज्य}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:पन्हाळा तालुका|पन्हाळा तालुका]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>8uhazdwjevauyco5ier3xgujyu6t1yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रतापगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2379</id>
    <revision>
      <id>2709146</id>
      <parentid>2655886</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14958" sha1="m33465bdbnass9myxsbsx58mhtr0z6s" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = प्रतापगड
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 17 | lat_m = 56 | lat_s = 12 | lat_NS = N
| long_d = 73 | long_m = 34 | long_s = 40 | long_EW = E
| उंची = ३५५६ फूट
| प्रकार = [[गिरिदुर्ग]]
| श्रेणी = सोपी
| ठिकाण = [[सातारा जिल्हा|सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = सातारा
| अवस्था = व्यवस्थित
| गाव = [[महाबळेश्वर]], [[आंबेनळी घाट]]
}}

[[चित्र:Pratapgad panorama.jpg|प्रतापगड|800px|thumb]]
'''प्रतापगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक [[किल्ला]] सातारा वाहनतळावरून गडाच्या दक्षिणेच्या टेहळणी बुरुजाखालून सरळ जाणाऱ्या पायवाटेने आपण थोड्या वेळातच तटबंदीत लपविलेल्या पश्चिमाभिमुख महादरवाज्यात येऊन पोहोचतो. वैशिष्ट्य म्हणजे शिवकालीन रितीप्रमाणे आजही हा दरवाजा सूर्यास्तानंतर बंद ठेवला जातो व सूर्योदयापूर्वी उघडला जातो. महादरवाज्यातून आत गेले की उजव्या हातालाच चिलखती बांधणीचा बुरूज दिसतो. हा बुरूज पाहून परत पायऱ्यांच्या मार्गाने [[भवानी मंदिर|भवानी मंदिराकडे]] जाता येते. मंदिरात भवानीमातेची सालंकृत प्रसन्न मूर्ती आहे. ही मूर्ती महाराजांनी नेपाळमधील [[गंडकी नदी|गंडकी नदीतून]] [[शाळिग्राम]] शिळा आणून त्यातून घडवून घेतली. या मूर्तीशेजारीच [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] नित्य पूजेतील स्फटिकाचे शिवलिंग व सरसेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] यांची तलवार आहे.

ह्या मंदिरासमोरून बालेकिल्ल्याकडे चालू लागल्यास उजव्या हाताला समर्थस्थापित हनुमानाची मूर्ती दिसते; पुढे बालेकिल्ल्याचे प्रवेशद्वार ओलांडल्यानंतर आपण केदारेश्वर महादेवाच्या मंदिराजवळ येऊन पोहोचतो. मंदिरात भव्य शिवलिंग आहे. या मंदिराशेजारीच प्रशस्त सदर आहे. किल्ल्याच्या बुरुजावरून आजूबाजूला पहिले असता मोठमोठे पर्वत दिसतात. या प्रत्येक पर्वताचे एक वेगळे वैशिष्ट्य आहे.

केदारेश्वर मंदिराच्या मागील बाजूस राजमाता [[जिजाबाई|जिजाबाईंच्या]] वाड्याचे अवशेष आहेत. येथे उजवीकडे बगीचाच्या मधोमध शिवाजीचा महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा आहे.या पुतळ्याच्या जागीच पूर्वी राजांचा राहता वाडा होता. या पुतळ्याशेजारीच शासकीय विश्रामधाम असून येथील बागेतून उजव्या बाजूच्या वाटेने तटावर जाऊन तटबंदीवरून फेरफटका मारताना जावळी खोऱ्याचे विहंगम दृश्य दिसते. किल्ल्याला महादरवाज्याखेरीज घोरपडीचे चित्र असणारा राजपहाऱ्याचा [[दिंडी दरवाजा]] आहे. त्याच्या जवळ [[रेडका बुरूज]], पुढे [[यशवंत बुरूज]], तर त्याच्यापुढे [[सूर्य बुरूज]] हे बुरूज आहेत.

[[अफझलखान|अफझलखानाने]] दगा केल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्याला मारले. त्यानंतर [[संभाजी कावजी]] या मर्दानी गड्याने अफझलखानाचे शिर या बुरुजात पुरले, असे [[इतिहास]] सांगतो. भवानीच्या नगरखान्याची खिडकी उघडून पाहिल्यानंतर देवीचा चेहरा दिसतो. या देवीचीही एक कथा सांगितली जाते. शिवाजी महाराजांनी या देवीसाठी रोज सनई चौघडा वाजविण्याची प्रथा सुरू केली होती. 'हडप' आडनावाचा पुजारी तिला पंचामृतासह नैवेद्य दाखवीत असे. या भवानी मंदिरात सभामंडप व नगारखाना आहे. मंदिरापासून शे-दोनशे पावले चढल्यावर एक छोटेखानी दरवाजा लागतो आणि तेथूनच किल्ल्यात  प्रवेश होतो. त्याच्यापुढे एक पडीक चौथरा आहे. विमानातून प्रतापगड पाहिला तर त्याचा आकार फुलपाखरासारखा दिसतो. १४०० फूट लांबी व ४०० फूट रुंदी एवढा त्याचा विस्तार आहे. इतर गडांपेक्षा या गडाला विशेष चांगली तटबंदी आहे. वायव्येकडे तटबंदी ८०० फुटांहून अधिक उंच आहे. बालेकिल्ल्याच्या ईशान्येला किल्ल्यातल्या दोन तळी आहेत. तेथून कोयनेचे खोरे सुंदर दिसते व येथेच ही किल्ल्याची फेरी पूर्ण होते.

==जागतिक वारसा स्थळ==
[[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पवित्र झालेल्या ह्या किल्ल्याला [[जागतिक वारसा स्थळ]] म्हणून [[युनेस्को|युनेस्कोचे]] [[मानांकन]] मिळाले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, बुधवार,२३ जुलै २०२५&lt;/ref&gt;
==इतिहास==
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आज्ञेनुसार [[मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे]] यांच्या देखरेखीखाली प्रतापगडाचे बांधकाम इ.स.१६५६ पार पडलेे.

[[राजाराम भोसले|छत्रपती राजाराम महाराज]] गडावर एप्रिल १६८९ ते १० ऑगस्ट १६८९ पर्यंत वास्तव्यास होते. छत्रपती राजाराम महाराज यांची काकरखानासोबत पहिली लढाई याच गडाच्या पायथ्याशी झाली, त्यामध्ये नेत्रदीपक कामगिरी बजावली होती. या लढाईत पायदळ प्रमुख पिलाजी गोळे हे छत्रपतींच्या सोबत चिलखतीप्रमाणे पुढे होते.

इ.स.१६५६ ते इ.स १८१८ काही महिने सोडल्यास हा किल्ला शत्रूपासून अभेद्य राहिला.

१७ फुटाचा कांस्याच्या शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याचे उदघाटन इ.स. १९५७ मध्ये [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या हस्ते झाले.

==कसे जावे?==
प्रतापगडाला जाण्यासाठी जवळचे ठिकाण - [[महाबळेश्वर]], जिल्हा सातारा.

सातारा जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील जावळी तालुक्यात महाबळेश्वराच्या पश्चिमेस ८ मैलावर प्रतापगडाचा डोंगर आहे. पार आणि किनेश्वर या दोन गावांमधल्या डोपऱ्या नावाच्या एका टेंभावर या किल्ल्याची बांधणी झाली आहे. महाबळेश्वरहून महाडला जाणारी गाडी कुमरोशी गावाजवळ आली, की तेथून अर्ध्या तासाच्या प्रवासात प्रतापगडला जाता येते.

अशा या जावळीच्या प्रांतात पायथ्यापासून प्रतापगड सुरू होतो. त्या गडाच्या खाली डाव्या हाताला एक पायवाट दिसते. दर्गा शरीफ म्हणजे अफजलखानाची कबर. या गडाला एकच महाद्वार आहे. त्याच्या खालच्या बाजूला वरून आलेले पाणी खाली लोटणारा पावसाळी ओढा आहे. थोड्या पायऱ्या चढून गेल्यावर दरवाज्यात उभे राहता येते. दरवाज्याच्या आतल्या बाजूला द्वाररक्षकांची ठिकाणे दिसतात. हा बुरूज सोमसूत्री प्रदक्षिणा करून पाहता येतो. या ठिकाणी इतिहास अभ्यासक, शाळेच्या व महाविद्यालयाच्या सहली जातात. हे एक पर्यटकांचे आवडते ठिकाण आहे. दरवर्षी या ठिकाणी शिवप्रताप दिन मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. प्रतापगडाचा परिसर पाहत असताना आपणास इतिहासातील अनेक प्रसंग डोळ्यासमोर येतात. शूरता आणि गनिमी कावा व इतिहासातील शिवप्रतापाच्या अनेक गोष्टींची साक्ष आजही प्रतापगडावर गेल्यावर आपणास होते. जावळी खोरे कसे होते व आहे, याचा उलगडा येथे गेल्यावरच होतो.

==छायाचित्रे==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Pratapgad 006.jpg
चित्र:Pratapgad panorama.jpg
चित्र:Mahabaleshwar Pratapgad 004.jpg
चित्र:Mahabaleshwar Pratapgad 034.jpg
चित्र:Mahabaleshwar Pratapgad 023.jpg
चित्र:Mahabaleshwar Pratapgad pinnacle.jpg
चित्र:Mahabaleshwar Pratapgad 009.jpg
चित्र:Shivaji Maharajs Statue on Pratapgad.JPG
चित्र:PratapGad.jpg|प्रतापगड किल्ला
चित्र:प्रतापगड.jpg| प्रतापगडावरून दिसणारे जावळीचे खोरे आणि महाबळेश्वर 
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[भारतातील किल्ल्यांची यादी]]
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
* प्रतापगड (लेखक - [[बाबासाहेब पुरंदरे]])
* प्रतापगडची सहल (बालसाहित्य; लेखक -[[ र.द. साठे]])  
* प्रतापगड महाबळेश्वर परिसर दर्शन (लेखक - प्रा. [[प्र.के. घाणेकर]])  
* प्रतापगड युद्ध (मराठी पुस्तक, लेखक - प्रभाकर भावे)

== बाह्य दुवे ==

{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{मराठा साम्राज्य}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}</text>
      <sha1>m33465bdbnass9myxsbsx58mhtr0z6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिंहगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2380</id>
    <revision>
      <id>2709144</id>
      <parentid>2680799</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25236" sha1="iaai86jzl5e5l5eevfiwltj7p2nyzpa" xml:space="preserve">{{किल्ला
|नाव=सिंहगड
|चित्र=Sinhagad pune.JPG
|चित्रशीर्षक=सिंहगड
|चित्ररुंदी=300px
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N
| long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E
|उंची= ४४००फुट.
|प्रकार=गिरीदुर्ग
|श्रेणी=मध्यम
|ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग=[[भुलेश्वर]]
|अवस्था=जीर्ण
&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;गाव=सिंहगड
}}
'''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक  किल्ला आहे.

[[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो.

==इतिहास==
[[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]]
{{बदल}}

सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. 

इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. 

पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी 
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला.
* पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. 
[[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] 
[[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता.

[[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]]

सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून 
भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''&quot;गड आला पण, माझा सिंह गेला&quot;''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे.
 परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. 

''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' (गड आला पण सिंह गेला)

[[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]]

या युद्धाबाबत सभासद[[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.&lt;br /&gt;
तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. 
एक प्रहर मोठे युद्ध  झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. 
मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.&lt;br /&gt; 
शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, '''गड आला, पण माझा सिंह गेला''''.  &lt;br /&gt;
माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले.

===सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :===

सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.&lt;br /&gt;
अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. 
इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. &lt;br /&gt;
शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.&lt;br /&gt;
[[दादोजी कोंडदेव]] आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. &lt;br /&gt;
इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव '''सिंहगड''' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत.
* कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव ''सिंहगड'' झाले, असा उल्लेख आहे.&lt;br /&gt;
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला.

==छायाचित्रे==

&lt;gallery mode=packed&gt;
{{चित्र हवे}}

&lt;/gallery&gt;

==गडावरील ठिकाणे==
'''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली.

'''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली.

'''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे.

'''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे.

'''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत.

'''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो.

'''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता.

'''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो.

'''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले.

'''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले.

'''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ  नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो.

==गडावर जाण्याच्या वाटा==
सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे.   

;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो.  त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा.

[[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते.  एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. 

बस टीप –  

१ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते 

महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा 

== सिंहगडावरील फुले ==
[[गिरीपुष्प]]

[[अडुळसा]]

[[धायटी]]

सफेद टेकर

==बाह्य दुवे== 
* [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg  श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }}


{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]</text>
      <sha1>iaai86jzl5e5l5eevfiwltj7p2nyzpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिवनेरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2382</id>
    <revision>
      <id>2709145</id>
      <parentid>2697379</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29401" sha1="licvvxdtc9x2yhkkwivf2jflhec2ejp" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{उदयोन्मुख लेख टीप | वर्ष =२०११ | दिनांक =१ मार्च}}
{{किल्ला
|नाव = शिवनेरी
|चित्र = FortFromGround Shivneri.jpg
|चित्रtitle = शिवनेरी किल्ला
|चित्ररुंदी = 200px
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 19 | lat_m = 12 | lat_s = 00 | lat_NS = 
| long_d = 73 | long_m = 51 | long_s = 34 | long_EW = E
|उंची = ३५०० फूट
|प्रकार = [[गिरिदुर्ग]]
|श्रेणी = मध्यम
|ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग = [[नाणेघाट]] 
|अवस्था = सर्वात चांगली
|गाव = [[जुन्नर]]
|स्थापना = ११७०
|अक्षांश = 19.1
}}

'''शिवनेरी''' किल्ला हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक [[किल्ला]] आहे. शिवनेरीचा हा प्राचीन [[दुर्ग|किल्ला]] [[महाराष्ट्र]] राज्यात [[जुन्नर]] शहराजवळ, [[पुणे|पुण्यापासून]] १०५ किलोमीटरवर आहे. [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] या किल्ल्याला दिनांक २६ मे, इ.स. १९०९ रोजी [[महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan0006%20.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307132456/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan0006%20.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांचा जन्म शिवनेरी गडावर झाला होता.

या किल्ल्याला चारही बाजूंनी कठीण चढाव असून त्याला जिंकावयास कठीण असा बालेकिल्ला आहे. किल्ल्यावर शिवाई देवीचे छोटे [[मंदिर]] व [[जिजाबाई]] व बाल-शिवाजी यांच्या प्रतिमा आहेत.
&lt;br /&gt;या किल्ल्याचा आकार [[शंकर|शंकराच्या]] पिंडीसारखा आहे.

[https://www.fortfacts.com/%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a4%be-%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/ शिवनेरी किल्ला - शिवरायांचे जन्मस्थळ]{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

शिवनेरी किल्ला अगदी जुन्नर शहरात आहे. जुन्नरमधे शिरतानाच शिवनेरीचे दर्शन होते. किल्ला तसा फार मोठा नाही. १६७३ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीतील डॉ. जॉन फ्रायर याने या किल्ल्याला भेट दिली होती. त्याने आपल्या साधनग्रंथात या किल्ल्यावर हजार कुटुंबांना ७ वर्षे पुरेल एवढी शिधासामुग्री आहे, असा उल्लेख केला आहे.

==जागतिक वारसा स्थळ==
[[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पवित्र झालेल्या ह्या किल्ल्याला [[जागतिक वारसा स्थळ]] म्हणून [[युनेस्को|युनेस्कोचे]] [[मानांकन]] मिळाले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, बुधवार,२३ जुलै २०२५&lt;/ref&gt;
== इतिहास ==

''जीर्णनगर'', [[जुन्नर|‘जुन्नेर]]’ म्हणजेच [[जुन्नर]] हे गाव इसवी सन पूर्व काळापासून प्रसिद्ध आहे.
* ही शक राजा नहपानाची राजधानी होती.    

[[सातवाहन]] राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याने शकांचा नाश केला आणि जुन्नर परिसरावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. [[नाणेघाट]] हा पुरातन व्यापारी मार्ग आहे. या मार्गावरून फार मोठ्या प्रमाणात वाहतूक चालत असे. यावर नजर ठेवण्यासाठी या मार्गावरील दुर्गांची निर्मिती करण्यात आली. सातवाहनांची सत्ता स्थिरावल्यानंतर त्यांनी येथे अनेक ठिकाणी [[लेणी]] खोदवून घेतली. 

सातवाहनांनंतर शिवनेरी किल्ला [[चालुक्य]] व [[राष्ट्रकूट]] या राजवटींच्या सत्तेखाली होता.
* ११७० ते १३०८ च्या सुमारास यादवांनी येथे आपले राज्य स्थापन केले आणि याच काळात शिवनेरीला गडाचे स्वरूप प्राप्त झाले. 

इ.स. १४४३ मध्ये मलिक-उल-तुजार याने यादवांचा काळात सेवेत असलेल्या स्थानिक कोळी सरदारांचा पराभव करून किल्ला सर केला. अशा प्रकारे [[दुर्ग|किल्ला]] बहमनी राजवटीखाली आला. 

इ.स. १४७० मध्ये मलिक-उल-तुजारचा प्रतिनिधी मलिक महंमद याने किल्ला नाकेबंद करून पुन्हा सर केला. १४४६ मध्ये मलिक महंमदच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर निजामशाहीची स्थापना झाली. पुढे १४९३ मध्ये इथली राजधानी गडावरून [[अहमदनगर]]ला हलवण्यात आली.
* इ.स. १५६५ मध्ये सुलतान मूर्तिजा निजामाने आपला भाऊ कासीम याला या गडावर कैदेत ठेवले होते.
 
यानंतर इ.स. १५९५ मध्ये किल्ला व जुन्नर प्रांत [[मालोजीराजे भोसले]] यांच्याकडे आला. जिजाबाईंचे वडील जाधवराव यांच्या हत्येनंतर १६२९ मध्ये [[जिजाबाई|जिजामाता]] गरोदर असताना शहाजीने त्यांना ५०० स्वार त्यांच्या सोबत देऊन रातोरात शिवनेरीवर नेले. ''शिवनेरी गडावर श्रीभवानीमाता शिवाईला जीजाऊने नवस केला जर आपल्याला पुत्र झाला तर तुझें नाव ठेवीन''.
 
शके १५५१ शुक्ल नाम संवत्सरे, फाल्गुन वद्य तृतीयेला, शुक्रवारी सूर्यास्तानंतर [[शिवाजी]]राजे यांचा जन्म जाला. तारीख होती १९ फेब्रुवारी, इसवी सन १६३०. इ.स. १६३२ मध्ये जिजाबाईने शिवाजीसह गड सोडला आणि १६३७ मध्ये किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. 

सन १६३२मध्ये किल्ल्याचे किल्लेदार सिधोजी विश्वासराव हे होते. त्यांच्या कन्येचा विवाह शहाजी पुत्र संभाजी राजे यांचाशी झाला होता. 

जुन्नर रणसंग्रामात शहाजीपुत्र थोरले संभाजी राजे यांनी पराक्रम केला होता. (इतिहासात दुर्लक्षित युद्ध) शायिस्ताखानाने जुन्नर जिकलं पण संभाजी राजांच्या अतुलनीय पराक्रमामुळे शिवनेरी जिंकता आले नाही.
* त्यामुळे  [[जुन्नर]] मोगलाईत तर शिवनेरी निजामशाहीत अशी परिस्थिती होती.

सन १६५० मध्ये मोगलांविरूद्ध येथील महादेव कोळ्यांनी बंड केले. यांचे नेतृत्व सरनाईक आणि किल्ल्याचे किल्लेदार खेमाजी रघतवान यांनी केले. यात मोगलांचा विजय झाला. पुढे इ.स. १६७३मध्ये शिवनेरीचा किल्लेदार अजीजखान याला फितवून किल्ल्याला माळ लावून सर करण्याचा अयशस्वी प्रयत्‍न शिवाजी राजांनी केला. 

शिवरायांच्या उत्तरेकडील मोहिमेवेळी पेशवे मोरोपंत पिंगळे यांनी शिवनेरी घेण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना यश आलं नाही. शिवरायांना त्यांच्या जीवनात जंजिरा आणि शिवनेरी जिंकता आले नाही अशी नोंद आहे.( पण स्वराज्याचा सीमा ह्या साल्हेर पर्यंत होत्या. त्यामुळे जुन्नर/शिवनेरी सारखा प्रांत नसणे शंकास्पद आहे. तसेच चावंड, हडसर, जीवधन सारखे किल्ले स्वराज्यात होते. तसेच शंभूराजांवेळी [[औरंगजेब|औरंगझेबाने]] रामशेजला वेढा टाकणाऱ्या मोघली सरदारांना जुन्नरवर हल्ला करून ताब्यात घेण्यास सांगितले असे पुरावे आहेत)

मोघलाईत शिवनेरीचे अनेक किल्लेदार होते. अजीजखान, फत्तेखान, मुन्शी काझी यासारखे अनेक होते. आबाभट नावाच्या व्यक्तीने धर्मांतर करून मोघलाईत प्रवेश केला.{{संदर्भ हवा}} औरंगझेबाने त्याला शिवनेरीचा किल्लेदार म्हणून नेमले. यातील अजीजखान हा पराक्रमी होता. 

इ.स. १६७८ मध्ये जुन्नर प्रांत लुटला गेला आणि मराठ्यांनी किल्ला घेण्याचा परत एकदा प्रयत्‍न केला, मात्र अपयश पदरात पडले. पुढे ३८ वर्षांनंतर १७१६ मध्ये शाहूमहाराजांनी किल्ला मराठेशाहीत आणला व नंतर तो पेशव्यांकडे हस्तांतरित करण्यात आला.

इ.स. १७५५ च्या पेशवे-आंग्रे युद्धानंतर नाना साहेब पेशव्यांनी तुळाजीला शिवनेरीवर कैदेत ठेवले होते. तुळाजींनी सुटकेसाठी स्थानिक कोळी सरदारांची मदत घेतली होती. त्यामुळे नानासाहेबांनी चिडून जाऊन कोळी सरदारांची वतने, जमिनी, जहागीरदारी जप्त केल्या अशी पेशवे दप्तरात नोंद आहे.

इ.स. १७६४मध्ये माधवराव पेशवे यांनी प्रशासनात केलेल्या बदलाची परिणती, शिवनेरी आणि पुरंदर किल्ल्याच्या कोळ्यांनी केलेल्या बंडात झाली. शिवनेरीवरील कोळ्यांना रामचंद्र शिवाजी माने याने कामावरून कमी केले होते. रामचंद्र माने याने १५ सप्टेंबर १७६४ रोजी शनिवारवाड्यावर राघोबादादा यांस बंड मोडून काढणे अवघड जात असल्याबद्दलची माहिती पत्राद्वारे कळवली होती. महादेव कोळी समाज एकत्रित जमाव करून अचानक हल्ला करतात अश्याच प्रकारे गनिमी काव्याप्रमाणे त्यानी जीवधन, चावंड, हडसर यासारख्या किल्लांचा ताबा घेतला होता. नंतर पुढे शिवनेरीवरील उधो विश्वेश्वराचे धोरणांना विरोध करण्यासाठी बंड केले. 

सन १७६५मध्ये महादेव कोळ्यांनी दुसरे बंड केले. या बंडाचे नेतृत्व जुन्नरच्या मावळतील देशमुख/नाईक संताजी शेळकंदे यांनी केले. यामध्ये त्यांनी शिवनेरीचा ताबा घेतला. हे बंड मोडून काढण्यासाठी पुण्याहून बारभाईंनी आणि सवाई माधवरावांनी उधो विश्वेश्वरच्या मदतीला गारद्यांना पाठवले. पुढे बंड मोडून काढले आणि महादेव कोळी सरदारांना शिक्षा करण्यात आली. संताजी मात्र पळून जाण्यात यशस्वी झाले. वारंवार होणाऱ्या बंडामुळे पेशवे हैराण झाले. पुढे सन १७७१मध्ये नाना फडणीसांनी संताजी बरोबर तह केला आणि त्यांना सरदारकी बहाल केली आणि शिवनेरीवर पुन्हा कोळ्यांना सेवेत रुजू केले. 

पेशवे काळात शिवनेरीचा उपयोग कैद्यांसाठी केला जात होता. शिवनेरी किल्ल्यावरील कैद्यांना काही आनंदाच्या प्रसंगी सोडूनदेखील देण्यात येत होते. १८ एप्रिल १७७४ रोजी सवाई माधवराव यांचा जन्म झाला. या आनंदाप्रीत्यार्थ बारभाई मंडळाने शिवनेरी आणि नारायणगड यांवरील कैद्यांना सोडून देण्यात आले होते, अशी नोंद आहे. काळाच्या ओघात शिवनेरीवरील कैदखानाची पडझड होऊन गेली. 

सन १० मे १८१८ मध्ये मेजर एल्ड्रिजनने शिवनेरी किल्ल्याला वेढा घातला. किल्लेदाराने काही काळ किल्ला लढवला. नंतर त्याने किल्ला सोडून हडसरच्या किल्ल्याचा किल्लेदाराकडे आश्रय घेतला अशी इतिहासात नोंद आहे. 

* महादेव कोळी चौथरा
शिवाजी महाराजांच्या पुणे परिसरातील कारवाया आदिलशाहीला खुपत होत्या. मोगलांना जरी त्या ठाऊक असल्या तरी अजून त्यांना त्याचा थेट उपसर्ग होत नव्हता. त्याच सुमाराला काही महादेव कोळी लोकांनी मोगलांविरुद्ध आघाडी उघडून जुन्नर व शिवनेरीचा ताबा घेतला. ह्यापूर्वी हा भाग निजामशाहीकडे होता. निजामशाही पडल्यानंतर सीमाभागाकडे आदिलशाहीचे व मोगलांचे थोडे दुर्लक्ष होत होते. कदाचित ह्याचा फायदा घेऊन ह्या महादेव कोळ्यांनी त्या प्रांतावर अधिकार स्थापित केला असावा. मोगलांनी ह्यावर लगेच उपाययोजना करण्यासाठी व महादेव कोळ्यांना परास्त करण्यासाठी एक भली मोठी फौज पाठवली. शिवनेरीला वेढा पडला व लवकरच महादेव कोळ्यांच्या नवख्या सैन्याने बलाढ्य मोगल सैन्यापुढे नांगी टाकली. सुमारे १५०० महादेव कोळ्यांना जेरबंद करण्यात आले. त्यांचे अतोनात हाल करून नंतर माथ्यावरच्या एका चौथऱ्यावर त्यांचा शिरच्छेद करण्यात आला. ह्या नरसंहाराची आठवण म्हणून आज त्या चौथऱ्याला कोळी चौथरा म्हणतात. नंतर त्या चौथऱ्यावर एक घुमटी बांधली गेली व त्यावर पारसीमधे दोन शिलालेखदेखील आहेत. या उठावाचे नेतृत्व सरनाईक व किल्ल्याचे किल्लेदार खेमाजी रघतवान यांनी केले.यात सरनाईकाच्या कुटूंबाला,नातेवाईकांना तसेच 52 मावळातील देशमुख/नाईकांना यांची धरपकड करून शिरछेद करण्यात आला. यात लहान मुले तसेच स्त्रियांचा देखील समावेश होता. आपली दहशत बसावी म्हणून तसेच पुन्हा उठाव होऊ नये म्हणून मोघलांनी असे भयानक दुष्कृत्य केले.  [२]

== गडावर जाण्याच्या वाटा ==
गडावर जाण्याच्या दोन प्रमुख वाटा जुन्नर गावातूनच जातात. पुणेकरांना तसेच मुंबईकरांना एका दिवसात शिवनेरी पाहून घरी परतता येते.
* साखळीची वाट :
या वाटेने गडावर यायचे झाल्यास जुन्नर शहरात शिरल्यानंतर नव्या बसस्टँड समोरील रस्त्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याजवळ यावे. येथे चार रस्ते एकत्र मिळतात. डाव्या बाजूस जाणाऱ्या रस्त्याने साधारणतः एक किलोमीटर गेल्यावर रस्त्याच्या उजव्या कडेला एक मंदिर लागते. मंदिरासमोरून जाणारी मळलेली पायवाट थेट शिवनेरी किल्ल्याच्या एका कातळभिंतीपाशी घेऊन जाते. भिंतीला लावलेल्या साखळीच्या आणि कातळात खोदलेल्या पायऱ्यांच्या साह्याने वर पोहचता येते. ही वाट थोडी अवघड असून गडावर पोहचण्यास पाऊण तास लागतो.
* सात दरवाज्यांची वाट :
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्यापासून डाव्या बाजूच्या रस्त्याने चालत सुटल्यास डांबरी रस्ता आपणास गडाच्या पायऱ्यांपाशी घेऊन जातो. या वाटेने गडावर येताना सात दरवाजे लागतात. पहिला महादरवाजा, दुसरा गणेश दरवाजा, तिसरा पीर दरवाजा, चौथा हत्ती दरवाजा, पाचवा  शिवाई देवी वाजा, सहावा मेणा दरवाजा आणि सातवा कुलूप दरवाजा. या मार्गे किल्ल्यावर पोहचण्यासाठी दीड तास लागतो.

== कसे जाल ?  ==
* मुंबईहून माळशेज मार्गेः&lt;br /&gt;
जुन्नरला येतांना [[माळशेज घाट]] पार केल्यावर '८ ते ९ कि.मी.’ अशी एक पाटी रस्त्याच्या कडेला लावलेली दिसते. हा मार्ग गणेश खिंडीतून शिवनेरी किल्ल्यापर्यंत जातो. या मार्गाने गडावर पोहचण्यास मुंबईपासून एक दिवस लागतो

* पुणेहून नारायणगाव मार्गेः&lt;br /&gt;
पुणे मधून नारायणगाव पर्यंत साधारणतः 75 कि.मी. अंतरावर पुणे-नाशिक मार्गे व त्यानंतर नारायणगाव-जुन्नर मार्गे 15 कि.मी.

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Inside shivneri fort.jpg
चित्र:Shivaji birthplace in shivneri fort.jpg
चित्र:BeautifulViewFromTop Shivneri.jpg
चित्र:AWalkWay Shivneri.jpg
चित्र:AnotherViewFromTop Shivneri.jpg
चित्र:WayToTheFort Shivneri.jpg
चित्र:Shiverneri window.jpg
चित्र:AnotherGate Shivneri.jpg
चित्र:AnEntrance 1 Shivneri.jpg
चित्र:FortFromGround Shivneri.jpg
चित्र:WaterStorageOnTheFort Shivneri.jpg
चित्र:WayToTheFort Shivneri 1.jpg
चित्र:MainEntranceGate.jpg
चित्र:शिवनेरी०१०.jpg
&lt;/gallery&gt;

==पुस्तके==
* शिवनेरीची जीवनगाथा : शिवनेरीचा इतिहास सांगणारे पुस्तक लेखक - डॉ. [[लहू कचरू गायकवाड]]

==इतर==
महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या पुणे-मुंबई दरम्यान धावणाऱ्या आरामदायक विनाथांबा बससेवेला ''शिवनेरी'' असे नाव दिलेले आहे.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
== बाह्यदुवे ==
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/forts/shivneri-fort/ | title = शिवनेरी किल्ला | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2013-11-09 | archive-date = 2014-01-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140108070859/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/forts/shivneri-fort/ | url-status = dead }}
* [https://pravasmitra.com/shivneri-fort-information-in-marathi/ शिवनेरी किल्ला माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009001124/https://pravasmitra.com/shivneri-fort-information-in-marathi/ |date=2020-10-09 }} - प्रवास मित्र 

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{मराठा साम्राज्य}}

[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>licvvxdtc9x2yhkkwivf2jflhec2ejp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सज्जनगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2384</id>
    <revision>
      <id>2709150</id>
      <parentid>2682753</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24288" sha1="o9s6i61emn2q9pzoe3p0r9fcjtg207f" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{किल्ला
|नाव= सज्जनगड
[[File:Sajjangad.jpg|thumb|सज्जनगड समर्थ रामदास स्वामी स्थापित स्थान]]
|चित्ररुंदी= 200px
|उंची= ३३५० फूट
|प्रकार= गिरिदुर्ग
|श्रेणी= मध्यम
|ठिकाण= [[सातारा जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग= सातारा
|अवस्था= चांगली
|गाव= सोनवडी, कारी, परळी, गजवडी
}}

'''सज्जनगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील एक  किल्ला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/satara/dipotsav-sri-sri-durgeshwar-sajjangad-excitement-a292/|title=श्री श्री दुर्गेश्वर सज्जनगड येथे दीपोत्सव उत्साहात|date=2020-11-14|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-11-23}}&lt;/ref&gt; आश्वलायन ऋषींचे वास्तव्याचे स्थान म्हणून '''आश्वलायनगड''', (अस्वलांची येथे वस्ती म्हणून '''अस्वलगड'''), मुघलांनी नामकरण केलेला '''नवरसतारा''' अशी आणखीही काही नावे इतर कालखंडात याला लाभली आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolhapur/fort-sajjangad-a-blend-of-history-and-spirituality/articleshow/60811381.cms|title=Fort Sajjangad: A blend of History and Spirituality {{!}} Kolhapur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-11-23}}&lt;/ref&gt; परळी गावाकडील दरवाज्यातूनच किल्ल्यात प्रवेश करता येतो. इतर ठिकाणी उभा कडा किंवा बांधीव तटबंदीने प्रवेश दुष्कर केला आहे.

==स्थान==

प्रतापगडाच्या पायथ्यापासून सहयाद्रीची एक उपरांग शंभूमहादेव या नावाने पूर्वेकडे जाते. या रांगेचे तीन फाटे फुटतात. त्यापैकी एका रांगेवर समर्थ रामदासांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला सज्जनगड उर्फ '''परळीचा किल्ला''' वसलेला आहे. सातारा शहराच्या नैर्ऋत्येस अवघ्या १० किलोमीटर अंतरावर उरमोडी उर्फ उर्वशी नदीच्या खोऱ्यात हा दुर्ग उभा आहे. 

हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ३००० फूट उंच आहे, तर पठारापासून १००० फूट उंच आहे. किल्ल्याचा आकार शंखाकृती आहे. याचा परीघ १ कि.मीहून अधिक आहे. 

* पश्चिमेस खेड - [[चिपळूण]], 
* उत्तरेस [[महाबळेश्वर]], [[प्रतापगड]], [[रायगड]], 
* दक्षिणेकडे कळंब,
* ईशान्येस [[सातारा]] शहर व [[अजिंक्यतारा]] हा किल्ला आहे.

==इतिहास==

* प्राचीन काळी या डोंगरावर आश्वालायन ऋषींचे वास्तव्य होते, त्यामुळे या किल्ल्याला ''''आश्वलायनगड'''' म्हणू लागले.

या किल्ल्याची उभारणी शिलाहार राजा भोज ह्याने ११ व्या शतकात केली.
* २ एप्रिल १६७३ मध्ये शिवाजी राजांनी हा किल्ला आदिलशहाकडून जिंकून घेतला. शिवाजी महाराजांची २२ जुलै १६७२ रोजीची दोन पत्रे उपलब्ध आहेत, ज्यात महिपतगड आणि सज्जनगड किल्ल्यांच्या सेनापतींना रामदासांना तेथे राहू देण्याचा आणि तसेच त्यांची चांगली काळजी घेण्याचा आदेश दिला आहे.[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.494882/page/25/mode/2up] किल्ल्याचे नाव सज्जनगढ़ आले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.nz/books?id=k8hcDwAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT124&amp;dq=%E0%A4%B8%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%A1&amp;hl=en&amp;redir_esc=y|title=Rajwata: Aavishkar Gad Killayacha|last=Kale|first=Rohit Pralhadrao|date=2018-05-24|publisher=FSP Media Publications|language=en}}&lt;/ref&gt; पुढे राज्याभिषेकानंतर इ.स.१६७९, पौष शुक्ल पौर्णिमेला शिवाजीराजे सज्जनगडावर समर्थांच्या दर्शनास आले.

१८ जानेवारी, इ.स. १६८२ रोजी गडावर रामाच्या मूर्तीची स्थापना करण्यात आली. २२ जानेवारी, इ.स. १६८२ मध्ये रामदास स्वामींनी देह ठेवला. या नंतर पुढे २१ एप्रिल, इ.स. १७०० मध्ये फतेउल्लाखानाने सज्जनगडास वेढा घातला. ६ जून, इ.स. १७००ला सज्जनगड मोगलांच्या ताब्यात गेला व त्याचे ''''नैरससातारा'''' म्हणून नामकरण झाले. इ.स. १७०९ मध्ये मराठ्यांनी पुन्हा किल्ला जिंकला. इ.स. १८१८ मध्ये किल्ला इंग्रजांच्या हाती पडला.
[[File:सज्जनगड.jpg|thumb|समर्थ रामदास स्वामी स्थापित स्थान]]

==गडावरील ठिकाणे==
सज्जनगड: सातारा शहराच्या पश्चिमेस १० किलोमीटरवर सज्जनगड आहे.

गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे - 

[[चित्र:Sajjangad entrance.jpg|thumb|right|छत्रपती शिवाजी महाराजद्वार]]

[[File:सज्जनगड येथील शिलालेख.jpg|thumb|सज्जनगड येथील शिलालेख]]

समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने या गडास सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. गड चढण्यासाठी पायऱ्या आहेत. अर्ध्या वाटेवर समर्थशिष्य [[कल्याण स्वामी]]यांचे मंदिर आहे. पुढे गेल्यावर एका बाजूस मारुतीचे व दुसऱ्या बाजूस गौतमीचे मंदिर आहे. किल्ल्याचा दरवाजात [[श्रीधर स्वामी]]यांनी स्थापन केलेल्या मारुती व वराहाच्या मूर्ती आहेत.  प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बुरुजाजवळ अंगलाई देवीचे मंदिर आहे. अंगापूरच्या कृष्णा नदीच्या डोहात रामादासांना रामाची मूर्ती व अंगलाईची मूर्ती सापडली होती.  अंगलाई मंदिर समर्थांनी बांधले. शके १६०३ माघ नवमी (सन १६८२) रोजी रामदासांनी समाधी घेतली. म्हणून या तिथीला दासनवमी म्हणतात. समाधीवर राममूर्ती बसवून शिष्यांनी देऊळ बांधले.  राम मंदिराच्या सभामंडपात सिद्धिविनायक व हनुमानाची मूर्ती आहे. मुख्य मंदिरात राम, लक्ष्मण, सीता यांच्या पंचधातूच्या मूर्ती आहेत. जवळच समर्थांची धातूची मूर्ती आहे. भुयारात समर्थांचे समाधिस्थान आहे. समाधीमागील कोनाड्यात पितळी पेटीत दत्तात्रेयाच्या पादुका आहेत. मंदिराबाहेर एका कोपऱ्यात मारुती आहे. दुसऱ्या कोपऱ्यात समर्थशिष्या वेणा हिचे वृंदावन आहे. मंदिरापुढे उत्तर बाजूस आणखी एक शिष्या आक्काबाई हिचे वृंदावन आहे. माघ वद्य प्रतिपदा ते नवमी या काळात दासनवमी साजरी करतात.

* गडावर शिरतांना लागणाऱ्या पहिल्या दरवाजाला 'छत्रपती शिवाजी महाराजद्वार'असे म्हणतात. हे द्वार आग्नेय दिशेस आहे.
* दुसरा दरवाजा पूर्वाभिमुख असून त्याला 'समर्थद्वार' असेही म्हणतात.
आजही हे दरवाजे रात्री नऊ नंतर बंद होतात. दुसऱ्या दारातून शिरतांना समोरच एक शिलालेख आढळतो. 

फार्सी वाचन :
दौलत झ दरत हमहरा रूए नुमायद हिम्मत झ कार ऊ हमह नुव्वार कुशायद तू कब्लह व मर हाजतमन्द हाजती हाजत हमह अझ दर कब्लह बर आयद बिनाए दरवाज इमारत किलआ परेली  आमिर शुद बतारीख ३ 
दर जमादी उल आखिर कार कर्द रेहान आदिलशाही

त्याचा मराठी अर्थ खालील प्रमाणे :
# ऐश्वर्य तुझ्या दारातून तोंड दाखवत आहे.
# हिंमत त्याच्या कामामुळे सर्व फुलांना प्रफुल्लित करत आहे.
# तू विवंचना दूर होण्याचे स्थान आहेस. परंतु पुन्हा विवंचना मुक्त आहेस.
# तुझ्यापासून सर्व विवंचना दूर होतात.
# परेली किल्ल्यावरील इमारतीच्या दरवाज्याचा पाया ३ जनादिलाखर या तारखेस तयार झाला. आदिलशहा रेहान याने काम केले.

ज्या पायऱ्यांनी आपण गडावर प्रवेश करतो त्या पायऱ्या संपायच्या आधी एक झाड लागते. या झाडापासून एक वाट उजवीकडे जाते. या वाटेने ५ मिनिटे पुढे गेल्यावर एक रामघळ लागते. ही रामघळ समर्थांची एकांतात बसण्याची जागा होती. गडावर प्रवेश केल्यावर डावीकडे वळावे. समोरच घोड्यांना पाणी पाजण्यासाठीचे घोडाळे तळे दिसते. घोडाळे तळ्याच्या मागच्या बाजूस एक मशीदवजा इमारत आहे, तर समोरच आंगलाई देवीचे मंदिर आहे. ही देवी समर्थांना चाफळच्या राममूर्ती बरोबरच अंगापूरच्या डोहात सापडली.

गडावरील प्रमुख आकर्षण म्हणजे समर्थांचा मठ व श्रीरामाचे मंदिर. समर्थ रामदासांच्या निर्वाणानंतर संभाजी राजांच्या सांगण्यावरून भुयारातील स्मारक व त्यावर श्रीरामाचे मंदिर उभारले गेले. 

मंदिरालगतच अशोकवन, वेणाबाईचे वृंदावन, ओवऱ्या, अक्काबाइचे वृंदावन, आणि समर्थांचा मठ या वास्तु आहेत. जीर्णोद्धार केलेल्या मठात शेजघर नावाची खोली आहे. त्यामधे पितळी खुरांचा पलंग, तंजावर मठाच्या मेरुस्वामी यांनी समर्थांना प्रत्यक्ष पाहून काढलेले चित्र, समर्थांची कुबडी, गुप्ती, दंडा, सोटा, पाण्याचे दोन मोठे हंडे, पाणी पिण्याचा मोठा तांब्या, पिकदाणी, बदामी आकाराचा पानाचा डबा, वल्कले व प्रताप मारुतीची मूर्ती आहे. या गुप्तीमध्ये एक लांबच लांब धारदार तलवार आहे.

राममंदिर व मठ यांच्या दरम्यान असलेल्या दरवाज्याने पश्चिमेकडे गेल्यास उजव्या हातास एक चौथरा व त्यावर शेंदूर फासलेला गोटा आहे. त्यास ब्रम्हपिसा म्हणतात. गडाच्या पश्चिम टोकावर एक मारुती मंदिर आहे त्यास धाब्याचा मारुती असे म्हणतात.

गडाच्या उत्तरेस बाटेवरच गायमारुती व [[कल्याण स्वामी]] मंदिर आहे. गायमारुती देवळाजवळून कड्याच्या कडेकडेने एक पायवाट जाते, साधारणत: १०० मीटर अंतरावर एक गुहा आहे. त्याला रामघळ म्हणतात.

सज्जनगडाच्या पायथ्याशी परळी गावालगतच केदारेश्वर महादेव व विरूपाक्ष मंदिर अशी २ प्राचीन शिवमंदिरे आहेत. तेथील कोरीव शिल्प पाहण्याजोगे आहे. कुस गावापासून जवळच मोरघळ नावाची गुहा प्रेक्षणीय आहे.

==गडावर जाण्याच्या वाटा==
[[चित्र:सज्जनगड व अजिंक्यतारा रस्ता.jpg|left|thumb|नकाशा]]
गडावर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत. त्यांपैकी एक गाडीमार्ग आहे.
* परळी पासून : -
सातारा ते परळी अंतर १० किमीचे आहे. परळी हे पायथ्याचे गाव. परळी पासून गडावर जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत. साधारण १८० पायऱ्यांनंतर गडाचा दरवाजा लागतो. गडावर जाण्यास परळीपासून एक तास पुरतो.
* सोनवडी पासून :-
सातारा परळी रस्त्यावर परळीच्या अलीकडे ३ किलोमीटरवर सोनवडी गाव लागते. तेथून थेट गडाच्या कातळ माथ्यापर्यंत गाडीने जाता येते. येथून पुढे १०० पायऱ्यांनंतर दरवाजा लागतो.रस्त्यापासून गडावर जाण्यास १५ मिनिटे पुरतात.

एस.टी. महामंडळाच्या बसने साताऱ्याहून जाता येते.सज्जनगडाच्या पायथ्याशी परळी गावालगतच केदारेश्वर महादेव व विरूपाक्ष मंदिर अशी २ प्राचीन शिवमंदिरे आहेत. तेथील कोरीव शिल्प पाहण्याजोगे आहे.

==राहण्याची सोय==
गडावर राहण्यासाठी खोल्या उपलब्ध होतात. गडावर धर्मशाळा देखील आहेत. सज्जनगड खोल्याही राहण्यासाठी उपलब्ध होतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/sajjangad-satara-open-devotees-satara-news-374869|title=भोजन, निवासाविना सज्जनगड खुला; रामदास स्वामी संस्थानचा महत्वपूर्ण निर्णय {{!}} Sakal|website=[[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]|access-date=2021-11-23}}&lt;/ref&gt;सज्जनगडाच्या पायथ्याशी परळी गावालगतच केदारेश्वर महादेव व विरूपाक्ष मंदिर अशी २ प्राचीन शिवमंदिरे आहेत. तेथील कोरीव शिल्प पाहण्याजोगे आहे.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Sajjangad samadhi.jpg|रामदास स्वामी यांची समाधी 
File:सज्जनगड येथील श्रीधर स्वामी पादुका.jpg|सज्जनगड येथील श्रीधर स्वामी पादुका
File:श्रीक्षेत्र सज्जनगडावरील वैशिष्ट्यपूर्ण खिडकी.jpg|श्रीक्षेत्र सज्जनगडावरील वैशिष्ट्यपूर्ण खिडकी
File:सज्जनगड.jpg|सज्जनगड
File:सज्जनगडावरील मारूती.jpg|सज्जनगडावरील मारूती
File:श्रीक्षेत्र सज्जनगड येथील पाण्याचे टाके.jpg|श्रीक्षेत्र सज्जनगड येथील पाण्याचे टाके
&lt;/gallery&gt;

== इतर ==

* [[समर्थांचा सज्जनगड (पुस्तक)]]

धाब्याचा मारुती राम मूर्ती पासून समर्थांच्या समाधी पर्यंत येण्याचा भुयारी रस्ता पिण्याच्या पाण्याचे तळे व त्यामधील कासवे पांगरे धरणातून आणलेले सायपन पद्धतीने पाणी श्री समर्थ संस्थान आणि श्री समर्थ सेवा मंडळ यांचा दिवसातून दोन वेळा दिला जाणारा रुचकर असा महाप्रसाद या गोष्टी पण आवर्जून पाहण्याजोग्या आहेत तसेच पहाटे पाच वाजता होणारी काकड आरती परळी गावाच्या बाजूला असणारे उरमोडी धरण गडावरून ठोसेघरच्या बाजूच्या असणाऱ्या पवनचक्कया सज्जनगडावरून  दर्शनास  पडतात सज्जनगड च्या पूर्वेस सोनवडी हे गाव आहे

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
सज्जनगड ची माहिती लेखक समर्थ व्रती सुनील चिंचोळकर

== बाह्य दुवे == 
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.dasbodh.com/ | title = दासबोध.कॉम | भाषा = मराठी}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://wikimapia.org/466262/ | title = नकाशा | भाषा = इंग्लिश }}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://sajjangad.org/charitra.html | title = समर्थ चरित्र | भाषा = मराठी | access-date = 2015-08-03 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304123252/http://sajjangad.org/charitra.html | url-status = dead }}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:समर्थ रामदास]]</text>
      <sha1>o9s6i61emn2q9pzoe3p0r9fcjtg207f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आळंदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2485</id>
    <revision>
      <id>2709023</id>
      <parentid>2508745</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>/* आळंदी माहात्म्य */ इंग्रजी विकिपीडियावरील मजकूर वापरला आहे.</comment>
      <origin>2709023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14770" sha1="kazfaesr36u7wbgor7a9mgqs3g44925" xml:space="preserve">'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास ==  
[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|नदी
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>kazfaesr36u7wbgor7a9mgqs3g44925</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709024</id>
      <parentid>2709023</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */ इंग्रजी विकिपीडियावरून कॉपी केले</comment>
      <origin>2709024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20461" sha1="1pk62blcimo1qxyl44onuymayvorwbz" xml:space="preserve">'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
 **==इतिहास==**
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|100x100px|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी [[हैबतरावबुवा आरफळकर पवार]] यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|नदी
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>1pk62blcimo1qxyl44onuymayvorwbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709025</id>
      <parentid>2709024</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>copyedit</comment>
      <origin>2709025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20423" sha1="kif33kcp234tfdgcwtqty0i7qtoirfd" xml:space="preserve">'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी [[हैबतरावबुवा आरफळकर पवार]] यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|नदी
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>kif33kcp234tfdgcwtqty0i7qtoirfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709026</id>
      <parentid>2709025</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>copyedit</comment>
      <origin>2709026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20422" sha1="he6msy5cjxi7fvz130usqn0oqhmfkqd" xml:space="preserve">[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]
'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी [[हैबतरावबुवा आरफळकर पवार]] यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|नदी
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>he6msy5cjxi7fvz130usqn0oqhmfkqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709027</id>
      <parentid>2709026</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रदालन */ इंद्रायणी</comment>
      <origin>2709027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20461" sha1="duey0cw7l97xw6z084abb47f11x6e03" xml:space="preserve">[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]
'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी [[हैबतरावबुवा आरफळकर पवार]] यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|इंद्रायणी नदी घाट
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>duey0cw7l97xw6z084abb47f11x6e03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709028</id>
      <parentid>2709027</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T21:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>copyedit</comment>
      <origin>2709028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20457" sha1="dktiky9hnqfvixfvsnx8xmmbm06kkph" xml:space="preserve">[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]
'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी हैबतरावबुवा आरफळकर पवार यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016}}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|इंद्रायणी नदी घाट
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>dktiky9hnqfvixfvsnx8xmmbm06kkph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टोपणनावानुसार मराठी साहित्यिकांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2576</id>
    <revision>
      <id>2709176</id>
      <parentid>2692707</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49032-45</username>
        <id>187307</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35781" sha1="nfwd8i6yw0nfz35hf719zmtyzgew676" xml:space="preserve">{{बदल}}
साहित्य निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीने स्वतःचे मूळ संपूर्ण नाव न वापरता वेगळ्याच नावाने साहित्य निर्मितीत वापरलेल्या नावाला टोपण नाव म्हणतात. मराठीले अनेक लेखक टोपणनावाने लेखन करीत आलेले आहेत, काहीजण अजूनही करतात. अशा टोपणनावाने लिखाण करणाऱ्या लेखकांची ही अपूर्ण यादी :-

* [[अरुण टिकेकर]] : (टिचकीबहाद्दर); (दस्तुरखुद्द)
*[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] : (बापू)
* [[अशोक जैन]] : (कलंदर)
* अशोक रानडे (दक्षकर्ण)
* [[आत्माराम नीलकंठ साधले]] : [[आनंद साधले]], [[दमयंती सरपटवार]]
* आत्माराम शेट्ये : (शेषन कार्तिक)
* [[आनंद बालाजी देशपांडे]] (आकाशानंद)
* [[आनंद साधले]] : (दमयंती सरपटवार)
* आनंदीबाई कर्वे : (बाया कर्वे)
* कृष्ण गंगाधर दीक्षित : (संजीव)
* कृष्णाजी अनंत एकबोटे (सहकरी कृष्ण)
* कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण : (किरात; काळदंड; सारथी) (काव्यलेखनासाठी किरात आणि भ्रमर)
* [[कृ.श्री. अर्जुनवाडकर]] (पंतोजी)
* केशव नारायण देव : (पतितपावनदास)
* गंगाधर कुलकर्णी (रसगंगाधर)
* गणेश दामोदर सावरकर : (बाबाराव सावरकर) (दुर्गातनय)
* गणेश वामन गोगटे : (लीला)
* गणेश विठ्ठल कुलकर्णी (कुंभोजकर) : (व्यतिपात)
* ग.दि. माडगुळकर (गदिमा)
* [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार]] : (साधुदास)
* गोपाळ नरहर नातू : लोककवी (मनमोहन); मीनाक्षी दादरकर
* [[गोपाळ हरी देशमुख]] : ([[लोकहितवादी]]; एक ब्राह्मण)
* चंद्रकांत सखाराम चव्हाण : ([[बाबूराव अर्नाळकर]])
* चं.वि.बावडेकर : (आलमगीर)
* चिंतामण रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे वडील : (दूत)
* चिं.त्र्य.खानोलकर - आरती प्रभु
* [[जयवंत दळवी]] : (ठणठणपाळ)
* [[तुकारामतात्या पडवळ]] : (एक हिंदू)
* [[तुळसी परब]] : ओज पर्व
* दगडू मारुती पवार : कथालेखक (जागल्या)
* [[दत्ता टोळ]] : (अमरेंद्र दत्त)
* दत्तात्रेय रामचंद्र कुलकर्णी : (श्रीपंत महाराज बाळेकुंद्रीकर)
* दामोदर माधव कुळकर्णी : (माधवसुत)
* डॉ. दामोदर विष्णू नेने : ([[दादूमिया]]) 
* दासोपंत दिगंबर देशपांडे : (दासोपंत)
* दिनकर शंकरराव जवळकर : (आग्यावेताळ)
* देवदत्त टिळक : (लक्ष्मीनंदन)
* द्वारकानाथ माधव पितळे : ([[नाथमाधव]])
* द्वारकाबाई हिवरगांवकर/[[मनोरमा श्रीधर रानडे]] : ([[गोपिकातनया]])
* धनंजय चिंचोलीकर : ([[बब्रूवान रुद्रकंठावार]])
* [[न.र. फाटक]] : (अंतर्भेदी), (करिष्मा), (फरिश्ता) आणि (सत्यान्वेषी)
* [[नरसिंह चिंतामण केळकर]] : (अनामिक; आत्‍मानंद)
* नागावकर : (गंधर्व)
* नागेश गणेश नवरे : (नागेश)
* नारायण गजानन आठवले : (राजा ठकार)
* नागोराव गोविंद साठे : (ब्रह्मानंदाश्रम स्वामी)
* नारायण जोशी : (साखरेबुवा; नानामहाराज साखरे)
* नारायण दामोदर सावरकर : (जातिहृदय)
* [[नारायण विनायक कुलकर्णी]] : गोविंदसुत (की विनायकसुत?)
* नरेंद्र नाईक (शांताग्रज)
* [[परशराम गोविंद चिंचाळकर]] : गोविंदसुत
* [[प.स. देसाई]] (सौ.जानकीबाई देसाई) : (सदाराम) 
* पांडुरंग ज्ञानेश्वर कुळकर्णी : (पांडुरंग शर्मा)
* पुरुषोत्तम धाक्रस (फडकरी)
* प्रल्हाद केशव अत्रे (केशवकुमार)
* प्र.न. जोशी : (पुष्पदंत)
* प्रभाकर जनार्दन दातार : शाहीर प्रभाकर
* प्रभाकर नारायण पाध्ये : (भाऊ पाध्ये)
* प्रवीण टोकेकर : (ब्रिटिश नंदी)
* [[फोंडूशास्त्री करंडे]] : द्विरेफ
* बळवंत जनार्दन करंदीकर : (रमाकांत)
* बा.सी. मर्ढेकर : (मकरंद)
* [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]] : (बी)
* बाळूताई खरे/[[मालती बेडेकर]] : ([[विभावरी शिरूरकर]]) 
* ब्रह्माजीपंत ब्रह्मानंद नाझरीकर : (श्रीधर)
* भा.रा. भागवत : (संप्रस्त)
* महादेव मल्हार जोशी : (स्वामी सच्चिदानंद)
* [[मा.गो. वैद्य]] : (नीरद)
* महादेव आसाराम घाटेवाळ : (माधव परदेशी)
* [[माधव मोडक|माधव दादाजी मोडक]] : (बंधु माधव) 
* मालतीबाई बेडेकर/बाळूताई खरे : ([[विभावरी शिरूरकर]])
* [[मीनप्पा व्यंकटेश केलवाड]] : गोविंदशर्मा
* मुक्ताबाई दीक्षित : (कृष्णाबाई)
* मुक्ता विठ्ठल कुलकर्णी : (मुक्ताबाई)
* मृत्युंजय श्रीकृष्ण रिसबूड : ([[सुमेध वडावाला]])
* मृदुला तांबे : (सृष्टिलावण्या)
* मेहबूब पठाण : (अमर शेख)
* मो.ग. रांगणेकर : (धुंडिराज)
* [[र.गो. सरदेसाई]] : (र.गो.स., हरिविवेक)
* रघुनाथ चंदावरकर : (रघुनाथ पंडित)
* [[रघुवीर जगन्नाथ सामंत]] (कुमार रघुवीर)
* रामकृष्ण माधव चोणकर : (हरी माधव समर्थ)
* [[राम गणेश गडकरी]] : (बाळकराम) 
* रामचंद्र जोशी : (साखरेबाबा)
* [[रामचंद्र विनायक कुलकर्णी]] : (आनंदघनराम)
* रामचंद्र विनायक टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे आजोबा : (धनुर्धारी)
* रामजी गणोजी चौगुले : (रामजी गणोजी)
* रा.श्री. जोग : (निशिगंध)
* लक्ष्मीकांत तांबोळी : (लता जिंतूरकर)
* लक्ष्मीकांत शांताराम कुडाळकर (लक्ष्मीकांत-प्यारेलालमधील पहिला) : (के.लक्ष्मीकांत, लक्ष्मीकांत)
* लीला भागवत : (भानुदास रोहेकर)
* [[वा.रा.कांत]] : (कांत)
* [[विठ्ठल वामन हडप]] : (केयूरक)
* [[वि.ग. कानिटकर|विनायक गजानन कानिटकर]] : (रा. म. शास्त्री, ग्यानबा)
* [[विनायक नरहरी भावे]] : ([[विनोबा]])
* वि.ल. बर्वे : (आनंद)
* वि.शा. काळे  : (बाबुलनाथ)
* विश्वनाथ वामन बापट : (वसंत बापट
* विष्णू भिकाजी गोखले : (विष्णूबाबा ब्रह्मचारी)
* विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज )
* विष्णूशास्त्री चिपळूणकर : (गोल्या घुबड)
* [[विठ्ठल हरी कुलकर्णी|वि.ह. कुलकर्णी]] (चंद्रहास, रत्नपारखी, शरदचंद्र, सुहास)
* वीरसेन आनंद कदम : (बाबा कदम)
* [[शंकर दाजीशास्त्री पदे]] : पिनाकी, भ्रमर, शंकर
* शिवराम महादेव गोऱ्हे : (चंद्रशेखर; चंद्रिका)
* [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]] : गोविंदपौत्र
* श्रीपाद रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे काका : मुसाफिर
* स.अ. शुक्ल : (कुमुद)
* संजीवनी मराठे (जीवन
* संगीता उत्तम धायगुडे (हुमान कार)
* [[सतीश जकातदार]] : (अमोघ श्रीवास्तव; सलील आदर्श)
* सुनंदा बलराम कुलकर्णी : (सानिया)
* सुलोचना देशमुख : (एस्; एन्) 
* सेतुमाधव पगडी : (कृष्णकुमार)
* पी. विठ्ठल 
* ज्ञानेश्वर नाडकर्णी : (तुकाराम शेंदाणे)  
* शेख शफी शेख शफी : ( शफी बोल्डेकर)

==कवी==
मराठी भाषेत जेव्हा काव्यरचनेला सुरुवात झाली तेव्हापासून कवी बहुधा आपले पहिले नाव कविनाम म्हणून वापरत असत. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, मोरोपंत, सगनभाऊ ही या कवींची प्रथम नावे होती. प्रथम नाव, मधले नाव आणि नंतर आडनाव लिहायची पद्धत नंतरच्या काळात सुरू झाली. आधुनिक काळातदेखील इंदिरा, कवी गोविंद, दत्त, नीरजा, पद्मा, मनमोहन, माधव, मीरा, यशोधरा, विनायक, संजीवनी या कवी-कवयित्रींनी स्वतःच्याच पहिल्या नावाने काव्यलेखन केले. अनेक कवींनी आपल्या सग्यासंबंधींच्या नावाला अग्रज, अनुज, कुमार, जूलियन, तनय, सुत, इत्यादी प्रत्यय लावून आपापली टोपणनावे सिद्ध केली. इतरांनी या पद्धतींशी फारकत घेऊन अत्यंत स्वतंत्र टोपणनावे घेतली आणि आपले काव्यलेखन केले.

इ.स. १९६०पासून टोपणनावाखाली कविता करण्याची पद्धत मराठीतून बहुधा हद्दपार झाली आहे. (अपवाद - [[सौमित्र]])

काही मराठी आणि अन्य कवी/लेखकांच्या टोपणनावांची ही यादी :
{|Align=&quot;Center&quot; Border=&quot;1&quot; Width=&quot;75%&quot;
|- Align=&quot;Center&quot; Style=&quot;background: #D0D0D0&quot;
| '''टोपण नाव''' || '''खरे नाव'''
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अकिंचन]] ||  [[वासू. ग. मेहेंदळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंततनय]] ||  [[दत्तात्रेय अनंत आपटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंतफंदी]] ||  [[अनंत भवानीबावा घोलप]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंतसुत विठ्ठल]], [[कावडीबाबा]] || [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[आनंद साधले]] || [[आत्माराम नीलकंठ साधले]]; [[दमयंती सरपटवार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[अनिल]] || [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[अनिल भारती]] || [[शान्ताराम पाटील]] (या कातरवेळी, तो सलीम राजपुत्र) 
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अशोक (कवी)]] ||  [[नारायण रामचंद्र मोरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अज्ञातवासी]] ||  [[दिनकर गंगाधर केळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आधुनिक]] ||  [[नीळकंठ बळवंत ऊर्फ बापूसाहेब भवाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आनंद]] ||  [[विनायक लक्ष्मण बरवे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आनंदतनय]] ||  [[गोपाळ आनंदराव देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[आरती प्रभू]] || [[चिंतामण त्र्यंबक खानोलकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[इंदिरा]] ||  [[इंदिरा संत]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[इंदुकांत]] ||  [[दिनकर नानाजी शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[उदासी/हरिहरमहाराज ]] ||  [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[उद्धवचिद्धन/उद्धवचैतन्य/उधोबाबा/]] ||  [[उद्धव xxxx कोकिळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[एकनाथ]], [[एकाजनार्दन]] ||  [[एकनाथ|एकनाथ सूर्यनारायण पैठणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विनायक जनार्दन करंदीकर|एक मित्र]], [[विनायक जनार्दन करंदीकर|विनायक]] ||  [[विनायक जनार्दन करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कलापी]], [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे|बालकवी]] ||  [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कबीर]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कवीश्वरबास]] ||  [[भानूभट/भास्करभट्ट xxxx बोरीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कावडीबाबा/अनंतसुत विठ्ठल]] ||  [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कांत]] ||  [[वा.रा. कांत]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| काव्यविहारी ||  धोंडो वासुदेव गद्रे
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[काव्यशेखर]] ||  [[भास्कर काशीनाथ चांदूरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[किरात/भ्रमर]] ||  [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कवी कुंजविहारी]] ||  [[हरिहर गुरुनाथ सलगरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| कुमुदबांधव ||  [[स.अ. शुक्ल]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कुसुमाग्रज]] || [[विष्णू वामन शिरवाडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कृष्णकेशव]] ||  [[अनुपलब्ध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कृष्णाग्रज]] ||  [[अनुपलब्ध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवकुमार]] ||  [[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवसुत]] ||  [[कृष्णाजी केशव दामले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवसुत]] ||  [[नारायण केशव बेहेरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[के.स.रि.]] ||  [[केशव सदाशिव रिसबूड]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कोणीतरी]] ||  [[नरहर शंकर रहाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गिरीश]] ||  [[शंकर केशव कानेटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोपिकातनया]] ||  [[कु.द्वारका हिवरगावकर(सौ.मनोरमा श्रीधर रानडे)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोपीनाथ]] ||  [[गोपीनाथ तळवलकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोमा गणेश]] ||  [[गणेश कृष्ण फाटक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंद]] ||  [[गोविंद दत्तात्रय दरेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदपौत्र]] ||  [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदप्रभु]] ||  [[गुंडम अनंतनायक राऊळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदाग्रज]] ||  [[राम गणेश गडकरी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| ग्यानबा, रा. म.शास्त्री ||  [[वि.ग. कानिटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ग्रेस]] ||  [[माणिक गोडघाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चक्रधर]] ||  [[श्रीचांगदेव राऊळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चंद्रशेखर]] ||  [[चंद्रशेखर शिवराम गोऱ्हे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चेतोहर]] ||  [[परशुराम नारायण पाटणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जगन्नाथ]] ||  [[जगन्नाथ धोंडू भांगले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जगन्मित्र]] ||  [[रेव्हरंड नारायण वामन टिळक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जननीजनकज]] ||  [[पु.पां गोखले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वासुदेव गणेश टेंबे|टेंबे स्वामी/वासुदेवानंद सरस्वती]] ||  [[वासुदेव गणेश टेंबे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ढोलीबुवा/महीपतिनाथ]] ||  [[सखाराम केरसुणे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[तुकाराम]]/तुका ||  [[तुकाराम बोल्होबा/बाळकोबा मोरे/अंबिले/आंबले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[तुलसीदास]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दत्त]] ||  [[दत्तात्रय कोंडो घाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दमयंती सरपटवार]] || [[आनंद साधले]], [[आत्माराम नीलकंठ साधले]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दया पवार]] ||  [[दगडू पवार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दामोदर]] ||  [[वीरेश्वर सदाशिव ऊर्फ तात्या छत्रे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दा.ग.पा.]] ||  [[दामोदर गणेश पाध्ये]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दासोपंत]]/ दिगंबरानुचर ||  [[दासो दिगंबर देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दित्जू]]/माधव जूलियन ||  [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नामदेव]] ||  [[नामदेव दामाशेटी शिंपी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नारायणसुत]] ||  [[श्रीपाद नारायण मुजुमदार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निरंजन]] ||  [[वसंत सदाशिव बल्लाळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निशिगंध]] ||  [[रा.श्री. जोग]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निळोबा]] ||  [[निळा मुकुंद पिंपळनेरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नीरजा]] ||  [[नीरजा साठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नृसिंहसरस्वती]] ||  [[नरहरी माधव काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पठ्ठे बापूराव]] ||  [[श्रीधर कृष्ण कुलकर्णी(रेठरेकर)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पद्मविहारी]] ||  [[रघुनाथ गणेश जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पद्मा]] ||  [[पद्मा गोळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पी.सावळाराम]] ||  [[निवृत्तिनाथ रावजी पाटील]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पुरु.शिव. रेगे]] ||  [[पु.शि. रेगे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पूर्णदास]] ||  [[बाबा उपसकर-राजाध्यक्ष]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[प्रभाकर दातार|प्रभाकर]] ||  [[शाहीर प्रभाकर जनार्दम दातार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]||  [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बहिणाबाई]] ||  [[बहिणाबाई नथूजी चौधरी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[(संत) बहिणाबाई]] ||  [[कु.बहिणा आऊदेव कुळकर्णी (सौ.बहिणा रत्नाकर पाठक)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बापरखुमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] ||  [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाबा आमटे]] ||  [[मुरलीधर देवीदास आमटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाबुलनाथ]] ||  [[विनायक श्यामराव काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बालकवी]]/कलापि || [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाळा]] ||  [[बाळा कारंजकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाळकृष्ण अनंत भिडे| बी]] ; B ||  [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नारायण मुरलीधर गुप्ते| बी]]; BEE  ||  [[नारायण मुरलीधर गुप्ते]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]] ||  [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बोधलेबुवा]] ||  [[माणकोजी भानजी जगताप]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवानकवि]] ||  [[भवान रत्नाकर कऱ्हाडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भानजी]] ||  [[भास्कर त्रिंबक देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भानुदास/मामळूभट]] ||  [[भानुदास पैठणकर(एकनाथांचे पणजोबा)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भावगुप्तपद्म]] ||  [[पांडुरंग गोविंदशास्त्री पारखी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भावशर्मा]] ||  [[के.(केशव) नारायण काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भालेंदु]] ||  [[भालचंद्र/गुलाबराव सीताराम सुकथनकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भ्रमर]]/किरात ||  [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मंदार]] ||  [[रेंदाळकर|एकनाथ पांडुरंग रेंदाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मध्वमुनीश्वर]] ||  [[त्रिंबक नारायणाचार्य]] ( आडनाव अनुपलब्ध)
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मनमोहन]] ||  [[गोपाळ नरहर ऊर्फ मनमोहन नातू]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मनोहरबंधू]] ||  [[भास्कर कृष्ण उजगरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[महिपती]] ||  [[महिपती दादोपंत कांबळे-ताहराबादकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[महीपतिनाथ]]/ढोलीबुवा ||  [[सखाराम केरसुणे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माणिक/माणिकप्रभू/माणिकबाबा]] ||  [[माणिक मनोहर नाईक, हरकुडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव]] ||  [[माधव केशव काटदरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव जूलियन]],  दित्जू/मा.जू./एम्.जूलियन  ||  [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव मिलिंद]] ||  कॅ. [[मा.कृ. शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधवसुत]] ||  [[दामोदर माधव कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधवानुज]] ||  [[काशीनाथ हरी मोडक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| मार्क ट्वेन || सॅम्युएल लॅंगहाॅर्न क्लेमन्स
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मीरा]] ||  [[मीरा तारळेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मीराबाई]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुकुंदराज]] ||  [[?]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुकुंदराय]] ||  [[मुकुंद गणेश मिरजकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्ताबाई]]/मुक्ताई ||  [[मुक्ता विठ्ठलपंत कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्तिबोध]] ||  [[शरच्चंद्र माधब मुक्तिबोध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्तेश्वर]] ||  [[मुक्तेश्वर चिंतामणी मुद्गल]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मोरोपंत]] ||  [[मोरेश्वर रामचंद्र पराडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[यशवंत]] ||  [[यशवंत दिनकर पेंढरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[यशोधरा]] ||  [[यशोधरा साठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[योगेश]] ||  [[भालजी पेंढारकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रंगनाथस्वामी(निगडीकर)]] ||  [[रंगनाथ बोपाजी घोडके]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रघुनाथ पंडित]] ||  [[रघुनाथपंडित चंदावरकर/तंजावरकर;  रघुनाथ गणेश नवहस्त/नवाथे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रमेशबाळ]] ||  [[बाळ सीताराम मर्ढेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[राजहंस]] ||  [[यादव शंकर वावीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रा. देव]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[राधारमण]] ||  [[कृष्णाजी पांडुरंग लिमये]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रामजोशी/कविराय]] || [[राम जनार्दन जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रामदास]] ||  [[नारायण सूर्याजी ठोसर]] 
|- Align=&quot;Center&quot;
| रा. म. शास्त्री, ग्यानबा || [[वि.ग. कानिटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वसंत]] || [[वासुदेव बळवंत पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[डॉ. वसंत अवसरे]] || [[शांता शेळके (श्री अवसरे मुळात शान्ताबाईंचे स्नेही होते.) ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वसंतविहार]] ||  [[शंकर दत्तात्रय जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वा.दा.ओ.]] ||  [[वामन दाजी ओक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वामन पंडित]] ||  [[वामन तानाजी शेषे / वा शेष]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठाबाई]] ||  [[विठा रामप्पा नायक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठा रेणुकानंदन]] ||  [[विठ्ठल मनोहर बडवे-कुलकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठ्ठल केरीकर]] ||  [[विठ्ठल नरसिंह साखळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठ्ठलदास]] ||  [[विठ्ठल अनंत क्षीरसागर्/बीडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विंदा करंदीकर]] ||  [[गोविंद विनायक करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विनायक/एक मित्र]] ||  [[विनायक जनार्दन करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विष्णूदास]] ||  [[कृष्णराव रावजी धांदरफळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विसोबा खेचर]] ||  [[विसोबा चाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विहंगम]] ||  [[बाळकृष्ण लक्ष्मण अंतरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वैशाख]] ||  [[त्र्यं.वि. देशमुख]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[शारदाश्रमवासी]] ||  [[पुरुषोत्तम गोपाळ काणेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[शुभानंत]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीकांत]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीकृष्ण]] ||  [[श्री.नी. चाफेकर|श्रीकृष्ण नीळकंठ चापेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीधर]] ||  [[श्रीधर ब्रह्मानंद नाझरेकर/खडके/देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीराम]] ||  [[श्रीनिवास रामचंद्र बोबडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[संजीव]] ||  [[कृष्ण गंगाधर दीक्षित]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[संजीवनी]] ||  [[संजीवनी मराठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सदानंदस्वामी]] ||  [[सदानंद चिंतामणी उपासनी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सरस्वतीकंठाभरण]] ||  [[दिनकर नानाजी शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[साधुदास]] ||  [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार/पाटणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सानिया]] ||  सुनंदा बलराम कुलकर्णी
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[साने गुरुजी]] ||  [[पांडुरंग सदाशिव साने]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सामराज]] ||  [[शामभट लक्ष्मण आर्वीकर(राजोपध्ये)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सांवतामाळी]] ||  [[सांवता परसूबा माळी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुधांशु]] ||  [[हणमंत नरहर जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुमंत]] ||  [[अप्पाराव धुंडिराज मुरतुले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुहृद्चंपा]] ||  [[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सौमित्र]] ||  [[किशोर कदम]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[स्वरूपानंद]] ||  [[रामचंद्र विष्णू गोडबोले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[हरिबुवा]] ||  [[हरिबुवा शिंपी(हरीबोवा केरेश्वर भोंडवे)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[हरिहरमहाराज/उदासी]] ||  [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[प्रीत]] ||  [[स्वप्नील चाफेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मानसी सरोज]] ||  [[नम्रता माळी पाटील]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[होनाजी]] ||  [[होनाजी सयाजी शेलारखाने]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ज्ञानेश्वर/ज्ञानदेव/बापरखमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] ||  [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी]
|- align=&quot;Center&quot;
|राघुवीरदास
|बाळकृष्ण भाऊ जोशी 
|- Align=&quot;Center&quot;
|}
==हे सुद्धा पहा==
* [[टोपणनावानुसार मराठी लेखक]]

[[वर्ग:मराठी साहित्यिक|*]]
[[वर्ग:मराठी कवी|*]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>nfwd8i6yw0nfz35hf719zmtyzgew676</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709177</id>
      <parentid>2709176</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T11:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49032-45</username>
        <id>187307</id>
      </contributor>
      <origin>2709177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35788" sha1="b0mfwnf7ijnq7xr4rruhcivfavy35vx" xml:space="preserve">{{बदल}}
साहित्य निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीने स्वतःचे मूळ संपूर्ण नाव न वापरता वेगळ्याच नावाने साहित्य निर्मितीत वापरलेल्या नावाला टोपण नाव म्हणतात. मराठीले अनेक लेखक टोपणनावाने लेखन करीत आलेले आहेत, काहीजण अजूनही करतात. अशा टोपणनावाने लिखाण करणाऱ्या लेखकांची ही अपूर्ण यादी :-

* [[अरुण टिकेकर]] : (टिचकीबहाद्दर); (दस्तुरखुद्द)
*[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] : (बापू)
* [[अशोक जैन]] : (कलंदर)
* अशोक रानडे (दक्षकर्ण)
* [[आत्माराम नीलकंठ साधले]] : [[आनंद साधले]], [[दमयंती सरपटवार]]
* आत्माराम शेट्ये : (शेषन कार्तिक)
* [[आनंद बालाजी देशपांडे]] (आकाशानंद)
* [[आनंद साधले]] : (दमयंती सरपटवार)
* आनंदीबाई कर्वे : (बाया कर्वे)
* कृष्ण गंगाधर दीक्षित : (संजीव)
* कृष्णाजी अनंत एकबोटे (सहकरी कृष्ण)
* कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण : (किरात; काळदंड; सारथी) (काव्यलेखनासाठी किरात आणि भ्रमर)
* [[कृ.श्री. अर्जुनवाडकर]] (पंतोजी)
* केशव नारायण देव : (पतितपावनदास)
* गंगाधर कुलकर्णी (रसगंगाधर)
* गणेश दामोदर सावरकर : (बाबाराव सावरकर) (दुर्गातनय)
* गणेश वामन गोगटे : (लीला)
* गणेश विठ्ठल कुलकर्णी (कुंभोजकर) : (व्यतिपात)
* ग.दि. माडगुळकर (गदिमा)
* [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार]] : (साधुदास)
* गोपाळ नरहर नातू : लोककवी (मनमोहन); मीनाक्षी दादरकर
* [[गोपाळ हरी देशमुख]] : ([[लोकहितवादी]]; एक ब्राह्मण)
* चंद्रकांत सखाराम चव्हाण : ([[बाबूराव अर्नाळकर]])
* चं.वि.बावडेकर : (आलमगीर)
* चिंतामण रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे वडील : (दूत)
* चिं.त्र्य.खानोलकर - आरती प्रभु
* [[जयवंत दळवी]] : (ठणठणपाळ)
* [[तुकारामतात्या पडवळ]] : (एक हिंदू)
* [[तुळसी परब]] : ओज पर्व
* दगडू मारुती पवार : कथालेखक (जागल्या)
* [[दत्ता टोळ]] : (अमरेंद्र दत्त)
* दत्तात्रेय रामचंद्र कुलकर्णी : (श्रीपंत महाराज बाळेकुंद्रीकर)
* दामोदर माधव कुळकर्णी : (माधवसुत)
* डॉ. दामोदर विष्णू नेने : ([[दादूमिया]]) 
* दासोपंत दिगंबर देशपांडे : (दासोपंत)
* दिनकर शंकरराव जवळकर : (आग्यावेताळ)
* देवदत्त टिळक : (लक्ष्मीनंदन)
* द्वारकानाथ माधव पितळे : ([[नाथमाधव]])
* द्वारकाबाई हिवरगांवकर/[[मनोरमा श्रीधर रानडे]] : ([[गोपिकातनया]])
* धनंजय चिंचोलीकर : ([[बब्रूवान रुद्रकंठावार]])
* [[न.र. फाटक]] : (अंतर्भेदी), (करिष्मा), (फरिश्ता) आणि (सत्यान्वेषी)
* [[नरसिंह चिंतामण केळकर]] : (अनामिक; आत्‍मानंद)
* नागावकर : (गंधर्व)
* नागेश गणेश नवरे : (नागेश)
* नारायण गजानन आठवले : (राजा ठकार)
* नागोराव गोविंद साठे : (ब्रह्मानंदाश्रम स्वामी)
* नारायण जोशी : (साखरेबुवा; नानामहाराज साखरे)
* नारायण दामोदर सावरकर : (जातिहृदय)
* [[नारायण विनायक कुलकर्णी]] : गोविंदसुत (की विनायकसुत?)
* नरेंद्र नाईक (शांताग्रज)
* [[परशराम गोविंद चिंचाळकर]] : गोविंदसुत
* [[प.स. देसाई]] (सौ.जानकीबाई देसाई) : (सदाराम) 
* पांडुरंग ज्ञानेश्वर कुळकर्णी : (पांडुरंग शर्मा)
* पुरुषोत्तम धाक्रस (फडकरी)
* प्रल्हाद केशव अत्रे (केशवकुमार)
* प्र.न. जोशी : (पुष्पदंत)
* प्रभाकर जनार्दन दातार : शाहीर प्रभाकर
* प्रभाकर नारायण पाध्ये : (भाऊ पाध्ये)
* प्रवीण टोकेकर : (ब्रिटिश नंदी)
* [[फोंडूशास्त्री करंडे]] : द्विरेफ
* बळवंत जनार्दन करंदीकर : (रमाकांत)
* बा.सी. मर्ढेकर : (मकरंद)
* [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]] : (बी)
* बाळूताई खरे/[[मालती बेडेकर]] : ([[विभावरी शिरूरकर]]) 
* ब्रह्माजीपंत ब्रह्मानंद नाझरीकर : (श्रीधर)
* भा.रा. भागवत : (संप्रस्त)
* महादेव मल्हार जोशी : (स्वामी सच्चिदानंद)
* [[मा.गो. वैद्य]] : (नीरद)
* महादेव आसाराम घाटेवाळ : (माधव परदेशी)
* [[माधव मोडक|माधव दादाजी मोडक]] : (बंधु माधव) 
* मालतीबाई बेडेकर/बाळूताई खरे : ([[विभावरी शिरूरकर]])
* [[मीनप्पा व्यंकटेश केलवाड]] : गोविंदशर्मा
* मुक्ताबाई दीक्षित : (कृष्णाबाई)
* मुक्ता विठ्ठल कुलकर्णी : (मुक्ताबाई)
* मृत्युंजय श्रीकृष्ण रिसबूड : ([[सुमेध वडावाला]])
* मृदुला तांबे : (सृष्टिलावण्या)
* मेहबूब पठाण : (अमर शेख)
* मो.ग. रांगणेकर : (धुंडिराज)
* [[र.गो. सरदेसाई]] : (र.गो.स., हरिविवेक)
* रघुनाथ चंदावरकर : (रघुनाथ पंडित)
* [[रघुवीर जगन्नाथ सामंत]] (कुमार रघुवीर)
* रामकृष्ण माधव चोणकर : (हरी माधव समर्थ)
* [[राम गणेश गडकरी]] : (बाळकराम) 
* रामचंद्र जोशी : (साखरेबाबा)
* [[रामचंद्र विनायक कुलकर्णी]] : (आनंदघनराम)
* रामचंद्र विनायक टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे आजोबा : (धनुर्धारी)
* रामजी गणोजी चौगुले : (रामजी गणोजी)
* रा.श्री. जोग : (निशिगंध)
* लक्ष्मीकांत तांबोळी : (लता जिंतूरकर)
* लक्ष्मीकांत शांताराम कुडाळकर (लक्ष्मीकांत-प्यारेलालमधील पहिला) : (के.लक्ष्मीकांत, लक्ष्मीकांत)
* लीला भागवत : (भानुदास रोहेकर)
* [[वा.रा.कांत]] : (कांत)
* [[विठ्ठल वामन हडप]] : (केयूरक)
* [[वि.ग. कानिटकर|विनायक गजानन कानिटकर]] : (रा. म. शास्त्री, ग्यानबा)
* [[विनायक नरहरी भावे]] : ([[विनोबा]])
* वि.ल. बर्वे : (आनंद)
* वि.शा. काळे  : (बाबुलनाथ)
* विश्वनाथ वामन बापट : (वसंत बापट
* विष्णू भिकाजी गोखले : (विष्णूबाबा ब्रह्मचारी)
* विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज )
* विष्णूशास्त्री चिपळूणकर : (गोल्या घुबड)
* [[विठ्ठल हरी कुलकर्णी|वि.ह. कुलकर्णी]] (चंद्रहास, रत्नपारखी, शरदचंद्र, सुहास)
* वीरसेन आनंद कदम : (बाबा कदम)
* [[शंकर दाजीशास्त्री पदे]] : पिनाकी, भ्रमर, शंकर
* शिवराम महादेव गोऱ्हे : (चंद्रशेखर; चंद्रिका)
* [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]] : गोविंदपौत्र
* श्रीपाद रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे काका : मुसाफिर
* स.अ. शुक्ल : (कुमुद)
* संजीवनी मराठे (जीवन
* संगीता उत्तम धायगुडे (हुमान कार)
* [[सतीश जकातदार]] : (अमोघ श्रीवास्तव; सलील आदर्श)
* सुनंदा बलराम कुलकर्णी : (सानिया)
* सुलोचना देशमुख : (एस्; एन्) 
* सेतुमाधव पगडी : (कृष्णकुमार)
* पी. विठ्ठल 
* ज्ञानेश्वर नाडकर्णी : (तुकाराम शेंदाणे)  
* शेख शफी शेख जानी : ( शफी बोल्डेकर)

==कवी==
मराठी भाषेत जेव्हा काव्यरचनेला सुरुवात झाली तेव्हापासून कवी बहुधा आपले पहिले नाव कविनाम म्हणून वापरत असत. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, मोरोपंत, सगनभाऊ ही या कवींची प्रथम नावे होती. प्रथम नाव, मधले नाव आणि नंतर आडनाव लिहायची पद्धत नंतरच्या काळात सुरू झाली. आधुनिक काळातदेखील इंदिरा, कवी गोविंद, दत्त, नीरजा, पद्मा, मनमोहन, माधव, मीरा, यशोधरा, विनायक, संजीवनी या कवी-कवयित्रींनी स्वतःच्याच पहिल्या नावाने काव्यलेखन केले. अनेक कवींनी आपल्या सग्यासंबंधींच्या नावाला अग्रज, अनुज, कुमार, जूलियन, तनय, सुत, इत्यादी प्रत्यय लावून आपापली टोपणनावे सिद्ध केली. इतरांनी या पद्धतींशी फारकत घेऊन अत्यंत स्वतंत्र टोपणनावे घेतली आणि आपले काव्यलेखन केले.

इ.स. १९६०पासून टोपणनावाखाली कविता करण्याची पद्धत मराठीतून बहुधा हद्दपार झाली आहे. (अपवाद - [[सौमित्र]])

काही मराठी आणि अन्य कवी/लेखकांच्या टोपणनावांची ही यादी :
{|Align=&quot;Center&quot; Border=&quot;1&quot; Width=&quot;75%&quot;
|- Align=&quot;Center&quot; Style=&quot;background: #D0D0D0&quot;
| '''टोपण नाव''' || '''खरे नाव'''
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अकिंचन]] ||  [[वासू. ग. मेहेंदळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंततनय]] ||  [[दत्तात्रेय अनंत आपटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंतफंदी]] ||  [[अनंत भवानीबावा घोलप]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अनंतसुत विठ्ठल]], [[कावडीबाबा]] || [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[आनंद साधले]] || [[आत्माराम नीलकंठ साधले]]; [[दमयंती सरपटवार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[अनिल]] || [[आत्माराम रावजी देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[अनिल भारती]] || [[शान्ताराम पाटील]] (या कातरवेळी, तो सलीम राजपुत्र) 
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अशोक (कवी)]] ||  [[नारायण रामचंद्र मोरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[अज्ञातवासी]] ||  [[दिनकर गंगाधर केळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आधुनिक]] ||  [[नीळकंठ बळवंत ऊर्फ बापूसाहेब भवाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आनंद]] ||  [[विनायक लक्ष्मण बरवे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[आनंदतनय]] ||  [[गोपाळ आनंदराव देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[आरती प्रभू]] || [[चिंतामण त्र्यंबक खानोलकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[इंदिरा]] ||  [[इंदिरा संत]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[इंदुकांत]] ||  [[दिनकर नानाजी शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[उदासी/हरिहरमहाराज ]] ||  [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[उद्धवचिद्धन/उद्धवचैतन्य/उधोबाबा/]] ||  [[उद्धव xxxx कोकिळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[एकनाथ]], [[एकाजनार्दन]] ||  [[एकनाथ|एकनाथ सूर्यनारायण पैठणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विनायक जनार्दन करंदीकर|एक मित्र]], [[विनायक जनार्दन करंदीकर|विनायक]] ||  [[विनायक जनार्दन करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कलापी]], [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे|बालकवी]] ||  [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कबीर]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कवीश्वरबास]] ||  [[भानूभट/भास्करभट्ट xxxx बोरीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कावडीबाबा/अनंतसुत विठ्ठल]] ||  [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कांत]] ||  [[वा.रा. कांत]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| काव्यविहारी ||  धोंडो वासुदेव गद्रे
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[काव्यशेखर]] ||  [[भास्कर काशीनाथ चांदूरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[किरात/भ्रमर]] ||  [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कवी कुंजविहारी]] ||  [[हरिहर गुरुनाथ सलगरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| कुमुदबांधव ||  [[स.अ. शुक्ल]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कुसुमाग्रज]] || [[विष्णू वामन शिरवाडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कृष्णकेशव]] ||  [[अनुपलब्ध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कृष्णाग्रज]] ||  [[अनुपलब्ध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवकुमार]] ||  [[प्रल्हाद केशव अत्रे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवसुत]] ||  [[कृष्णाजी केशव दामले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[केशवसुत]] ||  [[नारायण केशव बेहेरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[के.स.रि.]] ||  [[केशव सदाशिव रिसबूड]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[कोणीतरी]] ||  [[नरहर शंकर रहाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गिरीश]] ||  [[शंकर केशव कानेटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोपिकातनया]] ||  [[कु.द्वारका हिवरगावकर(सौ.मनोरमा श्रीधर रानडे)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोपीनाथ]] ||  [[गोपीनाथ तळवलकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोमा गणेश]] ||  [[गणेश कृष्ण फाटक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंद]] ||  [[गोविंद दत्तात्रय दरेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदपौत्र]] ||  [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदप्रभु]] ||  [[गुंडम अनंतनायक राऊळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[गोविंदाग्रज]] ||  [[राम गणेश गडकरी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| ग्यानबा, रा. म.शास्त्री ||  [[वि.ग. कानिटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ग्रेस]] ||  [[माणिक गोडघाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चक्रधर]] ||  [[श्रीचांगदेव राऊळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चंद्रशेखर]] ||  [[चंद्रशेखर शिवराम गोऱ्हे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[चेतोहर]] ||  [[परशुराम नारायण पाटणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जगन्नाथ]] ||  [[जगन्नाथ धोंडू भांगले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जगन्मित्र]] ||  [[रेव्हरंड नारायण वामन टिळक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[जननीजनकज]] ||  [[पु.पां गोखले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वासुदेव गणेश टेंबे|टेंबे स्वामी/वासुदेवानंद सरस्वती]] ||  [[वासुदेव गणेश टेंबे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ढोलीबुवा/महीपतिनाथ]] ||  [[सखाराम केरसुणे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[तुकाराम]]/तुका ||  [[तुकाराम बोल्होबा/बाळकोबा मोरे/अंबिले/आंबले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[तुलसीदास]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दत्त]] ||  [[दत्तात्रय कोंडो घाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दमयंती सरपटवार]] || [[आनंद साधले]], [[आत्माराम नीलकंठ साधले]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दया पवार]] ||  [[दगडू पवार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दामोदर]] ||  [[वीरेश्वर सदाशिव ऊर्फ तात्या छत्रे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दा.ग.पा.]] ||  [[दामोदर गणेश पाध्ये]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दासोपंत]]/ दिगंबरानुचर ||  [[दासो दिगंबर देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[दित्जू]]/माधव जूलियन ||  [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नामदेव]] ||  [[नामदेव दामाशेटी शिंपी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नारायणसुत]] ||  [[श्रीपाद नारायण मुजुमदार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निरंजन]] ||  [[वसंत सदाशिव बल्लाळ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निशिगंध]] ||  [[रा.श्री. जोग]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[निळोबा]] ||  [[निळा मुकुंद पिंपळनेरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नीरजा]] ||  [[नीरजा साठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नृसिंहसरस्वती]] ||  [[नरहरी माधव काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पठ्ठे बापूराव]] ||  [[श्रीधर कृष्ण कुलकर्णी(रेठरेकर)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पद्मविहारी]] ||  [[रघुनाथ गणेश जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पद्मा]] ||  [[पद्मा गोळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पी.सावळाराम]] ||  [[निवृत्तिनाथ रावजी पाटील]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पुरु.शिव. रेगे]] ||  [[पु.शि. रेगे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[पूर्णदास]] ||  [[बाबा उपसकर-राजाध्यक्ष]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[प्रभाकर दातार|प्रभाकर]] ||  [[शाहीर प्रभाकर जनार्दम दातार]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]||  [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बहिणाबाई]] ||  [[बहिणाबाई नथूजी चौधरी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[(संत) बहिणाबाई]] ||  [[कु.बहिणा आऊदेव कुळकर्णी (सौ.बहिणा रत्नाकर पाठक)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बापरखुमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] ||  [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाबा आमटे]] ||  [[मुरलीधर देवीदास आमटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाबुलनाथ]] ||  [[विनायक श्यामराव काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बालकवी]]/कलापि || [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाळा]] ||  [[बाळा कारंजकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बाळकृष्ण अनंत भिडे| बी]] ; B ||  [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[नारायण मुरलीधर गुप्ते| बी]]; BEE  ||  [[नारायण मुरलीधर गुप्ते]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]] ||  [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[बोधलेबुवा]] ||  [[माणकोजी भानजी जगताप]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भगवानकवि]] ||  [[भवान रत्नाकर कऱ्हाडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भानजी]] ||  [[भास्कर त्रिंबक देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भानुदास/मामळूभट]] ||  [[भानुदास पैठणकर(एकनाथांचे पणजोबा)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भावगुप्तपद्म]] ||  [[पांडुरंग गोविंदशास्त्री पारखी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भावशर्मा]] ||  [[के.(केशव) नारायण काळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भालेंदु]] ||  [[भालचंद्र/गुलाबराव सीताराम सुकथनकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[भ्रमर]]/किरात ||  [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मंदार]] ||  [[रेंदाळकर|एकनाथ पांडुरंग रेंदाळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मध्वमुनीश्वर]] ||  [[त्रिंबक नारायणाचार्य]] ( आडनाव अनुपलब्ध)
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मनमोहन]] ||  [[गोपाळ नरहर ऊर्फ मनमोहन नातू]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मनोहरबंधू]] ||  [[भास्कर कृष्ण उजगरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[महिपती]] ||  [[महिपती दादोपंत कांबळे-ताहराबादकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[महीपतिनाथ]]/ढोलीबुवा ||  [[सखाराम केरसुणे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माणिक/माणिकप्रभू/माणिकबाबा]] ||  [[माणिक मनोहर नाईक, हरकुडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव]] ||  [[माधव केशव काटदरे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव जूलियन]],  दित्जू/मा.जू./एम्.जूलियन  ||  [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधव मिलिंद]] ||  कॅ. [[मा.कृ. शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधवसुत]] ||  [[दामोदर माधव कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[माधवानुज]] ||  [[काशीनाथ हरी मोडक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| मार्क ट्वेन || सॅम्युएल लॅंगहाॅर्न क्लेमन्स
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मीरा]] ||  [[मीरा तारळेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मीराबाई]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुकुंदराज]] ||  [[?]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुकुंदराय]] ||  [[मुकुंद गणेश मिरजकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्ताबाई]]/मुक्ताई ||  [[मुक्ता विठ्ठलपंत कुळकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्तिबोध]] ||  [[शरच्चंद्र माधब मुक्तिबोध]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मुक्तेश्वर]] ||  [[मुक्तेश्वर चिंतामणी मुद्गल]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मोरोपंत]] ||  [[मोरेश्वर रामचंद्र पराडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[यशवंत]] ||  [[यशवंत दिनकर पेंढरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[यशोधरा]] ||  [[यशोधरा साठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[योगेश]] ||  [[भालजी पेंढारकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रंगनाथस्वामी(निगडीकर)]] ||  [[रंगनाथ बोपाजी घोडके]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रघुनाथ पंडित]] ||  [[रघुनाथपंडित चंदावरकर/तंजावरकर;  रघुनाथ गणेश नवहस्त/नवाथे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रमेशबाळ]] ||  [[बाळ सीताराम मर्ढेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[राजहंस]] ||  [[यादव शंकर वावीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रा. देव]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[राधारमण]] ||  [[कृष्णाजी पांडुरंग लिमये]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रामजोशी/कविराय]] || [[राम जनार्दन जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[रामदास]] ||  [[नारायण सूर्याजी ठोसर]] 
|- Align=&quot;Center&quot;
| रा. म. शास्त्री, ग्यानबा || [[वि.ग. कानिटकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वसंत]] || [[वासुदेव बळवंत पटवर्धन]]
|- Align=&quot;Center&quot;
|[[डॉ. वसंत अवसरे]] || [[शांता शेळके (श्री अवसरे मुळात शान्ताबाईंचे स्नेही होते.) ]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वसंतविहार]] ||  [[शंकर दत्तात्रय जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वा.दा.ओ.]] ||  [[वामन दाजी ओक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वामन पंडित]] ||  [[वामन तानाजी शेषे / वा शेष]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठाबाई]] ||  [[विठा रामप्पा नायक]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठा रेणुकानंदन]] ||  [[विठ्ठल मनोहर बडवे-कुलकर्णी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठ्ठल केरीकर]] ||  [[विठ्ठल नरसिंह साखळकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विठ्ठलदास]] ||  [[विठ्ठल अनंत क्षीरसागर्/बीडकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विंदा करंदीकर]] ||  [[गोविंद विनायक करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विनायक/एक मित्र]] ||  [[विनायक जनार्दन करंदीकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विष्णूदास]] ||  [[कृष्णराव रावजी धांदरफळे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विसोबा खेचर]] ||  [[विसोबा चाटे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[विहंगम]] ||  [[बाळकृष्ण लक्ष्मण अंतरकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[वैशाख]] ||  [[त्र्यं.वि. देशमुख]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[शारदाश्रमवासी]] ||  [[पुरुषोत्तम गोपाळ काणेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[शुभानंत]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीकांत]] ||  [[]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीकृष्ण]] ||  [[श्री.नी. चाफेकर|श्रीकृष्ण नीळकंठ चापेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीधर]] ||  [[श्रीधर ब्रह्मानंद नाझरेकर/खडके/देशपांडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[श्रीराम]] ||  [[श्रीनिवास रामचंद्र बोबडे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[संजीव]] ||  [[कृष्ण गंगाधर दीक्षित]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[संजीवनी]] ||  [[संजीवनी मराठे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सदानंदस्वामी]] ||  [[सदानंद चिंतामणी उपासनी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सरस्वतीकंठाभरण]] ||  [[दिनकर नानाजी शिंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[साधुदास]] ||  [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार/पाटणकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सानिया]] ||  सुनंदा बलराम कुलकर्णी
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[साने गुरुजी]] ||  [[पांडुरंग सदाशिव साने]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सामराज]] ||  [[शामभट लक्ष्मण आर्वीकर(राजोपध्ये)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सांवतामाळी]] ||  [[सांवता परसूबा माळी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुधांशु]] ||  [[हणमंत नरहर जोशी]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुमंत]] ||  [[अप्पाराव धुंडिराज मुरतुले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सुहृद्चंपा]] ||  [[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[सौमित्र]] ||  [[किशोर कदम]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[स्वरूपानंद]] ||  [[रामचंद्र विष्णू गोडबोले]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[हरिबुवा]] ||  [[हरिबुवा शिंपी(हरीबोवा केरेश्वर भोंडवे)]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[हरिहरमहाराज/उदासी]] ||  [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[प्रीत]] ||  [[स्वप्नील चाफेकर]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[मानसी सरोज]] ||  [[नम्रता माळी पाटील]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[होनाजी]] ||  [[होनाजी सयाजी शेलारखाने]]
|- Align=&quot;Center&quot;
| [[ज्ञानेश्वर/ज्ञानदेव/बापरखमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] ||  [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी]
|- align=&quot;Center&quot;
|राघुवीरदास
|बाळकृष्ण भाऊ जोशी 
|- Align=&quot;Center&quot;
|
|
|}
==हे सुद्धा पहा==
* [[टोपणनावानुसार मराठी लेखक]]

[[वर्ग:मराठी साहित्यिक|*]]
[[वर्ग:मराठी कवी|*]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>b0mfwnf7ijnq7xr4rruhcivfavy35vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामायण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2670</id>
    <revision>
      <id>2709167</id>
      <parentid>2591250</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99270" sha1="9wb4z3jdcuq8j1l1xphq3ig0w5y1701" xml:space="preserve">[[चित्र:Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|right|thumb|325px|रामायणात वर्णिलेले लंकेचे महायुद्ध (चित्रनिर्मिती: इ.स. १६४९-५३)]]
'''रामायण''' हे [[वाल्मीकी ऋषी|वाल्मिकी ऋषींनी]] रचलेले एक महाकाव्य असून त्याला [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मात]] एक पवित्र ग्रंथ मानलेले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jycsSAAACAAJ&amp;dq=ramayanam&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjRse7yjszoAhWq4zgGHUVSAP8Q6AEIbDAJ|title=Ramayana|last=Valmiki|date=1980-11|publisher=Greenleaf Books|isbn=978-0-934676-17-5|language=en}}&lt;/ref&gt;

रामायणामध्ये २४,००० श्लोक असून ते ७ कांडांमध्ये विभागले आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Z66ozteoli4C&amp;pg=PA40&amp;dq=ramayanam+shlok+number&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwivy6nEkMzoAhXRzzgGHbRpAf4Q6AEIYjAG#v=onepage&amp;q=ramayanam%20shlok%20number&amp;f=false|title=Bhāratiya samskriti ke sarjaka|last=Joshī|first=Dinakara|date=2005|publisher=Star Publications|isbn=978-81-85244-93-8|language=hi}}&lt;/ref&gt; रामायणाची मुख्य कथा [[अयोध्या|अयोध्येचा]] राजपुत्र [[राम|रामाची]] पत्‍नी [[सीता|सीतेचे]] [[रावण|रावणाकडून]] अपहरण, आणि तत्पश्चात रामाकडून रावणाचा वध अशी आहे. ग्रंथानुसार वाल्मिकी ऋषींनी रचलेल्या या काव्याचा [[राम|रामाच्या]] मुलांनी ([[लव]]-[[कुश]]) प्रचार केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=npCKSUUQYEIC&amp;pg=PA123&amp;dq=ramayanam++preach+by+lav+kusha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjduNvckczoAhU1zjgGHascATQQ6AEIQjAD#v=onepage&amp;q=ramayanam%20%20preach%20by%20lav%20kusha&amp;f=false|title=The Study of Hinduism|last=Sharma|first=Arvind|date=2003|publisher=Univ of South Carolina Press|isbn=978-1-57003-449-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या काळातील [[संस्कृत]] काव्यांच्या [[छंद]] रचनाशैलीवर रामायणाचा गाढा प्रभाव दिसून येतो. वाल्मिकी ऋषींनी रामायण हे अनुष्टुभ छंदात रचले आहे. रामायणाचा उल्लेख नीतिकथा, तात्त्विक व भक्ती संबंधित चर्चांमध्ये येतो. [[राम]], [[सीता]], [[लक्ष्मण]], [[भरत]], [[हनुमान]]  व कथेचा खलनायक [[रावण]] आदी पात्रे [[भारत|भारतीय]] सांस्कृतिक प्रज्ञेचा भाग बनले आहेत. रामायणाचा प्राचीन भारताच्या प्रमुख साहित्यकृतींवर व [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] कला व संस्कृतीवर सखोल प्रभाव दिसतो. प्रभावित कृतींमध्ये इ.स.च्या १६व्या शतकातील [[मराठी]] संत [[एकनाथ]], [[हिंदी भाषा]] कवी [[तुलसीदास]],  इ.स.च्या १३व्या शतकातील [[तमिळ भाषा|तामिळ]] कवी कंब,&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=t3OYeqSZgqYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=kamb+ramayanam&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwipgoiakszoAhUByzgGHXh9Bq8Q6AEIKTAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Kamba Ramayana|last=Kampar|date=2002|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-302815-4|language=en}}&lt;/ref&gt; इ.स.च्या २०व्या शतकातील [[मराठी]] कवी [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]] आदी प्रमुख होत.

रामायणाचा प्रभाव आठव्या शतकापासून [[भारत|भारतीय]] वसाहत{{संदर्भ हवा}} असलेल्या आग्नेय [[आशिया]]मधील [[इंडोनेशिया]] (जावा, सुमात्रा व बोर्नियो)  [[थायलंड]], [[कंबोडिया]], [[मलेशिया]], [[व्हिएतनाम]] व [[लाओस]] आदी देशांच्या [[साहित्य]], [[शिल्पकला]], [[नाटक]] या माध्यमांवरही पडलेला आढळतो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Zpy4DwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ramayan+in+kambodiya&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjqv-rKkszoAhWnwTgGHSZpAggQ6AEIPzAC#v=onepage&amp;q=ramayan%20in%20kambodiya&amp;f=false|title=Ramayana: Footprints in South-East Asian Culture and Heritage|last=Bose|first=Anita|publisher=BEE Books|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=3MfPsgEACAAJ&amp;dq=ramayan+in+south+east+asian+art&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi6iq7Ck8zoAhWpyDgGHZDICbMQ6AEIQjAD|title=In the Shadow of Rama: Murals of the Ramayana in Mainland Southeast Asia|last=Roveda|first=Vittorio|date=2015|publisher=River Books|isbn=978-616-7339-30-6|language=en}}&lt;/ref&gt;

== रामायणातील कांडे ==
रामायणाची अनेक ठिकाणी पूर्ण व अपूर्ण अशी अनेक हस्तलिखिते सापडली आहेत. यांतील सर्वात जुने हस्तलिखित ११व्या शतकातील आहे.&lt;ref&gt;Robert P. Goldman, ''The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India'', pp 5&lt;/ref&gt; वाल्मिकी रामायणाच्या प्रतींच्या [[उत्तर भारत]] व [[दक्षिण भारत]] प्रदेशातील अनेक ठिकाणी प्रादेशिक आवृत्त्या मिळाल्या आहेत. रामाचे जन्मापासून ते अवतारसमाप्तीपर्यंतचे जीवन सांगणारे रामायण हे सात कांडांत(प्रकरणांत) विभागले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=EpowBQAAQBAJ&amp;pg=PA81&amp;dq=seven+chapters+of+ramayana&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjD-_uBlczoAhVzwjgGHb2CAVAQ6AEIVDAF#v=onepage&amp;q=seven%20chapters%20of%20ramayana&amp;f=false|title=Sources Of Our Cultural Heritage|last=Soni|first=Suresh|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-81-8430-051-2|language=en}}&lt;/ref&gt;

* '''''बाल कांड''''' – रामाचा जन्म, बाल्य, वनवासी होण्यापूर्वीचे [[अयोध्या|अयोध्येतील दिवस.]]
*विश्वामित्रांनी त्यांना राक्षसांच्या संहाराकरता वनात नेणे, [[सीता स्वयंवर]]- आदी घटनांचा समावेश.
* '''''अयोध्या कांड''''' – या भागात [[कैकेयी]] [[दशरथ|दशरथाद्वारे]] [[राम|रामास]] वनवासात धाडते.  [[दशरथ|दशरथाचा]] पुत्रशोकाने मृत्यू होतो.
* '''''अरण्य कांड''''' – वनवासातील रामाचे जीवन, [[सीता|सीतेचे]] अपहरण या भागात चित्रित केली आहे.
* '''''किष्किंधा कांड''''' –  सीतेच्या शोधातील [[राम]]  [[किष्किंधा|किष्किंधेच्या]] वानर साम्राज्यात दाखल होतात. तिथे त्यास [[सुग्रीव]], [[हनुमान|हनुमंत]],इत्यादी कपिवीर भेटतात. वानरसैन्य सीतेस शोधण्यास प्रारंभ करतात.
* '''''सुंदर कांड''''' – या भागात हनुमंताचे विस्ताराने वर्णन करण्यात आले आहे. हनुमंताचे आणखी एक नाव म्हणजे सुंदर. या नावावरून या कांडास सुंदर कांड असे नाव आहे.{{संदर्भ हवा}} [[हनुमान]] समुद्र लांघून [[श्रीलंका|लंकेत]] प्रवेश करतात. लंकादहन घडवितात.  [[रावण|रावणाच्या]] राज्यातील अशोकवन येथील सीतेच्या उपस्थितीबद्दल रामास कळवितात.
* '''''युद्ध कांड''''' -   या भागात राम- रावण यांचे युद्ध, रावण वध, त्यानंतर रामाचे सहपरिवार अयोध्येस पुनरागमन व श्रीरामाचा पट्टाभिषेक यांचे वर्णन आहे.
* '''''उत्तर कांड''''' – रामाने सीतेचा लोकनिंदेमुळे केलेला त्याग, [[लव]]-[[कुश]] यांचा जन्म, रामावतार समाप्ती यांचे वर्णन.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=nJE3DwAAQBAJ&amp;pg=PA11&amp;dq=balkand+of+ramayana&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwju3PGNlszoAhXMwzgGHVM4BiUQ6AEIUDAF#v=onepage&amp;q=balkand%20of%20ramayana&amp;f=false|title=Ramayana|last=GUPTA|first=SEEMA|date=2013-01-02|publisher=V&amp;amp;S Publishers|isbn=978-93-5057-334-1|language=en}}&lt;/ref&gt;

शैलीमधील फरकांमुळे प्रथम व उत्तर कांड ही मूळ रामायणात नसल्याचा संदेह संशोधकांना आहे.&lt;ref&gt;Raghunathan, N. (trans.), ''Srimad Valmiki Ramayana''&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिरेखा ==
* [[वाल्मीकी ऋषि| वाल्मिकी ऋषी]], [[नारद मुनी]]
* [[सूर्यवंशी]] : [[इक्ष्वाकु]], [[मांधाता]], [[दिलीप]], [[रघु]]
* [[दशरथ]], [[कौसल्या]], [[कैकयी]], [[सुमित्रा]]
* [[राम]], [[लक्ष्मण]], [[भरत दाशरथि|भरत]], [[शत्रुघ्न]]
* [[जनक]], [[सीता]], [[ऊर्मिला]]
* [[वसिष्ठ ऋषि| वसिष्ठ ऋषी]], [[विश्वामित्र ऋषि| विश्वामित्र ऋषी]]
* [[त्राटिका]], [[अहल्या]], [[गौतम]]
* [[मंथरा]], [[सुमंत]], [[शबरी]]
* [[अंजनी]], [[केसरी]], [[हनुमान|वायुपुत्र]]/ [[मारुती]]/[[हनुमंत]]/[[वज्रांगबली]]/[[हनुमान]]
* [[इंद्र]], [[शिव]], [[विष्णू]], [[ब्रम्हा]], [[गणेश]]
* [[सुग्रीव]], [[वाली]], [[जांबुवंत]], [[अंगद]], [[नल]], [[नील]], [[जटायू (रामायण)|जटायू]], [[संपाती]], [[रोमा/रुमा]]
* [[शूर्पणखा]], [[मारिच]], [[रावण]], [[मंदोदरी]], [[मेघनाद]]/[[मेघनाद|इंद्रजित]], [[विभीषण]], [[कुंभकर्ण]], [[कुंभ]], [[निकुंभ]], [[अहिरावण]], [[महिरावण]]
* [[लव]], [[कुश]]

* [[शिवधनुष्य]]
* [[मिथिला]]नगरी
* [[लंका (रामायण)|लंका]]
* [[रामेश्वर]], [[द्रोणागिरी]]
* [[पुष्पक विमान]]

== रामायणातील नीतिपाठ ==
वाल्मिकी ऋषींनी त्यांच्या रामायणात रामाच्या रूपाने आदर्श जीवन कसे असावे याचा नीतिपाठ प्रस्तुत केला आहे. मानवी जीवन क्षणभंगुर असून भोगलालसेचा त्याग करून रामाप्रमाणे आदर्श जीवन व्यतीत करावे, यातच मानवाचे कल्याण आहे असा वाल्मिकी रामायणचा अभिप्राय आहे.&lt;ref&gt;रघुनाथन्, एन्. (अनुवाद), ''श्रीमद् वाल्मीकि रामायणम्''&lt;/ref&gt;

नारदमुनी हे ''संक्षेप रामायण'' या वाल्मिकी रामायणातील सर्गात आदर्श मनुष्याच्या १६ गुणांचे वर्णन करतात. हे सोळा गुण पुढीलप्रमाणे - &lt;br /&gt; 
१. ''गुणवान'' - नीतिवंत &lt;br /&gt; 
२. ''वीर्यवान''- शूर &lt;br /&gt; 
३. ''धर्मज्ञ'' - धर्माचा जाणकार &lt;br /&gt; 
४. ''कृतज्ञ''  ,&lt;br /&gt; 
५. ''सत्यवाक्य'' – सत्यवचनी &lt;br /&gt; 
६.  ''दृढवृत्त'' – आत्मविश्वासी,&lt;br /&gt; 
७. ''चरित्र्यवान'' – चारित्र्य चांगले असणारा, &lt;br /&gt; 
८. ''सर्वभूतहित'' – सर्व जीवांचे हित बघणारा&lt;br /&gt; 
९. ''विद्वान''    &lt;br /&gt; 
१०. ''समर्थ'' &lt;br /&gt; 
११. ''सदैक प्रियदर्शन'' – ज्याचे दर्शन सदा सुखकर आहे असा &lt;br /&gt; 
१२. ''आत्मवंत'' – धैर्यस्थ, &lt;br /&gt; 
१३. ''जितक्रोध'' –क्रोध जिंकलेला , &lt;br /&gt; 
१४. ''द्युतिमान'' – कांती सुंदर असलेला ,  &lt;br /&gt; 
१५. ''अनसूयक'' – असूया नसलेला, &lt;br /&gt; 
१६. ''कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोशस्य संयुगे''- ज्याच्या कोपास देवताही घाबरतात असा.

रामायणातील राम स्वतःस मनुष्यच म्हणवितो. (''आत्मानं मानुषं मन्ये'').  रावणाला असुर, राक्षस व देवता मारू शकणार नाही अस रावणाला वरदान असल्यामुळे रावणाचा वध करण्यासाठी विष्णूनेच मनुष्य रूपात अवतार घेतला होता.

== रामायणाचा काळ ==
परंपरेने या महाकाव्याची घटना [[हिंदू कालगणना|हिंदू कालगणनेच्या]] तिसऱ्या युगात - [[त्रेतायुग|त्रेतायुगात]] (सत्ययुगात) घडली. रामायणाचे रचयिते वाल्मिकी ऋषी हेसुद्धा या महाकाव्यातील एक सक्रिय पात्र होते.

रामायणाची भाषा [[पाणिनी|पाणिनीय]] काळापेक्षाही जुनी [[संस्कृत भाषा]] आहे. [[महाभारत]] व रामायण यांच्या [[संस्कृतमध्ये फरक दिसतात. रचनाकालाच्या अभ्यासासाठी भाषेचे स्वरूप हा पायाभूत आधार आहे. रामायणाच्या मूळ कृतीची रचना इ.स.पू. पाचव्या शतकात सुरू झाली व अनेक शतके चालली असे मानले जाते. मूळ स्वरूपात अनेक फेरफार होऊन रामायणाचे सध्याचे स्वरूप तयार झाले असा विचार रूढ आहे. रामायणाच्या कथेचा काळ याहून पुरातन असू शकतो. रामायणातील पुढील पात्रांची नावे - [[राम]], [[सीता]], [[दशरथ]], [[जनक]], [[वसिष्ठ]], [[विश्वामित्र]] हे वाल्मिकी रामायणापूर्वीच्या ब्राह्मणग्रंथांत व वेदांत आढळतात.&lt;ref&gt;In the [[Veda]]s ''Sita'' means [[furrow]] relating to a goddess of agricuture. - S.S.S.N. Murty, A note on the Ramayana&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldman, Robert P.,  ''The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India'' pp 24&lt;/ref&gt; रामायणाची मुख्य पात्रे वहिसुव(?), ब्रह्मा, विष्णू वा वेदोक्त देवता नाहीत. महाभारत-रामायणांच्या रचनेनंतर या देवता लोकप्रिय झाल्या.

सामान्यपणे, रामायणाचे दुसरे कांड ते सहावे कांड हे भाग या महाकाव्याचे प्राचीनतम भाग मानले जातात. पहिले बालकांड व शेवटचे उत्तरकांड नंतर मूळ प्रतीस जोडले आहे.&lt;ref&gt;Goldman, Robert P.,  ''The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India'' pp 15-16&lt;/ref&gt; बालकांड व अयोध्याकांड यांतील घटना गंगेच्या खोऱ्यातील प्रदेशाची व प्राचीन भारतातील १६ जनपदांची (मगध व कोसल प्रदेश) परिस्थिती दाखवतात. या भागांचे राजकीय व भौगोलिक वर्णन रामायणात आहे.

रामायणाच्या अरण्यकांडात राक्षस, विचित्र प्राणी आदींचे काल्पनिक वर्णन आढळते. इतिहासकार एच.डी. सांकलिया यांनी रामायणाचा काळ सुमारे इ.पू. चौथ्या शतकातला असल्याचे प्रतिपादले आहे.&lt;ref&gt;See Sankalia, H.D., ''Ramayana: Myth or Reality'', New Delhi, 1963&lt;/ref&gt; तर इतिहासकार  ए.एल. भाषम हे [[राम]]काळ इ.पू. ७व्या वा ८व्या शतकाचा असल्याचे मानतात.&lt;ref&gt;Basham, A.L., ''The Wonder that was India'', London, 1956, pp303&lt;/ref&gt;

रामायणाची कथा सहा हजार वर्षे जुनी असू शकते.&lt;ref&gt;Goldman, Robert P.,  ''The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India'' p. 14&lt;/ref&gt;

’रामायणाचा खगोलशास्त्रीय शोध’ (प्रकाशक - पुष्पक प्रकाशन, २०१५) या प्रफुल्ल मेंडकी यांनी लिहिलेल्या पुस्तकात रामायणातील वेगवेगळ्या घटना किती वर्षांपूर्वी घडल्या ते निश्चित करण्याचा प्रयत्‍न केला आहे.

== विभिन्न भाषांतरे/रूपांतरे ==
[[चित्र:Javanese dance stage.jpg|thumb|right|300px|रामायणाच्या कथेचा [[आशिया]]च्या अनेक संस्कृतींमध्ये प्रसार झाला आहे. रावण आणि त्याची बहीण, जावा बेटावरच्या एका  नृत्यात]]
अनेक जानपद कथांमध्ये रामायणाच्या कथेचे विविध रूपांतरे दिसतात. उत्तर भारतातील रामायणकथा दक्षिण भारतातील व आग्नेय [[आशिया]]मधील प्रचलित रूपांतरांपेक्षा भिन्न आहेत. रामायणाचा कथासंप्रदाय [[थायलंड]], [[कंबोडिया]], [[मलेशिया]], [[लाओस]], [[व्हिएतनाम]] व [[इंडोनेशिया]] देशांमध्ये प्रचलित आहे.

मलेशियातील काही रूपांतरांत लक्ष्मणास रामापेक्षा जास्त महत्त्व दिले आहे. या रूपांतरांत राम दुय्यम व दुर्बल भूमिकेत आहे.

वाल्मिकी रामायणात रामचरित्राचे वर्णन आहे, तर वाल्मिकी यांनीच लिहिलेल्या अद्भुत रामायणात सीतेच्या चरित्र कथनाला प्राधान्य दिले आहे.

लाओसमध्ये रामायणाचे [[फ्रा लाक फ्रा राम]] या नावाने रूपांतर केले गेले.

=== भारतीय रूपांतरे ===
[[भारत|भारतात]] विविध काळांत लिहिलेली रामायणे परस्परांपासून भिन्न आहेत. १८व्या शतकात [[मराठी भाषा|मराठी भाषेत]] श्रीधरपंतांनी रामायण रचले.  १४-१५व्या शतकात कुमार वाल्मीकी यांनी [[कन्नड भाषा|कानडीत]]  ''तोरवे रामायण'' नावाने रूपांतर केले. कानडीत [[कुवेंपु]] यांनी ''श्री रामायण दर्शनम्‌'' व रंगनाथ शर्मा यांनी  &quot;कन्नड वाल्मीकि रामायण&quot; नावाची रामायणे लिहिली.

१२व्या शतकातील [[तमिळ]] कवी कंब यांनी  &quot;रामावतारम्&quot; अथवा कंबरामायण ग्रंथ रचिला. संत एकनाथांनी &quot;भावार्थ रामायण&quot; हा काव्यग्रंथ मराठी भाषेत लिहिला. [[हिंदी भाषा]] भाषेचे प्रसिद्ध रामायण १५७६ सालात [[तुलसीदास]] यांनी ''श्री रामचरित मानस'' नावाने रचले. रामायणाच्या रूपांतरित आवृत्त्या [[गुजराती भाषा|गुजराती]] कवी प्रेमानंद यांनी १७व्या शतकात, बंगाली कवी कृत्तिवास यांनी १४व्या शतकात, उडिया कवी बलरामदास यांनी १६व्या शतकात, [[तेलुगू]] कवी रंगनाथ यांनी लिहिल्या.

रामायणाच्या काही उप-रूपांतरांत रावण हा अहिरावण - महिरावण रूपात येतो.

केरळच्या &quot;मापिळ्ळे रामायण&quot;  या रूपात रामायण हे लोकगीतांमध्ये गुंफण्यात आले आहे.
&lt;ref&gt;See ''A different song'', [http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm ''द हिंदू'', Aug 12, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027001647/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |date=2010-10-27 }}&lt;/ref&gt;

रामायणाची [[मुसलमान]] प्रत सुद्धा आहे. या रूपांतरात रामायणाचा नायक एक [[मुस्लिम]] सुलतान आहे. रामाचे नाव यात &quot;लामन&quot; असे बदलले आहे; इतर पात्रे रामायणाप्रमाणेच आहेत.

[[हंपी]] येथे [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याचे]] अवशेष आहेत. तेथे ''सुग्रीवन गुहे'' ([[सुग्रीव|सुग्रीवाची]] गुहा) नावाची गुहा आहे. हे स्थळ सुंदरकांडातील किष्किंधेय वर्णनातील स्थळ असल्याचे मानण्यात येते. या ठिकाणी सुप्रसिद्ध हजारी राम मंदिर आहे.

=== आग्नेय आशियातील रूपांतरे ===
[[चित्र:Wat phra keaw ramayana fresco.jpg|left|thumb|325px|आग्नेय आशियातील रामायणाचे चित्र]]
[[आशिया]]च्या अनेक संस्कृतींवर रामायणाचा प्रभाव पडला आहे. काही देशांच्या राष्ट्रीय महाकाव्यांसाठी रामायण प्रेरणास्थान आहे. [[चीन]]चे महाकाव्य &quot;पश्चिमदत्त पयण&quot; याचे काही भाग रामायणावर आधारित आहेत. या महाकाव्याचे &quot;सुन् वुकांग्&quot; पात्र [[हनुमान|हनुमानाच्या]] पात्रावर आधारित आहे. [[इंडोनेशिया]]च्या जावा प्रदेशातील सुमारे नवव्या शतकातील रूपांतर &quot;काकाविन् रामायण&quot; नावाने ओळखले जाते.यात संस्कृत रामायणाच्या तुलनेत अनेक ठिकाणी भेद आहे. [[लाओस]] देशाचे काव्य &quot;फ्रा लक फ्रा लाम&quot; हे सुद्धा रामायणाचे रूपांतर; या नावातील &quot;लक&quot; आणि &quot;लाम&quot; नावे म्हणजे [[लक्ष्मण]] व [[राम|रामाच्या]] नावांचे लाओ रूपांतर. यात रामाचे जीवन [[बुद्ध अवतार|बुद्धाचा]] पूर्वावतार म्हणून चित्रित केले आहे. [[मलेशिया]]च्या  &quot;हिकायत्‌ सेरि राम&quot; काव्यात [[रावण|रावणास]] [[ब्रह्मा|ब्रह्माच्या]] वराऐवजी [[अल्ला]]चा वर प्राप्त झाल्याचे दाखविले आहे.&lt;ref&gt;See ''Effect Of Ramayana On Various Cultures And Civilisations''&lt;/ref&gt;

[[थायलंड]]चे काव्य &quot;रामकियेन&quot; रामायणावर आधारित आहे. यात [[सीता]] ही [[रावण]] व [[मंदोदरी]] यांची कन्या असल्याचे दाखविले आहे. ज्योतिषी [[विभीषण]] जेव्हा [[सीता|सीतेची]] कुंडली पाहून जेव्हा अपशकून वर्तवितो तेव्हा [[रावण]] तिला पाण्यात फेकून देतो, नंतर ती [[जनक|जनकास]] प्राप्त होते. थाई रामायणात [[हनुमान|मारुती]] हे महत्त्वाचे पात्र आहे. काव्याची कथा [[बँकॉक]]नजीकच्या &quot;वात फ्रा कयेव&quot; देवस्थानाजवळ घडल्याचे सांगितले आहे.

इतर [[आग्नेय आशिया|आग्नेय आशियाई]] रूपांतरांत [[बाली]]चे &quot;रामकवच&quot;, [[फिलिपाईन्स]]चे &quot;मरडीय लावण&quot;, [[कंबोडिया]]चे &quot;रीम्कर&quot; आणि [[म्यानमार]]चे &quot;याम जात्दव&quot; प्रमुख होत.

=== वर्तमानात रामायण ===
[[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|right|thumb|राम रावण युद्ध]]
कन्नड भाषेतील [[कुवेंपु]] यांचे रामायण रामायण दर्शनम व  [[तेलुगू]] कवी [[विश्वनाथ सत्यनारायण]] यांच्या रामायण कल्पवृक्षमु या कृतींस [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] लाभले आहेत. [[अशोक बँकर]] यांनी  [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश भाषेत]] रामायणाधारित सहा मालिका कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत.

[[कांचीपुरम]]च्या गेइटी रेल्वे थिएटर कंपनीने [[द्राविड चळवळ|द्राविड]] स्वाभिमानाची पुनःस्थापना या उद्देशाखाली या महाकाव्याची पुनर्रचना केली. यात [[रावण]] विद्वान, राजकारणी, सीता त्याची धर्मपत्‍नी, राम हा एक-एक नीतिनियम धाब्यावर टाकणारा लंपट राजकुमार असे दाखविले आहे. रामायणाची ही आवृत्ती पारंपरिक आवृत्तीच्या उलटी असून ती लिहून [[द्राविड चळवळ|द्राविड चळवळीस]] बळ देण्याचा प्रयत्‍न केला गेला.

==जैन /पंप रामायण==
रामचंद्र चरित पुराण अर्थात पंप रामायण हे [[कन्नड भाषा|कन्नड]] साहित्यप्रकारात येते. जैन परंपरेनुसार लिहिल्या गेलेल्या पंप रामायणाचा कर्ता हा नागचंद्र आहे. अभिनव पंप असेही नामाभिधान असलेले हे [[चम्पू काव्य]] आहे. चम्पू काव्यामध्ये गद्य आणि पद्य अशा दोन्ही पद्धतीने विषय मांडलेला असतो. भावनात्मक विषय पद्यात आणि वर्णनात्मक विषय गद्यात अशी याची रचना असते. याचे कन्नड नाव रामचंद्र-चरिते पुराण असे नाव आहे.

उत्तर भारतातील घराघरांत तुलसी रामायणाचे वाचन होते, ते सर्वज्ञात आहे. परंतु पंप रामायणाचा परिचय समाजाला न झाल्याने ते लोकाभिमुख न होता केवळ साहित्य वर्तुळातच सीमित राहिले.

या रामायणाचा कर्ता नागचंद्र याचा काळ इ.स. १०७५ ते ११०० असावा असे मानले जाते. चालुक्य व होयसळ राजांनी नागचंद्राचा सन्मान केला असे मानले जाते. नागचंद्र जैन परंपरेचे उपासक व गुरुभक्त असून जैन परंपरेविषयी निष्ठा व भक्ती त्यांच्या साहित्यातून दिसून येते.

===कथेचा सारांश===
[[मिथिला|मिथीलेचा]] अधिपती महाराज [[जनक|जनकाची]] पत्‍नी गर्भवती राहिली. पूर्वजन्मीच्या वैमनस्यातून एक निशाचर त्या [[गर्भ|गर्भाला]] नष्ट करण्याची वाट पहात होता. राणीने जुळ्या बालकांना जन्म दिला. या बालकांपैकी मुलाचे अपहरण निशाचराने केले. आकाशमार्गाने जात असता पूर्वजन्मीच्या तपस्येचे स्मरण होऊन निशाचराने त्या बालकाला कोणतीही इजा न करता, अलगदपणे पृथ्वीवर उतरविले. ते बालक हळूहळू पुढे जात रथनुपूर चक्रवालपूरचे महाराज इंदुगती यांना मिळाले. आनंदलेल्या राजाने त्या बाळाचे नाव प्रभामंडल ठेवले. जनकाने ज्योतिषांकडून आपले दुसरे बालक सुखरूप आहे असे समजून घेतल्यावर कन्येचे नामकरण केले वा तिचे नाव सीता ठेवले. सौंदर्यवती सीता मोठी होऊन शास्त्रादी कलांमध्ये निपुण झाली. ''(वाल्मिकी रामायणात राजा जनकाला [[सीता]] ही शेतामध्ये नांगराच्या फाळाशी सापडली अशी कथा आहे.)''

अनेक किरातांकडून होणाऱ्या त्रासामुळे पृथ्वीवर अनाचार माजू लागला. या संकटातून सोडविण्यासाठी मदत करायला जनकाने राजा [[दशरथ|दशरथा]]ला विनंती केली. त्यावेळी तरुण, अत्यंत पराक्रमी असे दशरथाचे पुत्र राम व लक्ष्मण यांनी त्या किरातांचा पराभव केला. या पराक्रमाने आनंदित झालेल्या जनकाने सीतेचा विवाह रामाशी करण्याचे ठरविले. ही बातमी समजताच नारद उत्सुकतेने पहायला गेले व स्वतःच मोहित झाले. त्यांनी सीतेचे एक चित्र तयार केले व मणिमंडपात ठेवले. प्रभामंडलाने (निशाचराने नेलेला तिचा जुळा भाऊ) सीतेचे ते चित्र पाहिले व त्याने आपल्या वडिलांना तिला मागणी घालायला सांगितले. जनक राजाने हा प्रस्ताव नाकारला. सीतेचा विवाह रामाशी करायचा असल्याचे जनक राजाने सांगितल्यावर इंदुगती राजा चिडला, त्याने त्याच्या कुलातील वज्रावर्त धनुष्यावर प्रत्यंचा चढवून दाखविण्याचे सामर्थ्य रामात असेल तरच सीतेचा विवाह रामाशी करावा असा युक्तिवाद केला. रामाच्या पराक्रमावर विश्वास असलेल्या जनकाने स्वयंवर योजले. देशोदेशीचे राजे हरले, पण रामाने मात्र हे आव्हान पेलले व सीतेने रामाला वरमाला घातली. सागरावर्त नावाच्या धनुष्यावर प्रत्यंचा चढवून [[लक्ष्मण|लक्ष्मणा]]नेही आपला पराक्रम सिद्ध केला. त्यामुळे चंद्रध्वज राजाने आपल्या अठरा कन्यांचे विवाह लक्ष्मणाशी करून दिले. ''(वाल्मिकी रामायणात लक्ष्मणाची पत्‍नी म्हणून ऊर्मिला हिचाच उल्लेख सापडतो.)''

या पराक्रमामुळे प्रभामंडलाच्या मनात रामाविषयी ईर्ष्या व मत्सर निर्माण झाला. रामावर आक्रमण करण्यासाठी प्रभामंडल निघाला त्यावेळी आपल्या जन्माचे रहस्य समजल्यावर त्याला मूर्च्छा आली. शुद्धीवर आल्यावर त्याला शोक झाला कारण त्याने आपल्या बहिणीचाच लोभ धरला हे त्याला समजले होते. त्यानंतर प्रभामंडलावर राज्य सोपवून राजा इंदुगतीने [[जैन धर्म|जैन धर्मा]]ची दीक्षा घेतली. सीतेसह अयोध्येस येताना राजा दशरथाने संपूर्ण परिवारासहित भूतहितरत भट्टारकांचे दर्शन घेतले. अयोध्येस आल्यावर दशरथाने रामाला राज्यभार स्वीकारण्यास सांगितले. भरताने विरक्त होऊन वडिलांसह तपस्येसाठी जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. ते ऐकून कैकेयी दुःखी झाली वा तिने दशरथाकडे भरतासाठी चौदा वर्षांपर्यंत राज्यभार मागितला. हे ऐकून सर्वजण व्यथित झाले, परंतु रामाने चौदा वर्षे दिग्विजयासाठी बाहेर पडण्याचे जाहीर केले. सीता वा लक्ष्मणही रामासह निघाले. प्रयाणाला निघताना राम-सीता–लक्ष्मणाने रत्‍नभवनात जाऊन जिनदेवांचे आशीर्वाद घेतले. विविध नगरांमधून प्रवास करीत असताना राम-लक्ष्मणांनी वाटेवर आड आलेल्या शत्रूंचा नाश केला. विनयाने सामोरे आलेल्या राजांची मैत्री स्वीकारली. या राजांना त्यांची मदत झाली त्यांनी राम व लक्ष्मण यांच्याशी आपापल्या कन्यांचे विवाह करून दिले. ''(वाल्मिकी रामायणात श्रीराम हा एकपत्‍नी आदर्श पती म्हणून मान्यता पावला आहे.)''  कर्णध्वज नावाच्या सरोवराकाठी शांतीच्या अपेक्षेने अणुव्रत स्वीकारलेल्या एका गिधाडाला सीतेने आपला पुत्र मानले- हा जटायू! दंडकारण्यात रहात असताना एक प्रसंग घडला- रावणाची बहीण चंद्रनखी हिचा मुलगा अरण्यात तप करीत होता. अनवधानाने राम-लक्ष्मणाकडून त्याची हत्या झाली. ते ऐकून खर व दूषण रामावर चालून गेले. सीतेला एकटी सोडून जाण्यापेक्षा लक्ष्मणाने युद्ध करावे व गरज भासल्यास लक्ष्मण रामाला बोलावून घेईल असे ठरले. युद्धभूमीवर लक्ष्मण पराक्रम गाजवीत असताना रावणाने एका शक्तिदेवतेला वश केले. लक्ष्मणाच्या मदतीसाठी रामाला खोटी हाक त्या देवतेने मारली व ती ऐकून, सीतेला एकटे सोडून राम युद्धासाठी आला. त्यानंतर राम-लक्ष्मणांच्या लक्षात आले की कोणी मायावी शक्तीने हा कट रचला होता. परंतु तोपर्यंत रावणाने सीतेचे हरण केले होते. जटायूकडून त्यांना ही बातमी समजली. [[सुग्रीव]], जांबुवंत, [[हनुमान]] यांच्या भेटीनंतर शोकाकुल राम-लक्ष्मणांनी रावणाचे पारिपत्य करण्याचे ठरविले. त्यापूर्वी हनुमानाने लंकेत जाऊन सीतेची भेट घेतली व स्व-पराक्रमाने लंकेची नासधूस केली. ते सारे पाहून रावण अतिशय रागावला. नभोगमन – विद्या बलाने राम-लक्ष्मणासह सर्व सैन्य आकाशमार्गे लंकेच्या रणभूमीवर येऊन पोहोचले. युद्धात लक्ष्मणाने वीरश्री गाजविली. रावणाने फेकलेल्या सुदर्शन चक्रानेच रावणाचा नाश करण्याची आज्ञा रामाने लक्ष्मणाला केली व त्यानुसार लक्ष्मणाने रावणाचा वध केला! ''( वाल्मीकी रामायणात श्रीरामानेच दशानन रावणाचा वध केला आहे.)''

रावणाच्या निधनानंतर त्याची पत्नी मंदोदरी हिने ४८,००० विद्याधर स्त्रिया व आपल्या कुटुंबासह जिनव्रताची [[दीक्षा]] घेतली. सीतेसह अयोध्येला सुखरूप परत आल्यावर राम-लक्ष्मणांनी ज्या ज्या कन्यांचे पाणिग्रहण केले होते त्यांनाही अयोध्येला बोलावून घेतले.

एके रात्री सीतेला दोन स्वप्ने पडली. एका स्वप्नात दिसले की दोन बाण तिच्या मुखात प्रवेश करीत आहेत व दुसऱ्या स्वप्नात ती पुष्पक विमानातून खाली पडली आहे. पहिले स्वप्न शुभसूचक असून सीतेला दोन पराक्रमी पुत्र होतील असा त्या अर्थ, पण दुसरे स्वप्न दुःखरूप ठरेल असे रामाने सीतेला सांगितले.

कालांतराने सीता गर्भवती राहिली. तिच्या मनात जिनपूजेची तीव्र इच्छा जोर धरू लागली. त्याचवेळी काही ग्रामीण लोक रामाकडे आले व दुराचारी रावणाकडे राहिलेल्या सीतेचा रामाने स्वीकार केल्याबद्दल टीका करू लागले. याविषयी लक्ष्मणाने सीतेची बाजू घेतली व रामाने सीतात्याग करू नये असे रामाला सुचविले. पण रामाने आपला राजधर्म पाळायचे ठरविले. अयोध्येजवळ असलेल्या सम्मेद पर्वतापाशी असलेल्या जिनाल्यात सीतला पूजा करण्यासाठी न्यावे वा तेथेच सोडून द्यावे अशी आज्ञा रामाने दिली. अरण्यात पोहोचल्यावर सीतेला हे समजले व ती रडू लागली. पण जिनव्रती असल्याने परलोकप्राप्तीची साधना करण्याचे तिने ठरविले. याचवेळी जिनव्रती राजकुमार वज्रजंघ वनात शिकारीला आला.एकाकी सीतेचा वृतान्त समजल्यावर ते तिला आपल्या राज्यात घेऊन आला व तिला त्याने आपल्या बहिणीप्रमाणे सांभाळले. ''( वाल्मिकी रामायणात  सीतात्यागानंतर  वाल्मिकी ऋषींच्या आश्रमात राहिली असे कथानक आहे.) नवमास पूर्ण झाल्यावर सीतेने लव-कुशाना जन्म दिला. ते यथावकाश मोठे झाले; शास्त्र-कला पारंगत, पराक्रमी झाले. एकदा नारद, लव आणि कुशाला भेटले आणि राम-लक्ष्मण यांचा आदर्श घेऊन त्यांनी कीर्ति प्राप्त करावी असे ते त्यांना म्हणाले. [[नारद मुनी|नारदां]]कडून रामकथा ऐकल्यावर, आपल्या निरपराध मातेचा त्याग केलेल्या रामावर, लव आणि कुश यांनी ससैन्य हल्ला चढविला. त्यांच्या पराक्रमापुढे राम व लक्ष्मणही हतबल झाले. त्यावेळी नारदांनी लक्ष्मणाला सांगितले की सीतेवर झालेल्या अन्यायामुळे चिडून युद्धासाठी आलेले हे दोघे रामाचे पुत्र आहेत. हे ऐकून राम व लक्ष्मण आनंदित झाले. त्यांनी लव-कुशाचे प्रेमाने स्वागत केले. पुंडरीकपूरला जाऊन सुग्रीव सीतेला भेटला व तिला अयोध्येला घेऊन आला. आपण अकलंकित असल्याचा पुरावा म्हणून सीतेने अग्निपरीक्षाही दिली. रामाने तिला राजगृही येण्याची विनंती केली, पण ती नाकारून सीतेने विरागिनी होऊन तपस्या करण्याचे ठरविले. श्रीरामानेही सिद्धशैल शिखरावर जिनव्रताची कठोर तपश्चर्या केली व शाश्वत मुक्ती प्राप्त केली.''

''या रामायणावर जैन परंपरेचा प्रभाव असल्याने या रामायणातील सर्वच पात्रे ही जैन परंपरा पाळणारी आहेत, व ती त्याप्रमाणे आचरण करतात असे दिसून येते- हे या रामायणाचे वैशिष्ट्य आहे.''

===[[अध्यात्म]] रामायण===
परमेश्वराच्या ठिकाणी भक्तिभाव कसा ठेवावा याचे मार्गदर्शन करणारा ग्रंथ म्हणून अध्यात्म रामायणाचे विशेष महत्त्व आहे. यामध्ये रामायणाच्या कथानकातच प्रसंगानुरूप रामाच्या तत्त्वज्ञानात्मक रूपाचे वर्णन केलेले दिसून येते. [[ब्रह्मांड]] पुराणाचा एक भाग असलेल्या अध्यात्म रामायणात [[ज्ञान]] आणि [[भक्ती]] यांचा समन्वय झालेला दिसून येतो. यालाच अध्यात्मरामचरित किंवा आध्यात्मिक रामसंहिता असेही म्हणतात.या ग्रंथाची ७ कांडे आणि १५ सर्ग आहेत.

[[अध्यात्म]] म्हणजे आत्म्याविषयीचे ज्ञान. सर्व विश्वाला व्यापणारे अव्यक्त अविनाशी तत्त्व कोणते त्याचा विचार करणे म्हणजे अध्यात्मशास्त्र. ईश्वरस्वरूपाची ओळख करून घेणे म्हणजे अध्यात्म. या ग्रंथात [[श्रीराम]] हे सर्व जगाचे आदिकारण आहेत आणि भक्तांच्या उद्धारासाठी त्यांनी रामावतार घेतला आहे अशी या रामकथेचा मुख्य आशय असल्याने तिला अध्यात्म रामायण असे नाव दिले आहे.

====रामकथा====
प्रमाणातीत, माया-जीव-ईश्वर यांच्या पलीकडे असलेल्या, निर्मल, विषयरूप मलविवर्जित, आत्म्स्वरूपज्ञान हेच शरीर, वाणी वा मन यांना अगोचर अशा दक्षिणामूर्तींना नमस्कार करून या रामायणाची सुरुवात होते.&lt;br /&gt;
देवर्षी नारद एकदा ब्रह्मलोकात गेले असता त्यांनी ब्रह्मदेवाला विचारले- ‘कलियुगात अनेक चुकीच्या गोष्टींच्या अधीन झालेल्या नष्टबुद्धी लोकांना परलोकाची प्राप्ती कशी होईल यावर काही उपाय सांगा.’ त्यावर ‘रामाचे यथार्थ स्वरूप जाणून घेण्याच्या इच्छेने पार्वतीने केलेल्या विनंतीनुसार भगवान शंकरांनी सांगितलेले अध्यात्म रामायण या कलियुगातील लोकांचे रक्षण करील’ असे ब्रह्मदेवाने नारदांना सांगितले.&lt;br /&gt;
अध्यात्म रामायणाच्या कथानकात वाल्मिकी रामायणापेक्षा काही वेगळेपण आहे.-&lt;br /&gt;
१. वाल्मिकी रामायणाचे गायन राम-सीतेचे पुत्र लव-कुश यांनी केले आहे, तर अध्यात्म रामायण हे भगवान शंकरांनी पार्वतीला सांगितले आहे.&lt;br /&gt;
२. रामजन्माचे प्रयोजन सांगताना म्हणले आहे की [[रावण]] वा त्याचा भाऊ कुंभकर्ण यांनी देवांना त्रास दिला. मनुष्याच्या हातूनच रावणाचा वध होईल अशी ब्रह्मदेवाची योजना होती वा त्यासाठीच विष्णूने रामावतार घेतला.&lt;br /&gt;
३. विश्वामित्रांनी राम व लक्ष्मण यांना मिथिलेला नेले.जनक राजाने आपली कन्या सीता हिच्या स्वयंवराची योजना केली होती. भगवान शिवाचे धनुष्य जो कोणी उचलेल आणि त्याला प्रत्यंचा लावेल त्याला सीता माळ घालेल असा स्वयंवराचा पण होता. सीता स्वयंवराचे असे आख्यान अध्यात्म रामायणात नाही. [[राम|रामा]]ने जनकाच्या नगरीत जाऊन तेथे असलेले शिवधनुष्य सहज पेलले आणि जनकाने या पराक्रमी युवराजाला आपली कन्या सीता विवाहपूर्वक दिली. धनुष्य तुटलेले समजल्यावर भगवान परशुराम, मिथिलेहून  अयोध्येच्या वाटेवर परत जाणाऱ्या दशरथ आदि सर्वांना रागाने सामोरे गेले. प्रथम रामाविषयी त्यांनी आपला क्रोध व्यक्त केला परंतु नंतर मात्र श्रीरामाचे स्व-रूप लक्षात येताच त्यांना शरण जाऊन त्यांची स्तुती केली.[[परशुराम]] म्हणाले-  ‘मला तुझ्या भक्तांची संगती वा तुझ्या चरणी दृढ भक्ती सदा लाभो. जो हे तुझे स्तोत्र म्हणेल त्याला भक्ती, विज्ञान वा अंतःकाळी तुझे स्मरण लाभो.’

ज्याप्रमाणे सीता स्वयंवर आख्यान या रामायणात नाही त्याप्रमाणे प्रसिद्ध अशा लक्ष्मणरेषेचा उल्लेखही यामध्ये नाही. मारीचाने कांचनमृगाचे रूप घेऊन सीतेला मोहित केल्यावर श्रीराम त्याच्यामागे जातात, त्यावेळी श्रीरामांचा आवाज ऐकून सीता लक्ष्मणाला रामाच्या रक्षणासाठी जायला सांगते. त्यावेळी तिच्याच रक्षणाचा विचार करून लक्ष्मण जायला तयार होत नाही. सीतेच्या आग्रहाखातर तो जातो, पण जाण्यापूर्वी लक्ष्मण एक रेषा काढतो वा कोणीही आले तरी ही रेषा ओलांडू नकोस असेही बजावतो. अध्यात्म रामायणातील सीता लक्ष्मणाचा अपमान करून त्याचा धिक्कार करते आणि त्यामुळे काहीसा चिडलेला लक्ष्मण तिला तसेच सोडून रामाच्या मदतीला निघून जातो असा कथाभाग आहे.&lt;br /&gt;
या रामायणामध्ये श्रीरामांनी शबरीला भक्तीची आणि लक्ष्मणाला ज्ञानाची साधने सांगितली वनवासाहून परत आल्यानंतर हनुमानाला प्रत्यक्ष सीतेने रामाचे स्वरूप सांगितले, त्याला ‘रामहृदय’ असे म्हणले जाते. त्याचे पठन जो करतो त्याची पापातून मुक्ती होते असे त्याचे फलही सांगितले आहे. योगमाया सीता सांगते- “राम हा सच्चिदानंदरूप आहे. तो गुणरहित, सर्वप्रेरक, स्वयंप्रकाशी, पापरहित आहे. राम हा शोकरहित आहे.  त्याच्या रूपात बदल होत नाही. तो सृष्टिरूप भासतो ते मायेमुळेच. उत्पत्ती, स्थिती आणि लय करणारी आदिमाया मीच आहे आणि  या रामायाणातील सर्व घटना मायारूपी सीतेनेच घडविल्या आहेत.”&lt;br /&gt;

या रामायणात गंधर्वाने केलेली रामस्तुती वैशिष्टपूर्ण आहे.- रामाचा देह म्हणजे ब्रह्मांड. पाताळ हे त्याचे तळवे, आकाश ही त्याची नाभी, अग्नी हे त्याचे मुख, सूर्य हे डोळे, चंद्र हे मन, यम ह्या त्याच्या दाढा, नक्षत्रे त्याचे दात, दिवस वा रात्र म्हणजे त्याच्या डोळ्यांची उघडझाप असे म्हणून श्रीराम हे सर्वव्यापी तत्त्व आहे असे म्हणले आहे.
या रामायणाच्या शेवटी भगवान शंकर म्हणतात-&lt;br /&gt;
अहं भवन्नाम गृणान्कृतार्थो वसामि काश्यामनिशं भवान्या |&lt;br /&gt;
मुमूर्षमाणस्य विमुक्तये S हं दिशामि मंत्रं तव रामनाम ||&lt;br /&gt;
मी (महादेव) तुझाच जप करीत काशीतच निवास करतो. मरणासन्न प्राण्याला मुक्तीसाठी तुझ्याच नावाचा उपदेश करतो.

==रामायणाचा विश्वव्यापी प्रभाव==
रामायण आणि महाभारत ही महाकाव्ये भारतीय संस्कृतीचे दोन शाश्वत आधारस्तंभ आहेत. सांस्कृतिक जीवनाच्या वाटचालीत, पडझडीत आजही मार्गदर्शन करणारे दीपस्तंभ आहेत. रामायण, महाभारत या ग्रंथांतील तत्त्वज्ञानाने भारतीय संस्कृतीला नीतिमूल्यांचे, जीवनाच्या शाश्वत मूल्यांचे अधिष्ठान मिळाले. त्यातील महन्मंगल चारित्र्याच्या गुण संस्कारामुळे येथील समाजमनाचे पोषण झाले. विकसन झाले. आसेतुहिमाचल पसरलेल्या या देशात सांस्कृतिक एकता निर्माण होऊ शकली. त्याच एकात्मतेच्या जोरावर ही संस्कृती अनेक भीषण आघात व इतिहासातील आक्रमणे पचवू शकली.

भारतीय संस्कृतीची प्रसरणशीलता विलक्षण आहे. येथील पूर्वज जीवनाचे, संस्कृतीचे उच्च तत्त्वज्ञान घेऊन संपूर्ण जगात पसरले. कोणत्याही प्रकारची जुलूम-जबरदस्ती, हिसाचार न करता त्यांनी आपला सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण केला. त्याची साक्ष आज जे संशोधने होत आहेत, साहित्याचा अभ्यास होतो आहे, त्यातील भावधारा शोधण्याचा, तिचा उगम शोधण्याचा, संशोधक प्रयत्‍न करीत आहेत यावरून पटते आहे. जगाच्या निरनिराळ्या भागांत होत असलेल्या उत्खननांतून डोकावणारी भारतीय देव-देवतांची मंदिरे, त्यांच्या साहित्यातून निर्माण झालेल्या कथा व त्यातील उल्लेख आपल्या या सांस्कृतिक अधिराज्याच्या खुणा दर्शवितात.

=== चीन आणि तिबेट ===
इतिहासाच्या अनुशीलनाने हे लक्षात येते की, इ.स.च्या प्रारंभी काली ‘कुशाण' वंशाचे राज्य काशीपासून तो खोतानपर्यंत पसरले होते. त्यामुळे त्याला जोडून असलेले देश भारतीय संस्कृतीमुळे प्रभावित होणे हे अगदी स्वाभाविक होते. हा संपर्क स्थापित होण्याचे आणखीही एक कारण म्हणजे इ. स. ८५ ते १०५ या कालखंडात चिनी सम्राट ‘हो-ती' याचा सेनापती ‘यान्-छाव' याने मध्य आशियात केलेल्या स्वाऱ्या होत. त्यामुळे चीन आणि मध्य आशिया यांचा परस्परांशी संबंध प्रस्थापित होऊन दुसऱ्या शतकापर्यंत तेथे भारतीय साहित्याचा प्रभाव बराच वाढला. इ. स. ४७२ मध्ये ‘चि-चिया-यन्'ने‘पाओ-त्सांग-चिङग्' या त्याच्या ग्रंथाचा प्रारंभच रामायणाने केला. ‘चि-चिआ-य' हे संस्कृतच्या ‘केकेय' नावाचे रूपांतर आहे. या ग्रंथाच्या उपसंहारात रामराज्याचे मोठे गुणगान केलेले आहे. इ. स. ५८० मध्ये नेपाळ अधिपती ‘अशुवर्मा' याच्या मुलीचा विवाह ‘ल्हासा' या ठिकाणी करण्यात आला. त्यामुळे त्याचा भारताशी अधिकच निकटचा संबंध आला. त्या काळात भारतात प्रभुत्व पावलेल्या बौद्ध साहित्याचा तेथे प्रभाव पडणे अगदी स्वाभाविकच होते. त्यापैकी ‘अनामकं जातकम्'नावाच्या बौद्ध जातकाचे ‘कांग-से-इ' नावाच्या चिनी लेखकाने चिनी भाषेत रूपांतर केले ते ‘लिये-उतुत्सी' नावाच्या ग्रंथात सुरक्षित आहे. त्यात राम-सीतेचा वनवास, सीताहरण, जटायुचा वृत्तान्त, वाली आणि सुग्रीव यांचे युद्ध, सीतेची अग्निपरीक्षा इत्यादी घटनांचे मोठे रोचक वर्णन केले आहे. या ग्रंथाच्या कितीतरी हस्तलिखित प्रती उपलब्ध आहेत.

===सायबेरिया===
सायबेरिया हा आशियाच्या अति उत्तरेला असलेला देश आहे. त्यालाच प्राचीन भारतीय साहित्यात ‘शिबिर देश' म्हणून उल्लेखिला जात असे.{{संदर्भ हवा}} हा प्रदेश हिमाच्छादित आहे. त्याठिकाणी मंगोलियाच्या क्षेत्रात, तसेच रशियामधून वाहणाऱ्या ‘व्होल्गा' नदीच्या किनाऱ्यावर भगवान प्रभू रामचंद्रांचे चरित्र ऐकविले जात असे.{{संदर्भ हवा}} तेथे इ. स. ११८२ ते १२५१ मध्ये ‘कुबलाईखान' नावाचा सम्राट होता. त्याचे गुरू पंडित ‘आनंदध्वज' होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी ‘एर्देनियन-सांङ्ग-सुबाशिदि' नावाचा ग्रंथ लिहिला.{{संदर्भ हवा}} त्यातील ‘एर्देनि' हे रत्‍नाचे व ‘सुबाशिदि' हे सुभाषिताचे मंगोलियन भाषारूप होय. त्याचे सरळ भाषांतर म्हणजे ‘सुभाषित रत्‍ननिधी' हे होय. त्यावर ‘रिच्छेनपाल्साङ्पो'यांची टीका आहे. त्यात रामायणाचा सारांश मिळतो.{{संदर्भ हवा}} त्यात असे सांगितले आहे की, लंकाधिपती रावण जनहितापासून विन्‍मुख झाल्यामुळे नाशाला प्राप्त झाला. खालील मूळ उताऱ्यात त्या कथेचे सार आले आहे.

ओलान्-दुर-आरव बोलुग्रासन येरवे रवुुमुन् देमि*आलिया नागादुम्बांŸ। ओख्यु आमुर सांगुरक्रुबा इद्रेन ओम्दागानदूर नेङ्ग उलु शिनुग्युयाईŸ। ओल्ज गुसेल दुर नेङ्ग येसेशिनुग्सेन-उ गेम इयेरŸ। ओरिदुमान्गोस-उन निगेन खागान् लंगा-दुर आलाग्दासान-

म्हणजे जनतेच्या नेत्यांनी, महापुरुषांनी क्षुल्लक अशा आनंदात मग्न होऊ नये. विषयलंपट होऊ नये. लोभात पडल्यानेव कामवश झाल्याने प्राचीन काळी राक्षसराज रावण लंकेत मारला गेला. अशा प्रकारे ही ‘रामन खागान्' म्हणजे ‘राजा राम' यांची कथा आज हजारो वर्षांपासून मंगोलियन, सैबेरियन, रशियन लोकांमध्ये वाचली जाते, सांगितली जात आहे.

===[[कांबोडिया]]===
[[कांबोडिया]]लाच ‘कांबोज' किवा ‘कंबूज' असेही म्हणतात. याची स्थापना स्वायंभुव मनुने केली असे समजले जाते. या देशाची राजधानी ‘नॉम्पेन' आहे. या ठिकाणी संस्कृत भाषेतील सहस्रावधी शिलालेख सापडले आहे. येथील भाषेवर संस्कृत आणि पाली भाषेचा प्रभाव आहे. येथील विराट सभागृहावरील भिंतीवर इ. स. १२०० मध्ये सम्राट द्वितीय सूर्यवर्मन याच्या काळात रामायण आणि महाभारत यांतील दृश्ये अंकित केली आहेत. येथील साहित्यात रामायण हे ‘रामकीर्ती' या नावाने प्रतिष्ठित झाले आहे.

===[[इंडोनेशिया]]===
[[कंबोडिया|कांबोडियानंतर]] रामायणाचा प्रचार व प्रभाव इंडोनेशियातही बराच असल्याचे आढळून येते. प्राचीन साहित्यात इंडोनेशियाला ‘द्वीपान्तर' या नावाने ओळखले जात असे. येथील दोन मंदिरांच्या भिंतीवर खोदलेल्या चित्रलिपीवरून रामायण कथेचे अस्तित्त्व दिसून आले. इंडोनेशियातील रामायणावर प्रामुख्याने वाल्मिकी रामायणाचा प्रभाव आहे. त्याचे नाव ‘काकाविन रामायण' असून, त्याचा रचयिता योगेश्वर कवी आहे, असे म्हणतात. याचा रचनाकाल ११ वे शतक आहे. यात संस्कृत काव्य रचनेतील प्रमुख वृत्तांचा व छंदांचा वापर केलेला आहे. रामायणातील सर्व महत्त्वाचे प्रसंग मर्मस्पर्शी पद्धतीने रंगविले असून, त्यातून रामायणातील तत्त्वज्ञानाची मांडणी केली आहे. राम-भरत भेटीच्या प्रसंगात पादुका देताना रामचंद्र भरताला उपदेश करतात-

शील रहयु रक्षन रागद्वेष हिलङकॅनŸ।
किम्बरू यत हीलनु, शून्याम्बक्त लवन अनवŸ।।
गॉंङग हॅंकार यत हिलनŸ। 
निन्दा तन् गवयाकॅन्Ÿ।
तं जन्मामुहर वॅक्रŸ । येक प्रश्नय सुमुखŸ।।

म्हणजे- ‘हे भरता! चारित्र्याचे रक्षण कर. राग-द्वेष सोडून दे. ईर्षा आदी दोषांपासून मन आणि शरीर शून्य कर. अत्यधिक अहंकारापासून स्व्त:ला वाचव. निंदा करू नकोस. कुलीन घराण्याचा गर्व करू नकोस. हे भरता! हाच खरा धर्म आहेव हेच खरे सत्य आहे.' या प्रकाराचा रामाचा उपदेश ग्रहण करून भरत अयोध्येला परत गेला आणि भक्तिपूर्वक राज्यरक्षणात व्यस्त राहिला.

‘भरत सिर तमोल: भक्ति मंराक्षराज्य-' या ‘काकाविन रामायण' परंपरेच्या जोडीने ‘हिकायतसेरी राम' आणि [[जावा]]मधील ‘रामकेलि' या रामायणाच्या प्रती सापडतात. याशिवाय रामायणाचा प्रभाव इंडोचीन, सयाम, [[ब्रह्मदेश]], पश्चिमी देश याही देशांमध्ये दिसून येतो. इंडोचीनमध्ये ‘चंपा' राज्य स्थापन झाले. भारतीय व्यापाऱ्यांबरोबर ‘रामकथा' तेथे पोहोचली. सयाम मध्ये रामायण ‘रामकियेन' या नावाने प्रसिद्ध आहे, तर ब्रह्मदेशातील काव्यग्रंथ ‘यामत्वे' हा वस्तुतः रामकथाच आहे. पश्चिमेकडील सुमेरियन वंशातील लोक ‘दशावतार' मानतात, ते सुद्धा रामकथेला अधिक महत्त्व देतात. जेसुईट मिशनरी ‘जे. फेनचियो' याने इ. स. १६०९ मध्ये ‘लिब्रो-डा-सैटा' या नावाचे लिखाण केले. त्यात त्याने दशावताराचे निरूपण केले आहे, तसेच दक्षिणेकडे प्रचलित असलेल्या एका रामकथेचे विस्तृत वर्णन केले आहे. याप्रमाणे संपूर्ण विश्वात पसरलेल्या रामकथेचे हे रूप आहे.

==मर्यादा-पुरुषोत्तम प्रभू श्रीराम==
वाल्मीकी रामायणात सांगितलेले प्रभू श्रीराम हे मर्यादा-पुरुषोत्तम आहे. कवीच्या दिव्य प्रतिभेतून साकार झालले हे महन्मंगल व्यक्तिमत्त्व आहे असे समजायला हरकत नाही.  त्यानुसार, मानवी जीवनाशी संबंधित असलेल्या सर्व भूमिकांचा परमोच्च, उत्तुंग आदर्श म्हणजे श्रीप्रभू रामचंद्र.  आदर्श राजा, आदर्श पुत्र, आदर्श बंधू, आदर्श सखा, आदर्श पती, आदर्श नेता, आदर्श वीराग्रणी,‘जननी जन्म भूमिश्च स्वर्गादपि गरियसी'  असा देशभक्तीचा  उत्तुंग आदर्श जीवनात आचरणात आणणारा मातृभक्त आणि ‘मरणान्तानि वैराणि न मे कृतानिच' हा प्रत्यक्ष वैरी व शत्रूच्याही बाबतीत अंतःकरणाची विशालता दाखविणारा हा मानव आहे. या विविध गुण समुच्चयाचे सांस्कृतिक प्रतीक असणाऱ्या रामाला म्हणूनच मर्यादा-पुरुषोत्तम म्हणले जाते.

महर्षी वाल्मीकींनी रामायणाच्या माध्यमातून भारतीय संस्कृतीचे जीवनव्यापी शाश्वत मूल्ये मांडली.. त्यांचा प्रभाव संपूर्ण जगात पसरला. त्यासाठी आपले(?) पूर्वज विजिगीषु वृत्तीने जगाच्या अनेक भागांत गेले. श्रेष्ठ असलेल्या भारतीय संस्कृतीचे पसायदान त्यांनी मुक्त हस्ते संपूर्ण मानवजातीला दिले. त्यांच्या जीवनात ‘राम' निर्माण केला.

Rin Mochan Mangal stotra in Sanskri | ऋणमोचक मंगल स्तोत्र 
मङ्गलो भूमिपुत्रश्च ऋणहर्ता धनप्रदः।

स्थिरासनो महाकयः सर्वकर्मविरोधकः ॥1॥

लोहितो लोहिताक्षश्च सामगानां कृपाकरः।

धरात्मजः कुजो भौमो भूतिदो भूमिनन्दनः॥2॥

अङ्गारको यमश्चैव सर्वरोगापहारकः।

व्रुष्टेः कर्ताऽपहर्ताच सर्वकामफलप्रदः॥3॥

एतानि कुजनामनि नित्यं यः श्रद्धया पठेत्।

ऋणं न जायते तस्य धनं शीघ्रमवाप्नुयात्॥4॥

धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्कान्तिसमप्रभम्।

कुमारं शक्तिहस्तंच मङ्गलं प्रणमाम्यहम्॥5॥

स्तोत्रमङ्गारकस्यैतत्पठनीयं सदा नृभिः।

न तेषां भौमजा पीडा स्वल्पाऽपि भवति क्वचित्॥6॥

अङ्गारक महाभाग भगवन्भक्तवत्सल।

त्वां नमामि ममाशेषमृणमाशु विनाशय॥7॥

ऋणरोगादिदारिद्रयं ये चान्ये ह्यपमृत्यवः।

भयक्लेशमनस्तापा नश्यन्तु मम सर्वदा॥ 8 ||

अतिवक्त्र दुरारार्ध्य भोगमुक्त जितात्मनः।

तुष्टो ददासि साम्राज्यं रुश्टो हरसि तत्ख्शणात्॥9॥

विरिंचिशक्रविष्णूनां मनुष्याणां तु का कथा।

तेन त्वं सर्वसत्त्वेन ग्रहराजो महाबलः॥10॥

पुत्रान्देहि धनं देहि त्वामस्मि शरणं गतः।

ऋणदारिद्रयदुःखेन शत्रुणांच भयात्ततः॥11॥

एभिर्द्वादशभिः श्लोकैर्यः स्तौतिच धरासुतम्।

महतिं श्रियमाप्नोति ह्यपरो धनदो युवा॥12॥

|| इति श्री ऋणमोचक मङ्गलस्तोत्रम् सम्पूर्णम् |
       
       एकश्लोकिरामायणम्==

आदौ रामतपोवनादिगमनं हत्वा मृगं काञ्चनम्

वैदेहीहरणं जटायुमरणं सुग्रीवसम्भाषणम् ।

वालीनिर्दलनं समुद्रतरणं लङ्कापुरीदाहनम्‌

पश्चात् रावणकुम्भकर्णहननम् एतद्धि रामायणम्

==रामायणाच्या कथानकावर आधारित मराठी-हिंदी-इंग्रजी पुस्तके==
* अयोध्येचा रावण आणि लंकेचा राम  : राम आणि रावण ह्यांच्या वैचारिक सहअस्तित्त्वाची अभिनव पुराणकथा (मूळ गुजराती लेखक - दिनकर जोषी; मराठी अनुवादक - [[सुषमा शाळिग्राम]])
* उत्तररामचरितम् (संस्कृत नाटक, लेखक भवभूती; मराठी रूपांतर : परशुरामपंत गोडबोले)
* उर्मिला (हिंदी काव्य; कवी - मैथिलीशरण गुप्त) 
* उर्मिला (महाकाव्य; हिंदी कवी - बालकृष्ण शर्मा नवीन) 
* कंब रामायण (मूळ तमिळ कवी - कंबर)
* बंगला कृत्तिवास रामायण (मूळ बंगाली कवी संत कृत्तिवास, हिंदीत अनुवादित, ३ खंड)
* गीतरामायण (काव्य; कवी - ग.दि. माडगुळकर)
* तत्त्वार्थ रामायण (हिंदी, प्रवचनसंग्रह लेखक/प्रवचनकार डोंगरे महाराज)
* दक्षिण भाषेतील रामायणे (तौलनिक अभ्यास, पुस्तक; लेखक - [[लक्ष्मीनारायण बोल्ली]])
* श्री राम चरित मानस/तुलसी रामायण (मूळ हिंदी काव्य; कवी तुळशीदास, मराठी अनुवाद - सुलोचना खांडेकर)
* बर्ड्‌ज ऑफ रामायणा (इंग्रजी; लेखक - डॉ. भारत भूषण) :- रामायणात उल्लेख असलेल्या काकभृशंडी, क्रौंच, गरुड, जटायू, संपाती आदी पक्ष्यांबद्दलचे संशोधनात्मक पुस्तक.
* भानुभक्त रामायण (काव्य, नेपाळी कवी - भानुभक्त)
* भावार्थ रामायण (काव्य, कवी - [[एकनाथ]])
* श्री मोल्ल रामायण (काव्य, मूळ तेलुगू कवी मोल्ल; हिंदी अनुवाद - ?)
* रामायण (८-खंडी पुस्तक मालिका; इंग्रजी लेखक - अशोक बँकर).  :- ई-पुस्तक म्हणूनही उपलब्ध)
* श्री रामायण कथा (लेखक - त्र्यं. ग. बापट)
* रामायण कथासार (अलका मुतालिक)
* महामुनि आदिकवि वाल्मीकिप्रणीत श्री रामायण महाकाव्य (मूळ संस्कृत आणि मराठी अनुवाद, १० खंड; लेखक -[[श्री.दा. सातवळेकर]] आणि विष्णू दामोदरशास्त्री पंडित तोफखाने)
* श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण (हिंदी)
* रामायण : वनवास रहस्य (सकाळ प्रकाशन)
* वास्तव रामायण (लेखक - पद्माकर विष्णू वर्तक)
* शत्रुंजय रामायण (हिंदी काव्य; कवी - रघुनाथ महंत)
* सीता : रामायणाचे चित्रमय पुनःकथन (मूळ लेखक-चित्रकार - देवदत्त पट्टनाईक, मराठी अनुवाद - [[विदुला टोकेकर]])
* ह्यांना विसरू नका (लेखिका - अनुराधा निवसरकर)

==प्रसंगानुरूप चित्रपट==
* सीता स्वयंवर (मराठी) आणि इतर अनेक

==संपूर्ण चित्रपट==
* संपूर्ण रामायण (मराठी चित्रपट, १९६१, दिग्दर्शक बाबूभाई मिस्त्री)
* यू-ट्यूबवरील चित्रपटमालिका

==दूरदर्शन मालिका==
* राम सिया के लव कुश (निर्माता : सिद्धार्थकुमार तिवारी) पहिला एपिसोड कलर्स टीव्हीवर ५ ऑगस्ट २०१९पासून
* रामायण (लेखक, दिग्दर्शक, निर्माता : रामानंद सागर) : ७८ भाग. सुरुवातीला १९८७-८८ आणि नंतर सन २००८.

==चित्रदालन==
===बालकांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Dasharatha give Payasa to his wives.jpg|राजा दशरथ आपल्या तीन राण्यांना 'पायस' देतांना
File:Birth of Rama.jpg|रामजन्म
File:Crossing the Ganges - Ramayana, Bala Kanda (1712), f.97 - BL Add MS 15295.jpg|राम व लक्ष्मण गंगा पार करून  विश्वामित्रांच्या भेटीस जातांना
File:Ram and Lakshman perform guru-seva by pressing Vishvamitra's feet and legs (bazaar art, mid-1900's).jpg|राम व लक्ष्मण विश्वामित्रांचे पाय दाबतांना
&lt;/gallery&gt;

===अयोध्या कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Ravana fails to string the bow, in preparation for the archery contest among the suitors for Sita.jpg|सीता विवाह - रावण धनुष्यास प्रत्यंचा चढविण्यात विफल होतो
File:Rama breaking the bow to win Sita as wife.jpg|राम धनुष्यास प्रत्यंचा चढविण्यात यशस्वी होतो व शीवधनुष्य तोडतो
&lt;/gallery&gt;
===अरण्य कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Rama and Sita setting up their hut in Panchvati.jpg|पंचवटी येथे राम , लक्ष्मण व सीता झोपडी बांधतांना
&lt;/gallery&gt;

===किष्किंधा कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Brooklyn Museum - Vali and Sugriva Fighting Folio from the Dispersed 'Shangri Ramayana'.jpg|वाली व सुग्रीव युद्ध
&lt;/gallery&gt;
===सुंदर कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Rama sending his signet ring to Sita.jpg|रामाने आपला दूत सीतेकडे अंगठी घेऊन धाडला
&lt;/gallery&gt;

===लंका कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Ravana in Lanka.jpg|रावणाने नवग्रह आपल्या कब्जात घेतले होते
File:Rama meets Bharata.jpg|राम अयोध्येस परत येतो.
&lt;/gallery&gt;
===उत्तर कांड===
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Ramapanchayan, Raja Ravi Varma (Lithograph).jpg | राम पंचायतन
&lt;/gallery&gt;

== अधिक वाचन ==
{{अनुवाद|en}}
* Milner Rabb, Kate, ''National Epics'', 1896 - [http://www.gutenberg.org/dirs/etext05/8ntle10.txt See eText] [[Project Gutenburg]]
* Raghunathan, N. (Trans), ''Srimad Valmiki Ramayanam'', Vighneswara Publishing House, Madras (1981)
* ''A different Song'' - Article from &quot;द हिंदू&quot; August 12, 2005 - [http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027001647/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |date=2010-10-27 }}
* Dr. Gauri Mahulikar ''Effect Of Ramayana On Various Cultures And Civilisations'', Ramayan Institute [http://www.ramayanainstitute.org/.../Papers/ EFFECTOFRAMAYANAONVARIOUSCULTURESANDCIVILISATIONS.pdf - ]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Goldman, Robert P.,  ''The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India'' Princeton University Press, 1999 ISBN 0-691-01485-X
* S. S. N. Murthy, A note on the Ramayana, Jawaharlal Nehru University, New Delhi [http://www1.shore.net/~india/ejvs/ejvs1006/ejvs1006article.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061003170332/http://www1.shore.net/~india/ejvs/ejvs1006/ejvs1006article.pdf |date=2006-10-03 }}
**{{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www1.shore.net/~india/ejvs/ejvs1006/ejvs1006article.pdf|date=20061003162821}}
* अयोध्येचा रावण आणि लंकेचा राम (मूळ गुजराती लेखक दिनकर जोषी, मराठीत अनुवाद करणाऱ्या सुषमा शाळिग्राम)
* [[गीतरामायण]] ([[कवी : ग.दि. माडगूळकर)]]
* [[तुलसी रामायण]] (हिंदी काव्य [[कवी : तुलसीदास]])
* पुरुषोत्तम (कादंबरी -लेखिका मेधा इनामदार)
* रामायणाचा खगोलशास्त्रीय शोध (प्रफुल्ल वामन मेंडकी)
* रामायण रहस्य ( लेखक: योगीराज मनोहर हरकरे, हिंदी व मराठी आवृत्ती)

== हे सुद्धा पहा ==
* [[गीत रामायण]]
* [[महाभारत]]

== संदर्भ ==

{{अनुवाद|en}}
{{संदर्भयादी}}

{{रामायण}}
{{हिंदू धर्म}}

[[वर्ग:रामायण| ]]
[[वर्ग:पौराणिक साहित्य]]
[[वर्ग:धार्मिक साहित्य]]
[[वर्ग:संस्कृत साहित्य]]
[[वर्ग:हिंदू ग्रंथ]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]
[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]</text>
      <sha1>9wb4z3jdcuq8j1l1xphq3ig0w5y1701</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केरळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2933</id>
    <revision>
      <id>2709131</id>
      <parentid>2701937</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57682" sha1="qymv8edwjoe3fhwdqvsuvumsecr2cek" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                  = राज्य
|राज्य_नाव               = केरळ 
|स्थानिक_नाव             = केरळ 
|इतर_नाव               = &lt;big&gt;കേരളം&lt;/big&gt;
|राजधानी                = तिरुअनंतपुरम
|शोधक_स्थान = left
|अक्षांश                 = 08.47
|रेखांश                = 76.95
|मोठे_शहर                = तिरुअनंतपुरम
|मोठे_महानगर                  = कोची/कोच्ची
|संक्षिप्त_नाव          = IN-KL 
|अधिकृत_भाषा  = [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]
|कायदेमंडळ_प्रकार           = फक्त विधानसभा
|विधानसभा_प्रकार      = [[केरळ विधानसभा]]
|विधानसभा_संख्या          = १४१
|नेता_पद_१  = {{AutoLink|केरळचे राज्यपाल|राज्यपाल}}
|नेता_नाव_१  = [[राजेंद्र आर्लेकर]]
|नेता_पद_२ = {{AutoLink|केरळचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}
|नेता_नाव_२  = पिनाराई विजयन 
|राज्यस्थापना_दिनांक = {{दिनांक2|1956|11|01}} 
|क्षेत्रफळ_एकूण = 38863
|क्षेत्रफळ_आकारमान  = 10
|क्षेत्रफळानुसार_क्रमांक = देशात २१वा. 
|लोकसंख्या_वर्ष  = २००१
|लोकसंख्या_एकूण = 31838619
|लोकसंख्येनुसार_क्रमांक= देशात १२वा. 
|लोकसंख्या_घनता = 819       
|जिल्हे                   = {{AutoLink|केरळमधील जिल्हे|१४}}
|संकेतस्थळ              = kerala.gov.in
|संकेतस्थळ_नाव = केरळ सरकार संकेतस्थळ
}}
'''केरळ''' हे [[भारत|भारतातले]] देशाच्या दक्षिण टोकाला असलेले राज्य आहे. [[कर्नाटक]] व [[तमिळनाडू]] या राज्यांच्या सीमा केरळला लागून आहेत. केरळच्या पश्चिमेला [[अरबी समुद्र]] व दक्षिणेला [[हिंदी महासागर]] आहे. भारताचे सर्वाधिक हिरवाईने नटलेले राज्य म्हणून केरळचा उल्लेख होतो. केरळ राज्याची स्थापना १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी झाली. [[तिरुअनंतपुरम]] ही केरळ राज्याची राजधानी असून राज्यातील [[कोची]] व [[कोळिकोड]] ही महत्त्वाची शहरे आहेत. [[मल्याळम]] ही राज्याची प्रमुख भाषा आहे. पर्यटन विकासाच्या दृष्टीने केरळ राज्याला मोठी गती मिळालेले आहे येथील खाद्यसंस्कृती देखील वैशिष्टपूर्ण आहे

पर्यटनाच्या बाबतीत केरळ हे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य असून सृष्टिसौंदर्य पहायला व आयुर्वेदिक उपचारांसाठी देशातून तसेच जगभरातून हजारो प्रवासी केरळमध्ये येतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/lsquoEnsure-quality-of-ayurveda-drugsrsquo/article16504434.ece |title=&amp;lsquo;Ensure quality of ayurveda drugs&amp;rsquo;|date=३० ऑक्टोबर २००९ |via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; राज्यातील साक्षरतेचे प्रमाण १०० टक्यांच्या जवळपास आहे. त्यामुळे केरळात भारतातील सर्वाधिक शिक्षितांचे राज्य आहे. अर्थात, केरळचा व्यक्तिविकास सूचकांक भारतात सर्वात अधिक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://data.undp.org.in/hdrc/ihds/TrendsHDISelctdStat.pdf |title=UNDP HDI Trends (1981-2001) for selected Major Indian States |access-date=2010-02-20 |archive-date=2007-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724155102/http://data.undp.org.in/hdrc/ihds/TrendsHDISelctdStat.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.financialexpress.com/news/tn-makes-its-way-to-top-5-states-in-hdi/287643 TN makes its way to top 5 states in HDI] Financial Express -Monday, Mar 24, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nfhsindia.org&quot;/&gt; २००५ मधील एका सर्वेक्षणानुसार केरळ हे भारतातील सर्वात कमी भ्रष्ट राज्य आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title=India Corruption Study&amp;nbsp;— 2005 |प्रकाशक=Transparency International  |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-11 |दुवा=http://www.transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive__1/india_corruption_study_2005 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012150233/http://transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive__1/india_corruption_study_2005 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; केरळने गेल्या काही वर्षांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक लोकांचे स्थलांतर पाहिले आहे. कामाच्या निमित्ताने केरळमधून आखाती देशात कामासाठी जाण्याचे प्रमाण लक्षणीय आहे. निसर्ग साधनसंपत्ती आणि महिलाचे शिक्षणातील सर्वात जास्त प्रमाण ही वैशिष्ट्ये आहे.&lt;ref name=&quot;rem1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ideas.repec.org/p/ind/cdswpp/328.html|title=Kerala's Gulf connection: Emigration, remittances and their macroeconomic impact 1972-2000|वर्ष=2002|लेखक=K.P. Kannan, K.S. Hari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rem2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iss.nl/content/download/8303/81035/file/Panel%202_Rajan.pdf|फॉरमॅट=PDF|title=Remittances and its impact on the Kerala Economy and Society {{मृत दुवा}}|वर्ष=2007|लेखक=S Irudaya Rajan, K.C. Zachariah|access-date=2010-02-20|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225101006/http://www.iss.nl/content/download/8303/81035/file/Panel%202_Rajan.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abroad&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.nytimes.com/2007/09/07/world/asia/07migrate.html?_r=1&amp;pagewanted=1|title=Jobs Abroad Support ‘Model’ State in India|प्रकाशक=New York Times|year=2007}}&lt;/ref&gt;

== नावाची उत्पत्ती ==

केरळ या नावाच्या स्रोताबद्दल संदिग्धता आहे. जुन्या मल्याळी भाषेतील शब्दफोडीप्रमाणे ''केरा'' (नारळाचे झाड) व ''आलम'' (परिसर) असा केरळमचा अर्थ होतो.&lt;ref name=&quot;Dobbie_2006&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Dobbie A |title=India: The Elephant's Blessing |प्रकाशक=Melrose Press |वर्ष=2006 |आयएसबीएन=1-9052-2685-3 |दुवा=http://books.google.com/books?id=ckpEd4emnCkC |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-01-02 }}&lt;/ref&gt;{{rp|122}} पारंपरिक तमिळ भाषेप्रमाणे ''केरळ''ची चेरा आलम अशी फोड होते. त्यावरून शब्दाचा अर्थ डोंगरापलीकडील उतरणीचा प्रदेश असा होतो.&lt;ref name=&quot;Menon_1967&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Menon AS |वर्ष=1967 |title=A Survey of Kerala History |प्रकाशक=Sahitya Pravarthaka Cooperative Society }}&lt;/ref&gt; or ''chera alam'' (&quot;Land of the Cheras&quot;).&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=George KM |title=A Survey of Malayalam Literature |प्रकाशक=Asia Publishing House |वर्ष=1968 }}&lt;/ref&gt;{{rp|2}} केरळच्या मूळच्या स्थानिक रहिवाशांना केरळीय अथवा मल्याळी असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=2cbCr7M4SJ8C&amp;oi=fnd&amp;pg=PA117&amp;dq=keralam&amp;ots=t0rLZysJmZ&amp;sig=KlXxqfLK6OmyjW513f557qeufUo#v=onepage&amp;q=keralam&amp;f=false|title=Asceticism and its critics: historical accounts and comparative perspectives|लेखक=Oliver Freiberger|प्रकाशक=Oxford Uniersity Press|वर्ष=2006}}&lt;/ref&gt;
पुराणात केरळासबंधी अनेक संदर्भ आहेत. एका दंतकथेनुसार केरळची नि‍र्मिती [[विष्णू]]चा अवतार मानला जाणाऱ्या भगवान [[परशुराम|परशुरामांनी]] समुद्रात आपला [[परशू]] फेकून केली. केरळमधील लोकांनी पारंपारिक व सांस्कृतिक परंपरा कायम राखलेले आहेत सण-उत्सव ते मोठ्या उत्साहाने साजरी करतात पोंगल हा इथला महत्त्वाचा सण मानला जातो यावेळी प्रत्येक जण एक दुसऱ्याला शुभेच्छा देतात केरळ मध्ये ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या मोठी आहे ख्रिसमस सण याठिकाणी मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो डिसेंबर महिन्यामध्ये मोठ्या संख्येने पर्यटक याठिकाणी येतात वर्षभरामध्ये पर्यटकांची मोठी रेलचेल या परिसरात सातत्याने असते.

== इतिहास ==

केरळच्या अतिप्राचीन (निओलिथिक) काळातील मानवी वस्तीबाबत फारच कमी माहिती उपलब्ध आहे. इडुक्की जिल्ह्यात प्राचीन कालीन दगडांवर रचून तयार केलेल्या मानवनिर्मित गुहा आहेत. [[पाषाणयुग|पाषाणयुगा]]तील मानवी अस्तित्वाचे पुरावे वायनाड जिल्ह्यातील इडक्कल गुहेत सापडतात.&lt;ref&gt;[http://www.kerala.gov.in/disttourism/wyd.htm Tourism information on districts - Wayanad]{{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20080226171609/http://www.kerala.gov.in/disttourism/wyd.htm विदागारातील आवृत्ती] Official website of the Govt. of Kerala&lt;/ref&gt;

केरळ व [[तमिळनाडू]] हे एकेकाळी सांस्कृतिक व भाषिक दृष्ट्या एकच होते व एकत्रित भूभागाचे नाव तमिळक्कम असे होते.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kanakasabhai|1997|p=10}}&lt;/ref&gt; केरळाच्या बाबतीतील पहिला उल्लेख [[अशोक|अशोका]]च्या [[शिलालेख|शिलालेखा]]त केरळपुत्रम असा आढळतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://kerala.gov.in/keralacalljan_08/pg45.pdf |title=Carving the Buddha {{मृत दुवा}} |प्रकाशक=Govt of Kerala |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-23 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Aiya VN |title=The Travancore State Manual |प्रकाशक=Travancore Government Press |पृष्ठे=210–212 |वर्ष=1906 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-12 |दुवा=http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;hl=en&amp;id=RdzaPW-kEvQC }}&lt;/ref&gt;
इसवी सनापूर्वीच्या [[मौर्य]] साम्राज्यानंतरच्या काळात केरळ प्रांतावर चेरा घराण्याचे राज्य होते. ते द्रविडांतील विल्लवर या समाजातील होते. त्यांची राजभाषा मल्याळी-तमिळ मिश्रित होती.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sadasivan|2000|pp=105-6}}&lt;/ref&gt; चेरांची राजधानी वांची येथे होती. केरळचा दक्षिण भाग पांड्य राज्याचा भाग होता व त्यांची राजधानी  Nelcynda येथे होती.&lt;ref name=&quot;74.125.153.132&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Books.google.co.in&quot;/&gt; चीन, अरबी तसेच रोमन साम्राज्यातील व्यापाऱ्याचे चेरांशी संबध होते असे दिसते. [[संगम साहित्य|संगम साहित्यां]]मध्ये रोमन साम्राज्यातील सोन्यांनी भरून येणाऱ्या जहाजांचे वर्णन आहे. ही [[जहाज|जहाजे]] मसाल्यांच्या व्यापारासाठी येत. केरळ या राज्याला एक वेगळी ऐतिहासिक आणि भौगोलिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे ब्रिटिश काळापासूनच  या राज्यांमध्ये  ब्रिटिश शासकांनी शिक्षणाचा विकास केला  त्याचबरोबर धर्माचा देखील प्रसार केला यातून या ठिकाणी ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या मोठी दिसते  ब्रिटिश काळातील चर्च हे या राज्याचे मुख्य वैशिष्ट आहे जगभरात आणि देशभरात या राज्यातील  लोक  मोठ्या संख्येने शासकीय सेवेमध्ये मोठ्या पदांवर कार्यरत आहेत  जगभरामध्ये  केरळ मधील तरुण  हे आयटी क्षेत्रामध्ये कार्यरत आहेत  या राज्याने आपली वेगळी संस्कृती जोपासलेली आहे  निसर्ग सौंदर्य  या राज्याला  लाभलेले आहे  त्यामुळे पर्यटनाच्या दृष्टीनेही  या ठिकाणाचा मोठा विकास झालेला आहे. &lt;ref name=&quot;kerala.gov.in&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.kerala.gov.in/history%26culture/earlyhistory.htm |title=officialwebsite of |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20080321085217/http://www.kerala.gov.in/history%26culture/earlyhistory.htm |विदा दिनांक=2008-03-21 |प्रकाशक=Kerala.gov.in |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-25 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; रोमन साम्राज्यातील नोंदीनुसार केरळ हे ज्ञातजगाचे पूर्वेकडचे टोक होते.&lt;ref name=&quot;Iyengar_2001&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Iyengar PTS |वर्ष=2001 |title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D. |प्रकाशक=Asian Educational Services |आयएसबीएन=8-1206-0145-9 |दुवा=http://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-29 }}&lt;/ref&gt; {{rp|192–195, 303–307}} पश्चिम आशियाई सेमेटिक , [[ख्रिस्ती]],ज्यू आणि [[इस्लाम]] समाजगट  नसरानी मप्पिला, जुदा मप्पिला इ. ठिकाणी स्थायिक झाले. &lt;ref name=&quot;BMalieckal&quot;&gt;* Bindu Malieckal (2005) Muslims, Matriliny, and A Midsummer Night's Dream: European Encounters with the Mappilas of Malabar, India; The Muslim World Volume 95 Issue 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Milton J, Skeat WW, Pollard AW, Brown L |title=The Indian Christians of St Thomas |year=1982 |url=https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3 |प्रकाशक=Cambridge University Press |दिनांक=1982-08-31 |आयएसबीएन=0-5212-1258-8 |पृष्ठ=[https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3/page/171 171] }}&lt;/ref&gt; इ.स.पू. ५७३ मध्ये  [[ज्यू]] समाजाचे लोक प्रथम केरळमधे आले..&lt;ref&gt;De Beth Hillel, David (1832). ''Travels'' ([[Madras]] publication).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lord, James Henry (1977). ''The Jews in India and the Far East''; Greenwood Press Reprint; ISBN.&lt;/ref&gt; येशू ख्रिस्ताचे शिष्य संत थॉमस ह्यांनी  इसवी सन ००५२ साली केरळला भेट दिली असा समज आहे. परंतु या बाबतीत ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nasrani.net/2007/02/13/kerala-syrian-christian-the-tomb-of-the-apostle-persian-church-syond-of-diamper-coonan-cross-oath-divisions/ |title=Kerala Syrian Christians, Apostle in India |प्रकाशक=nasrani.net |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hamsa.org&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://hamsa.org/pope.htm |title=Pope denies St. Thomas came to South India |प्रकाशक=Hamsa.org |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-23 |archive-date=2010-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128230000/http://hamsa.org/pope.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GPress&quot;&gt;Medlycott, A E. 1905 &quot;India and the Apostle Thomas&quot;; Gorgias Press LLC; ISBN&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thomas Puthiakunnel, (1973) &quot;Jewish colonies of India paved the way for St. Thomas&quot;, The Saint Thomas Christian Encyclopedia of India, ed. George Menachery, Vol. II.&lt;/ref&gt; इस्लामी व्यापारी मलिक इब्न दिनार हे ८ व्या शतकात केरळमध्ये स्थायिक झाले व त्यांनी भारतात सर्वात प्रथम इस्लाम आणल्याचे मानले जाते.

== भूगोल ==
{{मुख्य लेख|केरळची भौगोलिक वैशिष्ट्ये}}
केरळ राज्य हे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रा]]मधील लक्षद्वीप बेटे व पूर्वेला [[सह्याद्री]]&lt;nowiki/&gt;च्या उभ्या रांगेदरम्यानच्या पट्यात येते.  राज्याचा पसारा  ०८° १८' ते १२° ४८' अक्षांश व ७४° ५२' ते ७२° २२', रेखांश या दरम्यान आहे.&lt;ref name = &quot;GOK_2005b&quot;/&gt; केरळ मध्ये वर्षभर विषुववृत्तीय दमट हवामान असते. राज्याला {{km to mi | 590 | abbr=yes}} किलोमीटर लांबीचा समुद्रकिनारा लाभलेला आहे.

[[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटा]]च्या पर्जन्य छायेच्या प्रदेशात पूर्व केरळचे उंच [[पर्वत|पर्वत,]] खोल द-या आहेत.पश्चिमेकडे वाहणा-या ४१ नद्या आणि पूर्वेकडे वाहणा-या ३ नद्या या प्रदेशातूंच उगम पावतात. पल्लकड येथे पश्चिम घातामुळे एक डोंगरांची भिंत तयार झाली आहे जेथून  भारताच्या  अन्य देशात जायला मार्ग आहे. मी.उंचीवर असलेले अन्नामुडी हे येथील सर्वोच्च [[शिखर]] आहे.

केरळची पश्चिम किनारपट्टी ही तुलनेने  सपाट आहे. तसेच तेथील [[तलाव]], परस्पर छेदणारे घळी , नद्या  यांना Kerala Backwaterअशी संज्ञा आहे. [[वेंबनाड]] तलाव हा यामध्ये सर्वात प्रमुख असून अलपुझा आणि कोची यांच्या दरम्यान ते आहे.वेंबनाड तलावाचा जलसाठा हा केरळात सर्वात अधिक असून  अलपुझा आणि कोची याच्या दरम्यान २०० कि.मी. पेक्षा अधिक भाग याने व्यापला आहे.केरळच्या महत्त्वाच्या ४४ नद्यांमध्ये [[पेरियार]] (२४४कि.मी.), भरत पुझा ( २०९ कि.मी ), पाम्बा ( १७६ कि.मी.) चालीयार (१६९ कि.मी) कडलू दिपुझा ( १३० कि.मी) वलपत्तनम (१२९ कि.मी) अचन कोवली (१२८ कि.मी ) यांचा समावेश होतो.केरळातील नद्यांची सरासरी लांबी ६४ कि.मी आहे.  बहुतांशी नद्या या लहान असून त्या पावसाच्या पाण्यामुळेच प्रवाही होतात..केरळातील नद्यांचा आकार लहान असल्याने आणि त्यांचे [[त्रिभुज प्रदेश]]ही लहान असल्याने पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित होतात.[[वाळू |वाळू उपसा]] आणि [[प्रदूषण]] यांच्या समस्या या नद्यांना भेडसावतात.&lt;ref name = &quot;GOK_2005b&quot;/&gt; या राज्याला त्यामुळे भूस्स्खलन , [[पूर]] यासाख्या नैसर्गिक आपत्तीना सामोरे जावे लागते.२००४ च्या [[सुनामी]] [[वादळ|वादळा]]चा तडाखा या राज्याला सहन करावा लागला.

केरळ मध्ये भरपूर '''प्रेक्षणीय''' स्थळे आहेत .त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत. 

'''१) कसारागोड मधील बेकल किल्ला:'''केरळमधील उत्तरेकडील जिल्ह्याच्या दक्षिणेस सुमारे १ कि.मी., कासारगोड येथे बेकल किल्ला आहे. हा केरळमधील सर्वात मोठा किल्ल्यांपैकी आहे आणि वर्षानुवर्षे निर्दोषपणे देखभाल केली जाते. हे समुद्रसपाटीपासून १ फूटांपर्यंत वाढते आणि ३५ कि.मी. अंतरावर असलेल्या हेडलॅंडवर आहे. बेकल फोर्ट बीच नावाचा एक सुंदर बीच विकसित करण्यासाठी बरेच प्रयत्न केले गेले आहेत. या स्थळांवर लोक मोठ्या संख्येने येतात. समुद्राच्या कडेने उंच डोंगरावर आरामात वसलेला हा किल्ला समुद्र किनाऱ्या भव्य दर्शनासाठी आहे. लॅराइट स्लॅबचा वापर करून आणि बहुभुज आकाराने बनवलेले हे केरळमधील सर्वाधिक भेट दिलेल्या साइट्सपैकी एक आहे.

साइटची लोकप्रियता वाढविणारे बरेच घटक आहेत. सुंदर पेफोल्ससह सज्ज असलेले एक निरीक्षण टॉवर, अंजनेया मंदिर ज्याचे प्रसिद्ध दगडी बांधकाम आहे आणि लाइटलाईटपासून बांधलेली दोन थ्याम शिल्पे प्राथमिक आकर्षण आहेत. टिपू सुलतान यांनी बांधलेली एक प्राचीन मशिदी आणि विविध भूमिगत मार्गही या परिसरातील महत्त्वाची ठिकाणे आहेत. पार्किंग क्षेत्रात लॉटराईटचा वापर करून एक रॉक गार्डन तयार केले गेले होते आणि हे स्वतः एक वास्तुशिल्प आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर भव्य वॉकवे बांधण्याबरोबरच झाडे लावण्यात आली आहेत ज्यामुळे समुद्रकिनारा ओलांडणे आणि त्याच्या दृष्टीकोनातून जाणे सुलभ होते. रात्री, संपूर्ण ठिकाण विशेष दिवे जळते जे त्याच्या सौंदर्यात संपूर्ण नवीन आयाम जोडते.

भेट देण्याचे तास:०८:०० - १८:०० वाजता

प्रवेश फी: प्रौढ, रु. १५/ - (१५ वर्षापर्यंतच्या मुलांसाठी विनामूल्य)

तपशीलांसाठी संपर्क साधा: +९१ ४६७ २३१०७००. 

''कसे पोहोचावे?''

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: कोळिकोड-मंगलोर-मुंबई मार्गावर कासारगोड.

जवळचे विमानतळ  : मंगलोर= कासारगोड शहरापासून ५० किमी अंतरावर; कॅलिकट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, कोळिकोड, कासारगोड टाऊनपासून सुमारे २०० किमी.

जिल्हा मुख्यालयापासून अंतर: १६०० मीटर दक्षिणेकडे

'''२) इलिक्क्कल कल्लू, कोट्टायम''':कोटायम येथे समुद्रसपाटीपासून 6००० फूट उंचीवर इलीलिकल कल्लू हे लोकप्रिय पर्यटन आकर्षण आहे. तीन डोंगर, प्रत्येकी ४००० फूट आणि त्यापेक्षा जास्त उंचीवर इलीक्कल टेकड्या बनतात. या प्रत्येक टेकडीला एक विचित्र आकार आहे. टेकड्यांपैकी एक मशरूमसारखे आहे आणि त्याला कुडाकल्लू (छत्रीच्या आकाराचे खडक) म्हणतात. दुसऱ्या  टेकडीच्या कडेला एक लहान कातळ आहे आणि म्हणून त्याला Kunu kallu (हंचबॅक रॉक) म्हणून संबोधले जाते. हे पश्चिम घाटातील सर्वात उंच शिखरे आहे.

'''३) मुनरो बेट,कोल्लम''' :मुनरो बेट  हे पाणलोट क्षेत्रातील एक लपलेला मोती आहे जो ८ बेटांच्या समूहातून बनलेला आहे. त्यातील प्रत्येक लहान जलवाहिन्या आणि तलाव यांनी विभक्त केले आहेत. कोल्लमपासून २७ किमी अंतरावर मुनरो बेट आहे. त्रावणकोर राज्यातील पूर्व रहिवासी रहिवासी कर्नल जॉन मुनरो यांच्या सन्मानार्थ या जागेचे नाव देण्यात आले आहे. कालवे खोदून त्याने बॅकवॉटरच्या अनेक क्षेत्रे समाकलित केली असे म्हणतात. या बेटाचे मुख्य आकर्षणे म्हणजे अरुंद जलमार्ग, कालवा जलपर्यटन आणि ओणमच्या १० दिवसीय महोत्सवात येथे आयोजित प्रसिद्ध कल्लादा बोट रेस. हे आधुनिक जीवनाच्या निरंतर अनागोंदीपासून खूपच दूर एक अद्वितीय आणि शांत सेटिंग ऑफर करते.

ट्रिप दिवसातून दोनदा चालते

सकाळी क्रूझ सकाळी ०९:०० वाजता.

दुपारी ०२:०० वाजता पासून जलपर्यटन.

दर: - ६०० रुपये प्रति व्यक्ती.

संपर्काची माहिती:

डीटीपीसी कोल्लम

फोनः +९१ ४७४ २७४५६२५, २७५०१७०

ईमेल: info@dtpckollam.com / संपर्क@dtpckollam.com

तेथे पोहोचत आहे

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: मुनरो बेट, सुमारे ३km किमी

जवळचे विमानतळ: त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ८४ किमी

'''४) कक्कथुरुथ''' - कावळ्याचे बेट:कक्कथरुथ हे केरळच्या अलाप्पुझामधील पाण्यावरील एक नेत्रदीपक लहान बेट आहे, जगातील पर्यटन-योग्य स्पॉट्सच्या छायाचित्रणातील पर्यटन नॅशनल जिओग्राफिकच्या ‘सुमारे २४ तासांत जगभरातील’ मध्ये त्या सूचीबद्ध आहेत. व्हेमनाड तलावाच्या आजूबाजूला पन्नाशीने झालेले ‘क्रोध बेट’ हे एक शांत ठिकाण आहे.  

तेथे कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक : चेरथाळा, सुमारे १५ कि.मी.

जवळचे विमानतळ: त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे १८६ किमी.

'''५)कुमारकोम''' :कुमारकोम हे गाव वेम्बानाड तलावावरील छोट्या बेटांचे एक समूह आहे आणि ते कुट्टनाड प्रदेशाचा भाग आहे. येथील पक्षी अभयारण्य, जे १ एकरांवर पसरलेले आहे.ते स्थलांतरित पक्ष्यांचा एक आवडते स्थान आहे आणि पक्षीशास्त्रज्ञांचे नंदनवन आहे. एग्रेट्स, डार्टर्स, हेरन्स, टील्स, वॉटरफॉल्स, कोकिल, वाईल्ड डक आणि सायबेरियन सारस सारख्या स्थलांतरित पक्षी येथे कळपात येतात आणि सर्व अभ्यासकांना आकर्षित करतात.

ताज गार्डन रिट्रीट येथे बोटिंग आणि फिशिंगची सुविधा उपलब्ध आहे.केरळ टूरिझम डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशनच्या बॅकवॉटर रिसॉर्ट वॉटरस्केपमध्ये स्वतंत्र कॉटेज आहेत ज्यात स्ट्रीटवर बांधले गेले आहे. हाऊसबोट्स आणि पारंपारिक केट्टूवॉलॉम्स (तांदूळ बार्जेस) हॉलिडे पॅकेजमध्ये उत्कृष्ट अनुभव येतात.

कसे पोहोचाल ?

-जवळचे रेल्वे स्थानक: कोट्टायम, सुमारे 13 किमी

-जवळचे विमानतळ: कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ९४ किमी

''६)पेरियार व्याघ्र प्रकल्प,थक्कडी'' : थेक्कया शब्दाच्या ध्वनीने हत्तींच्या प्रतिमा, टेकड्यांच्या अखंड साखळ्या आणि मसाल्याच्या सुगंधी वृक्षारोपणांची प्रतिमा तयार केली आहे. थेकड्याचे पेरियार जंगले हे भारतातील एक अत्यंत वन्यजीव साठा आहे. संपूर्ण जिल्ह्यात पसरलेली नयनरम्य वृक्षारोपण आणि डोंगराळ शहरे ही ट्रेक्स आणि माउंटन वॉकसाठी सुंदर पायवाटे वसवतात. हा देशातील सर्वात प्राचीन वाघाचा साठा आहे आणि पेरियारची जंगले श्वेत वाघांसह धोकादायक प्रजातींच्या उपस्थितीने सुशोभित आहेत.

पेरियार टायगर रिझर्व वाळवंटात अन्वेषण करण्यासाठी पर्यटकांकडे बोटिंग ते ट्रेकिंग पर्यंत अनेक पर्याय आहेत.

अ )पेरियार तलावात नौकाविहार : पेरियारचा आनंद घेण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे बोटवरील आपल्या सीटच्या काठावरून जाणे. जर आपण थोडे अधिक साहसी असाल तर वन्य आपल्याला पहात असताना आपण बांबूचा तारा आणि पंक्ती घेऊ शकता. पेरियार येथील बांबू राफ्टिंग पूर्ण दिवस आणि अर्धा दिवस अशा दोन स्लॉटमध्ये उपलब्ध आहे.

ब )ट्रेकिंग ट्रेल्स : पेरियार येथे गाईड डे ट्रेक- पेरियार टायगर ट्रेल, एक साहसी ट्रेकिंग आणि कॅम्पिंग; बॉर्डर हायकिंग - संरक्षण देणारी रेंज हायकिंग; बांबू राफ्टिंग; जंगल गस्त, जंगलातील शेफर्डिंग; आदिवासी वारसा - भूतकाळातील डोकावले; जंगलातील रात्रीची सफर .  

क )कॅम्पिंग : बांबू ग्रोव्ह - इको लॉजः स्टिव्ह ओव्हर प्रोग्राम बांबूच्या झाडाच्या आत ईको-लॉजची सोय करतो. आरोग्यदायी आणि आधुनिक फर्निचरसह डबल-बेड बिझिनेस असणाऱ्या १५ बांबूच्या झोपड्या उपलब्ध आहेत.

'''पेरियार जंगलांची संपत्ती'''

''फ्लोराः'' येथे १९६५हून अधिक फुलांची रोपे आहेत आणि येथे १७१ गवताच्या  प्रजाती आणि ऑर्किडच्या १४३ प्रजाती आहेत.दक्षिण भारतीय शंकूच्या आकाराचे, वैज्ञानिकदृष्ट्या पोदोकारपस वॉलिचियानस म्हणून ओळखले जाते, पेरियार व्याघ्र प्रकल्पात जंगलात वाढतात.

''सस्तन प्राणी'': येथे ६०हून अधिक प्रजाती आढळतात ज्यात एशियन हत्ती, बंगाल टायगर, इंडियन बायसन, सांबर हरण, इंडियन वाइल्ड डॉग, बिबट्या, बार्किंग डियर आणि स्मूथ-लेपित ओटर यांचा समावेश आहे, ज्याला पेरियार तलावात बोटच्या प्रवासात पाहता येईल.नीलगिरी तहर उच्च खडकाळ प्रदेशातच मर्यादित आहे तर लायन टॅलेड मकाक अंतर्गत सदाहरित जंगलात आढळू शकते. बोनेट मकाक आणि नीलगिरी लंगूर हे दोघेही बोटीला ज्या ठिकाणी उतरतात त्या जवळच असलेल्या झाडांपासून कुसळताना दिसतात.

''पक्षीः'' येथे २६५ प्रजाती आहेत. मलबार ग्रे हॉर्नबिल, इंडियन पायड हॉर्नबिल, व्हाइटबेलिडेड ट्रीपी, ड्रोन्गोस, वुडपेकर्स, फ्लाइकॅचर्स, बॅब्बलर्स, नेत्रदीपक मालाबार ट्रॉगन इत्यादी अनेक प्रजाती बोट ज्या ठिकाणी उतरतात तेथे पाहिल्या जाऊ शकतात.

सरीसृप: कोब्रा, साप, क्रैट, असंख्य विषारी साप आणि भारतीय मॉनिटर लिझार्ड इ . 

''उभयचरः'' रंगीबेरंगी मालाबार ग्लाइडिंग फ्रॉग, फनगोईड फ्रॉग, बाइकलर्ड फ्रॉग, बरीच प्रकारचे टोड आणि लिंबलेस कॅसिलियन्स सारखे बेडूक.

''मासे'' : पेरियार सरोवर आणि ओढ्यांमध्ये मासेच्या अनेक प्रजाती आहेत, ज्या महसीर, भारतातील प्रसिद्ध आणि धोकादायक खेळातील मासे आहेत. स्मूथ-लेपित ऑटर बोटमधून वारंवार दिसू शकतो.

'''वृक्षारोपण''': व्याघ्र प्रकल्पाला लागून असलेल्या भागात चहा, वेलची, मिरपूड आणि कॉफीची लागवड भरपूर प्रमाणात केलेली आढळून येते. 

'''वॉच टावर्स''': पेरियार टायगर रिझर्वमध्ये काही वॉच टॉवर्स आहेत जे वन्यजीव पाहण्यास उत्कृष्ट आहेत. थेककडी येथील वन माहिती केंद्रात आरक्षण देता येते. फोनः + ९१- ४८६९ -२२२०२७

'''७)पोक्कोट तलाव, वायनाड''' :पोक्कोट तलाव, वायनाड सदाहरित वने आणि रोलिंग टेकड्यांनी वेढलेले एक नैसर्गिक ताजे पाण्याचे तलाव. मोठ्या प्रमाणात माशांसह एक ताज्या  पाण्याचे हे एक आकर्षण आहे. पर्यटकांना बोटिंगची सुविधा, मुलांचे पार्क आणि हस्तकलेचे आणि मसाल्यांचे खरेदी केंद्र देखील उपलब्ध आहेत.

वायनाड समुद्रसपाटीपासून ७००- २१०० मीटर उंच उंचीवर आहे. केरळमध्ये सर्वाधिक आदिवासी वस्ती या जिल्ह्यात आहे. व्यथिरी तालुक्यातील डोंगर रांगा (तालुका हा जिल्ह्याचा उपविभाग आहे), कोळिकोड येथून वायनड पठारावर जाणाऱ्या  रस्तावर सुंदर रांगा दिसतात , वायनाड जिल्ह्याचे उच्चतम स्थान आहे.

कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: कोळिकोड, सुमारे६३ कि.मी.

जवळचे विमानतळ: कॅलिकट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ६३किमी. 

'''८)कोल्लुकुमकले - भारतातील उंचावरील  चहाची बाग''' : कोल्लुकुमकले - खडकाळ प्रदेशात वसलेले, मुन्नारमधील कोलुककुमालय हे देशातील सर्वात जास्त उंचीवरील चहाची बाग आहे जीची उंची  ७९०० फूट आहे. फक्त जीपद्वारे प्रवेशयोग्य असलेल्या या इस्टेटच्या भेटीत चहाच्या शेताभोवती ड्राईव्ह आणि कारखान्याचा दौरा समाविष्ट आहे. काय कोलुककुमले चहाचा एक विशेष स्वाद आहे.

कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: अंगणमल्ली, मुन्नारपासून सुमारे १०९ किमी

जवळचे विमानतळ: कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे १०८ किमी

&lt;br /&gt;
==खाद्य संस्कृती==
केरळात शाकाहारी व मांसाहारी दोन्ही अन्न प्रकारांचा समावेश होतो.मासे,कोंबडी आणि अन्य मांसप्रकार येथे खाल्ले जातात.मसाल्यांच्या पदार्थांचा वापर अन्न प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.भात हा अन्नाचा महत्त्वाचा घटक असून दिवसाच्या कोणत्याही वेली ते खाला जातो.न्यःरीचे मुख्य पदार्थ तांदळापासून केले जातात ज्यामध्ये इडली, पुत्तू,अप्पम,इडीअप्पम ,वडा यांचा समावेश होतो.चटणी, कडल, पायसम, चिकन करी , माशांची आमटी,रस्सम यासारख्या पदार्थांचा आस्वाद या जोडीने घेतला जातो.सध्या हा शाकाहारी भोजनाचा प्रकार असून ते केळीच्या पानावर वाढले जाते. या जेवणाच्या शेवटी गोड खीर म्हणजे पायसम खाल्ली जाते.मधल्या वेळच्या खाण्याच्या चटकदार पदार्थात केळ्याचे वेफर्स यासारखे पदार्थ येतात.मांसाहारी पदार्थांमध्येही येथे वैविध्य आढळते.चहासोबत केळीपासून तयार केलेली भजी आस्वादाने खाल्ली जातात.
चहाचे मळे उत्तम प्रतीचे आहेत.

== अर्थव्यवस्था ==
स्वातंत्र्यानंतर, लोकशाही समाजवादी कल्याण अर्थव्यवस्था म्हणून हे राज्य व्यवस्थापित केले गेले. १९९० पासून मिश्र अर्थव्यवस्था उदारीकरणामुळे भांडवलशाही, आर्थिक विस्तार, विदेशी गुंतवणूक परवाना आणि रोजगारमध्ये वाढ झाली. &quot;केरळ इंद्रियगोचर&quot; किंवा &quot;विकासाचे केरळ मॉडेल&quot; आणि तुलनेत कमी आर्थिक विकासाचा परिणाम मजबूत सेवा क्षेत्रामुळे झाला आहे. 

== संस्कृती ==
केरळची संस्कृती संमिश्र आणि विश्वव्यापी आहे आणि ती भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-12-11|title=Kerala|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kerala&amp;oldid=930241679|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;.  हे आर्यन आणि द्रविड संस्कृतींचे संश्लेषण आहे, त्याच्या पुरातनपणामुळे आणि मलायली लोकांनी टिकवलेल्या सेंद्रिय निरंतरतेद्वारे परिभाषित. हे शेजारच्या आणि परदेशी संस्कृतीत शतकानुशतके झालेल्या संपर्कात तपशीलवार वर्णन केले गेले होते. तथापि, उर्वरित देशातील केरळच्या भौगोलिक पृथक्करणामुळे विशिष्ट जीवनशैली, कला, वास्तुकला, भाषा, साहित्य आणि सामाजिक संस्था विकसित झाल्या आहेत. राज्यात दरवर्षी १०,०००हून अधिक सण साजरे केले जातात.  मल्याळम दिनदर्शिका, केरळमध्ये इ.स. ८२५ पासून सुरू झालेल्या सौर कॅलेंडरमध्ये  कृषी आणि धार्मिक उपक्रमांच्या नियोजनात सामान्य वापर आढळतो.मल्याळम, भारतातील शास्त्रीय भाषांपैकी एक, केरळची अधिकृत भाषा आहे. डझनभराहूनही अधिक अनुसूचित आणि अनुसूचित नसलेल्या भाषा देखील बोलल्या जातात.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-12-11|title=Kerala|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kerala&amp;oldid=930241679|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;

मल्याळम ही मातृभाषा आहे.

== वनस्पती आणि प्राणी ==

१८ व्या शतकापर्यंत तीन चतुर्थांश भूभाग दाट जंगलाखाली होते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2015-10-20|title=Leafing phenology of tropical forests of Bhadra wildlife sanctuary, Karnataka, India|url=http://dx.doi.org/10.15192/pscp.asr.2015.12.1.3340|journal=Applied Science Reports|volume=12|issue=1|doi=10.15192/pscp.asr.2015.12.1.3340|issn=2311-0139}}&lt;/ref&gt; २००४ पर्यंत, भारतातील १५,००० वनस्पती प्रजातींपैकी २५% पेक्षा जास्त प्रजाती केरळमध्ये आहेत.

केरळमधील विशिष्ट प्रदेशातील किंवा कालखंडातील प्राणिजात उच्च दरासाठी उल्लेखनीय आहे. यामध्ये सस्तन प्राण्यांच्या ११८ प्रजाती, ५०० पक्ष्यांच्या प्रजाती, १८९ प्रजातींचे मासे, सरपटण्याच्या १७३ प्रजाती आणि १५१ प्रजातींचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Nameer|first=P. O.|last2=J|first2=Praveen|last3=Bijukumar|first3=A.|last4=Palot|first4=Muhamed Jafer|last5=Das|first5=Sandeep|last6=Raghavan|first6=Rajeev|date=2015-11-17|title=A checklist of the vertebrates of Kerala State, India|url=http://dx.doi.org/10.11609/jott.1999.7.13.7961-7970|journal=Journal of Threatened Taxa|volume=7|issue=13|pages=7961|doi=10.11609/jott.1999.7.13.7961-7970|issn=0974-7907}}&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt; 

&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Elephant getting ready for safari in Kumily, thekady 6021.JPG|तेक्कडि येथील जंगली हत्ती
चित्र:Nilgiri Tahr 1.jpg|नीलगिरी तहर
चित्र:(1)Brahminy kite-1.jpg|ब्राह्मण घार 
&lt;/gallery&gt;

==चित्रदालन== 
&lt;gallery&gt;
चित्र:Bharatnatyam.JPG|मोहिनियाटम 
चित्र:Munnar hillstation kerala.jpg|मुन्नार येथील दृश्य
चित्र:Kathakali Performance Close-up.jpg|कथकली नृत्य
चित्र:Kerala backwater food varities.jpg|केरळची खाद्यसंस्कृती
चित्र:A Kerala family in traditional kerala dress at guruvayur temple.JPG|गुरुवायूर मंदिर येथे पारंपारिक पोशाखात
चित्र:Kochi chinese fishing-net-20080215-01a.jpg|कोची येथे मासेमारीचे जाळे

चित्र:Guruvayur Sree Krishna Temple.jpg|गुरुवायूर येथील कृष्ण मंदिर
चित्र:Tsunami Memoral Alappadu.jpg|सुनामी वादळ स्मारक
चित्र:Thekkady, Periyar Lake.JPG|थेक्कडी पेरियार तलाव
&lt;/gallery&gt;

== राजकारण ==

==हे सुद्धा पहा==
* [[केरळातील खाद्यसंस्कृती]]

== संदर्भ ==
&lt;references/&gt;
{{भारतीय राज्ये}}

[[वर्ग:केरळ| ]]
[[वर्ग:भारतीय राज्ये]]</text>
      <sha1>qymv8edwjoe3fhwdqvsuvumsecr2cek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709132</id>
      <parentid>2709131</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57694" sha1="k1t6xzt0rbhipnp94rsfzuwkmf1rckz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                  = राज्य
|राज्य_नाव               = केरळ 
|स्थानिक_नाव             = केरळ 
|इतर_नाव               = &lt;big&gt;കേരളം&lt;/big&gt;
|राजधानी                = तिरुअनंतपुरम
|शोधक_स्थान = left
|अक्षांश                 = 08.47
|रेखांश                = 76.95
|मोठे_शहर                = तिरुअनंतपुरम
|मोठे_महानगर                  = कोची/कोच्ची
|संक्षिप्त_नाव          = IN-KL 
|अधिकृत_भाषा  = [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]
|कायदेमंडळ_प्रकार           = फक्त विधानसभा
|विधानसभा_प्रकार      = [[केरळ विधानसभा]]
|विधानसभा_संख्या          = १४१
|नेता_पद_१  = {{AutoLink|केरळचे राज्यपाल|राज्यपाल}}
|नेता_नाव_१  = [[राजेंद्र आर्लेकर]]
|नेता_पद_२ = {{AutoLink|केरळचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}
|नेता_नाव_२  = पिनाराई विजयन 
|राज्यस्थापना_दिनांक = {{दिनांक2|1956|11|01}} 
|क्षेत्रफळ_एकूण = 38863
|क्षेत्रफळ_आकारमान  = 10
|क्षेत्रफळानुसार_क्रमांक = देशात २१वा. 
|लोकसंख्या_वर्ष  = २००१
|लोकसंख्या_एकूण = 31838619
|लोकसंख्येनुसार_क्रमांक= देशात १२वा. 
|लोकसंख्या_घनता = 819       
|जिल्हे                   = {{AutoLink|केरळमधील जिल्हे|१४}}
|संकेतस्थळ              = kerala.gov.in
|संकेतस्थळ_नाव = केरळ सरकार संकेतस्थळ
}}
'''केरळ''' हे [[भारत|भारतातले]] देशाच्या दक्षिण टोकाला असलेले राज्य आहे. [[कर्नाटक]] व [[तमिळनाडू]] या राज्यांच्या सीमा केरळला लागून आहेत. केरळच्या पश्चिमेला [[अरबी समुद्र]] व दक्षिणेला [[हिंदी महासागर]] आहे. भारताचे सर्वाधिक हिरवाईने नटलेले राज्य म्हणून केरळचा उल्लेख होतो. केरळ राज्याची स्थापना १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी झाली. [[तिरुअनंतपुरम]] ही केरळ राज्याची राजधानी असून राज्यातील [[कोची]] व [[कोळिकोड]] ही महत्त्वाची शहरे आहेत. [[मल्याळम]] ही राज्याची प्रमुख भाषा आहे. पर्यटन विकासाच्या दृष्टीने केरळ राज्याला मोठी गती मिळालेले आहे येथील खाद्यसंस्कृती देखील वैशिष्टपूर्ण आहे

पर्यटनाच्या बाबतीत केरळ हे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य असून सृष्टिसौंदर्य पहायला व आयुर्वेदिक उपचारांसाठी देशातून तसेच जगभरातून हजारो प्रवासी केरळमध्ये येतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/lsquoEnsure-quality-of-ayurveda-drugsrsquo/article16504434.ece |title=&amp;lsquo;Ensure quality of ayurveda drugs&amp;rsquo;|date=३० ऑक्टोबर २००९ |via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; राज्यातील साक्षरतेचे प्रमाण १०० टक्यांच्या जवळपास आहे. त्यामुळे केरळात भारतातील सर्वाधिक शिक्षितांचे राज्य आहे. अर्थात, केरळचा व्यक्तिविकास सूचकांक भारतात सर्वात अधिक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://data.undp.org.in/hdrc/ihds/TrendsHDISelctdStat.pdf |title=UNDP HDI Trends (1981-2001) for selected Major Indian States |access-date=2010-02-20 |archive-date=2007-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724155102/http://data.undp.org.in/hdrc/ihds/TrendsHDISelctdStat.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.financialexpress.com/news/tn-makes-its-way-to-top-5-states-in-hdi/287643 TN makes its way to top 5 states in HDI] Financial Express -Monday, Mar 24, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nfhsindia.org&quot;/&gt; २००५ मधील एका सर्वेक्षणानुसार केरळ हे भारतातील सर्वात कमी भ्रष्ट राज्य आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title=India Corruption Study&amp;nbsp;— 2005 |प्रकाशक=Transparency International  |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-11 |दुवा=http://www.transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive__1/india_corruption_study_2005 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012150233/http://transparency.org/regional_pages/asia_pacific/newsroom/news_archive__1/india_corruption_study_2005 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; केरळने गेल्या काही वर्षांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक लोकांचे स्थलांतर पाहिले आहे. कामाच्या निमित्ताने केरळमधून आखाती देशात कामासाठी जाण्याचे प्रमाण लक्षणीय आहे. निसर्ग साधनसंपत्ती आणि महिलाचे शिक्षणातील सर्वात जास्त प्रमाण ही वैशिष्ट्ये आहे.&lt;ref name=&quot;rem1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ideas.repec.org/p/ind/cdswpp/328.html|title=Kerala's Gulf connection: Emigration, remittances and their macroeconomic impact 1972-2000|वर्ष=2002|लेखक=K.P. Kannan, K.S. Hari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rem2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iss.nl/content/download/8303/81035/file/Panel%202_Rajan.pdf|फॉरमॅट=PDF|title=Remittances and its impact on the Kerala Economy and Society {{मृत दुवा}}|वर्ष=2007|लेखक=S Irudaya Rajan, K.C. Zachariah|access-date=2010-02-20|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225101006/http://www.iss.nl/content/download/8303/81035/file/Panel%202_Rajan.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abroad&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.nytimes.com/2007/09/07/world/asia/07migrate.html?_r=1&amp;pagewanted=1|title=Jobs Abroad Support ‘Model’ State in India|प्रकाशक=New York Times|year=2007}}&lt;/ref&gt;

== नावाची उत्पत्ती ==

केरळ या नावाच्या स्रोताबद्दल संदिग्धता आहे. जुन्या मल्याळी भाषेतील शब्दफोडीप्रमाणे ''केरा'' (नारळाचे झाड) व ''आलम'' (परिसर) असा केरळमचा अर्थ होतो.&lt;ref name=&quot;Dobbie_2006&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Dobbie A |title=India: The Elephant's Blessing |प्रकाशक=Melrose Press |वर्ष=2006 |आयएसबीएन=1-9052-2685-3 |दुवा=http://books.google.com/books?id=ckpEd4emnCkC |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-01-02 }}&lt;/ref&gt;{{rp|122}} पारंपरिक तमिळ भाषेप्रमाणे ''केरळ''ची चेरा आलम अशी फोड होते. त्यावरून शब्दाचा अर्थ डोंगरापलीकडील उतरणीचा प्रदेश असा होतो.&lt;ref name=&quot;Menon_1967&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Menon AS |वर्ष=1967 |title=A Survey of Kerala History |प्रकाशक=Sahitya Pravarthaka Cooperative Society }}&lt;/ref&gt; or ''chera alam'' (&quot;Land of the Cheras&quot;).&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=George KM |title=A Survey of Malayalam Literature |प्रकाशक=Asia Publishing House |वर्ष=1968 }}&lt;/ref&gt;{{rp|2}} केरळच्या मूळच्या स्थानिक रहिवाशांना केरळीय अथवा मल्याळी असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=2cbCr7M4SJ8C&amp;oi=fnd&amp;pg=PA117&amp;dq=keralam&amp;ots=t0rLZysJmZ&amp;sig=KlXxqfLK6OmyjW513f557qeufUo#v=onepage&amp;q=keralam&amp;f=false|title=Asceticism and its critics: historical accounts and comparative perspectives|लेखक=Oliver Freiberger|प्रकाशक=Oxford Uniersity Press|वर्ष=2006}}&lt;/ref&gt;
पुराणात केरळासबंधी अनेक संदर्भ आहेत. एका दंतकथेनुसार केरळची नि‍र्मिती [[विष्णू]]चा अवतार मानला जाणाऱ्या भगवान [[परशुराम|परशुरामांनी]] समुद्रात आपला [[परशू]] फेकून केली. केरळमधील लोकांनी पारंपारिक व सांस्कृतिक परंपरा कायम राखलेले आहेत सण-उत्सव ते मोठ्या उत्साहाने साजरी करतात पोंगल हा इथला महत्त्वाचा सण मानला जातो यावेळी प्रत्येक जण एक दुसऱ्याला शुभेच्छा देतात केरळ मध्ये ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या मोठी आहे ख्रिसमस सण याठिकाणी मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो डिसेंबर महिन्यामध्ये मोठ्या संख्येने पर्यटक याठिकाणी येतात वर्षभरामध्ये पर्यटकांची मोठी रेलचेल या परिसरात सातत्याने असते.

== इतिहास ==

केरळच्या अतिप्राचीन (निओलिथिक) काळातील मानवी वस्तीबाबत फारच कमी माहिती उपलब्ध आहे. इडुक्की जिल्ह्यात प्राचीन कालीन दगडांवर रचून तयार केलेल्या मानवनिर्मित गुहा आहेत. [[पाषाणयुग|पाषाणयुगा]]तील मानवी अस्तित्वाचे पुरावे वायनाड जिल्ह्यातील इडक्कल गुहेत सापडतात.&lt;ref&gt;[http://www.kerala.gov.in/disttourism/wyd.htm Tourism information on districts - Wayanad]{{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20080226171609/http://www.kerala.gov.in/disttourism/wyd.htm विदागारातील आवृत्ती] Official website of the Govt. of Kerala&lt;/ref&gt;

केरळ व [[तमिळनाडू]] हे एकेकाळी सांस्कृतिक व भाषिक दृष्ट्या एकच होते व एकत्रित भूभागाचे नाव तमिळक्कम असे होते.&lt;ref&gt;{{harvnb|Kanakasabhai|1997|p=10}}&lt;/ref&gt; केरळाच्या बाबतीतील पहिला उल्लेख [[अशोक|अशोका]]च्या [[शिलालेख|शिलालेखा]]त केरळपुत्रम असा आढळतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://kerala.gov.in/keralacalljan_08/pg45.pdf |title=Carving the Buddha {{मृत दुवा}} |प्रकाशक=Govt of Kerala |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-23 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Aiya VN |title=The Travancore State Manual |प्रकाशक=Travancore Government Press |पृष्ठे=210–212 |वर्ष=1906 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-12 |दुवा=http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;hl=en&amp;id=RdzaPW-kEvQC }}&lt;/ref&gt;
इसवी सनापूर्वीच्या [[मौर्य]] साम्राज्यानंतरच्या काळात केरळ प्रांतावर चेरा घराण्याचे राज्य होते. ते द्रविडांतील विल्लवर या समाजातील होते. त्यांची राजभाषा मल्याळी-तमिळ मिश्रित होती.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sadasivan|2000|pp=105-6}}&lt;/ref&gt; चेरांची राजधानी वांची येथे होती. केरळचा दक्षिण भाग पांड्य राज्याचा भाग होता व त्यांची राजधानी  Nelcynda येथे होती.&lt;ref name=&quot;74.125.153.132&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Books.google.co.in&quot;/&gt; चीन, अरबी तसेच रोमन साम्राज्यातील व्यापाऱ्याचे चेरांशी संबध होते असे दिसते. [[संगम साहित्य|संगम साहित्यां]]मध्ये रोमन साम्राज्यातील सोन्यांनी भरून येणाऱ्या जहाजांचे वर्णन आहे. ही [[जहाज|जहाजे]] मसाल्यांच्या व्यापारासाठी येत. केरळ या राज्याला एक वेगळी ऐतिहासिक आणि भौगोलिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे ब्रिटिश काळापासूनच  या राज्यांमध्ये  ब्रिटिश शासकांनी शिक्षणाचा विकास केला  त्याचबरोबर धर्माचा देखील प्रसार केला यातून या ठिकाणी ख्रिश्चन धर्मीयांची संख्या मोठी दिसते  ब्रिटिश काळातील चर्च हे या राज्याचे मुख्य वैशिष्ट आहे जगभरात आणि देशभरात या राज्यातील  लोक  मोठ्या संख्येने शासकीय सेवेमध्ये मोठ्या पदांवर कार्यरत आहेत  जगभरामध्ये  केरळ मधील तरुण  हे आयटी क्षेत्रामध्ये कार्यरत आहेत  या राज्याने आपली वेगळी संस्कृती जोपासलेली आहे  निसर्ग सौंदर्य  या राज्याला  लाभलेले आहे  त्यामुळे पर्यटनाच्या दृष्टीनेही  या ठिकाणाचा मोठा विकास झालेला आहे. &lt;ref name=&quot;kerala.gov.in&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.kerala.gov.in/history%26culture/earlyhistory.htm |title=officialwebsite of |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20080321085217/http://www.kerala.gov.in/history%26culture/earlyhistory.htm |विदा दिनांक=2008-03-21 |प्रकाशक=Kerala.gov.in |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-25 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; रोमन साम्राज्यातील नोंदीनुसार केरळ हे ज्ञातजगाचे पूर्वेकडचे टोक होते.&lt;ref name=&quot;Iyengar_2001&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Iyengar PTS |वर्ष=2001 |title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 A.D. |प्रकाशक=Asian Educational Services |आयएसबीएन=8-1206-0145-9 |दुवा=http://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-29 }}&lt;/ref&gt; {{rp|192–195, 303–307}} पश्चिम आशियाई सेमेटिक , [[ख्रिस्ती]],ज्यू आणि [[इस्लाम]] समाजगट  नसरानी मप्पिला, जुदा मप्पिला इ. ठिकाणी स्थायिक झाले. &lt;ref name=&quot;BMalieckal&quot;&gt;* Bindu Malieckal (2005) Muslims, Matriliny, and A Midsummer Night's Dream: European Encounters with the Mappilas of Malabar, India; The Muslim World Volume 95 Issue 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Milton J, Skeat WW, Pollard AW, Brown L |title=The Indian Christians of St Thomas |year=1982 |url=https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3 |प्रकाशक=Cambridge University Press |दिनांक=1982-08-31 |आयएसबीएन=0-5212-1258-8 |पृष्ठ=[https://archive.org/details/indianchristians0000brow_r4f3/page/171 171] }}&lt;/ref&gt; इ.स.पू. ५७३ मध्ये  [[ज्यू]] समाजाचे लोक प्रथम केरळमधे आले..&lt;ref&gt;De Beth Hillel, David (1832). ''Travels'' ([[Madras]] publication).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lord, James Henry (1977). ''The Jews in India and the Far East''; Greenwood Press Reprint; ISBN.&lt;/ref&gt; येशू ख्रिस्ताचे शिष्य संत थॉमस ह्यांनी  इसवी सन ००५२ साली केरळला भेट दिली असा समज आहे. परंतु या बाबतीत ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nasrani.net/2007/02/13/kerala-syrian-christian-the-tomb-of-the-apostle-persian-church-syond-of-diamper-coonan-cross-oath-divisions/ |title=Kerala Syrian Christians, Apostle in India |प्रकाशक=nasrani.net |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hamsa.org&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://hamsa.org/pope.htm |title=Pope denies St. Thomas came to South India |प्रकाशक=Hamsa.org |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-23 |archive-date=2010-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128230000/http://hamsa.org/pope.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GPress&quot;&gt;Medlycott, A E. 1905 &quot;India and the Apostle Thomas&quot;; Gorgias Press LLC; ISBN&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thomas Puthiakunnel, (1973) &quot;Jewish colonies of India paved the way for St. Thomas&quot;, The Saint Thomas Christian Encyclopedia of India, ed. George Menachery, Vol. II.&lt;/ref&gt; इस्लामी व्यापारी मलिक इब्न दिनार हे ८ व्या शतकात केरळमध्ये स्थायिक झाले व त्यांनी भारतात सर्वात प्रथम इस्लाम आणल्याचे मानले जाते.

== भूगोल ==
{{मुख्य लेख|केरळची भौगोलिक वैशिष्ट्ये}}
केरळ राज्य हे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रा]]मधील लक्षद्वीप बेटे व पूर्वेला [[सह्याद्री]]&lt;nowiki/&gt;च्या उभ्या रांगेदरम्यानच्या पट्यात येते.  राज्याचा पसारा  ०८° १८' ते १२° ४८' अक्षांश व ७४° ५२' ते ७२° २२', रेखांश या दरम्यान आहे.&lt;ref name = &quot;GOK_2005b&quot;/&gt; केरळ मध्ये वर्षभर विषुववृत्तीय दमट हवामान असते. राज्याला {{km to mi | 590 | abbr=yes}} किलोमीटर लांबीचा समुद्रकिनारा लाभलेला आहे.

[[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटा]]च्या पर्जन्य छायेच्या प्रदेशात पूर्व केरळचे उंच [[पर्वत|पर्वत,]] खोल द-या आहेत.पश्चिमेकडे वाहणा-या ४१ नद्या आणि पूर्वेकडे वाहणा-या ३ नद्या या प्रदेशातूंच उगम पावतात. पल्लकड येथे पश्चिम घातामुळे एक डोंगरांची भिंत तयार झाली आहे जेथून  भारताच्या  अन्य देशात जायला मार्ग आहे. मी.उंचीवर असलेले अन्नामुडी हे येथील सर्वोच्च [[शिखर]] आहे.

केरळची पश्चिम किनारपट्टी ही तुलनेने  सपाट आहे. तसेच तेथील [[तलाव]], परस्पर छेदणारे घळी , नद्या  यांना Kerala Backwaterअशी संज्ञा आहे. [[वेंबनाड]] तलाव हा यामध्ये सर्वात प्रमुख असून अलपुझा आणि कोची यांच्या दरम्यान ते आहे.वेंबनाड तलावाचा जलसाठा हा केरळात सर्वात अधिक असून  अलपुझा आणि कोची याच्या दरम्यान २०० कि.मी. पेक्षा अधिक भाग याने व्यापला आहे.केरळच्या महत्त्वाच्या ४४ नद्यांमध्ये [[पेरियार]] (२४४कि.मी.), भरत पुझा ( २०९ कि.मी ), पाम्बा ( १७६ कि.मी.) चालीयार (१६९ कि.मी) कडलू दिपुझा ( १३० कि.मी) वलपत्तनम (१२९ कि.मी) अचन कोवली (१२८ कि.मी ) यांचा समावेश होतो.केरळातील नद्यांची सरासरी लांबी ६४ कि.मी आहे.  बहुतांशी नद्या या लहान असून त्या पावसाच्या पाण्यामुळेच प्रवाही होतात..केरळातील नद्यांचा आकार लहान असल्याने आणि त्यांचे [[त्रिभुज प्रदेश]]ही लहान असल्याने पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित होतात.[[वाळू |वाळू उपसा]] आणि [[प्रदूषण]] यांच्या समस्या या नद्यांना भेडसावतात.&lt;ref name = &quot;GOK_2005b&quot;/&gt; या राज्याला त्यामुळे भूस्स्खलन , [[पूर]] यासाख्या नैसर्गिक आपत्तीना सामोरे जावे लागते.२००४ च्या [[सुनामी]] [[वादळ|वादळा]]चा तडाखा या राज्याला सहन करावा लागला.

केरळ मध्ये भरपूर '''प्रेक्षणीय''' स्थळे आहेत .त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत. 

'''१) कसारागोड मधील बेकल किल्ला:'''केरळमधील उत्तरेकडील जिल्ह्याच्या दक्षिणेस सुमारे १ कि.मी., कासारगोड येथे बेकल किल्ला आहे. हा केरळमधील सर्वात मोठा किल्ल्यांपैकी आहे आणि वर्षानुवर्षे निर्दोषपणे देखभाल केली जाते. हे समुद्रसपाटीपासून १ फूटांपर्यंत वाढते आणि ३५ कि.मी. अंतरावर असलेल्या हेडलॅंडवर आहे. बेकल फोर्ट बीच नावाचा एक सुंदर बीच विकसित करण्यासाठी बरेच प्रयत्न केले गेले आहेत. या स्थळांवर लोक मोठ्या संख्येने येतात. समुद्राच्या कडेने उंच डोंगरावर आरामात वसलेला हा किल्ला समुद्र किनाऱ्या भव्य दर्शनासाठी आहे. लॅराइट स्लॅबचा वापर करून आणि बहुभुज आकाराने बनवलेले हे केरळमधील सर्वाधिक भेट दिलेल्या साइट्सपैकी एक आहे.

साइटची लोकप्रियता वाढविणारे बरेच घटक आहेत. सुंदर पेफोल्ससह सज्ज असलेले एक निरीक्षण टॉवर, अंजनेया मंदिर ज्याचे प्रसिद्ध दगडी बांधकाम आहे आणि लाइटलाईटपासून बांधलेली दोन थ्याम शिल्पे प्राथमिक आकर्षण आहेत. टिपू सुलतान यांनी बांधलेली एक प्राचीन मशिदी आणि विविध भूमिगत मार्गही या परिसरातील महत्त्वाची ठिकाणे आहेत. पार्किंग क्षेत्रात लॉटराईटचा वापर करून एक रॉक गार्डन तयार केले गेले होते आणि हे स्वतः एक वास्तुशिल्प आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर भव्य वॉकवे बांधण्याबरोबरच झाडे लावण्यात आली आहेत ज्यामुळे समुद्रकिनारा ओलांडणे आणि त्याच्या दृष्टीकोनातून जाणे सुलभ होते. रात्री, संपूर्ण ठिकाण विशेष दिवे जळते जे त्याच्या सौंदर्यात संपूर्ण नवीन आयाम जोडते.

भेट देण्याचे तास:०८:०० - १८:०० वाजता

प्रवेश फी: प्रौढ, रु. १५/ - (१५ वर्षापर्यंतच्या मुलांसाठी विनामूल्य)

तपशीलांसाठी संपर्क साधा: +९१ ४६७ २३१०७००. 

''कसे पोहोचावे?''

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: कोळिकोड-मंगलोर-मुंबई मार्गावर कासारगोड.

जवळचे विमानतळ  : मंगलोर= कासारगोड शहरापासून ५० किमी अंतरावर; कॅलिकट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, कोळिकोड, कासारगोड टाऊनपासून सुमारे २०० किमी.

जिल्हा मुख्यालयापासून अंतर: १६०० मीटर दक्षिणेकडे

'''२) इलिक्क्कल कल्लू, कोट्टायम''':कोटायम येथे समुद्रसपाटीपासून 6००० फूट उंचीवर इलीलिकल कल्लू हे लोकप्रिय पर्यटन आकर्षण आहे. तीन डोंगर, प्रत्येकी ४००० फूट आणि त्यापेक्षा जास्त उंचीवर इलीक्कल टेकड्या बनतात. या प्रत्येक टेकडीला एक विचित्र आकार आहे. टेकड्यांपैकी एक मशरूमसारखे आहे आणि त्याला कुडाकल्लू (छत्रीच्या आकाराचे खडक) म्हणतात. दुसऱ्या  टेकडीच्या कडेला एक लहान कातळ आहे आणि म्हणून त्याला Kunu kallu (हंचबॅक रॉक) म्हणून संबोधले जाते. हे पश्चिम घाटातील सर्वात उंच शिखरे आहे.

'''३) मुनरो बेट,कोल्लम''' :मुनरो बेट  हे पाणलोट क्षेत्रातील एक लपलेला मोती आहे जो ८ बेटांच्या समूहातून बनलेला आहे. त्यातील प्रत्येक लहान जलवाहिन्या आणि तलाव यांनी विभक्त केले आहेत. कोल्लमपासून २७ किमी अंतरावर मुनरो बेट आहे. त्रावणकोर राज्यातील पूर्व रहिवासी रहिवासी कर्नल जॉन मुनरो यांच्या सन्मानार्थ या जागेचे नाव देण्यात आले आहे. कालवे खोदून त्याने बॅकवॉटरच्या अनेक क्षेत्रे समाकलित केली असे म्हणतात. या बेटाचे मुख्य आकर्षणे म्हणजे अरुंद जलमार्ग, कालवा जलपर्यटन आणि ओणमच्या १० दिवसीय महोत्सवात येथे आयोजित प्रसिद्ध कल्लादा बोट रेस. हे आधुनिक जीवनाच्या निरंतर अनागोंदीपासून खूपच दूर एक अद्वितीय आणि शांत सेटिंग ऑफर करते.

ट्रिप दिवसातून दोनदा चालते

सकाळी क्रूझ सकाळी ०९:०० वाजता.

दुपारी ०२:०० वाजता पासून जलपर्यटन.

दर: - ६०० रुपये प्रति व्यक्ती.

संपर्काची माहिती:

डीटीपीसी कोल्लम

फोनः +९१ ४७४ २७४५६२५, २७५०१७०

ईमेल: info@dtpckollam.com / संपर्क@dtpckollam.com

तेथे पोहोचत आहे

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: मुनरो बेट, सुमारे ३km किमी

जवळचे विमानतळ: त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ८४ किमी

'''४) कक्कथुरुथ''' - कावळ्याचे बेट:कक्कथरुथ हे केरळच्या अलाप्पुझामधील पाण्यावरील एक नेत्रदीपक लहान बेट आहे, जगातील पर्यटन-योग्य स्पॉट्सच्या छायाचित्रणातील पर्यटन नॅशनल जिओग्राफिकच्या ‘सुमारे २४ तासांत जगभरातील’ मध्ये त्या सूचीबद्ध आहेत. व्हेमनाड तलावाच्या आजूबाजूला पन्नाशीने झालेले ‘क्रोध बेट’ हे एक शांत ठिकाण आहे.  

तेथे कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक : चेरथाळा, सुमारे १५ कि.मी.

जवळचे विमानतळ: त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे १८६ किमी.

'''५)कुमारकोम''' :कुमारकोम हे गाव वेम्बानाड तलावावरील छोट्या बेटांचे एक समूह आहे आणि ते कुट्टनाड प्रदेशाचा भाग आहे. येथील पक्षी अभयारण्य, जे १ एकरांवर पसरलेले आहे.ते स्थलांतरित पक्ष्यांचा एक आवडते स्थान आहे आणि पक्षीशास्त्रज्ञांचे नंदनवन आहे. एग्रेट्स, डार्टर्स, हेरन्स, टील्स, वॉटरफॉल्स, कोकिल, वाईल्ड डक आणि सायबेरियन सारस सारख्या स्थलांतरित पक्षी येथे कळपात येतात आणि सर्व अभ्यासकांना आकर्षित करतात.

ताज गार्डन रिट्रीट येथे बोटिंग आणि फिशिंगची सुविधा उपलब्ध आहे.केरळ टूरिझम डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशनच्या बॅकवॉटर रिसॉर्ट वॉटरस्केपमध्ये स्वतंत्र कॉटेज आहेत ज्यात स्ट्रीटवर बांधले गेले आहे. हाऊसबोट्स आणि पारंपारिक केट्टूवॉलॉम्स (तांदूळ बार्जेस) हॉलिडे पॅकेजमध्ये उत्कृष्ट अनुभव येतात.

कसे पोहोचाल ?

-जवळचे रेल्वे स्थानक: कोट्टायम, सुमारे 13 किमी

-जवळचे विमानतळ: कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ९४ किमी

''६)पेरियार व्याघ्र प्रकल्प,थक्कडी'' : थेक्कया शब्दाच्या ध्वनीने हत्तींच्या प्रतिमा, टेकड्यांच्या अखंड साखळ्या आणि मसाल्याच्या सुगंधी वृक्षारोपणांची प्रतिमा तयार केली आहे. थेकड्याचे पेरियार जंगले हे भारतातील एक अत्यंत वन्यजीव साठा आहे. संपूर्ण जिल्ह्यात पसरलेली नयनरम्य वृक्षारोपण आणि डोंगराळ शहरे ही ट्रेक्स आणि माउंटन वॉकसाठी सुंदर पायवाटे वसवतात. हा देशातील सर्वात प्राचीन वाघाचा साठा आहे आणि पेरियारची जंगले श्वेत वाघांसह धोकादायक प्रजातींच्या उपस्थितीने सुशोभित आहेत.

पेरियार टायगर रिझर्व वाळवंटात अन्वेषण करण्यासाठी पर्यटकांकडे बोटिंग ते ट्रेकिंग पर्यंत अनेक पर्याय आहेत.

अ )पेरियार तलावात नौकाविहार : पेरियारचा आनंद घेण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे बोटवरील आपल्या सीटच्या काठावरून जाणे. जर आपण थोडे अधिक साहसी असाल तर वन्य आपल्याला पहात असताना आपण बांबूचा तारा आणि पंक्ती घेऊ शकता. पेरियार येथील बांबू राफ्टिंग पूर्ण दिवस आणि अर्धा दिवस अशा दोन स्लॉटमध्ये उपलब्ध आहे.

ब )ट्रेकिंग ट्रेल्स : पेरियार येथे गाईड डे ट्रेक- पेरियार टायगर ट्रेल, एक साहसी ट्रेकिंग आणि कॅम्पिंग; बॉर्डर हायकिंग - संरक्षण देणारी रेंज हायकिंग; बांबू राफ्टिंग; जंगल गस्त, जंगलातील शेफर्डिंग; आदिवासी वारसा - भूतकाळातील डोकावले; जंगलातील रात्रीची सफर .  

क )कॅम्पिंग : बांबू ग्रोव्ह - इको लॉजः स्टिव्ह ओव्हर प्रोग्राम बांबूच्या झाडाच्या आत ईको-लॉजची सोय करतो. आरोग्यदायी आणि आधुनिक फर्निचरसह डबल-बेड बिझिनेस असणाऱ्या १५ बांबूच्या झोपड्या उपलब्ध आहेत.

'''पेरियार जंगलांची संपत्ती'''

''फ्लोराः'' येथे १९६५हून अधिक फुलांची रोपे आहेत आणि येथे १७१ गवताच्या  प्रजाती आणि ऑर्किडच्या १४३ प्रजाती आहेत.दक्षिण भारतीय शंकूच्या आकाराचे, वैज्ञानिकदृष्ट्या पोदोकारपस वॉलिचियानस म्हणून ओळखले जाते, पेरियार व्याघ्र प्रकल्पात जंगलात वाढतात.

''सस्तन प्राणी'': येथे ६०हून अधिक प्रजाती आढळतात ज्यात एशियन हत्ती, बंगाल टायगर, इंडियन बायसन, सांबर हरण, इंडियन वाइल्ड डॉग, बिबट्या, बार्किंग डियर आणि स्मूथ-लेपित ओटर यांचा समावेश आहे, ज्याला पेरियार तलावात बोटच्या प्रवासात पाहता येईल.नीलगिरी तहर उच्च खडकाळ प्रदेशातच मर्यादित आहे तर लायन टॅलेड मकाक अंतर्गत सदाहरित जंगलात आढळू शकते. बोनेट मकाक आणि नीलगिरी लंगूर हे दोघेही बोटीला ज्या ठिकाणी उतरतात त्या जवळच असलेल्या झाडांपासून कुसळताना दिसतात.

''पक्षीः'' येथे २६५ प्रजाती आहेत. मलबार ग्रे हॉर्नबिल, इंडियन पायड हॉर्नबिल, व्हाइटबेलिडेड ट्रीपी, ड्रोन्गोस, वुडपेकर्स, फ्लाइकॅचर्स, बॅब्बलर्स, नेत्रदीपक मालाबार ट्रॉगन इत्यादी अनेक प्रजाती बोट ज्या ठिकाणी उतरतात तेथे पाहिल्या जाऊ शकतात.

सरीसृप: कोब्रा, साप, क्रैट, असंख्य विषारी साप आणि भारतीय मॉनिटर लिझार्ड इ . 

''उभयचरः'' रंगीबेरंगी मालाबार ग्लाइडिंग फ्रॉग, फनगोईड फ्रॉग, बाइकलर्ड फ्रॉग, बरीच प्रकारचे टोड आणि लिंबलेस कॅसिलियन्स सारखे बेडूक.

''मासे'' : पेरियार सरोवर आणि ओढ्यांमध्ये मासेच्या अनेक प्रजाती आहेत, ज्या महसीर, भारतातील प्रसिद्ध आणि धोकादायक खेळातील मासे आहेत. स्मूथ-लेपित ऑटर बोटमधून वारंवार दिसू शकतो.

'''वृक्षारोपण''': व्याघ्र प्रकल्पाला लागून असलेल्या भागात चहा, वेलची, मिरपूड आणि कॉफीची लागवड भरपूर प्रमाणात केलेली आढळून येते. 

'''वॉच टावर्स''': पेरियार टायगर रिझर्वमध्ये काही वॉच टॉवर्स आहेत जे वन्यजीव पाहण्यास उत्कृष्ट आहेत. थेककडी येथील वन माहिती केंद्रात आरक्षण देता येते. फोनः + ९१- ४८६९ -२२२०२७

'''७)पोक्कोट तलाव, वायनाड''' :पोक्कोट तलाव, वायनाड सदाहरित वने आणि रोलिंग टेकड्यांनी वेढलेले एक नैसर्गिक ताजे पाण्याचे तलाव. मोठ्या प्रमाणात माशांसह एक ताज्या  पाण्याचे हे एक आकर्षण आहे. पर्यटकांना बोटिंगची सुविधा, मुलांचे पार्क आणि हस्तकलेचे आणि मसाल्यांचे खरेदी केंद्र देखील उपलब्ध आहेत.

वायनाड समुद्रसपाटीपासून ७००- २१०० मीटर उंच उंचीवर आहे. केरळमध्ये सर्वाधिक आदिवासी वस्ती या जिल्ह्यात आहे. व्यथिरी तालुक्यातील डोंगर रांगा (तालुका हा जिल्ह्याचा उपविभाग आहे), कोळिकोड येथून वायनड पठारावर जाणाऱ्या  रस्तावर सुंदर रांगा दिसतात , वायनाड जिल्ह्याचे उच्चतम स्थान आहे.

कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: कोळिकोड, सुमारे६३ कि.मी.

जवळचे विमानतळ: कॅलिकट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे ६३किमी. 

'''८)कोल्लुकुमकले - भारतातील उंचावरील  चहाची बाग''' : कोल्लुकुमकले - खडकाळ प्रदेशात वसलेले, मुन्नारमधील कोलुककुमालय हे देशातील सर्वात जास्त उंचीवरील चहाची बाग आहे जीची उंची  ७९०० फूट आहे. फक्त जीपद्वारे प्रवेशयोग्य असलेल्या या इस्टेटच्या भेटीत चहाच्या शेताभोवती ड्राईव्ह आणि कारखान्याचा दौरा समाविष्ट आहे. काय कोलुककुमले चहाचा एक विशेष स्वाद आहे.

कसे पोहोचाल ?

सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक: अंगणमल्ली, मुन्नारपासून सुमारे १०९ किमी

जवळचे विमानतळ: कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, सुमारे १०८ किमी

&lt;br /&gt;
==खाद्य संस्कृती==
केरळात शाकाहारी व मांसाहारी दोन्ही अन्न प्रकारांचा समावेश होतो.मासे,कोंबडी आणि अन्य मांसप्रकार येथे खाल्ले जातात.मसाल्यांच्या पदार्थांचा वापर अन्न प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.भात हा अन्नाचा महत्त्वाचा घटक असून दिवसाच्या कोणत्याही वेली ते खाला जातो.न्यःरीचे मुख्य पदार्थ तांदळापासून केले जातात ज्यामध्ये इडली, पुत्तू,अप्पम,इडीअप्पम ,वडा यांचा समावेश होतो.चटणी, कडल, पायसम, चिकन करी , माशांची आमटी,रस्सम यासारख्या पदार्थांचा आस्वाद या जोडीने घेतला जातो.सध्या हा शाकाहारी भोजनाचा प्रकार असून ते केळीच्या पानावर वाढले जाते. या जेवणाच्या शेवटी गोड खीर म्हणजे पायसम खाल्ली जाते.मधल्या वेळच्या खाण्याच्या चटकदार पदार्थात केळ्याचे वेफर्स यासारखे पदार्थ येतात.मांसाहारी पदार्थांमध्येही येथे वैविध्य आढळते.चहासोबत केळीपासून तयार केलेली भजी आस्वादाने खाल्ली जातात.
चहाचे मळे उत्तम प्रतीचे आहेत.

== अर्थव्यवस्था ==
स्वातंत्र्यानंतर, लोकशाही समाजवादी कल्याण अर्थव्यवस्था म्हणून हे राज्य व्यवस्थापित केले गेले. १९९० पासून मिश्र अर्थव्यवस्था उदारीकरणामुळे भांडवलशाही, आर्थिक विस्तार, विदेशी गुंतवणूक परवाना आणि रोजगारमध्ये वाढ झाली. &quot;केरळ इंद्रियगोचर&quot; किंवा &quot;विकासाचे केरळ मॉडेल&quot; आणि तुलनेत कमी आर्थिक विकासाचा परिणाम मजबूत सेवा क्षेत्रामुळे झाला आहे. 

== संस्कृती ==
केरळची संस्कृती संमिश्र आणि विश्वव्यापी आहे आणि ती भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-12-11|title=Kerala|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kerala&amp;oldid=930241679|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;.  हे आर्यन आणि द्रविड संस्कृतींचे संश्लेषण आहे, त्याच्या पुरातनपणामुळे आणि मलायली लोकांनी टिकवलेल्या सेंद्रिय निरंतरतेद्वारे परिभाषित. हे शेजारच्या आणि परदेशी संस्कृतीत शतकानुशतके झालेल्या संपर्कात तपशीलवार वर्णन केले गेले होते. तथापि, उर्वरित देशातील केरळच्या भौगोलिक पृथक्करणामुळे विशिष्ट जीवनशैली, कला, वास्तुकला, भाषा, साहित्य आणि सामाजिक संस्था विकसित झाल्या आहेत. राज्यात दरवर्षी १०,०००हून अधिक सण साजरे केले जातात.  मल्याळम दिनदर्शिका, केरळमध्ये इ.स. ८२५ पासून सुरू झालेल्या सौर कॅलेंडरमध्ये  कृषी आणि धार्मिक उपक्रमांच्या नियोजनात सामान्य वापर आढळतो.मल्याळम, भारतातील शास्त्रीय भाषांपैकी एक, केरळची अधिकृत भाषा आहे. डझनभराहूनही अधिक अनुसूचित आणि अनुसूचित नसलेल्या भाषा देखील बोलल्या जातात.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-12-11|title=Kerala|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kerala&amp;oldid=930241679|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;

मल्याळम ही मातृभाषा आहे.

== वनस्पती आणि प्राणी ==

१८ व्या शतकापर्यंत तीन चतुर्थांश भूभाग दाट जंगलाखाली होते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2015-10-20|title=Leafing phenology of tropical forests of Bhadra wildlife sanctuary, Karnataka, India|url=http://dx.doi.org/10.15192/pscp.asr.2015.12.1.3340|journal=Applied Science Reports|volume=12|issue=1|doi=10.15192/pscp.asr.2015.12.1.3340|issn=2311-0139}}&lt;/ref&gt; २००४ पर्यंत, भारतातील १५,००० वनस्पती प्रजातींपैकी २५% पेक्षा जास्त प्रजाती केरळमध्ये आहेत.

केरळमधील विशिष्ट प्रदेशातील किंवा कालखंडातील प्राणिजात उच्च दरासाठी उल्लेखनीय आहे. यामध्ये सस्तन प्राण्यांच्या ११८ प्रजाती, ५०० पक्ष्यांच्या प्रजाती, १८९ प्रजातींचे मासे, सरपटण्याच्या १७३ प्रजाती आणि १५१ प्रजातींचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Nameer|first=P. O.|last2=J|first2=Praveen|last3=Bijukumar|first3=A.|last4=Palot|first4=Muhamed Jafer|last5=Das|first5=Sandeep|last6=Raghavan|first6=Rajeev|date=2015-11-17|title=A checklist of the vertebrates of Kerala State, India|url=http://dx.doi.org/10.11609/jott.1999.7.13.7961-7970|journal=Journal of Threatened Taxa|volume=7|issue=13|pages=7961|doi=10.11609/jott.1999.7.13.7961-7970|issn=0974-7907}}&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt; 

&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Elephant getting ready for safari in Kumily, thekady 6021.JPG|तेक्कडि येथील जंगली हत्ती
चित्र:Nilgiri Tahr 1.jpg|नीलगिरी तहर
चित्र:(1)Brahminy kite-1.jpg|ब्राह्मण घार 
&lt;/gallery&gt;

==चित्रदालन== 
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Bharatnatyam.JPG|मोहिनियाटम 
चित्र:Munnar hillstation kerala.jpg|मुन्नार येथील दृश्य
चित्र:Kathakali Performance Close-up.jpg|कथकली नृत्य
चित्र:Kerala backwater food varities.jpg|केरळची खाद्यसंस्कृती
चित्र:A Kerala family in traditional kerala dress at guruvayur temple.JPG|गुरुवायूर मंदिर येथे पारंपारिक पोशाखात
चित्र:Kochi chinese fishing-net-20080215-01a.jpg|कोची येथे मासेमारीचे जाळे

चित्र:Guruvayur Sree Krishna Temple.jpg|गुरुवायूर येथील कृष्ण मंदिर
चित्र:Tsunami Memoral Alappadu.jpg|सुनामी वादळ स्मारक
चित्र:Thekkady, Periyar Lake.JPG|थेक्कडी पेरियार तलाव
&lt;/gallery&gt;

== राजकारण ==

==हे सुद्धा पहा==
* [[केरळातील खाद्यसंस्कृती]]

== संदर्भ ==
&lt;references/&gt;
{{भारतीय राज्ये}}

[[वर्ग:केरळ| ]]
[[वर्ग:भारतीय राज्ये]]</text>
      <sha1>k1t6xzt0rbhipnp94rsfzuwkmf1rckz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजस्थान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2974</id>
    <revision>
      <id>2709113</id>
      <parentid>2635831</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37168" sha1="ce9r7xn7ny63o9a93nisr6w40j1ksie" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=राज्य
|मुळ_नकाशा_पट्टी          = हो
|राज्य_नाव= राजस्थान 
|स्थानिक_नाव=राजस्थान 
|इतर_नाव=
|राजधानी=जयपुर
|अक्षांश = 26.90|रेखांश=75.80
|मोठे_शहर=जयपुर
|संक्षिप्त_नाव=IN-RJ
|अधिकृत_भाषा=[[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]] 
|विधानसभा_प्रकार=[[राजस्थान विधानसभा]]
|विधानसभा_संख्या=२००
|नेता_पद_१= {{AutoLink|राजस्थानचे राज्यपाल|राज्यपाल}}
|नेता_नाव_१= [[कलराज मिश्रा]]
|नेता_पद_२= {{AutoLink|राजस्थानचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}
|नेता_नाव_२= भजन लाल शर्मा
|नेता_पद_३= उपमुख्यमंत्री
|नेता_नाव_३= दीया कुमारी,&lt;br&gt; प्रेमचंद बैरवा
|स्थापित_दिनांक=[[१ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६०|१९६०]]
|क्षेत्रफळ_एकूण=342236
|क्षेत्रफळ_क्रमांक=1st
|क्षेत्रफळ_आकारमान=11
|लोकसंख्या_वर्ष=२००१
|लोकसंख्या_एकूण=68621012
|लोकसंख्या_क्रमांक=८वी
|लोकसंख्या_घनता=201
|जिल्हे=३३
|संकेतस्थळ=www.rajasthan.gov.in
|संकेतस्थळ_नाव= राजस्थान सरकारचे संकेतस्थळ
|चिन्ह=
|तळटिपा =
|लिंग_गुणोत्तर=|पिन_कोड=|एसटीडी_कोड=}}
'''राजस्थान''' (जुने नाव राजपुताना) हे पश्चिम [[भारत|भारतातील]] एक राज्य आहे. हे राज्य आपल्या प्राचीन [[इतिहास|इतिहासाची]] व ऐतिहासिक  [[किल्ले|किल्यांची]] भूमी म्हणून प्रसिद्ध आहे. [[जयपूर]] ही या राज्याची [[राजधानी]] व सर्वात मोठे [[शहर]] आहे. राजस्थानचे [[क्षेत्रफळ]] ३,४२,२३९ चौ.किमी एवढे आहे. क्षेत्रफळानुसार राजस्थानचा भारतात प्रथम क्रमांक लागतो. येथील [[लोकसंख्या]] ६,८६,२१,०१२ एवढी आहे व लोकसंख्येनुसार राजस्थानचा भारतात तिसरा क्रमांक लागतो. [[हिंदी]] व [[राजस्थानी]] या येथील प्रमुख बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा]] आहेत. राजस्थानची [[साक्षरता]] ६७.०६ टक्के एवढी आहे.

उष्ण [[वाळवंट]] व कमी [[पाऊस]] यामुळे येथे [[शेती]]चे प्रमाण कमी आहे. [[ज्वारी]], [[मका]], [[हरबरा]] व [[गहू]] ही येथील प्रमुख धान्य पिके, तर [[ऊस]], [[तेल]] व [[तंबाखू]] ही येथील प्रमुख नगदी पिके आहेत. या भागातून [[बनास]], [[लुनी]], [[घग्गर]] व [[चंबळ नदी|चंबळ]] या नद्या वाहतात.  राजस्थानचे [[मारवाड]] व [[मेवाड]] असे दोन विभाग आहेत.

== इतिहास ==

[[चित्र:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|इवलेसे|150px|डावे|[[महाराणा प्रताप]]]]
[[चित्र:Mehrangarh Fort.jpg|इवलेसे|डावे|मेहराणगढचा किल्ला]]
[[चित्र:HawaMahal.jpg|उजवे|इवलेसे|[[हवा महल]] जयपूर]]

राजस्थान हे राज्य प्राचीन इतिहासासाठी प्रसिद्ध आहे. पुरातन [[सिंधू संस्कृती]]  ही राजस्थानच्या काही भागात विकसित झाली होती. सिंधू संस्कृती  ही [[भारतीय संस्कृती]]चा पाया समजली जाते. या संस्कृतीतील काही महत्त्वाची शहरे राजस्थानमध्ये होती. [[सिंधू]] नदीची लुप्त झालेली प्रमुख उपनदी [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] राजस्थानच्या मधोमध वाहत होती. आजही अनेक पुरातत्त्वीय खुणा राजस्थानच्या या भागात सापडतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazines.com/404error.cfm?404;https://www.amazines.com:443/Indus_Valley_Civilization_related.html|title=404ERROR.CFM Articles|website=www.amazines.com}}{{मृत दुवा|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; डांगी, [[बिश्नोई]], रजपूत, [[यादव]], जाट, भील, गुर्जर, मीना व अनेक आदिवासी समूह हे राजस्थानमधील निवासी आहेत. त्यांचा आजच्या राजस्थानच्या जडणघडणीत मोठा सहभाग आहे. राजस्थानचा इतिहास हा राजेरजवाडे, लढाया, वीरस्त्रिया, धार्मिक संत महात्मे यांनी अजरामर केला आहे.&lt;ref name=&quot;Thakur Deshraj&quot;&gt;[[Thakur Deshraj]], Jat Itihas (Hindi), Maharaja Suraj Mal Smarak Shiksha Sansthan, Delhi, 1934, 2nd edition 1992 pp 587-588.&lt;/ref&gt;

राजस्थानच्या नावातच राजांची भूमी असा अर्थ आहे. आजच्या राजस्थानात [[ब्रिटिश भारत|इंग्रजकालीन]] राजपुतानाचा मोठा भाग येतो. यात रजपूत राज्ये, दोन जाट संस्थाने व मुस्लिम संस्थाने येतात. [[जोधपूर]], [[बिकानेर]], [[उदयपूर]] व [[जयपूर]] ही प्रमुख रजपूत राज्ये होती. [[भरतपूर]] व धोलपूर  ही जाटांची संस्थाने होती. टोंक हे मुस्लिम राज्यकर्त्यांचे संस्थान होते. राजपुतांचा इतिहास हा इस्लामी आक्रमणाला प्रखर विरोधक म्हणून नावाजलेला आहे. राजपुतांचा उदय साधारणपणे [[इ.स.चे ६ वे शतक|६ व्या शतकात]] [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त साम्राज्याच्या]] पतनानंतर झाला. यास प्रतिहाऱ्यांचे राज्य म्हणून ओळखले जाई. हे प्रतिहाऱ्यांचे राज्य उत्तर गुजरात-सौराष्ट्रापासून ते दक्षिण पंजाबपर्यंत होते; [[अरवली]] पर्वतापासून ते [[सिंधू नदी]]पर्यंत या राज्याचा पसारा होता. भारतावरील पहिले इस्लामी आक्रमण ८ व्या शतकात झाले, ते प्रतिहारी रजपुतांनी परतवून लावले. त्याला राजस्थानची लढाई असे म्हणतात. या लढाईत प्रतिहाऱ्यांनी इस्लामी आक्रमकांचा इतका जबरदस्त पराभव केला की, त्यामुळे इस्लामचा प्रभाव पूर्वेकडे [[इराण]]पुरताच मर्यादित राहिला. पुढील ५०० वर्षे राजपुतांनी अनेक इस्लामी आक्रमणांचा सामना केला. [[दिल्ली]]चा शेवटचा प्रमुख हिंदू राजा [[पृथ्वीराज चौहान]] हा होता.

[[अल्लाउद्दीन खिलजी]]ने मेवाडवर आक्रमण केल्यानंतरची रजपूत स्त्रियांनी केलेला जोहार रजपूत शौर्य व त्यागाची सीमा दर्शवतात. राजपुतांनी [[मोगल]] आक्रमणालाही जरी प्रखर विरोध केला, तरी अंतर्गत दुही आणि राजकारण व मुत्सद्देगिरीचा अभाव यामुळे मोगलांनी नंतर रजपुतांचीच मदत घेऊन संपूर्ण उत्तर भारतावर पकड मिळवण्यात यश प्राप्त केले. [[महाराणा प्रताप]] या चित्तोडगडच्या राज्यकर्त्याने मोगाल आक्रमणाला प्रखर विरोध केला. महाराणा प्रतापचे आजही शौर्याचे प्रतीक म्हणून जनमानसात स्थान आहे. मोगल [[अकबर|सम्राट अकबर]] व महाराणा प्रताप यांच्यात झालेली हळदीघाटीच्या लढाईत १०,००० राजपुतांनी १ लाखाहून अधिक असलेल्या मोगल सेनेचा मोठ्या धैर्याने सामना केला. मोगल राजवटीत, बहुतेक रजपूत राजांनी मोगल साम्राज्याचे मांडलिकत्व पत्करले होते. जयपूरच्या राजपुतांनी तर या साम्राज्याचे विस्तारकर्तेच म्हणून मोठी कामगिरी बजावली. त्या काळात रजपूत राजांनी राजस्थानमध्ये मोठ्या प्रमाणात संपत्ती आणली व त्याचा उपयोग महाले व किल्ले उभारण्यात केला. त्यामुळेच राजस्थानात चांगल्या स्थितीतील महालांची संख्या जास्त आहे. मोगल साम्राज्याच्या उतरणीनंतर अनेक संस्थानानी स्वतंत्रपणे कारभारास सुरुवात केली, परंतु त्यांना मराठ्यांच्या आक्रमणास तोंड द्यावे लागले. शिंदे व होळकरांनी अनेक रजपूत संस्थाने मांडलिक बनवली. ब्रिटिशांच्या आगमनामध्ये अनेक रजपूत संस्थांनानी ब्रिटिशांशी समझोत्याचे राजकारण केले. काही वेळा आपल्या विरोधक राज्यास शह देण्यात, तर काही वेळा त्यांनी आपली लष्करी ताकद वाढवण्यात ब्रिटिशांची मदत घेतली. यामुळे ब्रिटिशांना त्यांचे राज्य भारतभर पसरण्यास चांगलेच फावले. ब्रिटिश राज्यकाळात रजपूत राज्ये स्वतंत्र राहिली.

== भूगोल ==
[[चित्र:Aravalli.jpg|इवलेसे|[[अरवली]] [[पर्वत]]रांगेतील जैव विविधता.]]
[[चित्र:Désert-du-Thar.jpg|इवलेसे|[[थरचे वाळवंट]]]]
[[चित्र:View from Jaigarh Fort, Rajasthan, India - 20061001.jpg|इवलेसे|जयपूर परिसरातील टेकड्या]]
राजस्थान हे भौगोलिक दृष्ट्या अतिशय वैविध्यपूर्ण आहे. [[थरचे वाळवंट]] व [[अरवली]] पर्वत हे राजस्थानच्या भूभागाचे वैशिष्ट्य. [[अरवली]] पर्वत राज्याच्या अाग्नेय ते नैर्ऋत्य दिशांना पसरलेला आहे व त्याची एकूण लांबी ८५० [[किमी]] इतकी आहे. अबू डोंगरावर [[गुरू शिखर]] हे [[अरवली]] पर्वताचे राजस्थानमधील सर्वात उंच शिखर आहे. [[अरवली]]ने राजस्थानचे [[पूर्व]] राजस्थान व [[पश्चिम]] राजस्थान असे दोन भाग केलेले आहेत.

पूर्व राजस्थानात व पश्चिम राजस्थानात [[हवामान]]ाचा मोठा फरक असून पश्चिम राजस्थान हा अतिशय कोरडा रेताळ प्रांत आहे. पश्चिम भाग हा प्रामुख्याने थर वाळवंटात मोडतो. थर वाळवंट [[पाकिस्तान]]ात देखील शेकडो किमी पर्यंत आहे. [[अरवली]]पर्वत मोसमी वाऱ्यांचे विभाजन न करता त्यांना फक्त [[दिशा]] देतो. मोसमी वाऱ्याची दिशा [[अरवली]]ला समांतर असल्याने हे वारे अरवली ओलांडण्याचे कष्ट घेत नाहीत. परिणामी पश्चिम भागात कमी पाऊस पडल्याने  या भागात सातत्याने शुष्क हवामान राहते. त्यामुळे थर वाळवंटात मानवी वस्ती अतिशय तुरळक आहे. [[बिकानेर]] हे सर्वाधिक लोकवस्तीचे शहर आहे. पावसाचे प्रमाण पश्चिमेकडे कमी कमी होत जाते. सरासरी फक्त ४० सेमी इतका वार्षिक पाऊस या भागात पडतो. तापमान वर्षभर उच्च असते. उन्हाळ्यात तापमान ४५ अंशापेक्षाही जास्त जाते, तर हिवाळ्यात तापमान शून्याच्याही खाली जाते. [[गंगानगर]] हे भारतातील सर्वाधिक उष्ण शहर उत्तर राजस्थानात आहे.

राजस्थानातील [[गोंदवाड]] व [[मारवाड]] या प्रांतांत प्रामुख्याने शुष्क काटेरी वने आहेत. जोधपूर शहर याच प्रांतात मोडत असतात. [[लुनी नदी]] ही या भागातील प्रमुख नदी असून [[अरवली]]च्या पश्चिम उतारावरून [[कच्छ]]च्या दिशेने वाहते. ही नदी खारी नदी असून फक्त [[बारमेर]] जिल्ह्यातील बालाटोरा इथवरच गोडी आहे. [[हरियाणा]]त उगम पावणारी [[घग्गर नदी]] ही हरियाणातील शुष्क भागातून येते व थरच्या वाळवंटात लुप्त पावते. ही नदी प्राचीन [[सरस्वती नदी]] असण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.

[[अरवली]]च्या पूर्वेस पावसाचे प्रमाण उत्तर भारताच्या सरासरी इतके असल्याने हा भाग बऱ्यापैकी सुपीक व सिंचित आहे. ह्या भागात काठेवाडी प्रकारची शुष्क वने आढळतात. ह्या प्रकारच्या वनांमध्ये अतिशय वैशिट्यपूर्ण जैववैविविधता आढळते. तसेच या भागातील जनमानसांत असलेल्या पशुपक्ष्यांविषयी असलेल्या आस्थेमुळे वन्यजीवन सहज पहावयास मिळते. [[मेवाड]] प्रांतात राजस्थानचे सर्वाधिक [[जंगल]] आहे. येथे केवळ शुष्क जंगल नसून मध्य भारतात आढळणाऱ्या मोठ्या पानांची सागाची वनेदेखील या भागात आढळतात. राजस्थानचा सर्वात पूर्वेकडचा भाग मेवात म्हणून ओळखला जातो. हा भाग [[उत्तरप्रदेश]] व हरियाणा या राज्यांच्या सीमेलगत आहे. [[बिनास]] व [[चंबळ नदी|चंबळ]] ह्या गंगेच्या प्रसिद्ध उपनद्या या भागातून वाहतात. [[चंबळ नदी|चंबळचे]] खोरे हे एक भौगोलिक आश्चर्य मानले जाते.

== पर्यटन ==
{{main|राजस्थानमधील पर्यटन|geography=भूगोल}}
[[चित्र:UmaidBhawan Exterior 1.jpg|इवलेसे|जोधपूरचे उम्मेद भवन पॅलेस.|दुवा=Special:FilePath/UmaidBhawan_Exterior_1.jpg]]
[[चित्र:Worshippers leaving the temple in Ranakpur.jpg|इवलेसे|राणकपूरचे जैन मंदिर.]]
भौगोलिक विविधता, रोमांचक [[इतिहास]] व ऐतिहासिक स्थळे, नैसर्गिक सौंदर्य व विविधरंगी [[संस्कृती]] यामुळे राजस्थान पर्यटकांना मोठ्या प्रमाणात आकर्षिक करते. पर्यटकांमध्ये देशी तसेच विदेशी पर्यटकांचा मोठा समावेश असतो. भारतात येणाऱ्या दर तीन विदेशी पर्यटकांपैकी एक पर्यटक हा राजस्थानात जाण्यास उत्सुक असतो. [[जयपूर]], [[उदयपूर]], [[जोधपूर]], [[जेसलमेर]], [[अजमेर]], [[बिकानेर]] ही ऐतिहासिक पर्यटन स्थळे आहे. [https://pravasmitra.com/jaipur-tourist-places-in-marathi/ जयपूर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009124240/https://pravasmitra.com/jaipur-tourist-places-in-marathi/ |date=2020-10-09 }} हे पर्यटकांचे सर्वाधिक आवडते [[शहर]] आहे. जयपूर शहराला येथील इमारतींच्या रंगांमुळे गुलाबी शहर असे म्हणतात. जयपूर शहरातील पर्यटन स्थळांमध्ये जंतर-मंतर, [[हवा महल]], नियोजित जयपूर शहर व [[अंबरचा किल्ला]] ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. उदयपूर येथील तळ्यातील महाल जगप्रसिद्ध आहे. उदयपूर शहराजवळील [[चित्तोडगड]]चा किल्ला पहाण्याजोगा आहे. हा किल्ला  क्षेत्रफळाने अशियातील सर्वात मोठा किल्ला मानला जातो.

जोधपूर शहरातील मेहरानगड किल्ला, उम्मेद भवन पॅलेस ही पहाण्याजोगी स्थळे आहेत. जोधपूर जवळील मंढोर येथे पूर्व मध्ययुगीन देवळे आहेत. जेसलमेर हे [[वाळवंट]]ातील एक ऐतिहासिक शहर आहे. जेसलमेरचा किल्ला, [[थरचे वाळवंट]] व येथील मध्ययुगीन हवेल्या पर्यटकांना आकर्षित करतात. राजस्थानमध्ये जैन धर्मीयांची अनेक भक्तिस्थळे आहेत. [[राणकपूर]], [[भिलवाडा]], जेसलमेर, जोधपूर, [[माउंट अबू]] येथील दिलवाडा मंदिर तसेच सिरोही जिल्ह्यातील अनेक मंदिरांना दरवर्षी हजारो पार्यटक भेट देतात. अजमेर येथील दर्ग्यास भेट देण्यास केवळ मुसलमानच नव्हे तर हिंदू धर्मीयही भेट देतात. तसेच अजमेरजवळील [[पुष्कर]] या ठिकाणचा [[पुष्कर मेळा]] पाहण्यास देश-विदेशातून अनेक लोक येतात.पुष्करमधील ब्रह्मामंदिर हे जगप्रसिद्ध आहे. राजस्थानमध्ये जैववैविध्य तर आहेच व स्थानिकांच्या सहकार्याने अजूनही वन्यजीवन भयमुक्त आहे. [[रणथंबोर]], सारिस्का, चित्तोडगड, ही [[अरवली]]च्या सानिध्यातील अभयारण्यांना भेट देण्यास पर्यटक उत्सुक असतात. [[भरतपूर]] येथील राष्ट्रीय उद्यान हे जागतिक दर्जाचे [[पक्षी]] [[अभयारण्य]] आहे.

== जिल्हे ==
''यावरील विस्तृत लेख पहा - [[राजस्थानमधील जिल्हे]]''

राजस्थान राज्यात ३३ जिल्हे आहेत जे सात विभागात विभागले आहेत

* [[अजमेर विभाग]]: [[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] , [[भिलवाडा जिल्हा|भिलवाडा]] , [[टोंक जिल्हा|टोंक]] , [[नागौर जिल्हा|नागौर]]
* [[भरतपूर विभाग]]: [[भरतपुर जिल्हा|भरतपुर]] , [[धोलपुर जिल्हा|धोलपुर]] , [[करौली जिल्हा|करौली]]  ,  [[सवाई माधोपुर जिल्हा|सवाई माधोपुर]]
* [[बिकानेर विभाग]]: [[बिकानेर जिल्हा|बिकानेर]] , [[चुरू जिल्हा|चुरू]] , [[गंगानगर जिल्हा|गंगानगर]] , [[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ]],
* [[जयपूर विभाग]]: [[जयपुर जिल्हा|जयपुर]] , [[अलवार जिल्हा|अलवार]] , [[झुनझुनुन जिल्हा|झुनझुनुन]] , [[दौसा जिल्हा|दौसा]] , [[सिकर जिल्हा|सिकर]]
* [[जोधपूर विभाग]]: [[जोधपुर जिल्हा|जोधपुर]] , [[जालोर जिल्हा|जालोर]] , [[जेसलमेर जिल्हा|जेसलमेर]] , [[पाली जिल्हा|पाली]] , [[सिरोही जिल्हा|सिरोही]] , [[बारमेर जिल्हा|बारमेर]]
* [[कोटा विभाग]]:[[बरान जिल्हा|बरान]] , [[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] , [[कोटा जिल्हा|कोटा]] , [[झालावाड जिल्हा|झालावाड]]
* [[उदयपूर विभाग]]: [[उदयपूर जिल्हा|उदयपुर]] , [[चित्तोडगढ जिल्हा|चित्तोडगढ]] , [[डुंगरपुर जिल्हा|डुंगरपुर]] , [[बांसवाडा जिल्हा|बांसवाडा]] , [[रजसामंड जिल्हा|रजसामंड]]

== जैववैविध्य ==
[[चित्र:Chinkara.jpg|इवलेसे|डावे|[[चिंकारा]]]]
 	
[[चित्र:Sonchiriya.jpg|इवलेसे|उजवे|[[माळढोक]]]] 
राजस्थानात शुष्क हवामानाचे प्रमाण जास्त आहे तसेच दाट जंगलाचे कव्हरही अतिशय कमी आहे तरीपण राजस्थानमध्ये जैववैविध्य जबरदस्त आहे. जैववैविध्य हे प्रामुख्याने भौगोलिक वैविध्यतेमुळे आहे. कोरडे वाळवंट, शुष्क काटेरी जंगल, गवताळ वाखर, शुष्क जंगल अशी विविध प्रकारची वने आढळतात तसेच राजस्थानमध्ये सामान्य जन साधारणपणे वने व वन्यजीवांच्या बद्द्ल आस्था आहे. राजस्थानमध्ये शुष्क वातावरण असल्याने नैसर्गिक साधन संपत्ती कमी आहे त्यामुळेच येथे निसर्ग संवर्धनाला जास्त महत्त्व देतात.

राजस्थानमध्ये प्रामुख्याने शुष्क वातावरणाला सरावणारे वन्यजीव दिसून येतात. त्यात चिंकारा, काळवीट, रानगाढव व भारतीय लांडगा हे प्राणी आहेत. माळढोक हा राजस्थानचा राज्यपक्षी असून अतिशय दुर्मिळ आहे. रानगाढव हे फक्त राजस्थानच्या वाळवंटी भागात व कच्छच्या रणात दिसून येते. जैसलमेर मधील मरु राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील आकाराने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे व वाळवंटी हॅबिटॅटचे एक उत्कृष्ट उदाहरण. इतर प्राण्यांमध्ये वाळवंटी मांजर, वाळवंटी खोकड, हे प्राणी येथे आढळतात. या राष्ट्रीय उद्यानात लाखो वर्षांपूर्वीच्या वृक्षांचे फॉसिल्स आहेत जे एक पर्यटन आकर्षण बनले आहे.

अरवलीच्या सानिध्यात अनेक अभयारण्ये व राष्ट्रीय उद्याने आहेत. त्यातील रणथंबोर राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील एक प्रमुख व्याघ्रप्रकल्प म्हणून गणले जाते. सारिस्का हे अजून एक व्याघ्रप्रकल्प अल्वार जिल्ह्यात आहे. अलिकडेच चोरीच्या शिकरींमुळे सारिस्का प्रकाशात आले असून तेथील वाघ लुप्त झाल्यची भीती आहे.

ताल छप्पर अभयराण हे सुजनगढ जवळील अभयारण्य काळवीटांसाठी प्रसिद्ध आहे. राजस्थानमधील सर्वात प्रसिद्ध अभयारण्य हे भरतपूर मधील केवलदेव घाना राष्ट्रीय उद्यान हे असून हिवाळ्यातील महिन्यात येथे येणारे स्थलांतरित पक्षी हे प्रमुख आकर्षण आहे व जागतिक वारसा स्थान म्हणूण दर्जा मिळालेला आहे.उंट हा रोजच्या जीवनात वापरला जाणारा प्राणी आहे.

== अर्थतंत्र ==

राजस्थानची अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने कृषीआधारित आहे. गहू हे प्रमुख पीक घेतले जाते. तेल बीयांच्या व वनस्पती तेल उत्पादनात राजस्थानचा भारतात पहिला क्रमांक आहे. तसेच कापूस व तंबाखू ही राजस्थानम्धील आर्थिक पिके आहे. देशातील अफूचे सर्वाधिक उत्पादन व वापर राजस्थानमध्येच होतो. वर्षातून दोन पिके घेतली जातात. पाण्याचा स्रोत प्रामुख्याने बंधारे व विहीरींमधून येतो. राज्यातील वायव्य प्रांतात इंदिरा गांधी कॅनाल ने पाण्याचा पुरवठा केलेला आहे.

राजस्थानची मुख्य औद्योगिकीकरण खाणकामावर व कृषीआधारित आहे. पॉलिएस्टर उत्पादनात राजस्थानचा देशात दुसरा क्रंमांक लागतो. भीलवाडा जिल्हयात कापड व पॉलिएस्टरचे उद्योग आहेत. कोटा परिसरात राजस्थानमधील अवजड कारखाने असून अनेक मोठ्या केमिकल कंपन्यांचे कारखाने आहेत. पश्चिम राजस्थानात पाण्याअभावी औद्योगिक क्षेत्र विकसित झालेले नाही परंतु अनेक प्रसिद्ध खाणी या भागात आहेत्. मखराणा येथील संगमरवराची खाण जगप्रसिद्ध आहे. येथील खाणीतूनच ताजमहालचा संगमरवर वापरला गेल्याची नोंद आहे.  सिमेंट उप्तादनातही राजस्थानचा देशात दुसरा क्रमांक आहे. तसेच इतर अनेक महत्त्वपूर्ण धातूंची खाणी आहेत. सांभर सरोवर येथील मीठाची खाण तसेच झिंक तांब्याचीही अनेक ठिकाणी खाणी राजस्थानात आहे. राजस्थानातील चित्तर पत्थर हा आजकाल भारतात सर्वत्र ठिकाणी घर बांधकामाला वापरला जातो.

अलिकडेच राजस्थानने माहिती तंत्रज्ञान उद्योगातही भरारी घेतली असून जयपूरमध्ये  उत्तर भारतातील सर्वात मोठे आय.टी पार्क विकसित झाले आहे.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=Packed-hover&gt;
Image:Jaisalmer Fort.jpg|[[जैसलमेर]]
Image:Udaipur-citypalace.jpg|[[उदयपूर]]
Image:Jodhpur 5174663-66.jpg |[[जोधपूर]]
Image:Jaipur 03-2016 04 Amber Fort.jpg|[[अंबरचा किल्ला]]
Image:Alwar.JPG|[[अल्वार]]
Image:Pushkar_Lake.jpg|[[अजमेर]]
चित्र:Decorated Indian elephant.jpg|सजवलेला एक भारतीय हत्ती
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय राज्ये}}
{{राजस्थान - जिल्हे}}

[[वर्ग:राजस्थान| ]]</text>
      <sha1>ce9r7xn7ny63o9a93nisr6w40j1ksie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अरुणाचल प्रदेश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2980</id>
    <revision>
      <id>2709135</id>
      <parentid>2592514</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22353" sha1="g0fguctaacbfnq3w3r1wy5l61oklnz2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                  = राज्य
|राज्य_नाव               = अरुणाचल प्रदेश 
|स्थानिक_नाव             = अरुणाचल प्रदेश 
|राजधानी                = इटानगर
|अक्षांश = 27.06 |रेखांश=93.37
|मोठे_शहर                = इटानगर
|संक्षिप्त_नाव               = IN-AR
|अधिकृत_भाषा             = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] 
|विधानसभा_प्रकार           = Unicameral
|विधानसभा_संख्या          = 60
|नेता_पद_१              = {{AutoLink|अरुणाचल प्रदेशचे राज्यपाल|राज्यपाल}}
|नेता_नाव_१             = बी डी मिश्रा
|नेता_पद_२               = {{AutoLink|अरुणाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}
|नेता_नाव_२              = प्रेमा खंडु 
|स्थापित_दिनांक            = [[२० फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]
|क्षेत्रफळ_एकूण            = ८३७४३ 
|क्षेत्रफळ_आकारमान         = 10
|क्षेत्रफळ_क्रमांक            = १४ वे
|हवामान                 = Aw, BSh
|लोकसंख्या_वर्ष             =इ.स. २०११
|लोकसंख्या_एकूण               = १३,८२,६११
|लोकसंख्या_क्रमांक          = २६ वे
|लोकसंख्या_घनता           = 17
|जिल्हे                   = १७
|संकेतस्थळ              = arunachalpradesh.nic.in
|संकेतस्थळ_नाव = अरुणाचल प्रदेश संकेतस्थळ     
|चिन्ह=
|चिन्ह_आकारमान =75 px 
|चिन्ह_शीर्षक=   
}} 
[[File:Nishi tribal lightened.jpg|thumb|निशी जनजातीमधील पुरुष पारंपरिक पोशाखात]]

'''अरुणाचल प्रदेश''' हे [[भारत]]ाच्या [[ईशान्य]] भागातील एक प्रमुख [[राज्य]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ignca.gov.in/hi/divisionss/janapada-sampada/northeastern-regional-centre/introduction-arunachal-pradesh/|title=परिचय – अरुणाचल प्रदेश {{!}} IGNCA|website=ignca.gov.in|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt; हे राज्य भारताच्या अगदी [[पूर्व]]ेला येत असल्याने भारतात सर्वात आधी [[सूर्य]] या राज्यात उगवतो, म्हणून राज्याला अरुणाचल प्रदेश म्हणजेच '''सर्वप्रथम सू्र्य उगवणारा प्रदेश''' हे नाव मिळाले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=gGGAyVQJTRwC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=arunachal+pradesh&amp;hl=en|title=Arunachal Pradesh: Past and Present|last=Joshi|first=H. G.|date=2005-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-000-0|language=en}}&lt;/ref&gt; या राज्याच्या [[सीमा]] [[चीन]] व [[म्यानमार]] या देशांना लागून आहेत. म्हणून या राज्याच्या काही भागावर चीननेही अधिकार सांगितला आहे. त्यासाठी आणि इतर काही कारणांसाठी चीनने भारताशी [[इ.स. १९६२]] साली [[युद्ध]] केले होते. 

[[इटानगर]] ही अरुणाचलची [[राजधानी]] व सर्वात मोठे [[शहर]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://itanagar.nic.in/about-district/|title=about Itanagar Capital {{!}} ITANAGAR CAPITAL COMPLEX {{!}} Official website of District Administration {{!}} India|language=en-US|access-date=2022-06-16}}&lt;/ref&gt; अरुणाचलमध्ये शेजारच्या राज्यांप्रमाणे फुटीरवादी संघटनांचा प्रभाव नाही.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8164478.cms |title=दुर्दैवी योगायोग |access-date=2011-05-07 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513102437/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/8164478.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
[[आसाम]] राज्याचे विभाजन होऊन अरुणाचल प्रदेश हे वेगळे राज्य [[इ.स. १९८७]] साली स्थापन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/place/Arunachal-Pradesh|title=Arunachal Pradesh {{!}} History, Capital, Map, Population, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-10-20}}&lt;/ref&gt; 

== भूगोल ==
अरुणाचलच्या [[दक्षिण]]ेला [[आसाम]] हे राज्य आहे तर [[पश्चिम]]ेला [[भूतान]], [[उत्तर]]ेला [[चीन]] तर [[पूर्व]]ेला [[म्यानमार]] हे [[देश]] आहेत. अरुणाचलचे [[क्षेत्रफळ]] ८३,७४३ चौ.किमी एवढे आहे. तर [[लोकसंख्या]] १३,८२,६११ एवढी आहे. भारतात सर्वात विरळ लोकसंख्या अरुणाचल प्रदेशाचीच आहे. तरीही या छोट्याशा राज्याचे भारतासाठी भूराजकीय महत्त्व आहे. [[मोनपा]] व [[मिजी]] ह्या येथील प्रमुख [[भाषा]] आहेत. अरुणाचलची [[साक्षरता]] ६६.९५ टक्के आहे. या राज्यात [[आदिवासी]]ंचे प्रमाण जास्त असल्याने भारतातल्या कमी साक्षर राज्यात या राज्याची गणना होते. [[भात]], [[मका]] व [[नाचणी]] ही अरुणाचलमधील प्रमुख पिके आहेत. अरुणाचल हे अतुलनीय निसर्ग सौंदर्याने नटले असल्याने [[पर्यटन]]ाच्या दृष्टीने सुद्धा हे भारतासाठी अतिशय महत्त्वाचे राज्य आहे.

== जिल्हे ==
''यावरील विस्तृत लेख [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|येथे]] आहे.'' अरुणाचल प्रदेश या राज्यात १३ जिल्हे आहेत.

==राजवट==
२६ जानेवारी २०१६ रोजी भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाने अरुणाचल प्रदेशावर राष्ट्रपती राजवटीची शिफारस केली. मात्र राष्ट्रपती राजवट मागे घेऊन तेथे पुन्हा काँग्रेसचे सरकार प्रस्थापित करण्याचा निकाल सर्वोच्च न्यायालयाने दिला असून त्यात ९ डिसेंबर २०१५ रोजी राज्यपालांनी काढलेले सर्व आदेश व निर्णय रद्दबातल केले.

===घटनाक्रम===
* डिसेंबर २०१४- मुख्यमंत्री नाबाम तुकी यांनी आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्री कालिखो पूल यांना मंत्रिमंडळातून वगळले.
* एप्रिल २०१५- पूल यांनी सरकारने आर्थिक गैरव्यवहार केल्याचा आरोप केला व काँग्रेसने त्यांना पक्षविरोधी कारवायांमुळे काढून टाकले.
* १ जून २०१५- ज्योती प्रसाद राजखोवा यांनी राज्यपाल म्हणून सूत्रे हाती घेतली.
* २१ ऑक्टोबर २०१५- विधानसभेचे पाचवे अधिवेशन संपले.
* ३ नोव्हेंबर २०१५- राज्यपालांनी सहावे अधिवेशन १४ जानेवारी २०१६ रोजी बोलावले.
* नोव्हेंबर २०१५- काँग्रेस आमदारांनी उपसभापतींना तर भाजप आमदारांनी सभापतींना काढण्याची मागणी केली.
* ९ डिसेंबर २०१५- राज्यपालांनी अधिवेशन १४ जानेवारी ऐवजी १६ डिसेंबर २०१५ रोजी म्हणजे आधीच बोलावले.
* १५ डिसेंबर २०१५- सभापती नाबामा रेबिया यांनी काँग्रेसच्या २१ बंडखोर आमदारांपैकी १४ आमदारांना अपात्रतेची नोटीस दिली.
* १६ डिसेंबर २०१५- उपसभापतींनी सांगितले की, सहावे अधिवेशन २५ डिसेंबरला सुरू करण्याचा सभापतींचा निर्णय बेकायदेशीर आहे.
* १६ डिसेंबर २०१६- तुकी सरकारने विधानसभेला कुलूप लावले व दुसऱ्या इमारतीत अधिवेशन घेतले व तेथे ३३ आमदार उपस्थित होते. सभापती नाबिया यांना काढण्याचा ठराव मंजूर झाला व नवीन सभापती नियुक्त करण्यात आले.
* १७ डिसेंबर २०१५- कम्युनिटी हॉल पाडल्याने बंडखोरांनी विधानसभेत बैठक घेतली व तुकी यांच्या विरोधात मतदान केले तसेच पूल यांना मुख्यमंत्रिपदी नेमण्याच्या बाजूने मतदान केले. रेबिया यांनी गुवाहाटी न्यायालयात विधानसभा स्थगित ठेवण्याची याचिका दाखल केली.
* ५ जानेवारी २०१६- उच्च न्यायालयाने १४ काँग्रेस आमदारांच्या अपात्रतेस स्थगिती दिली.
* ६ जानेवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने बंडखोर आमदारांनी काढलेल्या अरुणाचल सभापतींच्या याचिकेवर सुनावणी करण्याचे मान्य केले.
* १३ जानेवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने १८ जानेवारीपर्यंत विधानसभेचे कामकाज न घेण्याचे आदेश दिले.
* १४ जानेवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने अरुणाचलचा प्रश्न घटनापीठाकडे पाठवला.
* १५ जानेवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यपालांच्या घटनात्मक अधिकारांच्या व्याप्तीची तपासणी केली.
* १८ जानेवारी २०१६- काँग्रेसने सर्वोच्च न्यायालयाला सांगितले की, राज्यपाल विरोधी भाजप आमदार व इतर दोन अपक्षांच्या ठरावानुसार विधानसभा अधिवेशन ठरल्यापेक्षा आधीच्या तारखेला घेऊ शकत नाही.
* २५ जानेवारी २०१६- काँग्रेसने अरुणाचलात राष्ट्रपती राजवटीच्या शिफारशीविरोधात सर्वोच्च न्यायालयात दाद मागितली.
* २६ जानेवारी २०१६- केंद्रीय मंत्रिमंडळाने राष्ट्रपती राजवटीची शिफारस केली.
* २७ जानेवारी २०१६- अरुणाचलमधील राष्ट्रपती राजवटीचा मुद्दा सर्वोच्च न्यायालयात छाननीसाठी आला. सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यपालांचा राष्ट्रपती राजवट शिफारशीचा अहवाल मागवला व हे गंभीर प्रकरण असल्याचे म्हणले.
* २८ जानेवारी २०१६- नाबाम तुकी यांचा राष्ट्रपती राजवटीविरोधात पुन्हा सर्वोच्च न्यायालयात अर्ज.
* २९ जानेवारी २०१६- केंद्राकडून सर्वोच्च न्यायालयात राष्ट्रपती राजवटीचे समर्थन करणारे प्रतिज्ञापत्र सादर. परिस्थिती पूर्ण ढासळल्याचा दावा.
* १ फेब्रुवारी २०१६- राज्यपालांना दिलेली नोटीस न्यायालयाकडून मागे.
* २ फेब्रुवारी २०१६- राज्यपालांच्या अधिकारांबाबत सुनावणी सुरू.
* ४ फेब्रुवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यपालांचे सर्व निर्णय न्यायिक अवलोकनाच्या अधिकारात येत नाहीत या विधानाची दखल घेतली.
* ५ फेब्रुवारी २०१६- अरुणाचल प्रदेशचे अधिवेशन जानेवारीऐवजी डिसेंबरमध्ये घेण्याच्या राज्यपालांच्या आदेशावर न्यायालयाचे प्रश्नचिन्ह.
* ९ फेब्रुवारी २०१६ -सभापतींनी राजीनामा स्वीकारण्याची केलेली कृती योग्य होती या गुवाहाटी उच्च न्यायालयाने दिलेल्या निकालास आव्हान देणारी दोन काँग्रेस बंडखोर आमदारांची याचिका सर्वोच्च न्यायालयाने फेटाळली.
* १० फेब्रुवारी २०१६ -राज्यपाल राजखोवा यांनी त्यांच्या निर्णयाचे समर्थन करताना मुख्यमंत्री व सभापती यांचे साटेलोटे होते व बहुमत नसताना ते सत्तेवर राहण्याचा प्रयत्‍न करीत होते असे सर्वोच्च न्यायालयाला सांगितले.
* ११ फेब्रुवारी २०१६- राज्यपाल सभापतींचे अधिकार हिरावून घेऊ शकत नाही, असे सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले.
* १६ फेब्रुवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यपालांनी मुख्यमंत्र्यांना शपथ देण्यास मनाई करावी ही काँग्रेसची याचिका फेटाळली.
* १८ फेब्रुवारी २०१६- काँग्रेसच्या १४ आमदारांच्या अपात्रतेला [[गुवाहाटी]] उच्च न्यायालयाची स्थगिती सर्वोच्च न्यायालयास मान्य व नवीन सरकारचा मार्ग खुला.
* १९ फेब्रुवारी २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने अरुणाचल प्रदेश विधानसभेत पुन्हा बहुमत चाचणी घेण्याची काँग्रेसची मागणी फेटाळली.
* १९ फेब्रुवारी २०१६- अरुणाचलातील राष्ट्रपती राजवट उठवली.
* २० फेब्रुवारी- २०१६- पूल यांचा अरुणाचलचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी.
* १३ जुलै २०१६- सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यपालांचा निर्णय अवैध ठरवला. अरुणाचल प्रदेशात पुन्हा काँग्रेसचे सरकार प्रस्थापित करण्याचा आदेश दिला. नाबाम तुकी पुन्हा मुख्यमंत्री झाले.

==आहार पद्धती==
येथील जनजाती आणि त्यांचा आहार याचा प्रभाव अरुणाचल प्रदेशावर दिसून येतो. अपांग म्हणजे  तांदळापासून तयार केलेले मद्य हे येथील पेय आहे. विविध चवींचे हे पेय या प्रदेशात लोकप्रिय आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/arunachal-pradesh-local-beer-enjoy-your-glass-of-chhang-at-mechukha-4489800/|title=Arunachal Pradesh’s local beer: Enjoy your glass of chhang at Mechukha|date=2017-01-24|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-06-16}}&lt;/ref&gt;

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Sela Pass .jpg|सेला खिंड 
चित्र:Tutsa Dancers from Changlang District.jpg|नृत्य
चित्र:Golden Pagoda Namsai Arunachal Pradesh.jpg|पेगोडा
चित्र:Tawang Monastery (Tibetan Buddhist).jpg|तवांग येथील विहार 
File:Nyokum festival Nyishi.JPG|न्योकुम उत्सव
File:मिश्मी जमातीची पारंपरिक वस्रे.jpg|मिश्मी जमातीची पारंपरिक वस्रे
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भौगोलिक स्थान
|मध्य    = [[अरुणाचल प्रदेश]]
|उत्तर     = {{ध्वज|चीन}}
|ईशान्य = {{ध्वज|चीन}}
|पूर्व      = {{ध्वज|म्यानमार}} 
|आग्नेय = {{ध्वज|म्यानमार}}
|दक्षिण     = [[नागालॅंड]]
|नैऋत्य = [[आसाम]]
|पश्चिम      = {{ध्वज|भूतान}}
|वायव्य = 
}}
{{भारतीय राज्ये}}
[[वर्ग:अरुणाचल प्रदेश|*]]
[[वर्ग:ईशान्य भारत]]
[[वर्ग:चित्र हवे]]</text>
      <sha1>g0fguctaacbfnq3w3r1wy5l61oklnz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्रिपुरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2988</id>
    <revision>
      <id>2709141</id>
      <parentid>2631364</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4968" sha1="1eos6tepd4pobev8jhw8vv3qs060qjj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=राज्य
|राज्य_नाव=त्रिपुरा
|स्थानिक_नाव=त्रिपुरा
|locator_position=left
|राजधानी=[[अगरताळा]] 
|अक्षांश = 23.84 
|रेखांश = 91.28 
|मूळ_नकाशा=India Tripura locator map.svg
|मूळ_नकाशा_पट्टी=नाही
|मोठे_शहर=अगरतला
|संक्षिप्त_नाव=IN-TR
|अधिकृत_भाषा=[[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[Kokborok]] ([[Tripuri language|Tripuri]])
|विधानसभा_प्रकार=[[त्रिपुरा विधानसभा]]
|विधानसभा_संख्या=60
|नेता_पद_१=[[राज्यपाल]]
|नेता_नाव_१=D. N. Sahay
|नेता_पद_२=[[त्रिपुराचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]]
|नेता_नाव_२= [[बिपलब कुमार देव]]
|स्थापित_दिनांक=[[1972-01-21]]
|क्षेत्रफळ_एकूण=10492
|क्षेत्रफळ_क्रमांक=26th 
|क्षेत्रफळ_आकारमान=10 
|population_year=2001 
|लोकसंख्या_एकूण=3191168  
|लोकसंख्या_क्रमांक=21st 
|जिल्हे=4 
|संकेतस्थळ=tripura.nic.in
|चिन्ह=
}}

'''त्रिपुरा''' ({{lang-bn|ত্রিপুরা}}) हे [[ईशान्य भारत]]ातील एक राज्य आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/place/Tripura-state-India|title=Tripura {{!}} History, Map, Population, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-10-20}}&lt;/ref&gt; याच्या उत्तरेला व पश्चिमेला [[बांग्लादेश]], ईशान्येला [[आसाम]] व पूर्वेला [[मिझोरम]] ही राज्ये आहेत. त्रिपुराचे क्षेत्रफळ १०.४९२ चौ.किमी एवढे आहे. [[आगरताळा]] हे त्रिपुराच्या राजधानीचे व राज्यातील सर्वात मोठे शहर आहे. या राज्याची लोकसंख्या ३६,७१,०३२ एवढी आहे. [[तांदूळ]], [[डाळ]], [[ताग]], [[कापूस]] ही त्रिपुराची प्रमुख पिके आहेत. राज्याची साक्षरता ८७.७५ टक्के आहे. [[गोमती]] व [[खोवाई]] या येथील प्रमुख नद्या आहेत. येथे [[त्रिपुरी लोक|त्रिपुरी वंशाचे]] लोक देखील आढळतात. बंगालीसोबत [[ककबरक भाषा|ककबरक]] ही येथील एक अधिकृत भाषा आहे. [[मणिपुरी]] ही देखील त्रिपुरामधील एक प्रमुख भाषा आहे.

== इतिहास ==
त्रिपुरा मधील हासरा आणि खोवई घाटांमध्ये जीवाश्म लाकडापासून बनवलेली उच्च पालीओलिथिक साधने सापडली आहेत. त्रिपुराचे एक प्राचीन नाव किरत देश आहे.   

== भूगोल ==
यावरील विस्तृत लेख पहा - [[त्रिपुरामधील जिल्हे]]

त्रिपुरा राज्यात ४ जिल्हे आहेत.

त्रिपुरा उत्तर-पूर्व भारतातील एक राज्य आहे. [[अरुणाचल प्रदेश]], [[आसाम]], [[मणिपूर]], [[मेघालय]], [[मिझोरम]], [[नागालॅंड]] आणि त्रिपुरा सात भगिनी  [[राज्य]] म्हणून ओळखल्या जातात.

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Unakoti 1.jpg
चित्र:Neer Mahal, the water palace of Tripura 02.jpg
चित्र:Tripuri 02.jpg
File:Halam Tribal Girl.jpg|एका जनजातीमधील महिला
&lt;/gallery&gt;

{{भारतीय राज्ये}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:त्रिपुरा]]
[[वर्ग:ईशान्य भारत]]</text>
      <sha1>1eos6tepd4pobev8jhw8vv3qs060qjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिमाचल प्रदेश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3006</id>
    <revision>
      <id>2709134</id>
      <parentid>2560783</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11037" sha1="2w5ttk5oxulp1lm7pvw4vl8u4s06zlz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                  = राज्य
|राज्य_नाव               = हिमाचल प्रदेश
|स्थानिक_नाव             = हिमाचल प्रदेश
|राजधानी                = शिमला
|अक्षांश=31.111 |रेखांश=77.154
|मुळ_नकाशा_पट्टी          = हो
|मोठे_शहर                = शिमला
|संक्षिप्त_नाव               = IN-HP
|अधिकृत_भाषा             = [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[पहाडी]]
|विधानसभा_प्रकार           = एकसदनी ([[हिमाचल प्रदेश विधानसभा]])
|विधानसभा_संख्या          = ६८
|नेता_पद_१              = {{AutoLink|हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल|राज्यपाल}}
|नेता_नाव_१             = प्रभा राव
|नेता_पद_२               = {{AutoLink|हिमाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}
|नेता_नाव_२              = [[जयराम ठाकूर]]
|स्थापित_दिनांक            = [[२५ जानेवारी]] [[इ.स. १९७१|१९७१]]
|क्षेत्रफळ_एकूण            = 55673
|क्षेत्रफळ_आकारमान         = 10
|क्षेत्रफळ_क्रमांक            = १७वे
|लोकसंख्या_वर्ष             = २००१
|लोकसंख्या               = 6077248
|लोकसंख्या_क्रमांक          = २०वे
|लोकसंख्या_घनता           = 109
|जिल्हे                   = १२
|संकेतस्थळ              = himachal.nic.in
|संकेतस्थळ_नाव = हिमाचल प्रदेश सरकारचे संकेतस्थळ
&lt;!--|पोर्टल                  = हिमाचल प्रदेश--&gt;
|स्वयंवर्गित=हो |गुणक_शीर्षक=हो
}}

'''हिमाचल प्रदेश''' ( इंग्रजी : Himachal Pradesh, उच्चारण [hɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ] ( मदत · माहिती ) ) हे उत्तर-पश्चिम भारतातील एक राज्य आहे. हे 21,629 mi² (56019 km²) पेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापते आणि उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख, पश्चिम आणि दक्षिण-पश्चिमेला पंजाब (भारत), हरियाणा आणि उत्तर या केंद्रशासित प्रदेशांच्या सीमेवर आहे. दक्षिणेला प्रदेश, पूर्वेला उत्तराखंड आणि पूर्वेला तिबेटने वेढलेले आहे. हिमाचल प्रदेश म्हणजे &quot;हिमाच्छादित पर्वतांचा प्रांत&quot;. हिमाचल प्रदेशला &quot;देवभूमी&quot; असेही म्हणतात. या प्रदेशात आर्यांचा प्रभाव ऋग्वेदापेक्षा जुना आहे. अँग्लो-गुरखा युद्धानंतर ते ब्रिटिश वसाहती सरकारच्या ताब्यात आले. १८५७ पर्यंत, महाराजा रणजित सिंग यांच्या राजवटीत पंजाब राज्याचा (पंजाब हिल्सचे सिबा राज्य वगळता) भाग होता. १९५६ मध्ये ते केंद्रशासित प्रदेश बनवण्यात आले, परंतु १९७१ मध्ये, हिमाचल प्रदेश राज्य कायदा-१९७१ अंतर्गत, २५ जानेवारी १९७१ रोजी ते भारताचे अठरावे राज्य बनले.

== इतिहास ==
[[कोहिली]], [[हली]], [[दगी]], [[धुघरी]], [[दासा]], [[खसा]], [[कनौरा]] आणि [[किरात असे [[आदिवासी]] प्रागैतिहासिक युग परिसर आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.worldcat.org/oclc/255104752|title=Himachal Pradesh|date=2006|publisher=Kalpaz publ|others=Bhargava, Gopal K., Bhatt, S. C.|isbn=8178353660|location=Delhi|oclc=255104752}}&lt;/ref&gt; २२५० ते १७५० दरम्यान विकसित झालेल्या [[सिंधू खोरे संस्कृती]]तील लोकांचे हिमाचल प्रदेश हे तळघर आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Khimta|first=Abha Chauhan|date=2018-08-29|title=POLITICAL PARTICIPATION OF WOMEN IN HIMACHAL PRADESH IN INDIA: IMPACT ON SOCIAL CHANGE|url=http://dx.doi.org/10.17501/icfow.2018.1102|publisher=The International Institute of Knowledge Management-TIIKM|doi=10.17501/icfow.2018.1102}}&lt;/ref&gt; [[कोल्स]] किंवा [[मुंडस]] [[हिमाचल प्रदेशातील]] [[भोटस]] आणि [[किराट्स]]च्या [[टेकड्या]] मूळ [[स्थलांतरित]] मानल्या जातात.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Khimta|first=Abha Chauhan|date=2018-08-29|title=POLITICAL PARTICIPATION OF WOMEN IN HIMACHAL PRADESH IN INDIA: IMPACT ON SOCIAL CHANGE|url=http://dx.doi.org/10.17501/icfow.2018.1102|publisher=The International Institute of Knowledge Management-TIIKM|doi=10.17501/icfow.2018.1102}}&lt;/ref&gt;

राजा [[हर्षवर्धन]] यांनी थोड्या काळापुरते हा प्रदेश [[राजपूत]] प्राध्यापकांसह प्रमुख स्थानिक अधिकारांमध्ये विभागला होता. या साम्राज्यांना मोठ्या प्रमाणावर [[स्वातंत्र्य]] मिळाले, परंतु [[दिल्ली सल्तनत]] यांनी अनेक वेळा त्यांच्यावर हल्ले केले.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Khimta|first=Abha Chauhan|date=2018-08-29|title=POLITICAL PARTICIPATION OF WOMEN IN HIMACHAL PRADESH IN INDIA: IMPACT ON SOCIAL CHANGE|url=http://dx.doi.org/10.17501/icfow.2018.1102|publisher=The International Institute of Knowledge Management-TIIKM|doi=10.17501/icfow.2018.1102}}&lt;/ref&gt; १० व्या शतकाच्या सुरुवातीस महमूद गझनवींनी [[कांग्रा]] संस्थान जिंकले. [[तैमूरलंग]] आणि [[सिकंदर लोधी]] यांनी देखील अनेक [[किल्ले]] मिळविले आणि अनेक युद्धे लढविली. अनेक डोंगराळ प्रदेशांनी [[मुघल]] अधिराज्य स्वीकारले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-051574-8.50009-1|title=Readings in Human–Computer Interaction|date=1995|publisher=Elsevier|isbn=9780080515748|pages=35–47}}&lt;/ref&gt;

==भूगोल==
हिमाचल प्रदेश हे [[उत्तर]] भारतातील एक [[पहाडी]] [[राज्य]] आहे. हिमाचलच्या उत्तरेला [[जम्मू आणि काश्मीर]], पश्चिमेला [[पंजाब]], आग्नेयेला [[उत्तराखंड]] व दक्षिणेला [[हरियाणा]] ही राज्ये आहेत. हिमाचल प्रदेशाचे [[क्षेत्रफळ]] ५५,६७३ चौ.किमी आहे. लोकसंख्या ६८,५६,५०९ एवढी आहे. [[हिंदी]] व [[पहाडी]] ह्या येथील प्रमुख [[भाषा]]/बोली आहेत. [[शिमला]] ही हिमाचलची [[राजधानी]] व सर्वात मोठे शहर आहे. हिमाचल प्रदेशाची [[साक्षरता]] ८३.७८ टक्के आहे. [[गहू]], [[बटाटे]], [[तांदूळ]], [[आले]] ही येथील प्रमुख [[पिके]] आहेत. हे राज्य हिमालयाच्या कुशीत वसले असल्यामुळे येथे अनेक [[निसर्गरम्य]] ठिकाणे आहेत. [[पर्यटन]] हा येथील प्रमुख [[व्यवसाय]] आहे. [[कुलू]], [[मनाली]], [[सिमला]], [[धरमशाला]] यांसारखी पर्यटन स्थळे या राज्यात असल्यामुळे पर्यटनाच्या बाबतीत हे राज्य आघाडीवर आहे.

=== जिल्हे ===
''यावरील विस्तृत लेख पहा - [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे]]''

हिमाचल प्रदेश या राज्यात १२ [[जिल्हे]] आहेत.
[https://pravasmitra.com/tourist-places-in-himachal-pradesh-in-marathi/ हिमाचल प्रदेशातील पर्यटन स्थळे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026070240/https://pravasmitra.com/tourist-places-in-himachal-pradesh-in-marathi/ |date=2020-10-26 }}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Dharamsala-douladhar-range.jpg
चित्र:Nature of Khajjiar (cropped).jpg
चित्र:Pahari group at Bazaar in town by Samuel Bourne.jpg
चित्र:Terrace Farming (2877646816).jpg
चित्र:Gaddi shepherds having a good time (16260304116).jpg
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
#https://villageinfo.in/himachal-pradesh.html
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय राज्ये}}
[[वर्ग:हिमाचल प्रदेश|*]]</text>
      <sha1>2w5ttk5oxulp1lm7pvw4vl8u4s06zlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3180</id>
    <revision>
      <id>2709163</id>
      <parentid>2702042</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्र दालन */</comment>
      <origin>2709163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51642" sha1="4oo4wsh07cpbgdjotuuu4hnepj05v97" xml:space="preserve">'''नदी''' म्हणजे मोठ्या भूप्रदेशावरून एका दिशेकडून दुसरीकडे वाहत जाणारा नैसर्गिक रुंद थंड पाण्याचा प्रवाह. नदीचा उगम हा [[तलाव]], मोठा झरा, अनेक छोटे झरे एकत्रित येऊन किंवा बर्फाच्छादित पर्वतापासून होतो. रचनेच्या दृष्टीने त्या भूप्रदेशातून जल निःसारण करणाऱ्या सर्व जल प्रवाहांची मिळून नदीप्रणाली होते आणि त्या प्रदेशाला त्या नदीचे खोरे म्हणतात.&lt;ref&gt;मराठी विश्वकोश खंड आठवा &lt;/ref&gt; 

नदी ही बहुधा गोड्या पाण्याची बनलेली असते. आणि हे पाणी समुद्राच्या दिशेने किंवा क्वचित एखाद्या जलाशयाच्या दिशेने वाहत जाते. काही नद्या दुसऱ्या नदीला मिळून त्यांची अधिक मोठी नदी बनते. अति प्रचंड नद्यांना नद असे म्हणतात. उदा. [[ब्रह्मपुत्रा नदी]]. कमी रुंदीच्या जलप्रवाहाला झरा, ओहोळ, नाला, किंवा ओढा म्हणतात. नदी असे म्हणण्यासाठी कोणतेही प्रमाणित नियम नाहीत. जेथे नदी समुद्राला मिळते तिथे तिची रुंदी जास्त असू शकते आणि पाणी खारटसर. नदीच्या या भागाला [[खाडी]] म्हणतात. अनेकदा नदी नसून सुद्धा खाडी असू शकते. समुद्राचे पाणी किनाऱ्याच्या दंतूर किनाऱ्याच्या भूभागातून थोड्या अंतरासाठी जमिनीत घुसते त्या जलाशयालाही खाडी म्हणतात. समुद्रापासून दूर असलेल्या मोठ्या जलाशयाला, [[तलाव]], [[तळे]] किंवा [[सरोवर]] म्हणतात. जलाशय फारच छोटा आणि फक्त पावसाच्या पाण्याने बनलेला असेल तर त्याला डबके म्हणतात.&lt;ref&gt;[http://geonames.usgs.gov/domestic/faqs.htm USGS - U.S. Geological Survey - faqs], #17 What is the difference between [[mountain]], [[hill]], and [[peak]]; [[lake]] and [[pond]]; or [[river]] and [[creek]]?&lt;/ref&gt;

नदी हा पाण्याच्या चक्राचा एक भाग आहे. नदीतले [[पाणी]] हे बहुधा भूपृष्ठावर पडून वाहत येत  जमा झालेले असते. काही वेळा हे पाणी बर्फाच्या पठारातून म्हणजेच साठ्यातूनही येते. [[हिमालय|हिमालयातून]] उगम पावणाऱ्या नद्या बहुधा अशा प्रकारच्या असतात. उदा. [[बियास नदी]] सतलज. नदी म्हणजे समृद्ध जलस्त्रोत.

== उगम ==
नदीचा उगम विविध प्रकारे होतो. त्यामध्ये जलाशय, [[झरे]], प्रचंड मोठ्या दलदलीच्या जागा आणि [[बर्फ|बर्फाची]] पठारे यांचा समावेश होतो. बहुतेक सगळ्या नद्यांना उपनद्या, ओढे, नाले येऊन मिळतात. हेच नद्यांचे [[पाणी]] वाहते असण्याचे प्रमुख स्रोत असतात. काही वेळा भूगर्भातील पाणीही [[झरे|झऱ्यांद्वारे]] नदीत येऊ शकते. नदीच्या वाहत्या पाण्यात नदीपात्रातील [खडक], [[वाळू]] व सच्छिद्र जमीन यांतील पाणीही सामील असते. अनेकदा दरीतून वाहणारी नदी पात्रावरून लहान दिसली तरी तिच्यात मोठ्या प्रमाणात पाणी असू शकते. 

नद्या सर्वसाधारणपणे उगमापासून सुरुवात करून, उताराकडे वाहात जातात व [[समुद्र|समुद्रास]] जाऊन मिळतात. काही प्रसंगी [[सूर्य|सूर्याच्या]] उष्णतेने [[बाष्पीभवन]] होऊन नद्या मध्येच संपू शकतात. काही वेळा नदीतील पाणी जमिनीतील भेगांमध्ये झिरपून जाऊ शकते, आणि नंतर भूगर्भातील पाणी बनते. प्राचीन भारतातील [[सरस्वती नदी]] भूगर्भात अशीच लुप्त झाली आहे. या शिवाय [[शेती]] आणि औद्योगिकीकरणामुळे होणारा नदीच्या पाण्याचा उपसाही नदी आटवू शकतो. [[धरण|धरणे]] नदी रोखून धरतात, व त्यामुळे धरणाखालील काही भागातले पात्र आटून जाते.

== भूसंरचना ==
नदीचे पाणी बहुधा तिच्या ठरलेल्या पात्रातूनच वाहते. मोठ्या नद्यांची पूररेषा मात्र नेहमीच्या पात्रापेक्षा अधिक अंतरापर्यंत विस्तारलेली असू शकते. तरीही सर्वसाधारणपणे नदीचे पात्र व पूर आलेल्या नदीचे पात्र हे बहुधा ठरलेले असते. शहरी भागात, जर नदीपात्राच्या पूररेषेचा विचार केलेला नसेल तर पूर आल्यावर नदीचे [[पाणी]] शहरातील काही भागात घुसलेले दिसते. नदीचे वरचे अंग म्हणजे, नदीच्या उगमाजवळील भाग होय. हे कोणत्याही दिशेने वाहत असले तरी याला उगम असेच संबोधले जाते. यामुळे नदीच्या मुख्य अथवा खालच्या भागाच्या वाहण्याच्या प्रवृत्तीनुसार नदीची दिशा ठरवली जाते.

नदीचे पात्र सहसा एकच असते. परंतु काही वेळा नदी एकाच वेळी अनेक पात्रांनीही वाहते. ही पात्रे एकमेकांना जोडलेली अथवा विलगही असू शकतात. अशा नद्या [[न्यू झीलंड]]च्या दक्षिण बेटावर आढळतात. वाहणाऱ्या पाण्याच्या ओढीने नदीच्या पात्राची रुंदी आणि आकार बदलू शकतो.

ब्राह्म अथवा आयरच्या नियमानुसार, नदीची वाहून नेण्याची क्षमता ही नदीच्या वेगाच्या साधारण एक षष्ठांश इतकी असते. म्हणजेच जर नदीचा प्रवाह दुप्पट झाला तर तिची वाहून नेण्याची क्षमता चौसष्टपट वाढते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Garde | पहिलेनाव = R. J. | title =  History of fluvial hydraulics | प्रकाशक = New Age Publishers | वर्ष = 1995 | दुवा=http://books.google.com/books?lr=&amp;hl=en&amp;q=%22It+may+also+be+mentioned+that+criterion+for+the+beginning%22|पृष्ठे=p. 19| आयएसबीएन = 812240815X | &lt;!--ओसीएलसी = 34628134 --&gt;}}&lt;/ref&gt; पर्वतीय प्रदेशात पाण्याच्या प्रवाहामुळे कठीण खडकांचीही धूप झालेली आढळून येते. त्यामुळे खडकांच्या बारीक तुकड्यांची वाळू बनते. काही वेळा पठारी प्रदेशात प्रवाहाच्या ताकदीमुळे नदी आपला मार्ग बदलते आणि मार्ग छोटा होतो. काही वेळा नद्या काठावरचा गाळ प्रवाहात ओढतात. हा गाळ प्रवाहाच्या मध्य भागात जमत जातो आणि त्याचे बेट तयार होते. या भूभागांना त्रिभुज प्रदेश अशी संज्ञा आहे. हे त्रिभुज प्रदेश अतिशय सुपीक असतात. असे प्रदेश नदीच्या मुखाजवळ तयार होतात. उदा. [[बांगलादेश]]मध्ये [[गंगा नदी]]त व [[ब्रह्मपुत्रा नदी]]त असे अनेक त्रिभुज प्रदेश बनले आहेत.

== वर्गीकरण ==
जरी खालील प्रकारचे वर्गीकरण सर्वसाधारण अंदाज घेण्यासाठी उपयुक्त असले तरी अजून अनेक प्रकारे वर्गीकरण शक्य आहे.  नदी या एका संकल्पनेत अनेक घटक समाविष्ट होतात. पाण्याचा प्रवाह हा वातावरणातील बदल, भूपृष्ठाची ठेवण आणि तत्कालीन जीवसृष्टी यावरही अवलंबून असतो.

* '''अवखळ नदी''' : पर्वतावरून वेगाने वहात जाणारा प्रवाह असेल त्याला अवखळ नदीचे पात्र असे संबोधले जाते. या नदीचे पात्र रुंद नसून खोल असते. उदा. ब्राझोस नदी तसेच [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशातील [[कॅलिफोर्निया]] येथील त्रिनिटी नदी.

* संथ नदी : भूपृष्ठाचा उतार कमी झाल्यावर नदीचे पाणी हळू वहायला लागते म्हणून अशा नदीला संथ नदी म्हणतात. तसेच आता अवखळपणा संपून नदीला गंभीरपणा येतो. या पात्रात पाण्याचे प्रमाणही जास्त असते. संथ भागात नदीचे पात्र पसरट होत जाते. उदा. [[मिसिसिपी नदी]], [[डॅन्यूब नदी]] आणि पठारी प्रदेशातील [[गंगा नदी]]

* जुनी नदी : ज्या नदीचा उतार अतिशय कमी होतो आणि काठाची झीज करण्याची क्षमताही संपलेली असते अशा नद्या जुन्या नद्या या प्रकारात येतात. उदा. [[ह्वांग हो नदी]], [[गंगा नदी]], [[तैग्रिस नदी]], [[युफ्रेटिस नदी]], [[सिंधू नदी]], [[नाईल नदी]])

* पुनरुज्जीवित नदी : अनेक कारणांनी एखादी नदी कोरडी पडते व भूस्तरीय हालचालींमुळे भूपृष्ठ उचलले गेले असता आणि नदी वाहू लागते अशा नदीला पुनरुज्जीवित नदी म्हणतात.

नदीच्या एकूण अंतराची लांबी व सरळ रेषेत मोजलेली लांबी यांचे गुणोत्तर साधारण ३ असते.&lt;ref&gt;Hans-Henrik Stølum: &quot;River Meandering as a Self-Organization Process&quot;, ''Science''  271 (5256), 1710&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fermat's last theorem, Simon Singh, 1997&lt;/ref&gt;

बहुतेक सर्व नद्या भूपृष्ठावरच वाहतात. परंतु काही नद्या भूपृष्ठाखालून गुहांमधून वाहतात. अशा नद्यांमुळे अनेक गुहा मोठ्या झालेल्या असतात. अनेकदा अशा नद्या लवणखडक फोडतात व गुहा बनवत जातात. यामुळे अनेक चमत्कृतिपूर्ण आकार बनलेले दिसून येतात.

काही नद्या तात्पुरत्या असतात. त्या फक्त काही काळ वाहून मग अनेक वर्षांसाठी लुप्त होतात. अशा नद्या अत्यंत कमी अथवा अनियमित पर्जन्यमान असलेल्या प्रदेशात आढळतात. भारतात [[राजस्थान]]मधील घागरा नदी ही अशाच प्रकारची नदी आहे आणि हिमालयातील बहुतांश नद्या या उन्हाळ्यात वाहत असतात.

== उपयोग ==
नद्यांचा प्रमुख उपयोग पाण्याचा स्रोत म्हणून होतो.  वाहतुकीसाठीही नदीचा उपयोग होतो. नदीचा उपयोग संरक्षणाची ढाल, [[वीज]]निर्मिती, आणि मोठी यंत्रे चालवण्यासाठीही करून घेतला जातो. औद्योगिकीकरण आणि शहरांची घाण वाहून नेण्यासाठी नद्यांचा वापर सध्या होत आहे. भूभागांची सरहद्द सुनिश्चित करणे, वाहतुकीचे माध्यम व दिशादर्शक म्हणून नदीचा उपयोग शतकानुशतके होत आला आहे. नदीतल्या नौकानयनाचा पहिला पुरावा इ.स. पूर्व ३३०० पासून [[सिंधू संस्कृती]]मध्ये सापडतो. नदीपात्रातली वाहतूक ही अतिशय स्वस्त पडते. आज ही जगातल्या महत्त्वाच्या आणि मोठ्या नद्यांमध्ये अशी वाहतूक केली जाते. उदा. [[अ‍ॅमेझॉन नदी]], [[गंगा नदी]], [[नाईल नदी]], [[मिसिसिपी नदी]] आणि [[सिंधू नदी]].

[[स्कँडिनेव्हिया]], [[कॅनडा]], [[ब्रह्मदेश]] या देशांतील दाट अरण्यांच्या प्रदेशांत तोडलेले वृक्ष वाहून इच्छित ठिकाणी नेण्यासाठीही नद्यांचा उपयोग केला जातो.

अनादी काळापासून अन्न मिळवण्यासाठी नद्यांचा उपयोग होत आला आहे. नद्यांतील जीवसॄष्टीचे एक चक्र असते. यामुळे अनेक प्रकारचे मासे मिळतात. फक्त [[मासेमारी]]च नव्हे तर [[शेती]]साठी व पर्यायाने अन्न उत्पादनासाठी नदीच्या पाण्याचा उपयोग होत आला आहे. 

गोड्या पाण्याचा उपलब्धीमुळे जगातील बहुतेक सर्व शहरे नदीकाठीच वसलेली आहेत. नद्यामुळे शहर कसे बनणार याचा आराखडाही आपोआप ठरत जातो असे दिसून येते. या शहरांच्या उभारणीमुळे सांडपाणी नदीत सोडले जाते आणि नदीचे [[प्रदूषण]] होते.

भारतातील बहुतेक नद्यांच्या काठावर मनोरंजनासाठी व नदीत प्रवेश करण्यासाठी उपयुक्त असे काठ (घाट) बनवले गेले आहेत.

नदीतील वाळूचा उपयोग बांधकामासाठी केला जातो. सुशोभित केलेले नदीचे काठ जास्त पर्यटक आकर्षित करतात, आणि स्थानिक समाजातील लोकांना जलपर्यटनाची सोय करण्याची संधी देतात.

काही वेळा पर्वतीय प्रदेशात वाहणाऱ्या नद्या धबधबे निर्माण करतात. अशी ठिकाणे सहलींचे केंद्र बनतात. काही वेळा खळखळत वाहणाऱ्या पाण्यात [[कायाक|कायाकिंग]] नावाचे वेगवान नौकानयन केले जाते. जोरदार प्रवाह असलेल्या नद्यांपासून [[वीजनिर्मिती]] केली जाते.

नद्या या सुरक्षेचे माध्यम म्हणूनही वापरल्या गेल्या आहेत. तसेच राजकीय सीमा म्हणूनही त्यांचा उपयोग झालेला दिसतो. उदा. [[डॅन्यूब नदी]] ही [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याची]] सरहद्द मानली गेली होती. ती आजही तशीच [[बल्गेरिया]] आणि [[रोमेनिया]] दरम्यानची सरहद्द मानली गेली आहे. भारतातील अनेक राज्यांच्या सरहद्दी नदीचे प्रवाह ठरवतात. 

अमेरिकेतील [[मिसिसिपी नदी]] आणि [[युरोप|युरोपातील]] ऱ्हाईन नदी या खंडाच्या सरहद्दी ठरवणाऱ्या नद्या आहेत. पुरातन [[ग्रीक]] इतिहासकार [[मॅगेस्थेनिस]] याने त्याच्या इंडिका नावाच्या ग्रंथात [[गंगा नदी]] विषयी नोंदवून ठेवले होते की, ही भारतातील अनेक नद्यांपैकी ही एक मोठी नदी आहे. या नदीत नौकानयन करता येते आणि हिचा उगम पर्वतातून होतो. या नदीला अनेक नद्या येऊन मिळतात व ही पुढे समुद्रास जाऊन मिळते. या नदीमुळे गंगारीदाई नावाच्या प्रचंड मोठे हत्तींचे कळप असलेल्या एका राज्याला अतिशय पक्की अशी सरहद्द मिळते व त्याची शक्ती वाढते. या नदीमुळे नद्यामुळे अनेक ठिकाणी पर्यटक आकर्षित होत असतात.

== जीवसृष्टीचे चक्र ==
नदीतले [[जीव]] नदीतील नैसर्गिकरीत्या तयार झालेल्या साधनांचा व राहत्या बनलेल्या जागेचाच वापर करतात. यामुळे त्यांचे  नदीवर अवलंबून असलेले एक स्वतंत्र जीवसृष्टीचे चक्र अस्तित्वात असते. यामधे अनेक प्रकारचे [[सजीव]], परजीवी सजीव व [[वनस्पती]] अंतर्भूत होतात. नदीतील बहुतेक जीव हे गोड्यापाण्यात जगणारेच असतात. परंतु काही मात्र खाऱ्या पाण्यातही जगू शकतात. उदा. सामन नावाचे [[मासे]] नदी व [[समुद्र]] दोन्हीकडे राहू शकतात. काही मासे समुद्रातून पोहोत नदीत येतात व उगमाकडील बाजूस अंडी घालतात.

== पूर ==
[[पूर]] येणे ही नदीच्या नैसर्गिक चक्राचा भाग आहे. नदीकाठची धूप व आसपासच्या मैदानात साठणारी गाळवजा माती ही पुरामुळेच होते. माणसाने आपल्या सोयीनुसार बंधारे घालून, [[काठ (नदी)|काठ]] बांधून व प्रवाह वळवून पूर येण्यावर निर्बंध घातले आहेत. तरीही अनेकदा शहराची रचना करतांना जलप्रवाहाची दिशा व वेग विचारात न घेतल्याने पूर येतात व मोठी जीवितहानी व वित्तहानी होते. [[मुंबई]]मध्ये मिठी नावाच्या नदीच्या पूर रेषेचा विचार न करता त्या भागातही बांधकामे केल्यामुळे नदीचे पाणी शहरातील उपनगरांत शिरले होते व मोठा हाहाकार उडाला होता. [[बांगलादेश|बांग्लादेश]]  येथेही उन्हाळ्यात हिमालयातले बर्फ मोठ्या प्रमाणात वितळून गंगा, ब्रह्मपुत्रा या नद्यांना मोठे पूर येतात. अशाने भारतातील व बांग्लादेशातील जनजीवन विसकटते. नदीतील पाण्याची पातळी वाढली की पुर येतो त्याची अनेक कृत्रिम कारणेही आहेत.

=== दिशा ===
नदी नेहमी उताराच्या दिशेने वाहते. नदीचा प्रवाह बऱ्याचदा वळणावळणांचा असतो व असे करताना प्रवाहाची दिशा अष्टदिशांतून बदलते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=Matt Rosenberg|title=Do All Rivers Flow South?|दिनांक=2006-06-08|दुवा=http://geography.about.com/b/a/257582.htm|access-date=2009-02-04|archive-date=2007-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070601031537/http://geography.about.com/b/a/257582.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Rivers Flowing North: Rivers Only Flow Downhill; Rivers Do Not Prefer to Flow South|लेखक=Matt Rosenberg|दुवा=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/northrivers.htm|access-date=2009-02-04|archive-date=2013-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404102344/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/northrivers.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Re: What determines the direction of river flow? Elevation, Topography, Gravity??|कृती=Earth Sciences|लेखक=Nezette Rydell|दिनांक=1997-03-16|दुवा=http://www.madsci.org/posts/archives/mar97/858609276.Es.r.html}}&lt;/ref&gt; मात्र त्यात पर्वताची रचना जशी असेल तसा प्रवाह तयार होतो.

=== वेग ===
पाण्याचा वेग हा त्याच्या वाहणाऱ्या आकारमानानुसार क्युसेकमध्ये- (क्युबिक मीटर पर सेकंद) एका सेकंदात किती घनमीटर पाणी वाहिले- यावर ठरवला जातो. (क्युसेक =1 m³/s = 35.51&amp;nbsp;ft³/s) तसेच काही वेळा हे गॅलन मध्येही मोजले जाते. नदीचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी बांधलेले [[काठ (नदी)|काठ]] उपयोगी पडतात. अशा बांधलेल्या रुंद दगडी [[काठ (नदी)|काठांना]] [[घाट]] असे म्हणतात.  भारतात पवित्र समजल्या जाणाऱ्या सर्व मोठ्या नद्यांना घाट आहेत.

== पाण्याचे नियोजन ==
नद्यांच्या पाण्याचा सुयोग्य वापर व्हावा यासाठी बहुतेक वेळा प्रवाहाचे नियमन केले जाते. यामुळे त्यांच्यापासून मानवाला पोहोचणारी हानीही कमी होते.
* [[धरण|धरणे]]: वापरासाठी पाणी अडवण्यासाठी अथवा त्याचा प्रवाह योग्य त्या वेगात आणण्यासाठी धरणे बांधली जातात. धरणातून सुयोग्य रीतीने मिळालेल्या प्रवाहाच्या आधारे [[वीजनिर्मिती]] आणि माणसाच्या उपयोगासाठीचा पाणीपुरवठा यांसारखी कार्ये साधली जातात.
* पूर प्रतिबंधक भिंती : या नदीच्या पुराचे पाणी गावात पसरू नये यासाठी बांधल्या जातात.
* [[कालवा|कालवे]] : नदीला नदी जोडणे अथवा नदीचे पाणी लांबवर खेळवता येणे यासाठी कालवे काढले जातात. यांचा नौकानयनालाही उपयोग होतो.
* मार्ग बदल : कधीकधी नौकानयनाची सोय होण्यासाठी किंवा नदीच्या प्रवाहातून जास्त ताकद मिळवण्यासाठी नदीच्या मार्गात बदल केला जातो.

नदीचे नियोजन ही सातत्याने चालणारी गोष्ट आहे. कारण नदी तिला घातलेल्या बांध-भिंती नष्ट करते. तसेच बांधांमधले घातूचे भाग गंजतात व बदलावे लागतात. धरणाच्या भिंतींना पाण्याच्या धडकांनी तडे जातात व बाहेर पडलेल्या पाण्याने हाहाकार उडतो. याशिवाय अशा प्रकारच्या पाणी नियोजनाने विस्थापित झालेल्या लोकांचे प्रश्न उभे राहतात.

== नदीमुळे तयार होणारी भूरूपे ==
=== नदीच्या खनन कार्यामुळे तयार होणारी भूरूपे ===
१. [[व्ही आकाराची दरी]]

२. [[घळई]]

३. [[घळ]]

४. धावत्या

५. [[धबधबा]]

६. [[रांजणखळगे]]

७. डोंगर बाहु

८. कुंभगर्ता

=== नदीच्या संचयनामुळे तयार होणारी भूरूपे ===
# [[पूर मैदान]]
# पूर तट
# [[त्रिभुज प्रदेश]]
# पंखाकृती मैदान

=== नदीच्या खननामुळे आणि संचयनामुळे तयार होणारी भूरूपे ===
१. [[नागमोडी वळणे]]

२. [[नालाकृती सरोवर]]

== दर्जा पद्धती ==
* नद्यांतून होणाऱ्या वाहतुकीसाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील अडचणी - हे प्रमाण नेव्हिगेशनच्या आव्हानांना, विशेषतः रॅपिड्सच्या आव्हानांना रेटिंग देण्यासाठी वापरले जाते. वर्ग पहिला सर्वात सोपा आहे आणि सहावा वर्ग सर्वात कठीण आहे.
* स्ट्रालर स्ट्रीम ऑर्डर - स्ट्रालर स्ट्रीम ऑर्डर ही जोड्या आणि सहयोगी उपशाखांच्या श्रेणीबद्धतेवर आधारित नद्यांची श्रेणी मोजते. अ‍ॅमेझॉन नदीची बारावी ऑर्डर असताना हेडवॉटर प्रथम क्रमवारीत आहे. जगातील सुमारे ८०% नद्या आणि प्रवाह पहिल्या आणि दुसऱ्या क्रमांकाच्या आहेत.

== जगातील प्रमुख नद्या ==
जगातील सर्वांत जास्त लांबीच्या १० नद्या पुढीलप्रमाणे आहेत.
# [[नाईल नदी]] ( ६,६९० कि.मी.)
# [[अ‍ॅमेझॉन नदी]] ( ६,४५२ कि.मी.)
# [[मिसिसिपी नदी]]-[[मिसूरी नदी]] ( ६,२७० कि.मी.)
# [[यांगत्झे नदी]] (चॅंग जिआंग ) ( ६,२४५ कि.मी.)
# [[येनिसे आंगारा नदी]] ( ५,५५० कि.मी.)
# [[ह्वांग हो नदी]] ( ५,५६४ कि.मी.)
# [[ऑब-इर्तिश नदी]] ( ५,४१० कि.मी.)
# [[आमूर नदी]] ( ४,४१० कि.मी.)
# [[काँगो नदी]] ( ४,३८० कि.मी.)
# [[लेना नदी]] ( ४,२६० कि.मी.)

== भारतातील प्रमुख नद्या ==
* [[गंगा नदी]]
* [[सिंधू नदी]]
* [[मांजरा नदी]]
* [[ब्रह्मपुत्रा नदी]]
* [[यमुना नदी]] 
* [[गोदावरी नदी]]
* [[कृष्णा नदी]]
* [[नर्मदा नदी]]
* [[कावेरी नदी]]

== नद्यांचे भौगोलिक महत्त्व ==
नदी तिच्या दोन्ही तीरांवरील तिच्या पात्रातून सखल भागाकडे वाहत जाते आणि तिच्या मार्गातील भूप्रदेशाची घडामोड करून वेगवेगळी भूरूपे निर्माण करते.&lt;ref&gt;मराठी विश्वकोश खंड आठवा &lt;/ref&gt; दोन राजकीय भूप्रदेशांच्या सरहद्दी बहुधा नद्या असतात. 

== सामाजिक महत्त्व ==
नदीच्या काठी संपूर्ण गावाचे जीवन घडत असते. त्यामुळे नदीच्या विषयी जी कृतज्ञता वाटते व्यक्त करण्यासाठी नदीकाठी विविध प्रकारचे उत्सव केले जातात. नदीमध्ये दिवे सोडणे, नदीची ओटी भरणे यासारखे धार्मिक व सामाजिक ऐक्य साधणारे विधी करण्याची जुनी प्रथा दिसून येते. पुण्यातील पवना नदीचा उत्सव, वाई येथील कृष्णामाई हिचा उत्सव ही प्रातिनिधिक उदाहरणे म्हणून सांगता येतील.

==नद्यांचे धार्मिक महत्त्व ==
नदीच्या काठावर संस्कृती तयार होते. त्यामुळे लोकांचे दैनदिन व्यवहार हे नदीच्या संपर्कानेच अधिक होतात. त्यामुळे धर्माचरण म्हणजे दैनंदिन आंघोळ, संध्या, जप, तर्पण यासारख्या गोष्टी प्राचीन कालापासून नदीच्या किनारीच होऊ लागल्या. त्यामुळे नदी हे त्या त्या गावाचे प्रमुख सामाजिक आणि धार्मिक केंद्र मानले जाते.

ऋग्वेद या ग्रंथात नन्दीसूक्त आहे. त्यामध्ये भारत वर्षातील प्राचीन नद्यांची नावे आढळतात. [[गंगा नदी|गंगा]], [[यमुना नदी|यमुना]], [[सरस्वती नदी|सरस्वती]], परुष्णा, वितस्ता, विपाशा, असिक्नी, सुशोमा, त्रिसामा, [[सिंधू]], कुभा, क्रमू अशा त्या नद्या आहेत.(ऋग्वेद १०.७५)&lt;ref&gt;भारतीय संस्कृती कोश खंड चौथा &lt;/ref&gt;

==राजकीय महत्त्व==
काही नद्या एका प्रांतातून दुसऱ्या प्रांतात, किंवा एका देशातून दुसऱ्या देशात वहात जातात. काहीवेळा अशा दोन प्रातांमध्ये किंवा दोन देशांमध्ये नदीच्या पाणीवापरावरून झगडे सुरू होतात. 

== नदी ओलांडण्याचे मार्ग ==
* [[पूल]]
* फेरी
* [[भुयार]]

== नदीमार्गाने जाण्याची वाहतूक साधने ==
* बार्ज
* [[होडी]]
* शिडाची होडी
* [[कलई]]

==चित्रपट==
नदी या विषयावर दिग्दर्शक संदीप सावंत यांनी 'नदी वाहते' नावाचा मराठी चित्रपट बनवला आहे.

उपयोगी
* [[कालवा]]
* [[अ‍ॅक्विडक्ट]](जलसेतु]]
* [[बायरचा नियम]] (इंग्रजी: Baer's law)
* [[बॅकवॉटर नदी]]  Backwater river
* [[दुष्काळ]]
* [[जलविज्ञान|पाणीशास्त्र]]
* [[सगळ्यात जास्त पाणी असलेल्या नद्या]]  List of rivers 
* [[सगळ्यात जास्त लांबीच्या नद्या]]List of rivers by length
* [[आफ्रिकेतील नद्या]]
* [[आशिया खंडातील नद्या]]
* [[युरोप खंडातील नद्या]]
* [[अमेरिका खंडातील नद्या]]
* [[जलमार्ग सूची]]
* [[मुख्यधारा]] ([[जलविज्ञान]])
* [[नदीतील नौकानयन]]
* [[नदीने खडक कापून काढलेले मार्ग]]
* [[पाणी विवाद]]

== गद्य पुस्तके ==
* डॉ. आंबेडकरांची जलनीती (दत्तात्रेय गायकवाड)
* जलचर प्राणी (शैलजा ग्रब)  
* नद्या आणि जनजीवन (संजय संगवई)  
* [[नर्मदा परिक्रमा]]. या विषयावर अनेक पुस्तके आहेत. त्यांची यादी [[नर्मदा परिक्रमा]] या पानावर आहेत. 
* नाईल नदीचा शोध ([[ह.अ. भावे]]
* बियॉंड द ब्रिजेस लाइफ ऑन अमेरिकन रिव्हर्स Beyond the Bridges Life on American Rivers told by Riverlorian, Jerry Hay. [http://www.indianawaterways.com]
* {{स्रोत पुस्तक|लेखकदुवा=Luna Leopold|लेखक=Luna B. Leopold|title=A View of the River|year=2005|url=https://archive.org/details/viewofriver0000leop|प्रकाशक=Harvard University Press|दिनांक=1994|आयएसबीएन=0674937325|&lt;!--ओसीएलसी=28889034--&gt;}} — a non-technical primer on the geomorphology and hydraulics of water.
* शुष्क नद्यांचे आक्रोश (डाॅ. [[रा.श्री. मोरवंचीकर]])
* संथ वाहते...? (अभिजित घोरपडे) 

==काव्ये==
* इंद्रायणी काठी लागली समाधी (चित्रपट गीत. कवी - [[ग.दि. माडगूळकर]]; गायक - [[भीमसेन जोशी]]; संगीत दिग्दर्शक - [[पु.ल. देशपांडे]], चित्रपट - गुळाचा गणपती; राग - [[भीमपलास]])
* कृष्णा मिळाली कोयनेला, तसंच माझं माहेर बाई येऊन मिळालं सासरला (भावगीत. कवी - [[पी. सावळाराम]]; संगीतकार - [[वसंत प्रभू]]; गायिका - [[लता मंगेशकर]])
* कैसे आऊॅं जमुना के तीर, पॉंव पडी जंजीर (हिंदी चित्रपट गीत, चित्रपट - देवता; अभिनेत्री - [[अंजली देवी]]; गीतकार - [[राजेंद्र कृष्ण; संगीतकार - [[सी. रामचंद्र]]; गायिका - [[लता मंगेशकर]]; [[भैरवी]] रागातली [[ठुमरी]])
* गंगा-नर्मदा यांच्यावरील स्तोत्रे (उदा० १) गांगं वारि मनोहारि मुरारिचरणच्युतम्। ......, २) देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे । (३) नर्मदाष्टकम्, ३) यमुनाष्टकम्  वगैरे : कवी - आदि [[शंकराचार्य]])
* गंगास्तोत्रम् - ब्रह्नवैवर्तपुराणांतर्गत.
* गंगासहस्रनाम स्तोत्राणि (१) स्कन्दपुराणान्तर्गत (२) बृहद्धर्मपुराणान्तर्गत. 
* गङ्गास्तवः (१) कल्की आणि (२) भविष्यपुराण)
* गंगास्तुति: अर्थात् गङ्गादशहरास्तोत्रम् (स्कन्दपुराण)
* गंगे गोदे यमुने माझा नोहे, तुझाचि हा बाळ (मोरोपंत)
* गंगालहरी (संस्कृत, जगन्नाथ पंडित)
* चंद्रभागेच्या तीराला संतमेळा दंग झाला
* जमुना के तीर कान्हा आओ (गायिका - संध्या
* जमुना के तीर मोरी ऊंची हवेली, (अब्दुल करीम खॉं)
* तू गंगा के मोज में, जमुना का धारा, हो रहेगा मिलन ये हमारा तुम्हारा
* धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली । गोपी-पीनपयोधरमर्दन-चंचलकर-युगशाली (गीतगोविंद काव्यायाली संस्कृत कवी जयदेवाची आर्या)
* नदी किनारी, नदी किनारी, नदी किनारी गं (जी. एन. जोशी)
* नदियॉं धीऽरे बहो, धिरे बहो नदीयॉं, मोरे सैयॉंजी उतरेंगे पार हो (हिंदी चित्रपट गीथ, चित्रपट - उडनखटोला; कवी - [[शकील बदायुनी]]; संगीतकार - [[नौशाद]], गायिका - [[लता मंगेशकर]])
* नदी नाले न जाओ, नदी नाले न जाओ, पैयॉं पडूॅं (हिंदी चित्रपट - मुझे जीने दो; गीतकार [[साहिर लुधियानवी]]; गायिका [[आशा भोसले]]; अभिनेत्री [[वहीदा रहमान]]; संगीतकार - [[जयदेव]]).
* नर्मदाष्टक - सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्गभङ्गरञ्जितं ..... त्वदीय पादपंकजम् नमामि देवि नर्मदे । ... (आदि शंकराचार्य)
* बादशहाच्या अमर प्रीतीचे मंदिर एक विशाल, यमुनाकाठी ताजमहाल (भावगीत, कवी - अनिल भारती; गायक/संगीतकार - [[गजानन वाटवे]])
* यमुनाजळी खेळू खेळ कन्हैया, कां लाजतां? (चित्रपट गीत - चित्रपट ब्रह्मचारी (१९३८), कवी - [[प्र.के. अत्रे]]; संगीतकार - [[दादा चांदेकर]]; गायिका-अभिनेत्री [[मीनाक्षी]] शिरोडकर)
* यमुनाऽजळी खेऽळूऽऽ खेळ कन्हैऽऽया, कालाजतां? (वेगळी चाल - संगीतकार [[अशोक पत्की]])
* यमुनासहस्रनामस्तोत्रम् कालिन्दीसहस्रनामम्च (गर्गसंहितातः)
* यमुनास्तवम् (गर्गसंहितान्तर्गत)
* ये गं ये गं विठाबाई, माझे पंढरीचे आई । भीमा आणि चंद्रभागा, तुझ्या चरणीच्या गंगा (कवयित्री - [[जनाबाई]])
* रावी के उस पार सजनवा (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - मेरा लडका; गायिका - [[शांता हुबळीकर]])  (मूळ गायिका - उमराव झिया बेगम- [[गुलाम हैदर]] यांची पत्नी))
* संथ वाहते कृष्णामाई (भावगीत)

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

== चित्र दालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Image:Río Peralonso 2.jpg| Río Peralonso - [[El Zulia]] ([[Norte de Santander]]), [[Colombia]]
Image:River_gambia_Niokolokoba_National_Park.gif| [[River Gambia]] flowing through Niokolokoba National Park
Image:Howrah Bridge 01.jpg| [[Bridge]]s are a common way of crossing rivers ([[Hooghly River]], [[Kolkata]], [[India]])
Image:Victoria Falls aerial view September 2003.jpg| [[Zambezi]] and [[Victoria Falls]] ([[Zambia]]/[[Zimbabwe]], Africa)
Image:Chosen5.jpg|[[Heathcote National Park]]
Image:Chosen4.JPG|This river flows from [[Woronora Dam]], Sydney.
चित्र:Colour patch near Blackwood mouth.jpg|[[ब्लॅकवुड नदी]], [[पश्चिम ऑस्ट्रेलिया]]
चित्र:MariaValeriaBridge.jpg|[[डॅन्यूब]] नदीवरील [[हंगेरी]] व [[स्लोवाकिया]] यांना सांधणारा पूल
चित्र:Homeward bound.jpg|[[गुवाहाटी]] येथील सुक्लेश्वराच्या घाटावरून दिसणारी [[ब्रह्मपुत्रा नदी]]
चित्र:Tambo river.jpg|अवखळपणे वाहणारी तांबो नावाची एक नदी
चित्र:Mouths of amazon geocover 1990.png|उपग्रहाद्वारे घेतलेल्या चित्रात दिसणारी [[ब्राझील]] येथील [[अ‍ॅमेझॉन नदी]]
चित्र:ReichenbachBegin2.jpg|[[स्विस आल्प्स पर्वत|स्विस आल्प्स पर्वतातील]] नदीचा उगम होणारा भूप्रदेश
चित्र:river avon at keynsham arp.jpg|[[इंग्लंड]]मध्ये ब्रिस्टॉल येथील [[अ‍ॅव्हॉन नदी]]मध्ये प्रवासी घेऊन जाणारी [[नाव]]
चित्र:Hanami party, sakura and koi nobori.jpg|[[जपान]]
File:पन्हालेकाजी गावातील नदी.jpg|पन्हालेकाजी (कोकण)गावातील नदी
File:Ganga Dashara Festival, 2005 at Har ki Pauri, Haridwar.jpg|गंगा नदीकाठी दसरा उत्सव 
File:Ganga arti at Haridwar.JPG|गंगा नदीची आरती 
&lt;/gallery&gt;

[[वर्ग:नद्या]]
[[वर्ग:भूगोल]]
[[वर्ग:जलस्त्रोत]]</text>
      <sha1>4oo4wsh07cpbgdjotuuu4hnepj05v97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सचिन तेंडुलकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3297</id>
    <revision>
      <id>2709110</id>
      <parentid>2641024</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97331" sha1="48vdkyhd8f67tuckh223ok7v5224unt" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:100; right:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|30}}px; top:{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|8}}px;&quot; class=&quot;metadata topicon&quot;&gt;
{| style=&quot;background:none; border:0;&quot;
|-
|[[चित्र:Crystal Clear action bookmark.png|18px|link=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96|हा लेख १ जुलै, २०११ रोजी मराठी विकिपीडियावरील मुखपृष्ठ सदर होता.]]
|}
&lt;/div&gt;

{| style=&quot;Background-color:#9fc; Border:#4b4 solid 2px; margin:auto; width:75%;&quot;
|-
! style=&quot;Border:#4b4 1px solid;&quot;|विशेष लेख
|- style=&quot;text-align:Center;&quot;
|या लेखातील मार्च १९, इ.स. २०१२ च्या रात्री ११.३३ (ग्रीनीच प्रमाणवेळ) वाजता केला गेलेला बदल हा मराठी विकिपीडियावरील १०,००,०००वा बदल होता.
|}

'''सचिन रमेश तेंडुलकर''' ( २४ एप्रिल, इ.स. १९७३, [[मुंबई]]) हा क्रिकेटविश्वात [[डॉन ब्रॅडमन]] याच्यानंतर जागतिक स्तरावर सर्वोत्तम मानला जाणारा माजी भारतीय क्रिकेट खेळाडू आहे. [[इ.स. २००२]] मध्ये आपल्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षीच, [[विस्डेन]]ने डॉन ब्रॅडमन याच्यानंतर सर्व कालिक दुसरा सर्वोत्तम कसोटी फलंदाज म्हणून तर एकदिवसीय [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमधील [[व्हिव रिचर्ड्स]] याच्यानंतरचा दुसरा सर्व कालिक सर्वोत्तम फलंदाज म्हणून सचिन तेंडुलकर यांनची निवड केली होती.&lt;ref name=&quot;Tribune1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021214/sports.htm#4|title=The Tribune, Chandigarh, India - Sport|website=www.tribuneindia.com|access-date=2018-03-18}}&lt;/ref&gt;  २०११ च्या विश्वचषक विजेत्या भारतीय संघात तेंडुलकरचा समावेश होता. [[इ.स. २००३]] मधील क्रिकेट विश्वचषकात तो मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडला गेला होता. आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये शतकांचे शतक करणारा तो एकमेव क्रिकेट खेळाडू आहे. २० नोव्हेंबर २००९ रोजी त्याने कारकिर्दीतील ३०,००० आंतरराष्ट्रीय धावांचा टप्पा पार केला. सचिन तेंडुलकर यांना क्रिकेटचा देव मानले जाते.{{संदर्भ हवा}}

{{माहितीचौकट क्रिकेट खेळाडू संपूर्ण माहिती
|          नाव = सचिन तेंडुलकर
| image = Sachin Tendulkar.jpg 
|             देश= भारत
|    देश_इंग्लिश_नाव = India 
|            पूर्ण नाव = सचिन रमेश तेंडुलकर
|            उपाख्य = मास्टर ब्लास्टर, तेंडल्या, सच्चू &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.celebsfacts.com/sachin-tendulkar/|title=Sachin Tendulkar: Bio, Facts|प्रकाशक=Celebrity Bio, Facts|date= |accessdate=2017-05-30}}&lt;/ref&gt;
|              living = true
|          दिनांकजन्म = २४
|        महिनाजन्म = ४
|         वर्षजन्म = १९७३
|         जन्म स्थान=[[मुंबई]]
|      देश_जन्म = [[भारत]]
|            heightft = ५
|          heightinch = ५
|             heightm = 
|                विशेषता = [[फलंदाज]]
|             फलंदाजीची पद्धत = उजखोरा
|             गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]]/[[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]]/[[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]]
|       international = true
|       कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = [[१५ नोव्हेंबर]]
|       कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = [[इ.स. १९८९]]
|    कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = [[पाकिस्तान]]
|             कसोटी सामने = १९८
|        शेवटचा कसोटी सामना दिनांक =१६ नोव्हेंबर २०१३
|        शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २०१३
|     शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = [[ऑस्ट्रेलिया]]
|        आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = १८ डिसेंबर
|        आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९८९
|     आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = पाकिस्तान
|              आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = ४६३
|            एकदिवसीय शर्ट क्र = १०
|         शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = १८ मार्च
|         शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २०१२
|      आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरुद्ध = पाकिस्तान
|               संघ१ = [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया|सीसीआय]]
|               वर्ष१ = १९८८
|         संघ क्र.१ = 
|               संघ२ = [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर]]
|               वर्ष२ = १९९२
|               संघ३ = [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]]
|               वर्ष३ = १९८८
|               संघ४ = [[मुंबई इंडियन्स]]
|               वर्ष४ = २००८
|          चेंडू = balls
|             columns = ४
|             column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]]
|            सामने१ = २००
|               धावा१ = १५,९२१
|               नाबाद१ = ३३
|            फलंदाजीची सरासरी१ = ५३.७९
|           शतके/अर्धशतके१ = ५१/६८
|          सर्वोच्च धावसंख्या१ = २४८*
|         चेंडू१ = ४२१०
|            बळी१ = ४५
|           गोलंदाजीची सरासरी१ = ५४.६८
|            ५ बळी१ = ०
|             १० बळी१ = ०
|       सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = ३/१०
|  झेल/यष्टीचीत१ = ११५/–
|             column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]]
|            सामने२ = ४६३
|               धावा२ = १८४२६
|               नाबाद२ = ४१
|            फलंदाजीची सरासरी२ = ४४.८३
|           शतके/अर्धशतके२ = ४९/९६
|          सर्वोच्च धावसंख्या२ = २००*
|         चेंडू२ = ८०५४
|            बळी२ = १५४
|           गोलंदाजीची सरासरी२ = ४४.४८
|            ५ बळी२ = २
|             १० बळी२ = n/a
|       सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = ५/३२
|  झेल/यष्टीचीत२ = १४०/–
|             column३ = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]]
|            सामने३ = ३०७
|               धावा३ = २५२२८
|               नाबाद३ = ५०
|            फलंदाजीची सरासरी३ = ५७.८६
|           शतके/अर्धशतके३ = ८१/११४
|          सर्वोच्च धावसंख्या३ = २४८*
|         चेंडू३ = ७५६३
|            बळी३ = ७०
|           गोलंदाजीची सरासरी३ = ६२.१८
|            ५ बळी३ = ०
|             १० बळी३ = ०
|       सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = ३/१०
|  झेल/यष्टीचीत३ = १८६/–
|             column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]]
|            सामने४ = ५५१
|               धावा४ = २१९९९
|               नाबाद४ = ५५
|            फलंदाजीची सरासरी४ = ४५.५४
|           शतके/अर्धशतके४ = ६०/११४
|          सर्वोच्च धावसंख्या४ = २००*
|         चेंडू४ = १०२३०
|            बळी४ = २०१
|           गोलंदाजीची सरासरी४ = ४२.१७
|            ५ बळी४ = २
|             १० बळी४ = n/a
|       सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = ५/३२
|  झेल/यष्टीचीत४ = १७५/–
|                दिनांक= १५ जून
|                वर्ष = २०१३
|              source = http://content-ind.cricinfo.com/indvaus/content/current/player/35320.html cricinfo.com
| नातेवाईक = [[अर्जुन तेंडुलकर]]
}}

[[पद्मविभूषण]]  आणि [[राजीव गांधी खेलरत्‍न]] या पुरस्कारांनी तो सन्मानित केला आहे. सचिनला [[भारतरत्न]] हा सर्वोच्च नागरी सन्मान देण्यात आला. हा सन्मान त्यांना त्याच्या क्रिकेट मधील निवृत्तीच्या दिवशी जाहीर झाला. [[भारतीय वायुसेना]] दलाने त्याला ग्रुप कॅप्टन हा गौरवात्मक हुद्दा प्रदान केलेला आहे. असा मान मिळालेला ते पहिले खेळाडू आणि विमानोड्डाणाची पार्श्वभूमी नसलेले पहिले व्यक्ती आहेत. राजीव गांधी युनिव्हर्सिटी ऑफ हेल्थ सायन्स ने आणि [[म्हैसूर विद्यापीठ|म्हैसूर विद्यापीठाने]] सचिन यांना मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान केलेल्या आहेत. ६ नोव्हेंबर २०१२ रोजी सचिनला मुंबईत मेंबर ऑफ दी [[ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलिया]] हा गौरव प्रदान करण्यात आला. तेंडुलकर हे राज्यसभेचे [[खासदार]]ही होते.{{संदर्भ हवा}}

== सुरुवातीचे दिवस ==
सचिन तेंडुलकरचा जन्म २४ एप्रिल १९७३ मध्ये [[मुंबई]]मध्ये एका मध्यमवर्गीय [[मराठी लोक|मराठी]] कुटुंबात झाला. सचिनच्या कुटुंबीयांचे आवडते संगीत दिग्दर्शक [[सचिन देव बर्मन]] ह्यांच्या नावावरून त्याचे सचिन असे नाव ठेवण्यात आले. सचिन त्याचे वडील रमेश तेंडुलकर ह्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचा मुलगा आहे. सचिनने त्याच्या [[शारदाश्रम विद्यामंदिर]] ह्या शाळेत क्रिकेटचे प्रशिक्षक [[रमाकांत आचरेकर]] ह्यांच्याकडून क्रिकेटचे धडे गिरवायला सुरुवात केली. शाळेत असताना त्याने आपला मित्र व सहखेळाडू असलेल्या [[विनोद कांबळी|विनोद कांबळीबरोबर]] हॅरीस शील्ड सामन्यात ६६४ धावांची अजस्र भागीदारी रचली. [[इ.स. १९८८|१९८८]]/ [[इ.स. १९८९|१९८९]] साली तो आपल्या पहिल्यावहिल्या [[प्रथम श्रेणी सामना|प्रथम श्रेणी सामन्यामध्ये]] १०० धावांवर नाबाद राहिला. त्यावेळी तो [[मुंबई]] संघामधून [[गुजरात]] संघाविरुद्ध खेळत होता. तेव्हा त्याचे वय १५ वर्षे २३२ दिवस होते, आणि त्यावेळी हा विक्रम करणारा (पहिल्या सामन्यात शतकी खेळी) तो सर्वांत तरुण खेळाडू होता.{{संदर्भ हवा}}

== आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द ==
सचिनने आपला पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना १९८९ साली {{PAKc}} [[कराची]] येथे खेळला. त्या सामन्यात त्याने [[वासिम अक्रम]], [[इम्रान खान]], [[अब्दुल कादीर]] आणि [[वकार युनूस|वकार युनूससारख्या]] दिग्गज गोलंदाजांचा सामना केला. सचिनची आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील सुरुवात निराशाजनक झाली. वकार युनूस, ज्याचा सुद्धा हा पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना होता, त्याने सचिनला १५ धावांवर त्रिफळाचीत केले. याचे उट्टे सचिनने [[फैसलाबाद]] येथील [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामन्यात आपले पहिले अर्धशतक झळकावून काढले. सचिनची आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमधील सुरुवातही खराब झाली. [[डिसेंबर १८]]ला झालेल्या आपल्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय सामन्यात खाते उघडण्यापूर्वीच (पुन्हा) वकार युनूसने त्याला बाद केले. वरील मालिकेनंतर [[न्यू झीलंड]]च्या दौऱ्यात त्याचे पहिले कसोटी शतक १२ धावांनी हुकले. त्या सामन्यात (नंतर भारताच्या प्रशिक्षकपदी आलेल्या) [[जॉन राईट]]ने सचिनचा झेल पकडला ज्यायोगे सचिन जगातला सर्वात तरुण शतकी खेळी करणारा खेळाडू बनण्यापासून वंचित राहिला. अखेर १९९० सालच्या [[इंग्लंड]]च्या दौऱ्यात सचिनने आपले पहिले कसोटी शतक झळकवले. परंतु ह्या काळात त्याच्याकडून फारश्या लाक्षणिक खेळ्या झाल्या नाहीत. तेंडुलकरला खरा सुर त्याच्या १९९१-९२ सालच्या [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] दौऱ्यात गवसला, ज्यात त्याने [[पर्थ]]मधील वेगवान आणि उसळत्या खेळपट्टीवर सुंदर शतकी खेळी केली. सचिनला आत्तापर्यंत कसोटी सामन्यांमध्ये ११ वेळा [[सामनावीर|सामनावीरा]]चा बहुमान मिळाला आहे व २ वेळा तो ([[बॉर्डर-गावसकर चषक|बॉर्डर-गावसकर चषकामध्ये]] {{AUSc}}) [[मालिकावीर]] राहिला आहे.{{संदर्भ हवा}}

सचिनने आपले पहिले एकदिवसीय सामन्यांमधील शतक [[सप्टेंबर ९]], [[इ.स. १९९४]] साली [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] येथे, ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध नोंदवले. त्याला पहिले आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय शतक नोंदवण्यासाठी ७९ सामने वाट पहावी लागली. सचिन हा एकमेव असा खेळाडू आहे की ज्याने रणजी चषक, दुलिप चषक आणि इराणी चषकाच्या आपल्या पहिल्या सामन्यांमध्ये शतक झळकावले.{{संदर्भ हवा}}

१९९७ साली [[विस्डेन]]ने सचिनला त्या वर्षीचा [[विस्डेनचा सर्वोत्तम वार्षिक क्रिकेट खेळाडू|सर्वोत्तम वार्षिक क्रिकेट खेळाडू]] घोषित केले. ह्याच वर्षी सचिनने पहिल्यांदा १००० कसोटी धावा केल्या. ह्याची सचिनने १९९९, २००१ आणि २००२ साली पुनरावृत्ती केली.{{संदर्भ हवा}}

तेंडुलकरच्या नावे एका वर्षात १००० धावा करण्याचा विक्रम आहे. हा पराक्रम त्याने सहा वेळा केलेला आहे (१९९४, १९९६, १९९७, १९९८, २०००, २००३). १९९८ साली त्याने १८९४ एकदिवसीय धावा केल्या. हा त्याचा विक्रम अजून कोणीही मोडू शकलेला नाही.त्याने कसोटी मध्ये ४९ शतके तर वन -डे मध्ये ५१ शतकाचा विक्रम अजून कोणी मोडू शकला नाही. सचिनने वयाच्या अकराव्या वर्षी क्रिकेट स्वीकारले आणि  १५ नोव्हेंबर १९८९  रोजी पाकिस्तानविरुद्ध कराची येथे सोळाव्या वर्षी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले आणि जवळजवळ चोवीस वर्षे आंतरराष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मुंबईचे प्रतिनिधित्व केले. २००२ मध्ये, कारकिर्दीच्या अर्ध्या पलीकडे, विस्डेन क्रिकेट खेळाडू्सच्या अ‍ॅलमॅनॅकने त्याला डॉन ब्रॅडमन आणि व्हिव्ह रिचर्ड्सच्या पाठोपाठ दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा वनडे फलंदाज म्हणून स्थान दिले. त्याच्या कारकिर्दीच्या शेवटी, सचिनने २०११ वल्ड  कप जिंकणाऱ्या भारतीय संघाचा एक भाग होता, सहा वर्ल्डकपमध्ये भारतासाठी केलेला हा पहिला विजय.  २००३ च्या दक्षिण आफ्रिकेत झालेल्या या स्पर्धेच्या आवृत्तीत त्याला यापूर्वी “प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट” म्हणून गौरविण्यात आले होते.{{संदर्भ हवा}}

सचिनने १९९४  मध्ये अर्जुन पुरस्कार, १९९७  मध्ये राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार, भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान, १९९९ आणि २०००  मध्ये अनुक्रमे पद्मश्री आणि पद्मविभूषण पुरस्कार, भारताचा चौथा आणि दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार.  १६ नोहेंबर२०१३  रोजी झालेल्या अंतिम सामन्याच्या काही तासांनंतर पंतप्रधान कार्यालयाने त्यांना भारतरत्न, भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार देण्याचा निर्णय जाहीर केला.  तो आत्तापर्यंतचा सर्वात तरुण प्राप्तकर्ता आणि पुरस्कार मिळविणारा प्रथम खेळाडू आहे. त्याने आयसीसी पुरस्कारांमध्ये वर्षातील सर्वोत्कृष्ट क्रिकेट खेळाडूसाठी सर गारफिल्ड सोबर्स करंडकही जिंकले.  २०१२ मध्ये तेंडुलकर यांना भारतीय संसदेच्या वरील सभागृहात राज्यसभेवर उमेदवारी देण्यात आली. भारतीय वायुसेनेद्वारे ग्रुप कॅप्टनचा मानद रँक मिळवून देणारा तो पहिला खेळपटू आणि विमानचालन पार्श्वभूमी नसलेला पहिला माणूस होता. २०१२ मध्ये त्याला ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलियाचा मानद सदस्य म्हणून नियुक्त करण्यात आले. 

२०१० मध्ये, टाईम मासिकाने सचिनला “जगातील सर्वाधिक प्रभावशाली लोक” म्हणून निवडले जाणाऱ्या वार्षिक टाईम १०० च्या यादीमध्ये समाविष्ट केले.  डिसेंबर २०१२ मध्ये सचिनने वनडेमधून निवृत्तीची घोषणा केली. ऑक्टोबर २०१३ मध्ये ट्वेन्टी -२० क्रिकेटमधून निवृत्त झाले  आणि त्यानंतर वेस्ट  इंडीज विरुद्ध मुंबईच्या वानखेडे स्टेडियमवर त्याने २०० वे कसोटी सामना खेळल्यानंतर १६  नोव्हेंबर २०१३ रोजी सर्व प्रकारच्या क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली. सचिनने एकूण ६६४ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने खेळले आणि ३४,३५७ धावा केल्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://sportsjagran.com/stats/stats-most-odi-runs|title=वनडे क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावा|archive-url=https://sportsjagran.com/stats/stats-most-odi-runs|archive-date=4 मार्च 2021|access-date=8 मार्च 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== गोलंदाजी ===
तेंडुलकर हा नियमितपणे गोलंदाजी करत नसला तरी त्याने १३२ आणि ३६५ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १४२ बळींची कामगिरी केली आहे. ज्यावेळेस महत्त्वाचे गोलंदाज अपयशी ठरत असतात त्यावेळेस सचिनला गोलंदाजी देण्यात येत असे. आणि बऱ्याच वेळेस तो बळी मिळविण्यात यशस्वी ठरत असे. जरी त्याची गोलंदाजीची सरासरी ५० च्या वर असली, त्याला 'जम बसलेली फलंदाजांची जोडी फोडण्याचा हातगुण असणारा गोलंदाज' समजण्यात येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://content-ind.cricinfo.com/ci/content/story/93592.html|title=Injury-hit India take on Zimbabwe in crucial encounter|work=Cricinfo|access-date=2018-03-18|language=en}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bangladeshobserveronline.com/new/2004/08/02/sports.htm |title=Hosts toast guests to snatch Asia Cup |ॲक्सेसदिनांक=३ मे २०२१ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20040913201726/http://www.bangladeshobserveronline.com/new/2004/08/02/sports.htm |विदा दिनांक=2004-09-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

अनेक वेळा&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2004-05/PAK_IN_IND/SCORECARDS/PAK_IND_ODI1_02APR2005.html|title=1st ODI, Pakistan tour of India at Kochi, Apr 2 2005 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}&lt;/ref&gt; सचिनने घेतलेल्या बळींचा भारताच्या विजयामध्ये महत्त्वपूर्ण वाटा राहिला आहे. खालील सामन्यांमध्ये तेंडुलकरची गोलंदाजी प्रभावी ठरली -
* १९९७-९८ सालच्या ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/OD_TOURNEYS/PTC/IND_AUS_PTC_ODI1_01APR1998.html|title=1st Match, Pepsi Triangular Series at Kochi, Apr 1 1998 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}&lt;/ref&gt; मालिकेत कोची येथे ५ बळींची कामगिरी. २६९ धावांचे लक्ष्य समोर असताना ३१ व्या षटकात ऑस्ट्रेलियाची २०३/३ अशी मजबूत स्थिती होती. सचिनने १० षटकात केवळ ३२ धावा देऊन [[मायकेल बेव्हन]], [[स्टीव वॉ]], डी.एस.लेमन, [[टॉम मूडी]] आणि [[डीन मार्टिन]] ह्यांना बाद करून सामना भारताच्या बाजूने वळवला.
* [[इ.स. १९९३|१९९३]] सालचे [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या]] सामन्यातील हिरो कप उपांत्य सामन्यामधील शेवटचे षटक. दक्षिण आफ्रिकेला सामना जिंकण्यासाठी एक षटक शिल्लक असताना ६ धावांची गरज होती. सचिनने त्या सामन्यात एकही धाव न देता तीन चेंडू टाकले व संपूर्ण षटकात केवळ तीन धावा देऊन भारताला सामना जिंकून अंतिम सामन्यात पोहोचण्यास मदत केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://usa.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1993-94/OD_TOURNEYS/CAB/IND_RSA_CAB_ODI-SEMI1_24NOV1993_MR |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-10-12 |archive-date=2004-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726090630/http://usa.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1993-94/OD_TOURNEYS/CAB/IND_RSA_CAB_ODI-SEMI1_24NOV1993_MR |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* शारजामध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्ध&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1991-92/OD_TOURNEYS/WLSTPY/WI_IND_WLSTPY_ODI5_22OCT1991.html|title=5th Match, Wills Trophy at Sharjah, Oct 22 1991 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}&lt;/ref&gt; १० षटकांत ४/३४ची कामगिरी केली. त्यामुळे विंडीजचा डाव १४५ धावांत आटोपला.
* आय सी सी १९९८ मधील उपांत्यपूर्व फेरीमध्ये ढाक्कामध्ये त्याने १२८ चेंडूंत १४१ धावा केल्यावर ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध ४ बळी मिळवून भारताचा उपांत्य फेरीमध्ये पोहोचण्याचा मार्ग.

== प्रसिद्ध खेळी ==
=== कसोटी क्रिकेट ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;width:60%;&quot;
|- style=&quot;background:#00f; color:#fff;&quot;
! धावा
! प्रतिस्पर्धी
! ठिकाण (वर्ष)
! निकाल
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ११९ नाबाद
| [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]]
| [[ओल्ड ट्रॅफर्ड|मॅंचेस्टर]] (१९९०)
| अनिर्णित
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १४८
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (१९९१-९२)
| अनिर्णित
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ११४&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[डब्ल्यू ए सी ए मैदान|पर्थ]] (१९९१-९२)
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १२२
| [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]]
| [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|बर्मिंगहॅम]] (१९९६)
| [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १६९
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
| [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|केप टाऊन]] (१९९६-९७)
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १५५ नाबाद
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चेन्नई]] (१९९७-९८)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १३६
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चेन्नई]] (१९९८-९९)
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १५५ 
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
| [[स्प्रिंगबॉक पार्क|ब्लूमफॉॅंटेन]] (२००१-०२)
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १७६
| [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट|वेस्ट इंडीज]]
| [[इडन गार्डन्स|कोलकाता]] (२००२-०३)
| अनिर्णित
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| २४१ नाबाद
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (२००४)
| अनिर्णित
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १५४ नाबाद
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (२००८)
| ऑस्ट्रेलिया
|}
&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; १८ वर्षाचा असताना [[डब्ल्यू ए सी ए मैदान|वाकाच्या]] उसळत्या खेळपट्टीवर खेळल्या गेलेल्या या खेळीला स्वतः तेंडुलकर आपली सर्वोत्त्कृष्ट खेळी मानतो.

=== एकदिवसीय क्रिकेटचा देव  ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;width:60%;&quot;
|- style=&quot;background:#00f; color:#fff;&quot;
! धावा
! प्रतिस्पर्धी
! ठिकाण (वर्ष)
! निकाल
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ९० &lt;ref&gt;Cricinfo match report. World Cup, 1995/96, India v Australia 27 Feb 1996 http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/GROUP-A/AUS_IND_WC96_ODI19_27FEB1996.html&lt;/ref&gt;
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[वानखेडे स्टेडियम|मुंबई]] (१९९६ वि.च.&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;)
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १०४
| [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]
| [[बेनोनी]] (१९९७)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १४३
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८)
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १३४
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १२४
| [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]
| [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १८६ नाबाद
| [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]]
| [[लाल बहादूर शास्त्री स्टेडियम|हैदराबाद]] (१९९९)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ९८
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
| [[सेंच्युरीयन]] (२००३ वि.च.)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १४१
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
| [[रावळपिंडी]] (२००४)
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १२३
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
| [[अमदाबाद|अमदावाद]] (२००५)
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ९३
| [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंका]]
| [[व्ही सी ए मैदान|नागपूर]] (२००५)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| २०० नाबाद
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
| [[कॅप्टन रूपसिंग स्टेडियम|ग्वाल्हेर]] (२०१०)
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ११४
| [[बांगलादेश क्रिकेट|बांगलादेश]]
| [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान|मिरपूर]] (२०१२)**
| [[भारतीय क्रिकेट|भारत]]
|}
&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;वि.च.-विश्वचषक
&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;आंतरराष्ट्रीय सामन्यांतील १००वे शतक

== कामगिरी ==
[[चित्र:Sachin Tendulkar.png|right|thumb|250px|सचिन तेंडुलकरच्या कारकीर्दीचा आलेख]]
=== कसोटी क्रिकेट ===
तेंडुलकरच्या कसोटी कारकिर्दीतील ठळक कामगिरी,
* विस्डेनतर्फे दुसऱ्या क्रमांकाच्या (डॉन ब्रॅडमननंतरच्या) सर्वोत्कृष्ट फलंदाजाचा बहुमान &lt;ref name=&quot;Tribune1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/cricket/2002/dec/13wisden.htm|title=Tendulkar second-best ever: Wisden|website=www.रीडिफ.कॉम|access-date=2018-03-18}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* सर्वाधिक कसोटी शतकांचा (३५) विक्रम, जो आधी [[सुनील गावसकर]]च्या नावे होता (३४ शतके). हा विक्रम सचिनने [[दिल्ली]]मध्ये [[इ.स. २००५|२००५]] साली [[श्रीलंका|श्रीलंकेविरुद्ध]] खेळताना नोंदवला.
* सर्वाधिक क्रिकेट मैदानांवर खेळाचा विक्रम: सचिन आत्तापर्यंत ५२ मैदानांवर कसोटी क्रिकेट खेळलेला आहे. हा आकडा [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] (४८), [[कपिल देव]] (४७), [[इंझमाम उल-हक|इंजमाम उल-हक]] (४६) आणि [[वसिम अक्रम]] (४५) पेक्षा जास्त आहे.
* सर्वात जलद १०००० धावा कसोटी सामन्यांमध्ये करण्याचा विक्रम: हा विक्रम [[ब्रायन लारा]] आणि सचिन ह्या दोघांच्या नावे आहे. दोघांनीही हा विक्रम १९५ डावांमध्ये केला.
* एकूण कसोटी धावांमध्ये पहिला क्रमांक .
* सर्वोच्च फलंदाजीची सरासरी: ५३.७९. ही सरासरी कोणत्याही ११,००० धावा केलेल्या फलंदाजापेक्षा जास्त आहे.
* सचिन हा १०,००० पेक्षा जास्त कसोटी धावा करणारा दुसरा भारतीय फलंदाज आहे.
* त्याच्या नावे ३७ कसोटी [[बळी (क्रिकेट)|बळी]] आहेत ([[डिसेंबर १४]], [[इ.स. २००५|२००५]]).
* दुसऱ्या क्रमांकाचा जलद ९,००० धावा करणारा फलंदाज. (ब्रायन लाराने ९००० धावा १७७ डावांमध्ये केल्या, सचिनने १७९ डावांमध्ये ती कामगिरी केली).
* [[नोव्हेंबर १६]], [[इ.स. २०१३]] रोजी, आपली कारकीर्द सुरू केल्याच्या २४ वर्षे १ दिवसांनी तेंडुलकरने कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली.

=== एकदिवसीय क्रिकेट ===
तेंडुलकरच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील ठळक कामगिरी:
* सर्वात जास्त एकदिवसीय सामने खेळण्याचा विक्रम.
* सर्वाधिक (५०) वेळा सामनावीर बनण्याचा विक्रम.
* सर्वाधिक (८९ वेगवेगळ्या) मैदानांवर खेळण्याचा विक्रम.
* सर्वाधिक धावा (१८४२६ धावा).
* सर्वाधिक शतके (४९).
* पुढील संघांविरुद्ध सर्वाधिक शतके: [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]], [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]], [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंका]] आणि [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]].
* १०,०००, ११,०००, १२,०००, १३,००० आणि १४,०००, १५,०००, १६,०००, १७,०००, १८,००० धावांचे लक्ष्य प्रथम आणि सर्वात जलद ओलांडणारा फलंदाज.
* एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा पार करणारा एकमेव फलंदाज.
* १०० डांवांमध्ये ५० अथवा अधिक धावा करणारा एकमेव फलंदाज.
* १००हून अधिक [[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ([[मार्च २४]], [[इ.स. २०११|२०११]] पर्यंत १५४ बळी).
* ज्या फलंदाजांनी सर्वाधिक वनडे (९६) अर्धशतक केले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sportsjagran.com/stats/most-fifties-odi-cricket/|title=एकदिवसीय क्रिकेट : सबसे ज्यादा अर्धशतक बनाने वाले 5 बल्लेबाज|language=en-US|access-date=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
* भारतीय फलंदाजांमध्ये सर्वाधिक वैयक्तिक धावांचा विक्रम (१९९९ साली [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]]विरुद्ध केलेल्या १८६ धावा)
* एका वर्षात १,००० अथवा जास्त धावा करण्याची कामगिरी सर्वाधिक वेळा करण्याचा विक्रम. ही कामगिरी त्याने आत्तापर्यंत सहा वेळा केलेली आहे - १९९४, १९९६, १९९७, १९९८, २००० आणि २००३.
* १९९८ साली त्याने १,८९४ एकदिवसीय धावा केल्या. हा विक्रम आत्तापर्यंत कोणीही मोडू शकलेला नाही.
* १९९८ साली त्याने ९ एकदिवसीय शतके झळकवली. इतकी शतके आत्तापर्यंत कोणत्याही फलंदाजाने व कोणत्याही एका वर्षात केलेली नाहीत.
* फेब्रुवारी २०१० मध्ये दक्षिण अफ्रिकेविरुद्ध [[ग्वाल्हेर]]मध्ये एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासात प्रथमच २०० धावा फटकावण्याचा विक्रम.
* १०,००० पेक्षा अधिक धावा केलेल्या फलंदाजांमध्ये सर्वाधिक फलंदाजीची सरासरी ([[मार्च २४]], [[इ.स. २०११|२०११]] पर्यंत).

''विश्वचषक''
* [[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषकाच्या इतिहासातील]] सर्वाधिक धावा (५९.७२ च्या सरासरीने १७३२ धावा).
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३ सालच्या विश्वचषकामध्ये]] मालिकावीर.
* २००३ सालच्या विश्वचषकामध्ये ६७३ धावा. ह्या कोणीही कोणत्याही एका [[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषकामध्ये]] केलेल्या धावांपेक्षा अधिक आहेत.

२३ डिसेंबर २०१२मध्ये तेंडुलकरने एकदिवसीय क्रिकेटमधून निवृत्ती पत्करली.

=== आय.पी.एल. ===
तेंडुलकर [[इंडियन प्रीमियर लीग]]I.P.L.च्या [[मुंबई इंडियन्स]] संघाकडून त्यांचा ''आयकॉन प्लेयर'' म्हणून खेळतो. २००८ च्या आय.पी.एल. मोसमात पहिल्या तीन सामन्यात त्याला दुखापतीमुळे खेळता आले नाही. मे २६, २०१३ रोजी त्याने आय.पी.एल.मधून निवृत्ती जाहीर केली.

=== इतर ===
* सचिन तेंडुलकर हा [[तिसरा पंच|तिसऱ्या पंचाकडून]] धावचीत केला गेलेला पहिला फलंदाज आहे. हा निर्णय १९९२ साली दक्षिण आफ्रिकेमध्ये दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध खेळताना देण्यात आला.
* सचिन हा (१९९२ साली) यॉर्कशायर [[क्रिकेट काउंटी क्लब]]मध्ये खेळणारा पहिला परदेशी फलंदाज आहे.
* विशेष म्हणजे, विस्डेनने सचिनच्या एकाही कामगिरीची नोंद सर्वोच्च १०० फलंदाजीच्या खेळ्यांमध्ये केलेली नाही.
*लॉरेस वर्ल्ड स्पोर्ट्स अवॉर्ड २०२०&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.highonstudy.com/sachin-tendulkar-wins-laureus-world-sports-awards/|title=Indian Icon Sachin Tendulkar wins Laureus World Sports Awards 2020|संकेतस्थळ=Highonstudy.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-06}}&lt;/ref&gt;
* सचिनच्या नावावर अनेक न मोडता येणारे विक्रम आहेत.

==छायाचित्रे==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Sachin tendulkar.jpg
File:Sachin Tendulkar 1.jpg
File:Sachin Tendulkar 3.jpg
File:Sachin Tendulkar 2.jpg
File:Sachin Tendulkar fielding.jpg
File:Tendulkar batting against Australia, October 2010 (1), cropped.jpg
File:Sachin at the other end.jpg
File:Tendulkar six.jpg
File:Tendulkar batting against Australia, October 2010 (1).jpg
File:Tendulkar goes to 14,000 Test runs.jpg
File:A Cricket fan at the Chepauk stadium, Chennai.jpg
File:Cricket Partnership.jpg
File:Tendulkar's.jpg
File:Tendulkar shot.JPG
File:Tendulkar closup.jpg
File:Master Blaster at work.jpg
&lt;/gallery&gt;

== सामनावीर पारितोषिके ==
=== कसोटी क्रिकेटमध्ये १० पुरस्कार ===
:{| border=0 cellpadding=3 cellspacing=1 width=60%
|- style=&quot;background:#00f; color:#fff;&quot;
! दिनांक
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[ऑगस्ट ९]] [[इ.स. १९९०|१९९०]]
| [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंड]]
| [[ओल्ड ट्रॅफर्ड|ओल्ड ट्रॅफोर्ड]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[फेब्रुवारी ११]] [[इ.स. १९९३|१९९३]]
| [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंड]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[ऑक्टोबर २५]] [[इ.स. १९९५|१९९५]]
| [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[मार्च ६]] [[इ.स. १९९८|१९९८]]
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[जानेवारी २८]] [[इ.स. १९९९|१९९९]]
| [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]]
| [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[ऑक्टोबर २९]] [[इ.स. १९९९|१९९९]]
| [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]]
| [[सरदार पटेल स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[डिसेंबर २६]] [[इ.स. १९९९|१९९९]]
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[मेलबोर्न क्रिकेट मैदान]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[फेब्रुवारी २४]] [[इ.स. २०००|२०००]]
| [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]]
| [[वानखेडे स्टेडियम]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[ऑक्टोबर ३०]] [[इ.स. २००२|२००२]]
| [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट|वेस्ट इंडीज]]
| [[इडन गार्डन्स|ईड्न गार्डन्स]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| [[जानेवारी २]] [[इ.स. २००४|२००४]]
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]]
| [[सिडनी क्रिकेट मैदान]]
|}

=== आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये ५२ पुरस्कार ===
:{| border=0 cellpadding=3 cellspacing=1 width=60%
|- style=&quot;background:#00f; color:#fff;&quot;
! #
! दिनांक
! विरुद्ध
! स्थळ
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| १
| [[इ.स. १९९०|१९९०]]-[[इ.स. १९९१|९१]]
| [[श्रीलंका]]
| [[पुणे]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| २
| [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]]
| [[वेस्ट इंडीज]]
| [[शारजा]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ३
| [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]]
| [[दक्षिण आफ्रिका]]
| [[कोलकाता]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ४
| [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]]
| [[वेस्ट इंडीज]]
| [[मेलबोर्न]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ५
| [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]]
| [[पाकिस्तान]]
| [[सिडनी]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ६
| [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]]
| [[झिम्बाब्वे]]
| [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ७
| [[इ.स. १९९३|१९९३]]-[[इ.स. १९९४|९४]]
| [[न्यू झीलंड]]
| [[ऑकलंड]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ८
| [[इ.स. १९९४|१९९४]]
| [[ऑस्ट्रेलिया]]
| [[कोलंबो]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ५०
| [[मार्च १६]] [[इ.स. २००४|२००४]]
| [[पाकिस्तान]]
| [[रावळपिंडी]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ५१
| [[जुलै २१]] [[इ.स. २००४|२००४]]
| [[बांगलादेश]]
| [[सिंहली स्पोर्टस क्लब मैदान]]
|- style=&quot;background:#87cefa;&quot;
| ५२
| [[सप्टेंबर १४]] [[इ.स. २००६|२००६]]
| [[वेस्ट इंडीज]]
| [[कुआलालंपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://content-ind.cricinfo.com/dlfcup/engine/match/256607.html |title=2nd Match: India v West Indies at Kuala Lumpur, Sep 14, 2006 |प्रकाशक=Content-ind.cricinfo.com |date= |accessdate=2012-08-10 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006225819/http://content-ind.cricinfo.com/dlfcup/engine/match/256607.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

== पाकिस्तानविरुद्धची कामगिरी ==
भारताच्या पारंपरिक प्रतिस्पर्धी पाकिस्तानविरुद्ध सचिनची कामगिरी हा नेहमीच टीकेचा विषय राहिला आहे. भारत-पाकिस्तान सामन्यांमध्ये दोन्ही संघांच्या खेळाडूंवर नेहमीच दडपण असते आणि एकमेकांवर कुरघोडी करण्याच्या प्रयत्‍नात खेळाडू आपल्या खेळाचे सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शन करतात असे समजले जाते.

तेंडुलकर आत्तापर्यंत पाकिस्तानशी १६ कसोटी सामने खेळला आहे. ह्या सामन्यांमध्ये त्याने ३९.९१ च्या सरासरीने ९१८ धावा केल्या आहेत.  त्याच्या एकूण सरासरीपेक्षा (५५.३९) ही सरासरी कमी आहे. पाकिस्तानविरुद्धचा त्याची सर्वोच्च कसोटी धावसंख्या १९४; ही सुद्धा त्याच्या एकंदरीत सर्वोच्च धावसंख्येपेक्षा (२४८) कमी आहे.

एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सचिनची कामगिरी त्यामानाने चांगली आहे. त्याने पाकिस्तानविरुद्धच्या ६१ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये ३८.५८ च्या सरासरीने २१२२ धावा केल्या आहेत. त्याच्या एकंदरीत एकदिवसीय सामन्यांची सरासरी ४४.२० आहे.

== टीका आणि अलीकडील कामगिरी ==
विस्डेनने आपल्या २००५ सालच्या अंकात सचिनबद्दल पुढील वक्तव्य केले, ''मुंबईच्या खेळपट्टीवरील सचिनची ५५ धावांची ऑस्ट्रेलियाविरुद्धची खेळी सोडली, तर सचिनची २००३ नंतरची फलंदाजी पाहणे हा तितकासा उत्कंठावर्धक अनुभव नव्हता. २००३ सालानंतर सचिनच्या फलंदाजीत राजेशाही, आक्रमक व जोशपूर्णवरून यांत्रिक व बचावात्मक असे स्थित्यंतर येत गेले.''

वरील टीका सचिनच्या आत्ताच्या कामगिरीची तुलना त्याच्या १९९४-९९ काळाच्या कामगिरीशी करून (ज्यावेळेस सचिन खेळाच्या दृष्टीने ऐन तारुण्यात म्हणजे २० ते २५ वर्षे वयाचा होता अशावेळी) झालेली दिसते. तेंडुलकरला १९९४ साली [[ऑकलंड]] येथे न्यू झीलंडविरुद्ध फलंदाजीसाठी सलामीला पाठवण्यात आले &lt;ref&gt;Cricinfo Ind v NZ Mar 27, 1994 match report http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/1993-94/IND_IN_NZ/IND_NZ_ODI2_27MAR1994.html&lt;/ref&gt;. त्यावेळी त्याने ४९ चेंडूंत ८२ धावा केल्या. ही सचिनच्या सुवर्णयुगाची नांदी होती. तिची परिणती १९९८-९९ सालच्या ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या धडाकेबाज खेळामध्ये झाली. ह्या सचिनच्या कामगिरीनंतर ऑस्ट्रेलियाचा फिरकी गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] गमतीत म्हणाला होता की सचिननामक फलंदाजीच्या झंझावाताची मला भयानक स्वप्ने पडतात.&lt;ref&gt;SportNetwork.net http://www.sportnetwork.net/main/s119/st62164.htm. ''Down Memory Lane - Shane Warne's nightmare''. Nov 29, 2004&lt;/ref&gt;.

भारताच्या १९९९ सालच्या पाकिस्तान दौऱ्यात सचिनचे पाठदुखीचे दुखणे उफाळून आले. ह्यात भारताला [[चेपॉक]]मधील सामन्यात सचिनने शतक झळकवले असतानाही ऐतिहासिक पराभव स्वीकारावा लागला. ह्यातच भरीस भर म्हणजे, १९९९ चे [[क्रिकेट विश्वकप]]चे सामने चालू असताना सचिनचे वडील, प्राध्यापक [[रमेश तेंडुलकर]] ह्यांचे निधन झाले. त्यानंतर [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]कडून कप्तानपद स्वीकारलेल्या सचिनचा भारतीय संघ ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यावर गेला. तिथे त्याच्या संघाला नुकतेच विश्वविजेतेपद पटकावलेल्या यजमान संघाकडून ३-० असा दारुण पराभव स्वीकारावा लागला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1999-2000/IND_IN_AUS/SCORECARDS/IND_AUS_T2_26-30DEC1999.html|title=2nd Test, India tour of Australia at Melbourne, Dec 26-30 1999 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011205320/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1999-2000/IND_IN_AUS/SCORECARDS/IND_AUS_T2_26-30DEC1999.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. त्यानंतर तेंडुलकरने कप्तानपदाचा राजीनामा दिला आणि [[सौरव गांगुली]]ने भारतीय संघाच्या कप्तानपदाची धुरा सांभाळली.

२००३ सालच्या विश्वचषक स्पर्धेमध्ये सचिनने ११ सामन्यांमध्ये ६७३ धावा केल्या. ह्या खेळीमुळे भारतीय संघाला अंतिम सामन्यात पोहोचण्यास मदत झाली. ऑस्ट्रेलियाने ह्या मालिकेत विश्वचषकावर आपली मक्तेदारी कायम ठेवली असली तरी तेंडुलकरला मालिकावीरचा सन्मान मिळाला.

२००३-२००४ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यात भारत-ऑस्ट्रेलियादरम्यानची मालिका अनिर्णित राहिली. ह्यातील शेवटच्या कसोटी सामन्यात तेंडुलकरने [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनीमध्ये]] द्विशतक झळकावले. १-१ अशाप्रकारे अनिर्णित राहिलेल्या ह्या मालिकेमध्ये [[राहुल द्रविड]]ला मालिकावीराचा बहुमान मिळाला.

२००४ साली [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलियाने]] भारताचा दौरा केला. त्यावेळी सचिनचे कोपराच्या हाडाचे (tennis elbow) दुखणे वाढले आणि त्याला पहिल्यांदाच पहिल्या दोन कसोटी सामन्यांना मुकावे लागले. मुंबईमधल्या कसोटी सामन्यात सचिनच्या कामगिरीच्या जोरावर भारताने ऑस्ट्रेलियाला हरवून आपली प्रतिष्ठा राखली. कारण त्यापूर्वीच ऑस्ट्रेलियाने चेन्नईमधील कसोटी सामना अनिर्णित ठेवून मालिका २-१ अशी खिशात घातली होती. हल्लीच तेंडुलकरला आपल्या दुखापत झालेल्या खांद्यावर शस्त्रक्रिया करवून घ्यावी लागली. त्यामुळे त्याला २००६ मधील {{WINc}} दौऱ्यापासून सक्तीने दूर राहावे लागले.

सध्याच्या काळात, विस्डेनने म्हटल्याप्रमाणे, सचिनच्या खेळात पूर्वीसारखी आक्रमकता राहिली नाही. ह्याला सचिनचे वाढते वय कारणीभूत आहे का हा सचिनच्या सततच्या १७ वर्षे खेळाच्या दुखापतींचा परिणाम आहे, ह्याबद्दल तज्ज्ञांमध्ये मतभेद आहेत. १० डिसेंबर २००५ रोजी [[फिरोजशाह कोटला मैदान|फेरोज शाह कोटला]] मैदानावर [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंकेविरुद्ध]] आपले उच्चांकी ३५वे कसोटी शतक झळकवून त्याने आपल्या चाहत्यांना खूष केले. परंतु त्यानंतरच्या भारताच्या पाकिस्तान दौऱ्यामध्ये त्याने तीन कसोटी सामन्यांमध्ये केवळ २१ च्या सरासरीने धावा जमवल्यावर सचिनच्या अलीकडच्या कामगिरीवर अनेकांनी शंका घेतली.

[[फेब्रुवारी ६]] [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी तेंडुलकरने पाकिस्तानविरुद्धच्या सामन्यामध्ये आपले ३९ वे एकदिवशीय शतक झळकवले. सध्या तेंडुलकर सर्वोच्च एकदिवशीय शतके झळकवणाऱ्यांपैकी दुसऱ्या स्थानावर असलेल्या सौरव गांगुलीपेक्षा १६ शतकांनी पुढे आहे. ह्या कामगिरीनंतर ११ फेब्रुवारीला त्याने पाकिस्तानविरुद्धच्या दुसऱ्या एकदिवशीय सामन्यात जलद ४१ धावा जमवल्या आणि त्यानंतर १३ फेब्रुवारी २००६ला लाहोरमध्ये प्रतिकूल परिस्थितीत सचिनने ९५ धावा केल्या. हा एक नेत्रसुखद फलंदाजीचा अनुभव होता.

[[मार्च १९]] [[इ.स. २००६]] रोजी आपल्या घरच्या [[वानखेडे स्टेडियम|वानखेडे खेळपट्टीवर]] [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंडविरुद्ध]] तिसऱ्या कसोटी सामन्यातील पहिल्या डावात २२ चेंडूंत केवळ १ धाव करून बाद झाल्यावर, प्रेक्षकातल्या एका गटाकडून तेंडुलकरविरुद्ध हुल्लडबाजी करण्यात आली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|title=sachin tendulkar booed by wankhede crowd {{!}}|website=www.indiadaily.org|language=en-US|access-date=2018-03-18|archive-date=2006-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20061011174138/http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. असा अपमान सचिनला त्याच्या खेळाबद्दल पहिल्यांदा बघावा लागला. अलबत, त्याच कसोटी सामन्यातील दुसऱ्या डावात फलंदाजीसाठी येताना सचिनचे प्रेक्षकांनी स्वागत केले. परंतु ह्या तीन कसोटी सामन्यांच्या मालिकेत सचिनला एकही अर्धशतक करता आले नाही. शिवाय त्याच्या खांद्याच्या दुखापतीवरील शस्त्रक्रियेमुळे त्याच्या भविष्यातील फलंदाजीच्या कामगिरीसंदर्भात प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात आले. [[जेफरी बॉयकॉट]]ने (Geoffrey Boycott) सचिनच्या कामगिरीविषयी अतिशय परखड अशी प्रतिक्रिया दिली: &quot;सचिन तेंडुलकर हा सध्या त्याच्या सर्वात खराब फॉर्ममध्ये आहे...आता तो अजून दोन महिने संघाबाहेर बसणार असेल, तर मला असे वाटते की तो त्याच्या पूर्वीच्या दैदीप्यमान कामगिरीला साजेसा खेळ करणे अशक्य आहे.&quot;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Playing-five-bowlers-weakens-the-batting/article15737472.ece|title=Playing five bowlers weakens the batting|date=2006-03-23|work=द हिंदू|access-date=2018-03-18|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

[[मे २३]] [[इ.स. २००६]] रोजी प्रायोजित तंदुरुस्तीची चाचणी न घेण्याचा निर्णय घेतल्यावर, सचिनने असे घोषित केले की तो कॅरिबियन बेटांच्या टूरला जाणार नाही. परंतु ऑगस्टमधील पुनरागमनाच्या दृष्टीने त्याने लॅशिंगस XI तर्फे पाच सामन्यांच्या मालिकेमध्ये खेळण्याचा निर्णय घेतला. त्या पाच सामन्यांमध्ये त्याने अनुक्रमे १५५, १४७ (रिटायर्ड), ९८, १०१ (रिटायर्ड) आणि १०५ अशा १०० पेक्षा जास्त सरासरीने धावा केल्या आणि ह्या सर्व सामन्यांमध्ये त्याची धावसंख्या सर्वोच्च होती.

शेवटी जुलै २००६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाकडुन]] ([[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|BCCI]]) असे घोषित करण्यात आले की, शिबिरात सामील झाल्यानंतर सचिनने आपल्या दुखापतींवर मात केली आहे आणि तो संघाच्या निवडीसाठी पात्र आहे.

सप्टेंबर १४ २००६ मधील सचिनच्या पुनरागमनाच्या सामन्यामध्ये त्याने वेस्ट इंडीजविरुद्ध ४० वी शतकी खेळी करून त्याच्या टीकाकारांची वाचा बंद केली. ह्या सामन्यात त्याने १४८ चेंडूंत १४१ धावा जरी केल्या असल्या तरी पावसामुळे व्यत्यय आल्यामुळे वेस्ट इंडीजने हा सामना ड-लु (डकवर्थ लुईस) नियमानुसार जिंकला. जानेवारी २००७ मध्ये सचिनने आपले ४१ वे शतक ७६ चेंडुंमध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्ध पूर्ण केले. तेंडुलकर आता सर्वोच्च एकदिवसीय शतकवीरांमध्ये आपल्या प्रतिस्पर्ध्यापेक्षा ([[सनथ जयसूर्या]]) १८ शतकांनी पुढे आहे. आहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://usa.cricinfo.com/db/STATS/ODIS/BATTING/ODI_MOST_100S.html |title=Records &amp;#124; One-Day Internationals &amp;#124; Batting records &amp;#124; Most hundreds in a career &amp;#124; ESPN Cricinfo |प्रकाशक=Usa.cricinfo.com |date= |accessdate=2012-08-10 |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706011415/http://usa.cricinfo.com/db/STATS/ODIS/BATTING/ODI_MOST_100S.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[वेस्ट इंडीज]]मधील [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ सालच्या क्रिकेट विश्वचषकामध्ये]]  द्रविडच्या नेतृत्वाखाली तेंडुलकर आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारतीय संघाची]] कामगिरी अतिशय निराशाजनक झाली. प्रशिक्षक ग्रेग चॅपेलनी खालच्या क्रमांकावर फलंदाजीसाठी पाठविल्यावर सचिनने अनुक्रमे ७([[बांगलादेश क्रिकेट|बांगलादेश]]), ५७* ([[क्रिकेट बर्म्युडा|बर्म्युडा]]) आणि ० ([[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]]) अशा धावा केल्या. ह्याचा परिणाम म्हणून माजी ऑस्ट्रेलियन कप्तान व तत्कालिन भारतीय क्रिकेट संघाचे प्रशिक्षक असलेल्या [[ग्रेग चॅपेल|ग्रेगचा]] भाऊ [[इयान चॅपल|इयान चॅपेल]]ने मुंबईच्या मीडडे वर्तमानपत्राच्या आपल्या स्तंभातून तेंडुलकरला निवृत्ति घेण्याचा सल्ला दिला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6509767.stm |title=BBC SPORT &amp;#124; Cricket &amp;#124; Tendulkar faces calls to retire |प्रकाशक=BBC News |date=2007-03-30 |accessdate=2012-08-10}}&lt;/ref&gt;.

लगेचच त्यानंतरच्या बांगलादेशविरुद्धच्या मालिकेमध्ये सचिनला मालिकावीर म्हणून बहुमान मिळाला. सध्या तो आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १४००० व १५,००० धावा करणारा एकमेव फलंदाज आहे. कसोटी सामन्यांत ५० शतके करणारा तेंडुलकर एकमेव फलंदाज आहे.

१६ मार्च २०१२ रोजी बांगलादेश विरुद्ध एक दिवसीय सामन्यामध्ये शतक करून आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये १०० शतके पूर्ण केली. शंभरावे शतक पूर्ण करण्यासाठी त्याला १ वर्ष आणि चार दिवस वाट पहावी लागली. तेंडुलकरने [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. २०१३]] रोजी आपला २००वा कसोटी सामना खेळून झाल्यावर क्रिकेटमधून आपली निवृत्ती जाहीर केली.

== वैयक्तिक जीवन ==
काही वर्षापूर्वी मित्रांनी एकमेकांची ओळख करून दिल्यावर १९९५ साली सचिनचा विवाह आनंद मेहता ह्या गुजराती उद्योगपतींच्या अंजली (व्यवसायाने बालरोगतज्ज्ञ असलेल्या) यांच्याशी झाला. त्यांना सारा (ऑक्टोबर १९९७) आणि अर्जुन (२३ सप्टेंवर २०००) अशी दोन मुले आहेत. सचिन आपल्या सासूतर्फे चालवल्या जाणाऱ्या अपनालय नामक मुंबईच्या स्वयंसेवी संस्थेमार्फत दरवर्षी २०० गरजू मुलांना आर्थिक अथवा इतर मदत करतो. प्रसारमाध्यमांमध्ये सचिनच्या ह्या कार्याविषयी पराकोटीची उत्सुकता असली तरी सचिन आपल्या ह्या कामांविषयी गोपनीयता बाळगणेच पसंत करतो. तेंडुलकर बरेचदा आपली [[फेरारी ३६० मॉडेना]] मुंबईमध्ये फिरण्यासाठी काढताना दिसला आहे. (ही गाडी त्याला [[फियाट]] कंपनीतर्फे [[मायकल शूमाकर]]च्या हस्ते भेट देण्यात आली. [[कस्टम]]ने ह्या गाडीवरील करावर सूट दिल्यामुळे ह्या गाडीचे प्रकरण सचिनसाठी डोकेदुखी ठरले होते. शेवटी फियाटने कर भरून हे प्रकरण मिटवले.)

==राजकीय कारकीर्द==
सचिन यांची [[राज्यसभा]] सदस्य म्हणून २०१२ मध्ये नियुक्ती झाली. २१ डिसेंबर २०१७ रोजी प्रथमच संसदेच्या अधिवेशनादरम्यान राज्यसभेत सचिन तेंडुलकर भाषण करणार होते. परंतु पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांनी माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग ह्यांच्याविषयी केलेल्या वक्तव्याबद्दल माफी मागावी अशी मागणी करणाऱ्या खासदारांच्या गोंधळामुळे सदर भाषण सचिन तेंडुलकर ह्यांना करता आले नव्हते.&lt;ref&gt;
{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/NAT-DEL-HDLN-sachin-tendulkar-first-speech-at-rajya-sabha-halted-due-to-disruption-5774541-PHO.html 
|title=राज्यसभा पीचवर सचिनचे खाते उघडलेच नाही; खा. सचिन भाषणासाठी प्रथमच उभारला, पण गोंधळात शब्दही नाही 
|प्रकाशक=दिव्य मराठी (https://divyamarathi.bhaskar.com/) 
|दिनांक= २२ डिसेंबर २०१७
|ॲक्सेसदिनांक=२७ जानेवारी २०१८}}
&lt;/ref&gt;
शेवटी त्यांनी आपले भाषण त्याच दिवशी फेसबुकावरून चित्रफितीच्या स्वरूपात प्रसिद्ध केले.&lt;ref&gt;
{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.facebook.com/SachinTendulkar/videos/1753046098052915/ 
|title=भारतातील खेळाचे भवितव्य आणि खेळण्याचा अधिकार ह्या विषयावरील सचिन तेंडुलकर ह्यांच्या भाषणाची त्यांच्या फेसबुक पानावरील चित्रफीत
|प्रकाशक=सचिन तेंडुलकर ह्यांचे फेसबुक खाते 
|दिनांक= २२ डिसेंबर २०१७
|ॲक्सेसदिनांक=२७ जानेवारी २०१८}}
&lt;/ref&gt;

== सन्मान ==
* [[भारतरत्न]] पुरस्कार
* २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये तेंडुलकर सातव्या क्रमांकावर होते.&lt;ref&gt;https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949&lt;/ref&gt;
*1994 मध्ये सचिन तेंडुलकरांना अर्जुन पुरस्कार प्राप्त झाला.
*1997 मध्ये राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार मिळविणारे सचिन हे पहिले क्रिकेट खेळाडू बनले.
*1999 मध्ये यांना पद्मश्री पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.
*2001 मध्ये महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार देण्यात आला.
*2008 मध्ये पद्मविभूषण पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.
*2010 मध्ये एलजी पीपल्स चॉईस अवॉर्ड प्राप्त झाला.
*2011 मध्ये क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इअर पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले याची चर्चा कौतुकास्पद होती.

==पुस्तके==
* [[इंद्रनील राय]] यांनी सचिन तेंडुलकरांवर एक त्यांच्याच नावाचे [[इंग्रजी]] [[पुस्तक]] लिहिले आहे.
* चिरंजीव सचिन ([[द्वारकानाथ संझगिरी]])

==चित्रपट==
सचिन तेंडुलकरच्या आयुष्यावर ‘[[सचिन: अ बिलियन ड्रीम्स]]’ नावाचा माहितीपटवजा चित्रपट निघाला आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शन जेम्स अर्सकिन यांचे आहे. मूळ इंग्रजीत असलेला हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांत डब झाला आहे.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]]
* [[सचिन तेंडुलकरच्या क्रिकेटमधील विक्रमांची यादी]]
* [[जागत्या स्वप्नाचा प्रवास]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{विकिक्वोट}}
* {{ट्विटर|sachin_rt}}
* [[फेसबुक]]वरील अधिकृत पेज - [http://www.facebook.com/SachinTendulkar सचिन तेंडुलकर]
* [http://www.cricinfo.com/db/PLAYERS/IND/T/TENDULKAR_SR_06001934 क्रिकइन्फो प्रोफाइल]
* 
[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2001/india_v_australia/1253003.stm BBC's article on Tendulkar after 2000-01 Border-Gavaskar Trophy]

{{राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार}}
{{भारतरत्‍न}}
{{Navboxes colour
|bg=gold
|fg=navy
|title= पुरस्कार व विक्रम
|list1=
{{क्रम-सुरू}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}}
{{क्रम-शीर्षक|title=[[भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]]|वर्ष=[[इ.स. १९९६]]–[[इ.स. १९९८]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}}
{{क्रम-शीर्षक|title=[[भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]]|वर्ष=[[इ.स. १९९९]]–[[इ.स. २०००]]}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[सौरव गांगुली]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[लिएंडर पेस]] आणि [[नमीर्क्पाम कुंजुराणी]]}}
{{क्रम-शीर्षक|title=[[राजीव गांधी खेलरत्‍न]]| वर्ष=१९९७/९८}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[ज्योतिर्मयी सिकदर]]}}
{{क्रम-मागील|मागील=[[अनिल कुंबळे]]}}
{{क्रम-शीर्षक|title=भारतीय पुरस्कार [[विस्डेन क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इयर]]|वर्ष=१९९७}}
{{क्रम-पुढील|पुढील=[[राहुल द्रविड]]}}
{{क्रम-शेवट}}

{{५०च्या वर कसोटी सामन्यांची सरासरी असलेले भारतीय फलंदाज}}
{{१०००० धावा कसोटी सामने}}
{{१०००० धावा एकदिवसीय सामने}}
}}
{{Navboxes colour
|title= भारतीय संघ
|bg = #0077FF
|fg = #FFFF40
|bordercolor=
|list1={{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २०११}}
{{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००७}}
{{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००३}}
{{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}}
{{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}}
{{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९२}}
}}

{{मुंबई इंडियन्स संघ २००८}}
{{मुंबई इंडियन्स संघ २०१० २०-२० चँपियन्स लीग}}

{{DEFAULTSORT:तेंडुलकर, सचिन}}

[[वर्ग:सचिन तेंडुलकर| ]]
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]]
[[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:भारतीय कसोटी फलंदाज]]
[[वर्ग:विस्डेन वार्षिक क्रिकेटवीर]]
[[वर्ग:यॉर्कशायरचे फलंदाज]]
[[वर्ग:भारताचे विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:१९९२ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:१९९६ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:१९९९ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:२००३ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:२००७ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:२०११ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारताचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:भारताचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:भारतीय व्यक्ती]]
[[वर्ग:मराठी व्यक्ती]]
[[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र भूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:भारतीय कसोटी क्रिकेट कर्णधार]]
[[वर्ग:मुंबई इंडियन्स क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>48vdkyhd8f67tuckh223ok7v5224unt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जर्मनी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5518</id>
    <revision>
      <id>2709112</id>
      <parentid>2612194</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111219" sha1="ax80054mwna0xnqz3f6p6x43g34coip" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख=एप्रिल १
|वर्ष=२००८
}}
{{देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = जर्मनी
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Bundesrepublik Deutschland
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जर्मन प्रजासत्ताक लोकशाही संघराज्य  
|राष्ट्र_ध्वज = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
|राष्ट्र_चिन्ह = Coat of Arms of Germany.svg
|राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
|राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
|जागतिक_स्थान_नकाशा = EU-Germany.svg
|राष्ट्र_नकाशा = 
|ब्रीद_वाक्य = Einigkeit und Recht und Freiheit (अर्थ: एकता, न्याय आणि स्वातंत्र्य)
|राजधानी_शहर = [[बर्लिन]]
|सर्वात_मोठे_शहर = बर्लिन
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[फ्रांक-वॉल्टर स्टाइनमाइयर]]
|पंतप्रधान_नाव = [[फ्रीडरिश मेर्झ]] (चॅन्सेलर)
|सरकार_प्रकार = संघीय सांसदीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्र_गीत = &lt;center&gt;[[चित्र:Deutschlandlied played by USAREUR Band.ogg]]&lt;br /&gt;[[जर्मनीचे राष्ट्रगीत|''दास लीड देर दॉइचेन'']]
|established_event1=[[पवित्र रोमन साम्राज्य]]
|established_date1=२ फेब्रुवारी ९६२
|established_event2=[[जर्मनीचे एकत्रीकरण|एकत्रीकरण]]
|established_date2=१८ जानेवारी १८७१
|established_event3=संघीय प्रजासत्ताक (फाळणी)
|established_date3=२३ मे १९४९
|established_event4=[[जर्मनीचे पुन:एकत्रीकरण|पुनः एकत्रीकरण]]
|established_date4=३ ऑक्टोबर १९९०
|इयू_प्रवेश = २५ मार्च १९५७
|राष्ट्रीय_भाषा = [[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|इतर_प्रमुख_भाषा = [[डॅनिश भाषा|डॅनिश]], लो जर्मन, सोर्बियन (Sorbian), फ्रिजियन
|राष्ट्रीय_चलन = [[युरो]] (EUR)
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ६३
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ३,५७,०५०
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = २.४१६
|लोकसंख्या_वर्ष = २०१०
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १५
|लोकसंख्या_संख्या =  ८,१७,५७,६००&lt;ref&gt;http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Navigation/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Bevoelkerungsstand.psml
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Navigation/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Bevoelkerungsstand.psml |date=20120118102223}}
&lt;/ref&gt;
|लोकसंख्या_घनता = २२९
|प्रमाण_वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]](CET)
|यूटीसी_कालविभाग = +०१:००
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ४९
|आंतरजाल_प्रत्यय = .de
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ५
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = २.८०६ [[निखर्व]]&lt;ref name=IMF&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=134&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=52&amp;pr.y=17|title=Germany|प्रकाशक=International Monetary Fund|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-04-21}}&lt;/ref&gt;
|जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १७
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ३४,२१२
|दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये =
|माविनि_वर्ष=२००७
|माविनि={{वाढ}} ०.९४७&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009]. The United Nations. Retrieved 5 October 2009.&lt;/ref&gt;
|माविनि_क्रमवारी_क्रमांक= २२वा
|माविनि_वर्ग=&lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;अति उच्च&lt;/span&gt;
}}
'''जर्मनी''' ({{ध्वनी-de|डोईशलॅंड|जर्मनी_उच्चार.ogg}}, ''Deutschland'')(अधिकृत नाव: '''जर्मन संघराज्याचे प्रजासत्ताक''' , ''Bundesrepublik_Deutschland'', {{ध्वनी-de|उच्चार|De-Bundesrepublik_Deutschland.ogg}}, [[आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती]]:ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant &lt;ref name=&quot;Duden6&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक | संपादक = मॅक्स मॅन्गोल्ड (सं.) | title = Duden, Aussprachewörterbuch (ड्यूडेन प्रोनन्सिएशन डिक्शनरी) | आवृत्ती = ६ वी आवृत्ती  | वर्ष = १९९५ | प्रकाशक = Dudenverlag (Bibliographisches Institut &amp; F.A. Brockhaus AG | स्थान = मॅनहेम | भाषा = जर्मन | आयएसबीएन = ३-४११-०४०६६-१ | पृष्ठे = २७१, ५३फ }}&lt;/ref&gt;) हा जगातल्या औद्योगिक आणि आर्थिकदृष्ट्या प्रगत देशांपैकी एक [[देश]] असून तो [[युरोप]] खंडाच्या मध्यभागी आहे. जर्मनीमध्ये भारतासारखी [[संसद|संसदीय]] [[लोकशाही]] पद्धत असून त्याची प्रथम स्थापना [[इ.स. १८७१|१८७१]] मध्ये झाली.

जर्मनीमध्ये १६ घटक राज्यांचा&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-25|title=States of Germany|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=States_of_Germany&amp;oldid=937497669|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt; समावेश आहे, ज्याचा क्षेत्रफळ ३५७,३८६ चौरस किलोमीटर (१३७,९८८ चौरस मैल) आहे&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-26|title=Germany|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Germany&amp;oldid=937630299|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;, आणि मोठ्या प्रमाणात समशीतोष्ण हंगामी हवामान आहे. ८३ दशलक्ष रहिवासी असलेला हा [[रशिया]]नंतरचे युरोपमधील दुसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे आणि संपूर्णपणे युरोपमधील सर्वात जास्त  लोकसंख्या असलेले देश तसेच [[युरोपियन संघ|युरोपियन महासंघाचे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले देश आहे. जर्मनी हा अतिशय विकेंद्रित देश आहे. त्याचे राजधानी आणि सर्वात मोठे महानगर [[बर्लिन]] आहे, तर [[फ्रॅंकफर्ट]] ही आर्थिक राजधानी म्हणून काम करते आणि देशातील सर्वात व्यस्त [[विमानतळ]] आहे.

शास्त्रीय पुरातन काळापासून विविध जर्मन जमाती आधुनिक जर्मनीच्या [[उत्तर]] भागात वसलेल्या आहेत. १०० शतकापासून जर्मनिया नावाच्या प्रदेशाचे दस्तऐवजीकरण केले गेले. दहाव्या शतकापासून जर्मन प्रांतांनी [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचा]] मध्यवर्ती भाग बनविला&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-  26|title=Germany|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Germany&amp;oldid=937630299|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;. सोळाव्या शतकादरम्यान, उत्तर जर्मन प्रदेश [[प्रोटेस्टंट]] सुधारणेचे केंद्र बनले. पवित्र रोमन साम्राज्याचा नाश झाल्यानंतर, १८१५ मध्ये जर्मन कॉन्फेडरेशनची स्थापना झाली. १८४८-४९ च्या जर्मन क्रांतीमुळे [[फ्रॅंकफर्ट]] संसदेने मोठे [[लोकशाही]] हक्क स्थापित केले. १८७१ मध्ये, बहुतेक जर्मन राज्ये [[प्रशिया]]-बहुल जर्मन साम्राज्यात एकत्र आली तेव्हा जर्मनी एक राष्ट्रराज्य बनले. [[पहिले महायुद्ध]] आणि १९१८-१९ च्या क्रांतीनंतर साम्राज्याची जागा संसदीय [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाने]] घेतली . १९३३ मध्ये [[नाझी| नाझीं]]च्या सत्तेमुळे जबरदस्तीने [[हुकूमशाही]], [[दुसरे महायुद्ध]] आणि [[होलोकॉस्ट]]ची  स्थापना झाली. [[युरोप]]मधील दुसरे महायुद्ध संपल्यानंतर आणि मित्रराष्ट्रांच्या उद्योगाच्या कालावधीनंतर म्हणजे शीतयुद्धाच्या काळात जर्मनीची फाळणी होऊन  दोन नवीन जर्मन देश स्थापन झाले: [[पश्चिम जर्मनी]] आणि [[पूर्व जर्मनी]].पूर्व जर्मनीतून पश्चिम जर्मनीमध्ये होणारे स्थलांतर रोखण्यासाठी बर्लिनमध्ये भिंत बांधली गेली. १९८९ च्या क्रांतीनंतर [[मध्य]] आणि [[पूर्व युरोप]]मधील  [[साम्यवादी]] राजवट संपली आणि बर्लिनची भिंत पडल्यानंतर  ३ ऑक्टोबर&lt;ref name=&quot;en.wikipedia.org&quot;/&gt; 
१९९० रोजी देशाचे पुन्हा एकत्रीकरण झाले.

आज, जर्मनीचे सार्वभौम राज्य म्हणजे कुलगुरूंच्या नेतृत्वात संघीय संसदीय [[प्रजासत्ताक]] आहे. मजबूत [[अर्थव्यवस्था]] असलेली ही एक महान शक्ती आहे; [[जीडीपी]]नुसार जगातील चौथ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आणि [[पीपीपी]]ने पाचव्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आहे. कित्येक [[उद्योग|औद्योगिक]] व [[तंत्रज्ञान]] क्षेत्रात जागतिक नेता म्हणून, जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा [[निर्यात]]दार आणि वस्तू [[आयात]] करणारा देश आहे. अत्यंत [[उच्च दर्जा]]चे [[जीवनमान]] असलेला एक [[विकसित]] देश म्हणून, तो [[सामाजिक सुरक्षा]] आणि [[सार्वभौम]] [[आरोग्य]] [[सेवा]] प्रणाली, पर्यावरणीय संरक्षण आणि शिक्षण-मुक्त विद्यापीठ शिक्षण देते. [[फेडरल रिपब्लिक ऑफ जर्मनी]] हे १ १९५७ मध्ये युरोपियन आर्थिक &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-25|title=European Economic Community|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Economic_Community&amp;oldid=937513352|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt; समुदायाचे संस्थापक सदस्य आणि १९९३ मध्ये युरोपियन महासंघाचे  [[संस्थापक सदस्य]] होते. ते [[शेंजेन क्षेत्राचा]] भाग आहे आणि १९९९ मध्ये युरोपियन महासंघाचा सह-संस्थापक बनले. जर्मनी देखील संयुक्त राष्ट्रांचा  सदस्य आहे, [[नाटो]], [[जी ७]], [[जी -२०]] आणि ओईसीडी आपल्या प्रदीर्घ आणि समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासासाठी परिचित, जर्मनी हे [[कला]], [[विज्ञान]] आणि [[मानविकी]] क्षेत्रातील प्रभावी लोकांचे सतत घर आहे. जर्मनीमध्ये बऱ्याच [[जागतिक वारसा स्थाने]] आहेत आणि जगातील सर्वोच्च [[पर्यटन]] स्थळांपैकी एक आहे.

== इतिहास ==
=== नावाची व्युत्पत्ती ===
जर्मानिया हे नाव रोमन लोकांनी [[ऱ्हाइन नदी]] ते [[उरल पर्वतरांग|उरल पर्वतांमधील]] भूभागाला दिले होते. परंतु 'जर्मनी' हे नाव बहुतकरून [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिशभाषिक]] किंवा भूतपूर्व ब्रिटिश वसाहतींमधील देशांत वापरले जाते. खुद्द जर्मनीत जर्मन लोक आपल्या देशाचा उल्लेख 'डोईशलॅंड' या नावाने करतात.

=== प्रागैतिहासिक कालखंड ===
जर्मनीच्या प्राचीन इतिहासाबद्दल फारशी माहिती नाही. जर्मनीचा ज्ञात इतिहास [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याबरोबर]] सुरू होतो. रोमन साम्राज्याआधी [[जर्मानिक लोक|जर्मानिक टोळ्यांचे]] येथे वास्तव्य होते असे मानले जाते. या टोळ्यांचा वावर [[स्कॅंडिनेव्हिया]], [[डेन्मार्क]], उत्तर जर्मनी व [[पोलंड|पोलंडच्या]] भागात होता. रोमन सम्राट [[ऑगस्टस|ऑगस्टसाच्या]] नेतृत्वाखाली [[पब्लियस क्विंक्टिलियस वारस|पब्लियस क्विंक्टिलियस वारसाने]] जर्मानियाच्या भागात आक्रमणे सुरू केली. साधारणपणे २ ऱ्या शतकात जर्मानिक टोळ्या [[ऱ्हाइन नदी]] व [[डोनाउ नदी|डोनाउ नदीच्या]] खोऱ्यात वसल्या. ३ ऱ्या शतकात [[अलमानी लोक|अलमानी]], [[फ्रांक लोक|फ्रांक]], [[सॅक्सन लोक|सॅक्सन]], [[थ्युरिंगी लोक|थ्युरिंगी]] अशा अनेक जर्मन टोळ्यांचा उदय झाला.

=== पवित्र रोमन साम्राज्य ===

''मुख्य लेख:'' ''[[पवित्र रोमन साम्राज्य]]'', ''[[पवित्र रोमन सम्राट]]''

इसवी सनाच्या ९ व्या शतकापासून ते १९ व्या शतकाच्या सु्रुवातीपर्यंत जर्मनी हा [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचा]] भाग होता. याची स्थापना रोमन सम्राट [[शार्लमेन]] याने केली होती. हे साम्राज्य [[इ.स. १८०६]] पर्यंत विविध प्रकारे अस्तित्वात होते. उत्तरेस [[आयडर नदी|आयडर नदीपासून]] दक्षिणेस [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्रापर्यंत]] भूप्रदेश व्यापलेल्या या साम्राज्यास ''जर्मन राष्ट्राचे पवित्र रोमन साम्राज्य'' (&quot;Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ&quot;) असेदेखील म्हणत.

[[सम्राट ओटो पहिला]] याच्या राजवटीत तसेच [[ओटोनियन राजघराणे|ओटोनियन]] कालखंडात ([[इ.स. ९१९]] - [[इ.स. १०२४]]) [[लोरेंची डची|लोरें]], [[सॅक्सनीची डची|सॅक्सनी]], [[फ्रांकोनिया]], [[स्वाबिया]], [[थ्युरिंगिया]] व [[बायर्न|बव्हेरिया]] हे भागदेखील साम्राज्यात विलीन झाले. सम्राट ओटोला या भूप्रदेशांचा [[पवित्र रोमन सम्राट]] म्हणून [[इ.स. ९६२]] मध्ये राज्याभिषेक करण्यात आला&lt;ref&gt;100 Military leaders who shaped world history by Samual Cromptom, Gemini Books India.&lt;/ref&gt;. त्यानंतर सालियन सम्राटांच्या कालखंडात ([[इ.स. १०२४]] - [[इ.स. ११२५]]) उत्तर [[इटली]] आणि [[बुर्गुंडी]] प्रांत साम्राज्यास जोडले गेले. पुढे पवित्र रोमन सम्राटांचा प्रभाव कमी होत गेला आणि युरोपात [[सामंतशाही]] उदयास आली. याच काळात [[हॅन्सियाटिक लीग|हॅन्सियाटिक लीगच्या]] माध्यमातून उत्तरेकडची जर्मन शहरे भरभराटीस येऊ लागली.

[[इ.स. १३५६]] मध्ये [[गोल्डन बुल]] नावाचा करार झाला आणि अनेक राज्ये व सरंजामशाहीत विभागलेल्या साम्राज्याला एक संविधान मिळाले. या करारात सात राज्ये मिळून सर्वांत शक्तिशाली राजाला सम्राट म्हणून मान्यता देतील व मुख्य बिशपाची निवड होईल असे ठरले. १६ व्या शतकामध्ये साधारणतः [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाच्या]] [[हाब्सबुर्ग राजघराणे|हाब्सबुर्ग]] घराण्यानेच या निवडणुकीवर प्रभाव राखला.

यानंतर युरोपात [[मार्टिन ल्यूथर]]च्या नावाने एक धार्मिक वादळ आले. त्याने [[कॅथलिक धर्म|रोमन कॅथलिक]] चर्चच्या अन्यायी कारभारावर जाहीर टीका केली आणि [[प्रोटेस्टंट]] चळवळ उदयास आली. सन १५३० नंतर काही जर्मन राज्यांमध्ये प्रोस्टेस्टंट चर्चला अधिकृत चर्च म्हणून मान्यता देण्यात आली. यामुळे जर्मनीत गृहयुद्ध सुरू झाले ([[इ.स. १६१८]] - [[इ.स. १६४८]]). वेस्टफालिया शांती करारामुळे हे धार्मिक युद्ध संपुष्टात आले पण साम्राज्याची अनेक राज्ये, संस्थाने यांमध्ये विभागणी झाली. [[इ.स. १७४०]] नंतर [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] राज्य आणि [[प्रशियन राज्य]] या राज्यांची जर्मन राजकारणावर पकड राहिली. [[इ.स. १८०६]] मध्ये [[नेपोलियन]]च्या आक्रमणानंतर पवित्र रोमन साम्राज्य संपुष्टात आले.

=== जर्मन साम्राज्य (सन १८७१ - सन १९१८) ===

[[चित्र:Reichsgruendung2.jpg|इवलेसे|उजवे|अखंड जर्मनीची स्थापना. [[व्हर्साय]], सन १८७१ ]]

अनेक राज्ये आणि संस्थानांमध्ये विभाजित असलेल्या जर्मनीचे [[इ.स. १८७१|१८७१]] मध्ये एकत्रीकरण करण्यात आले. फ्रेंचाना फ्रांको - प्रशियन युद्धात पराभूत करून [[जानेवारी १८]], [[इ.स. १८७१|१८७१]] मध्ये नव्या जर्मन साम्राज्याची स्थापना करण्यात आली. प्रशियन राज्यकर्त्यांचे [[ह्योहेनत्सोलर्न घराणे]] साम्राज्याचे राज्यकर्ते बनले व [[बर्लिन]] शहर नव्या साम्राज्याची राजधानी झाले. या साम्राज्यात बहुतेक सर्व जर्मनभाषिक भागांचा ([[ऑस्ट्रिया]] सोडून) समावेश करण्यात आला. साधारणपणे इ.स. १८८४ मध्ये जर्मनीने आपल्या वसाहती जर्मनीबाहेर वसवण्यास सुरुवात केली. पण इतर युरोपीय राष्ट्रांच्या तुलनेत जर्मनीला या स्पर्धेमध्ये उतरण्यास खूप उशीर झाला होता.

जर्मन साम्राज्याच्या सुरुवातीच्या काळात सम्राट [[विल्हेम पहिला, जर्मनी|विल्हेम पहिला]] याने जागतिक पातळीवर जर्मनीला महासत्ता म्हणून मान्यता मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. [[विल्हेम दुसरा, जर्मनी|विल्हेम दुसरा]] याच्या अधिपत्याखाली जर्मनीने इतर युरोपीय देशांप्रमाणे साम्राज्यवादी धोरण स्वीकारले. साहजिकच जर्मनीचे शेजारी देशांशी खटके उडू लागले. यातच [[फ्रान्स]] व ब्रिटनने आपापसात सांमजस्याचा तह (Entente Cordiale) केला तसेच [[रशिया|रशियाशीही]] तह केला. यामुळे हळूहळू जर्मनी युरोपीय राजकारणात एकटा पडू लागला.

जर्मनीचा साम्राज्यवाद आता युरोपाबाहेर पोहोचला. [[बर्लिन कॉन्फरन्स]] नंतर युरोपीय देशांनी [[आफ्रिका|आफ्रिकेची]] आपापसात विभागणी करून घेतली. जर्मनीने [[पूर्व आफ्रिका]], [[टोगो]], [[कॅमेरुन]] या देशांतील काही भूभाग मिळवून वसाहती स्थापन केल्या. आफ्रिकेत नाक खुपसल्यामुळे इतर साम्राज्यवादी देशांमध्ये जर्मनीविरुद्ध वातावरण तयार झाले. त्याची परिणती [[पहिले जागतिक महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] झाली.

[[जून]] [[इ.स. १९१४|१९१४]] मध्ये ऑस्ट्रियन राजपुत्र [[फ्रांत्स फेर्डिनांड]] याची सर्बियन राष्ट्रवाद्यांकडून [[सारायेवो]] येथे हत्या झाली आणि युद्धाला तोंड फुटले. एकमेकांशी असलेल्या करारांमुळे अनेक देश या युद्धात सामील झाले आणि पाहता पाहता पहिले महायु्द्ध सुरू झाले. इतिहासातील सर्वाधिक विनाशकारी युद्धांमध्ये या युद्धाची गणना होते. जर्मनीला या महायुद्धात दोस्त राष्ट्रांविरुद्ध पराभव स्वीकारावा लागला. अंतर्गत घडामोडी व उठावांमुळे जर्मनीतील राजेशाही संपुष्टात आली आणि जर्मन सम्राट व इतर राज्यकर्त्यांना सत्तेवरून पायउतार व्हावे लागले. [[नोव्हेंबर ११]], [[इ.स. १९१८|१९१८]] रोजी युद्धबंदी जाहीर करण्यात आली. जून [[इ.स. १९१९|१९१९]] मधील [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहानुसार]] जर्मनीवर अनेक जाचक व अपमानकारक अटी लादण्यात आल्या; ज्यामुळे पुढील काळात [[नाझीवाद]] फोफावण्यास मदत झाली आणि [[दुसरे जागतिक महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाची]] बीजे पेरली गेली.

=== वायमार प्रजासत्ताक (इ.स. १९१९ - इ.स. १९३३) ===

[[इ.स. १९१८]]च्या जर्मनीतील उठावानंतर [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९१८|१९१८]] मध्ये जर्मन प्रजासत्ताक स्थापन झाले. राष्ट्रपती [[फ्रीडरिश एबर्ट]] यांनी [[वायमार संविधान]] [[ऑगस्ट ११]], [[इ.स. १९१९|१९१९]] रोजी लागू केले. याच काळात अनेक राजकीय पक्षांचा उदय झाला.

[[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहातील]] जाचक अटींमुळे जर्मनीत आर्थिक मंदीची लाट आली. नव्याने स्थापन झालेल्या प्रजासत्ताकाला राजकीय अस्थिरतेचा शाप होता. त्यातच भर म्हणून अनेक राजेशाही समर्थकांनी लष्करामुळे नव्हे तर अतंर्गत उठावांमुळे पराभव स्वीकारावा लागला असे पसरवले. त्याचा फायदा [[नाझी पक्ष|नाझी पक्षासारख्या]] पक्षांनी घेतला. त्याचप्रमाणे डाव्यांच्या धोरणांमुळेही राजकीय अनागोंदीत भर पडली. अनेक राजकीय हत्यांमुळे हा काळ गाजला. निमलष्करी दलांनी राजकीय पक्षांच्या प्रेरणेने अनेक ठिकाणी दडपशाही सुरू केली. मंदी आणि राजकीय अस्थिरतेमुळे जागोजागी हिंसाचार माजला. नाझींनी सार्वत्रिक निवडणु्कीत जर्मनीला मंदीतून बाहेर काढण्याचे आणि पहिल्या महायुद्धापूर्वीची समृद्धी आणण्याचे वचन दिल्यामुळे या पक्षाला लोकांनी निवडून दिले. जानेवारी [[इ.स. १९३३|१९३३]] मध्ये राष्ट्रपती [[पाउल फॉन हिंडनबुर्ग]] यांनी [[ॲडॉल्फ हिटलर|एडॉल्फ हिटलर]] याची जर्मनीचा चॅन्सेलर म्हणून निवड केली.

=== नाझी राजवट व दुसरे महायुद्ध (इ.स. १९३३ - इ.स. १९४५) ===

[[फेब्रुवारी २७]], [[इ.स. १९३३]] रोजी [[राइशस्टागची आग|जर्मन संसदेच्या इमारतीला आग]] लागली. राजकीय अनागोंदीमुळे विरोधकांनी ही आग लावल्याचा आरोप ठेवून हिटलरने स्वतःकडे सर्वाधिकार देण्याचा प्रस्ताव संसदेपुढे ठेवला. या प्रस्तावाचे नाव सशक्तीकरण कायदा (Ermächtigungsgesetz) असे होते. या कायद्यानुसार सर्वाधिकार जर्मनीच्या मंत्रिमंडळाला आणि पर्यायाने हिटलरला देण्यात येणार होते. कायद्याच्या तरतुदीमुळे जर्मनीचे मंत्रिमंडळ संसदेच्या संमतीविना कायदे मंजूर करू शकत होते. या कायद्याला २३ मार्च १९३३ रोजी मंजूरी मिळाली. या प्रस्तावाला फक्त [[एस.पी.डी]] या पक्षाने विरोध केला. कम्युनिस्टांचा विरोध हिटलरने त्यांची रवानगी कारागृहात करून मोडून काढला. अनेक राजकीय विरोधकांचा काटा या काळात काढण्यात आला. सर्वाधिकार हातात आल्यामुळे [[ॲडॉल्फ हिटलर|हिटलरने]] सार्वजनिक तसेच खासगी औद्योगिक क्षेत्राभोवती फास आवळला. कारखान्यांना लष्करी माल बनवण्यास भाग पाडले. सुरुवातीला हिटलरच्या धोरणांमुळे देश मंदीतून बाहेर पडण्यास मदत झाली, परंतु [[ॲडॉल्फ हिटलर|हिटलर]] जर्मनीला युद्धाच्या विनाशकारी गर्तेकडे ओढून नेत होता. इ.स. १९३६ मध्ये हिटलरने [[ऱ्हाइनलांड|ऱ्हाइनलांडमध्ये]] लष्करी हस्तक्षेप केला. तसे करणे आवश्यक होते असे समर्थन पुढे केले गेले. इ.स. १९३८ पर्यंत [[चेकोस्लोव्हेकिया|चेकोस्लोव्हेकियातील]] [[सुडेटेन प्रांतातील हस्तक्षेप]] आणि [[मुसोलिनी]]बरोबरचा मैत्रीचा करार यामुळे युद्धाचे वातावरण तयार होत गेले. यातच खबरदारी म्हणून हिटलरने [[रशिया]]बरोबर यु्द्ध न करण्याबाबत समझोता केला (जो त्याने नंतर मोडला).

ब्रिटेन आणि फ्रांसने जर्मनीला आधीच बजावले होते कि जर जर्मनिने चेकोस्लोवाकियाचा सुडेटेनलॅंड मिळाल्या नंतर परत कुठल्याही देशावर हल्ला केला, तर जर्मनीवर युद्ध पुकारण्यात येईल. इ.स. १९३९ मध्ये विविध कारणे पुढे करून जर्मनीने [[पोलंड]]विरुद्ध युद्ध पुकारले. याची प्रतिक्रिया म्हणून ब्रिटेन आणि फ्रांसने जर्मनी विरुद्ध युद्धाची घोषणा केली आणि दुसऱ्या महायुद्धास तोंड फुटले. हिटलरने थोड्याच दिवसांत [[पोलंड]] पादाक्रांत केला तसेच फ्रान्सवर आक्रमण करून फ्रान्स जिंकला. इ.स. १९४१ पर्यंत युरोपातील बहुतेक भाग हिटलरच्या नियंत्रणाखाली आला.[[चित्र:Adolf Hitler-1933.jpg|इवलेसे|डावे|हिटलर]]
हिटलरचा काळ [[दुसरे महायु्द्ध]] आणि [[ज्यूंचे शिरकाण|ज्यूंच्या सामूहिक कत्तलींसाठी]] ओळखला जातो. त्याने ज्यू लोकांचे अटकसत्र सुरू केले व त्यांची रवानगी छळछावण्यांत केली. छळछावण्यांत त्यांचा क्रूरपणे छळ करण्यात आला. जे काम करण्यास सक्षम नाहीत अशांना गॅसचेंबरमध्ये कोंडून ठार मारण्यात आले. [[म्युनिक|म्युनिकजवळील]] [[डखाउची छळछावणी|डखाउ]] येथे अशी एक छळछावणी आहे. हिटलरने जिंकलेल्या देशांमध्येदेखील छळछावण्या उभारल्या. खासकरून पोलंडमध्ये केलेल्या कत्तलींमध्ये ३० लाख ज्यू नागरिकांची हत्या करण्यात आली.

[[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी हिटलरने रशियाबरोबर केलेला युद्धबंदीचा करार मोडीत काढला आणि रशियावर हल्ला चढवला. याच सुमारास [[जपान]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[पर्ल हार्बर|पर्ल हार्बर बंदरावर]] आक्रमण केल्यामुळे अमेरिकेला युद्धात उतरणे भाग पाडले. जर्मन लष्कराला रशियामध्ये सु्रुवातीला झटपट यश मिळत गेले परंतु [[स्टालिनग्राड|स्टालिनग्राडच्या]] युद्धात नाझी सैन्याला प्रंचड नुकसान सहन करावे लागले आणि युद्धाची चक्रे उलटी फिरू लागली. अमेरिका व ब्रिटनचे सैन्य [[नॉर्मंडी]]च्या किनाऱ्यावर उतरले आणि पूर्व व पश्चिम अशा दोन्ही मोर्च्यांवर [[नाझी]] फौजांना माघार घ्यावी लागली. सरतेशेवटी [[मे ८]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी रशियन फौजा [[बर्लिन]]मध्ये घुसल्या व [[नाझी]] फौजेचा पाडाव झाला. हिटलरने शरण येउन बंदिवासात राहण्यापेक्षा आत्महत्येचा मार्ग पत्करला आणि युद्ध संपुष्टात आले.

''पहा [[दुसरे महायुद्ध]]''

=== फाळणी ते एकीकरण (इ.स. १९४५ - इ.स. १९८९) ===
दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनीची प्रचंड हानी झाली. युद्धसमाप्तीपर्यंत जर्मनीचा भूभाग ४ देशांनी व्यापला होता. या चार राज्यकर्त्यांनी बर्लिनला चार भागांमध्ये विभागले. त्यांपैकी तीन भाग जे ब्रिटन, फ्रान्स व अमेरिकेच्या ताब्यात होते ते एकत्र करून मे २३, १९४९ रोजी त्याचे [[पश्चिम जर्मनी]] (Federal Republic of Germany - FRG) असे नामकरण करण्यात आले, तर ऑक्टोबर ७, १९४९ रोजी सोविएत संघाच्या ताब्यातील भाग [[पूर्व जर्मनी]] (German Democratic Republic - GDR) म्हणून जाहीर करण्यात आला.

पश्चिम जर्मनीने अमेरिका, ब्रिटन व फ्रान्सच्या संयुक्त मदतीने महायुद्धानंतर झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली, तर पूर्व जर्मनीने सोविएत महासंघाच्या पावलावर पाऊल टाकून आर्थिक व सामाजिक वाटचाल केली. परिणामतः पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीदरम्यान ४० वर्षांत खूप मोठा आर्थिक फरक निर्माण झाला. पूर्व जर्मनीतून पश्चिम जर्मनीत पळून जाणाऱ्यांना रोखण्यासाठी इ.स. १९६१ मध्ये [[बर्लिनची भिंत]] उभारण्यात आली. परंतु या भिंतीने इ.स. १९६० व १९७० च्या दशकांत शीतयुद्धादरम्यान अमेरिका आणि सोविएत महासंघातील तेढ वाढवण्याचेच काम केले.

इ.स. १९८० च्या दशकात पूर्व जर्मनीतून पश्चिम जर्मनीत होणाऱ्या स्थंलातराचा प्रश्न गंभीर झाला. परिस्थिती जरा निवळावी म्हणून पूर्व जर्मनीने इ.स. १९८९ मध्ये स्थलांतरासंदर्भातील निर्बंध कमी केले. परिणामतः जर्मनीच्या एकीकरणाला चालना मिळाली. सरतेशेवटी ऑक्टोबर ३, १९९० रोजी पूर्व व पश्चिम जर्मनी पुन्हा एकत्र झाले. [[ऑक्टोबर ३]] हा दिवस जर्मनीत आता राष्ट्रीय दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

== भूगोल ==

''मुख्य लेख:'' ''[[जर्मनीचा भूगोल]]''

=== चतुःसीमा ===

जर्मनीच्या उत्तरेला [[उत्तर समुद्र]], [[डेन्मार्क]] आणि [[बाल्टिक समुद्र]] , पूर्वेला [[पोलंड]] आणि [[चेक प्रजासत्ताक]] , दक्षिणेला [[ऑस्ट्रिया]] आणि [[स्वित्झर्लंड]] आणि पश्चिमेला [[फ्रान्स]], [[लक्झेंबर्ग]], [[बेल्जियम]] आणि [[नेदरलंड]] आहे. एकूण भूभागापैकी ५३.५% भूभाग शेती व तत्सम उद्योगांसाठी वापरला जातो. जंगलांनी २९.५% भाग व्यापलेला आहे तर १२.३% भागावर नागरी वस्ती आणि रस्ते आहेत. १.८% भाग पाणथळ जमीन व नद्या आणि उर्वरीत २.४% भाग नापीक, ओसाड आणि मानवी वापरामुळे दूषित झालेल्या जमीनीने व्यापला आहे.

=== हवामान ===

''मुख्य लेख:'' ''[[जर्मनीचे हवामान]]''

जर्मनीचे हवामान हे सर्वसाधारणपणे [[पश्चिम युरोपीय हवामान]] या प्रकारात मोडते. जर्मनीचे हवामान [[गल्फस्ट्रीम]] या सागरी प्रवाहामुळे नियंत्रित होते. यामुळे याच अक्षांक्षावरील इतर देशांप्रमाणे ([[कॅनडा]], [[रशिया]] इत्यादी) जर्मनीत फार टोकाचे हवामान अनुभवायास मिळत नाही. सततचा पाऊस, ढगाळ आकाश हे येथील हवामानाचे ठळक वैशिष्ट्य.

एका वर्षात साधारणपणे ४ ऋतू अनुभवायला मिळतात. साधारणपणे [[मार्च]] ते [[मे]] महिन्याच्या मध्यापर्यंत [[वसंत]] (frühling) भरात असतो. वर्षातील सर्वोत्तम हवामान या दिवसांत अनुभवायास मिळते. अचानक बदलणारे निर्सगाचे रूप हे या ऋतूचे वैशिष्ट्य. सर्वत्र झाडावर फुलणारी पालवी आणि जमीनीवर आच्छादलेले फुलांचे गालिचे असतात.

मे महिन्याच्या मध्यापासून [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]]पर्यंत सौम्य उन्हाळा असतो. तापमान ३२ ते ३३ अंश [[सेल्सियस]]पर्यंत असते. या काळात दिवस अतिशय मोठा म्हणजे साधारणपणे १६ ते १८ तासांपर्यंत असतो.

[[सप्टेंबर]] ते [[नोव्हेंबर]] हा पानगळीचा (herbst) काळ असतो. प्रथम झाडांच्या पानांचा रंग बदलतो. कालांतराने पाने पूर्ण पिकून गळून पडतात. प्रत्येक झाडावरील पानांची छटा वेगवेगळी असते. या दिवसांत सरासरी तापमान कमी होण्यास सुरुवात होते आणि कडक थंडीची चाहूल लागते.

[[डिसेंबर]] ते [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] दरम्यान कडक हिवाळा असतो. या दिवसांत किमान तापमान -५ ते -७ पर्यंत जाते व कमाल तापमान ३ ते ४ अंश सेल्सियस असते. त्यामुळे दिवसा देखील अत्यंत कडक थंडीचा अनुभव घेता येतो. तापमान अतिशय कमी असल्याने येथील तळी गोठतात. या दिवसात नियमीतपणे बर्फवृष्टी हो्ते. बर्फवृष्टीचे प्रमाण दक्षिण जर्मनीतील [[बायर्न]] व [[बाडेन-व्युर्टेंबर्ग|बाडेन व्युर्टेनबर्ग]] या राज्यांत जास्त आहे. [[आल्प्स|आल्प्स पर्वतालगतच्या]] प्रदेशात सर्वाधिक बर्फवृष्टी होते.

=== मोठी शहरे ===

जर्मनीत सुमारे ८० मोठी शहरे अशी आहेत की ज्यांची लोकसंख्या १ लाख किंवा त्यापेक्षाही जास्त  आहे. त्यांपैकी १४ शहरांची लोकसंख्या ५ लाखांपेक्षा जास्त आहे. जर्मनीचे वैशिष्ट्य म्हणजे लोकसंख्येची घनता जास्त असूनही इतर प्रगत देशांप्रमाणे किंवा भारत, चीनमधल्या शहरांसारखी प्रचंड लोकवस्तीची शहरे इथे नाहीत. कारण शहरी व ग्रामीण भागात उद्योगधंदे, शिक्षणाच्या सोयी, उत्पन्नच्या सोयी यांचे प्रमाण थोड्याफार फरकाने सारखेच असल्यामुळे जर्मनीची लोकसंख्या मोठी शहरे, छोटी शहरे आणि लहान गावांमध्ये जवळपास सारख्या प्रमाणात विभागली गेली आहे. मोठ्या व छोट्या शहरातील राहणीमानात फारसा फरक नाही. मात्र प्रचंड लोकवस्तीची शहरे कमी जरी असली तरी सर्वसाधारणपणे लोकं मोठ्या शहराजवळच्या छोट्या शहरांत किंवा गावांमध्ये राहणे पसंत करतात; त्यामुळे शहर किंवा जिल्हापरिसराची एकूण लोकसंख्या त्यामानाने बरीच असते. रुहर परिसर हे याचे अतिशय उत्तम उदाहरण आहे.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% 
|- 
| शहर || लोकसंख्या || शहर परिसर || शहर परिसराची एकत्रित लोकसंख्या
|- 
| [[बर्लिन]] (बेर्लीन) || ३४ लाख || बर्लिन परिसर || ४२ लाख
|-
| [[म्युनिक]](म्युन्शन) || १८ लाख || म्युनिक परिसर || २६ लाख
|-
| [[रुहर]] (रूआ) || || रुहर परिसर || ५८ लाख
|-
| [[हॅंबर्ग]] (हांबुर्ग) || || हॅंबर्ग परिसर || २६ लाख
|-
| [[कोलोन]] (क्योल्न) || १३ लाख || कोलोन परिसर ||
|-
| [[फ्रांकफुर्ट|फ्रॅंकफुर्ट]] (फ्रान्कफुर्ट) || १० लाख || फ्रॅंकफुर्ट परिसर ||
|-
| [[डॉर्टमुंड]] || ६.५ लाख || डॉर्टमुंड परिसर ||
|-
| [[स्टुटगार्ट]] (श्टुटगार्ट) || ६ लाख || स्टुटगार्ट परिसर || २६ लाख
|}

=== जर्मनीतील राज्ये ===
{{मुख्य|जर्मनीची राज्ये}}

== वाहतूक आणि दळणवळण व्यवस्था ==

''मुख्य लेख:'' ''[[जर्मनीतील वाहतूक आणि दळणवळण व्यवस्था]]''

=== रस्ते ===

[[चित्र:Autobahnen in Deutschland.svg|इवलेसे|उजवे|जर्मनीतील ऑटोबानचे जाळे]]

जगातील अत्यंत प्रगत वाहतूक व्यवस्था असलेल्या देशांमध्ये जर्मनीचा समावेश होतो. युरोपातल्या आपल्या मध्यवर्ती स्थानामुळे इतर युरोपीय देशांच्या मानाने जर्मनीत वाहतुकीची घनता बरीच जास्त आहे. जर्मनीत महामार्गांचे अत्यंत दाट जाळे असून रस्त्यांची एकूण लांबी सुमारे ६,५६,१४० किमी आहे. येथील खास वेगवान वाहतुकीसाठी बनवलेल्या महामार्गांना [[ऑटोबान]] असे म्हणतात. बहुतेक सर्व शहरे ऑटोबानद्वारे जोडलेली आहेत. ऑटोबानचे वैशिष्ट्य म्हणजे जर्मनीत ऑटोबानवरून-काही धोकादायक भाग वगळता-गाडी चालवण्यासाठी कोणतीही कमाल वेगमर्यादा नाही. त्यामुळे बरेचदा इतर देशांतील चालक इथे येऊन आपली भरधाव गाडी चालवण्याची हौस पूर्ण करून घेतात. वेगमर्यादा नसूनही ऑटोबानवर होणाऱ्या अपघातांचे प्रमाण इतर युरोपीय देशांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या कमी आहे&lt;ref&gt;Advanced traffic management systems in Amsterdam and Germany reduced crash rates by 20 to 23 percent.
http://www.itsbenefits.its.dot.gov/its/benecost.nsf/ID/8DDB26FF17ED408E8525733A006D4C3B&lt;/ref&gt;. ऑटोबान वगळता जर्मनीत इतरही अनेक राष्ट्रीय महामार्ग आहेत ज्यांना बुंडेस्ट्रास्सेन ''Bundesstraßen'' (Federal road किंवा राष्ट्रीय महामार्ग) असे संबोधले जाते.

=== लोहमार्ग ===

[[चित्र:ICE3-Einfahrt-Dortmund.jpg|इवलेसे|डावे|इंटर सिटी एक्सप्रेस (आय.सी.ई.)]]

जर्मनीत लोहमार्गांचे जाळेदेखील अत्यंत विकसित आहे. [[लोहमार्ग]] हा जर्मनीतल्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा कणा आहे. शहरांतर्गत प्रवासी वाहतूक प्रामुख्याने स्थानिक भूमिगत रेल्वेमार्गांनी (यु-बान) तर शहरांदरम्यान वाहतूक उपनगरीय रेल्वेमार्गांनी (एस-बान) होते. लांब पल्ल्याची आणि आंतरराष्ट्रीय वाहतूक [[आय.सी.ई.]] (इंटरसिटी एक्सप्रेस) द्वारे होते. ही गाडी आपल्या वेगासाठी प्रसिद्ध आहे. साधारणपणे ताशी १६० ते ३०० किमी वेगाने पळणाऱ्या या गाडीचा समावेश जगातल्या मोजक्या अतिवेगवान रेल्वेगाड्यांमध्ये होतो.

जर्मनीतल्या रेल्वेमार्गांची एकूण लांबी सुमारे ४०,८२६ किमी आहे. [[दॉईचबान]] (Deutsche Bahn - जर्मन रेल्वे) ही जर्मनीतली सर्वांत मोठी आणि प्रमुख रेल्वे कंपनी आहे. दॉईचबानबरोबर इतर २८० खाजगी रेल्वे कंपन्या रेल्वेसेवा पुरवतात. रेल्वेसेवेचा दर्जा जर्मनीत अतिशय उत्तम आहे. लहानात लहान गावातही किमान दोन तासांनी एक गाडी असते.

=== विमानवाहतूक ===

रस्ते आणि रेल्वे यांच्या कार्यक्षम जाळ्यामुळे जर्मनीत देशांतर्गत विमानप्रवास फारसा होत नाही. विमानव्यवस्थेचा वापर मुख्यत्वे आंतरराष्ट्रीय प्रवासासाठी होतो. बहुतेक शहरांमध्ये विमानतळ आहेत जे रेल्वेमार्गांनी जोडलेले आहेत. [[फ्रॅंन्कफुर्ट विमानतळ]] हा जर्मनीतला सर्वांत मोठ्या विमानतळांपैकी एक असून जगातल्या सर्वांत व्यग्र विमानतळांमध्ये याचा समावेश होतो. हा विमानतळ युरोपीय आणि अटलांटिकपार (Transe Atlantic) विमानमार्गांवरचे मुख्य केंद्र आहे. [[लुफ्तान्सा]] ही जर्मन विमान कंपनी आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा देणारी प्रमुख कंपनी आहे. त्याखालोखाल [[जर्मन विंग्स]], [[ऱ्हाइन एर]] या स्थानिक विमान कंपन्या युरोपांतर्गत सेवा देतात.

=== जलमार्ग ===

जर्मनीत काही प्रमाणात जलमार्गदेखील वाहतुकीसाठी वापरले जातात. जर्मनीतील [[ऱ्हाइन नदी|ऱ्हाइन]], [[एल्बा नदी|एल्बा]], [[डोनाउ नदी|डोनाउ]] (डॅन्यूब), [[माइन नदी|माइन]], इ. मोठ्या नद्यांमधून आणि [[कील कालवा|कील]], [[ऱ्हाइन-माइन-डॅन्यूब कालवा|ऱ्हाइन-माइन-डॅन्यूब]] या कालव्यांमधून जलवाहतुक होते. [[हांबुर्ग]] हे युरोपातले दुसऱ्या क्रमांकाचे आणि जगातील सातव्या क्रमांकावरचे सर्वांत मोठे बंदर आहे. आज जलमार्गांचा उपयोग प्रामुख्याने आंतरराष्ट्रीय मालवाहतुकीसाठी होत असला तरी मध्ययुगात जर्मनीतील वाहतूक मुख्यत्वे याच नद्यांतून होत असे.

== सामाजिक ==
=== धर्म ===

[[ख्रिश्चन धर्म]] हा जर्मनीत सर्वांत मोठा धर्म आहे. सुमारे ५.३ कोटी लोक [[ख्रिश्चन धर्म]] पाळतात&lt;ref&gt;EKD-Statistik-Christen in Deutschland 2005 - http://www.ekd.de/statistik/mitglieder.html&lt;/ref&gt;. दुसरा क्रमांक इस्लामचा असून सुमारे ३३ लाख लोकं मुसलमान आहेत. यात प्रामुख्याने [[तुर्कस्तान]]मधून स्थायिक झालेल्यांचा समावेश जास्त आहे. बौद्ध व ज्यू धर्मीयांची संख्या प्रत्येकी २ लाख आहे तर हिंदुंची संख्या ९०,००० असून इतर धर्मांचे मिळून ५० हजारपेक्षा कमी अनुयाची आहेत.

जर्मनी ही [[ख्रिश्चन धर्म|प्रोटेस्टंट]] पंथाची जन्मभूमी आहे. उत्तर जर्मनीत या पंथाचे अनुयायी जास्त आहेत. रोमन कॅथोलिक पंथाचे लोक बहुतकरून नैऋत्य जर्मनीत आहेत. सध्याचे [[पोप बेनेडिक्ट सोळावा|पोप बेनेडिक्ट १६ वे]] हे जर्मनीचे असून त्यांचा जन्म [[बायर्न|बव्हेरिया]]मधला आहे&lt;ref&gt;The Biography of Pope Benedict XVI - http://www.popebenedictthe16th.com/pope_benedict_biography.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410230102/http://www.popebenedictthe16th.com/pope_benedict_biography.htm |date=2008-04-10 }}
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.popebenedictthe16th.com/pope_benedict_biography.htm |date=20090316051104}}&lt;/ref&gt;. साधारणपणे २.४ कोटी लोकं कोणत्याही धर्माचे अनुयायी नसल्याचे सांगतात. यांपैकी बहुतांशी [[नास्तिक]] किंवा ऍगनोस्टिक असून ते पूर्व जर्मनीत बहुसंख्य प्रमाणात आहेत.

=== शिक्षण ===

जर्मनी शिक्षणाच्या बाबतीत अतिशय प्रगत राष्ट्र आहे परंतु शिक्षणपद्धत गुंतागुंतीची आहे. [[बालवाडी]]पासून ते विद्यापीठापर्यंत शिक्षण मोफत होते. मात्र [[इ.स. २००६]] पासून जर्मन विद्यापीठांनी ५०० [[युरो]]पर्यंत सत्रशुल्क आकारण्यास सुरुवात केली आहे.

जर्मनीत माध्यमिक स्तरापर्यंत (भारतीय पद्धतीप्रमाणे १२ वी पर्यंत) शिक्षण घेणे अनिवार्य आहे. तसे न केल्यास पालकांवर कारवाई होऊ शकते. शिक्षणाचे विविध स्तर, शाळांचे विविध प्रकार यामुळे शिक्षण घेण्याची गुंतागुंत वाढते.

पूर्वप्राथमिक आणि प्राथमिक स्तर कमीअधिक प्रमाणात सगळीकडे सारखे असतात. त्यनंतर माध्यमिक स्तरात विविध प्रकारच्या शाळा असतात उदा: ''हाउप्ट शुले'', ''रिआल शुले'', ''जिमनासियम'', ''गेसाम्ट शुले''. या शाळांमधील प्रवेश अनेक निकषांवर अवलंबून असतो. ( उदा: घरापासूनचे अंतर).

माध्यमिक शिक्षण सुमारे १२ वर्षे असते. त्यानंतर विद्यार्थ्यांना ''होकशुले'' (प्रशाला), अथवा ''फाकहोकशुले'' (उच्च माध्यमिक शाळा) यांमध्ये प्रवेश घेता येतो.

हा स्तर साधारणपणे भारतातील कनिष्ठ महाविद्यालय अथवा पदविका (डिप्लोमा कॉलेज) प्रमाणे असतो. या स्तरात व्यावसायिक शिक्षणावर जास्त भर असतो. तसेच माध्यमिक शिक्षणा नंतर विद्यापीठात थेट प्रवेश घेता येतो.

विद्यापीठातील शिक्षणाचा दर्जा सर्वोच्च मानला जातो. विद्यार्थ्याला पदवी अभ्यासक्रम साधारणपणे ५ वर्षांत पूर्ण करावा लागतो. विद्यापीठांमध्ये संपूर्ण शिक्षण हे जर्मन माध्यमातून मिळत होते, मात्र सध्या बहुतेक सर्व मुख्य विद्यापीठांनी इंग्रजी माध्यमातही शिक्षण देण्यास सुरुवात केली आहे. त्यामु़ळे जर्मनीमध्ये परदेशी विद्यार्थ्यांची संख्या हळूहळू वाढत आहे. सर्वांत जास्त विद्यार्थी हे दक्षिण अमेरिका आणि चीनमधून येतात. भारतीय विद्यार्थ्यांचा समावेश हळूहळू वाढत  आहे.

=== सणवार व उत्सव ===

जर्मनीची बहुतेक लोकसंख्या ख्रिश्चन असल्यामुळे ख्रिश्चन धर्मातील बहुतेक सण इथे साजरे होतात. मुख्य सण ''नाताळ'' अथवा ख्रिसमस असून त्याला जर्मन भाषेत ''वाइनाख्टन'' (weinachten ) असे म्हणतात. हा सण २४ डिंसेबर ते ६ जानेवरी या काळात साजरा होतो. ख्रिसमसच्या ३ आठवडे आधी लहान मुलांचा आवडता संत निकोलस अर्थात सांता क्लॉजचा सण साजरा होतो. त्यात लहान मुलांना खेळणी भेट दिली जातात व ख्रिसमस ट्री सजवले जाते. त्यातील महत्त्वाचे दिवस म्हणजे २४ - २५ डिंसेबर. या दिवशी जर्मन लोक [[येशू ख्रिस्त|येशू ख्रिस्ताचा]] जन्मदिवस साजरा करतात. [[डिसेंबर ३१]]ला जर्मनीत ''सिल्व्हेस्टर'' (silvester) असे संबोधतात. या दिवशी जर्मन लोक धुमधडाक्यात नवीन वर्षाचे स्वागत करतात. [[जानेवारी ६]]ला [[तीन राजांचा सण]] साजरा होतो. जर्मन लोक या दिवसांत शक्य तितका वेळ आपल्या कुटुंबासाठी देतात. नातेवईक तसेच मित्रांच्या वैयक्तिक भेटीगाठी अथवा सामूहिक मिलन व एकत्रित जेवण असे या सणाचे स्वरूप असते. या दिवसात जर्मनीत हिवाळा व सुट्या असल्याने जर्मन लोकांचे परदेशात पर्यटनासाठी जाण्याचे प्रमाण वाढते.

यानंतरचा मुख्य सण [[इस्टर]] असून हा साधारणत: [[मार्च]] अथवा [[एप्रिल महिना|एप्रिल]]मध्ये असतो. वेगवेगळ्या प्रदेशातील रुढी व परंपरांनुसार हा सण साजरा होतो. अंडी रंगवणे ही त्यातील एक.

इतर सणांमध्ये मुख्य सण म्हणजे ''फाश्चिंग'' अथवा कार्निव्हल जो फेब्रुवारी अथवा मार्चमध्ये साजरा होतो. याचे मुख्य स्वरूप म्हणजे विविध प्रकारच्या वेषभूषा करून लोक मिरवणुकीत सहभागी होतात. या मिरवणुकी पाहणे एक आनंददायक अनुभव असतो.

इतर अनेक उत्सव उदा: वाइन फेस्टिवल, बियर फेस्टिवल अथवा [[ऑक्टोबरफेस्ट]] प्रसिद्ध आहेत. असे उत्सव देशभरात वर्षभर साजरे होत असतात.

== खेळ ==
* [[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]]
[[चित्र:beckenbauer.jpg|इवलेसे|उजवे|१९७४ [[फिफा विश्वचषक|फुटबॉल विश्वकरंडक]] उंचावताना [[फ्रांत्स बेकेनबाउअर|बेकेनबाउअर]] ]]

खेळ हा जर्मनीतील लोकांचा अतिशय आवडीचा विषय आहे. बहुतेक जर्मन माणसे कुठल्याना कुठल्या खेळाशी संबंधित असतात. जर्मनांचा सर्वांत आवडता खेळ [[फुटबॉल]] आहे. जर्मनी तीन वेळा म्हणजे १९५४, १९७४ व १९९० मध्ये फुटबॉल [[फिफा विश्वचषक|विश्वविजेते]]; तर १९६६, १९८६, २००२ मध्ये उपविजेते झाले आहेत. [[गेर्ड म्युलर]], [[फ्रांत्स बेकेनबाउअर]], [[लोथार माथेउस]], [[युर्गन क्लिन्समान]], [[ओलिफर कान]] यांसारख्या दिग्ग्ज खेळाडूंनी जर्मन फुटबॉलला उंचीवर नेऊन ठेवण्यास हातभार लावला. प्रत्येक फुटबॉल विश्वकरंडक स्पर्धेत जर्मनीला संभाव्य विजेता म्हणून पाहिले जाते. फुटबॉलचे वेड राष्ट्रीय संघापुरते मर्यादित नसून हजारो छोट्या मोठ्या फुटबॉल क्लबांनी या खेळाचे व्यापक जाळे विणले आहे.
 
[[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|ऑलिंपिक स्पर्धेत]] आत्तापर्यंत मिळवलेल्या पदकांमध्ये जर्मनी तिसऱ्या स्थानी आहे. ऑलिंपिकमध्ये पदकांची सर्वाधिक कमाई जलतरण, डायव्हिंग, ऍथलेटिक स्पर्धा यांमध्ये होते. ऑलिंपिकमध्ये जर्मनीने आतापर्यंत सांघिक खेळांमध्येदेखील लक्षणीय यश मिळवले आहे. तसेच [[हिवाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धेतसुद्धा]] जर्मनीची कामगीरी खूप लक्षणीय आहे.

जर्मनीत सध्या [[हॅंडबॉल]] हा झपाट्याने लोकप्रिय होणारा खेळ आहे. [[इ.स. २००७|२००७]] मध्ये हॅंडबॉलचे विश्वविजेतेपद जर्मनीने पटकावले.

[[हॉकी]] हा खेळ फारसा लोकप्रिय नसला तरी जर्मनीने त्यातही आपला दबदबा कायम ठेवला आहे. गेल्या दोन विश्वकरंडक स्पर्धेत त्यांनी विजेतेपद मिळवले होते. [[टेनिस|टेनिसमध्ये]] जर्मनीची सर्वोत्तम कामगिरी ८० व ९० च्या दशकात होती. याच काळात [[मायकेल स्टीश]], [[बोरीस बेकर]] , [[स्टेफी ग्राफ]] या खेळाडूंनी जर्मनीला या खेळात मानाचे स्थान मिळवून दिले.

जर्मनीत अनेक रेसिंग ट्रॅक आहेत. कार रेसिंग मधील जगज्जेता [[मिखाएल शुमाखर]] व त्याचा भाउ [[राल्फ शुमाखर]] यांनी गेल्या काही वर्षांत लक्षणीय यश मिळवले आहे. जर्मनीचे अनेक संघ फॉर्म्युला-वन मध्ये आहेत. मर्सेडिज संघ त्यात आतापर्यंतचा सर्वाधिक यशस्वी संघ आहे.

== राजकारण ==

जर्मनीमध्ये [[संसदीय लोकशाही]] आहे. राष्ट्रपती हे सर्वोच्च पद असूनही त्यांच्या हातात अधिकार मात्र कमी असतात. पंतप्रधान अथवा [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|चान्सेलर]] हे प्रत्यक्ष राज्यकारभार चालवणारे पद आहे. बर्लिन येथील जर्मन संसद [[बुंडेसटाग]] या नावाने ओळखली जाते.

जर्मन राजकारणात समाजवादी लोकशाही पद्धतीने राजकारण चालवणाऱ्या पक्षांचे वर्चस्व आहे. त्यातील प्रमुख पक्ष [[एस.पी.डी.]] व [[सी.डी.यू.]]; मुख्यत्वे याच पक्षांदरम्यान राष्ट्रीय राजकारणात चुरस असते. सन २००५ मध्ये झालेल्या निवडणुकीत कुठल्याच पक्षाला बहुमत मिळाले नाही. त्यामुळे या दोन प्रमुख पक्षांनी संयुक्तपणे सरकार स्थापन केले आहे.&lt;ref&gt;Parties and election in europe http://www.parties-and-elections.de/germany.html
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.parties-and-elections.de/germany.html |date=20110819191408}}&lt;/ref&gt; [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] अथवा डाव्या विचारसारणीची जर्मनी ही जन्मभूमी असली तरी त्याचे प्राबल्य फारसे नाही. कुप्रसिद्ध [[नाझी]] विचारसारणीचे पक्ष आता जवळपास संपुष्टात आले आहे.

== अर्थतंत्र ==

जर्मनी ही युरोपमधली सर्वांत मोठी तर [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[चीन]], [[जपान]] आणि [[भारत|भारतापाठोपाठ]] जगातील पाचवी मोठी ([[GDP]],[[PPP]]) आर्थिक महासत्ता आहे. [[जागतिक व्यापार संघटना|जागतिक व्यापार संघटनेनुसार]], जर्मनी हा जगातला प्रथम क्रमांकाचा, अमेरिका आणि चीनपेक्षा जास्त [[निर्यात]] करणारा देश आहे. [[युरोप|युरोपमधल्या]] बहुतेक देशांचा जर्मनी हा सर्वांत मोठा व्यापारी भागीदार देश आहे. 
तरीदेखील बेरोजगारी आणि कमी प्रादेशिक मागणी या [[आर्थिक विकास]] खुंटवणाऱ्या समस्या जर्मनीला सतत भेडसावत राहिल्या आहेत. जर्मनीचे आर्थिक सल्लागार, बेर्ट ऱ्युरूप यांच्यानुसार, [[जर्मनीचे एकत्रीकरण]] हे जर्मनीच्या (इतर युरोपियन देशांच्या मानाने) विकासात मागे पडण्याचे मुख्य कारण आहे. पश्चिम जर्मनीच्या मानाने पूर्व जर्मनीमध्ये छोटे-मध्यम उद्योगधंदे फारसे नाहीत. इतर मोठया समस्या कामगारांवरील पगाराव्यतीरिक्त खर्च (नॉन-वेज लेबर कॉस्ट), क्लिष्ट कर संरचना, [[लालफितीचा कारभार]] आणि कामगारविषयक नियमन या आहेत.

जर्मनीचे आर्थिक उत्पन्न मुख्यत्वे (सुमारे ७० %) सेवा क्षेत्रातून येते. त्याखालोखाल औद्योगिक क्षेत्राचा वाटा आहे (२९.१ %) आणि कृषी-क्षेत्राचा वाटा केवळ ०.९ ते १ टक्के आहे. जर्मनीची बहुतेक उत्पादने ही अभियांत्रिकी असून यात मुख्य वाटा मोटारगाड्या व त्यांचे सुटे भाग यांचा आहे. त्याखालोखाल विविध प्रकारचे धातु व रासायनिक उत्पादने यांचा वाटा आहे. जागतिक स्तरावर जर्मनी अत्युच्च दर्जाची उत्पादने बनवण्यात अग्रेसर आहे. अलीकडे पवनचक्या, सौर-उर्जेची उपकरणे, विमानाचे काही सुटे भाग यांच्या उत्पादनात जर्मनीने मोठ्या प्रमाणावर आघाडी घेतली आहे. विविध क्षेत्रांतील (वैद्यकीय, छपाई, संगणक, इलेट्रोनिक्स, बांधकाम इ.) जर्मन उपकरणे जगभर निर्यात होतात. ग्राहक यामध्ये प्रामुख्याने जर्मन गुणवत्ता हा प्रमुख निकष पहातो.

[[चित्र:S-Klasse W221.jpg|इवलेसे|उजवे|मर्सिडिज बेंझ-जर्मनीच्या सर्वांत प्रसिद्ध उत्पादनांपैकी एक]]

* '''वाहन निर्मिति''' - यात [[डाईमलर आ.गे.|डाइमलर]], [[फोक्सवागन|फोल्क्सवागन]], [[ऑडी]], [[बीएमडब्ल्यू|बी.एम.डब्ल्यू]], [[पोर्शे]]
* '''सुटे पार्टस''' निर्मिति - यात [[रोबेर्ट बोश जीएमबीएच|रोबेर्ट बोश]], [[मायको]], [[बेहेर]], [[माहले]], [[कॉंटिनेंटल]] इत्यादि.
* '''सॉफ्टवेर'''- [[सॅप]]
* '''इलेट्रिकल'''- [[सिमेन्स]] [[जीमेन्स एजी]]
* '''धातु निर्मिति'''- थिसन कृप, एडेका
* '''रासायनिक उत्पादने'''- [[बी.ए.एस.एफ.]], [[बायर]]
* '''इतर''' - [[आदिदास]], [[निफेआ]], [[आलियांत्स]], दॉइचे बांक, डि-बान

जर्मनीने विज्ञान व संशोधनात बरीच प्रगती केली आहे. संशोधनाचा मुख्य भर तंत्रज्ञान विकसावर असतो. जर्मनीच्या अर्थव्यवस्थेत तंत्रज्ञान निर्यातिचा मोठा वाटा आहे. अनेक विकसनशील देशांत उद्योग किंवा प्रकल्प सुरू करण्यासाठी (उदा: वाहन निर्मिती प्रकल्प, वीज उत्पादन प्रकल्प, पोलाद कारखाना इ.) जे तंत्रज्ञान व यंत्रे लागतात ते पुरवण्यात जर्मनी आघाडीवर आहे (उदा: उधे, कृप सारख्या कंपन्या).

जागतिक आर्थिक उदारीकरणानंतर अनेक जर्मन कंपन्यांनी जगभरातील विविध देशांमध्ये आपली उत्पादन केंद्रे चालू केली आहेत आणि या सर्व कंपन्या जर्मनीच्या आर्थिक सबलीकरणात हातभार लावतात. जर्मनीतली सर्व राज्ये कमीअधिक प्रमाणात आर्थिकदृष्ट्या सबळ आहेत. [[नोर्डऱ्हाईन-वेस्टफालन]] या राज्यात सर्वाधिक उद्योग आहेत. हॅम्बुर्ग राज्यात बंदरे असल्यामुळे ते सर्वाधिक श्रीमंत राज्य झाले आहे. 
बाडेन-व्युर्टेंबर्ग व बायर्न या राज्यात वाहन व सुटेभाग निर्मिती प्रकल्प अधिक प्रमाणात आहेत. [[फ्रांकफुर्ट]] येथे शेअर बाजार असल्याने फ्रांकफुर्टला आर्थिक राजधानी मानले जाते. जर्मन शेअर बाजाराला [[डॅक्स]](DAX) असे म्हणतात.

== विज्ञान व तंत्रज्ञान ==

दुसऱ्या महायुद्धामध्ये जवळपास संपूर्ण जर्मनी बेचिराख झाला होता. या परिस्थितीतून बाहेर काढून जर्मनीला पुन्हा श्रीमंत करण्यात विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा मोठा वाटा आहे. जर्मनीने अनेक शतकांपासून विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या विकासात मोठे योगदान दिले आहे. जर्मनीमधील विद्यापीठांचे ज्ञानदानाबरोबरच संशोधन हे एक महत्त्वाचे काम आहे. बहुतेक सर्व विद्यापीठांचा भर संशोधनावर असतो आणि विद्यापीठांचे उत्पन्न संशोधनावर व सरकारकडून मिळणाऱ्या अनुदानावर अवलंबून असते. 
   
विद्यापीठांप्रमाणेच [[फ्राउनहोफर गेजेलशाफ्ट|फ्राउनहॉफर]] सारख्या खाजगी संस्थादेखील संशोधनात अग्रेसर आहेत. 
तसेच उत्पादक देखील आपले उत्पादन सतत चांगल्या दर्जाचे आणि फायदेशीर कसे बनेल यावर सातत्याने संशोधन करत असतात. उत्पादकांच्या क्षमतेनुसार, ते स्वतः अथवा विद्यापीठातील उपलब्ध सोयी वापरून संशोधन करतात. विद्यापीठे स्वतःच्या क्षमतेवर उत्पन्न मिळवून आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होतात आणि उत्पादक आपल्या उत्पादनाची गुणवत्ता वाढवतो जेणेकरून आंतरराष्ट्रीय बाजारात त्याला अधिक किंमत मिळावी. विद्यापीठे व संशोधन संस्था या राष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. यामुळे जर्मनी केवळ उच्च गुणवत्तेची उत्पादने बनवण्यात अग्रेसर नसून जगाला तंत्रज्ञान पुरवण्यातही आघाडीवर आहे.

संशोधनाचे साधारणपणे दोन मुख्य प्रकार आहेत. पहिला म्हणजे [[वैज्ञानिक संशोधन]]. 
हे संशोधन मुख्यत्वे विद्यापीठे व राष्ट्रीय संशोधन संस्थेत होते. याला सरकारी अनुदान मिळते. 
या संशोधनात मुख्य भर हा [[भौतिकशास्त्र]], [[रसायनशास्त्र]] या व इतर मूलभूत शाखांमध्ये तसेच [[समाजशास्त्र]], [[अर्थशास्त्र]], [[वाणिज्य]], [[कला]], [[तत्त्वज्ञान]] यांवर जास्त असतो. दुसरे म्हणजे तांत्रिक संशोधन, ज्यात सरकारी अनुदान त्यामानाने बरेच कमी असते आणि अभियांत्रिकी तंत्रज्ञान विकासावर जास्त भर असतो.

=== महत्त्वाचे शोध ===

१५ व्या शतकातील युरोपात [[सामाजिक परिवर्तन]] (''रिनैसॉं'') झाले आणि समाजात शास्त्रीय दृष्टिकोन वाढीस लागला. याच काळात जर्मनीत अनेक विद्यापीठे उदयास आली उदा: [[फ्रायबर्ग विद्यापीठ]] (स्थापना:[[इ.स. १४५७]]). इंग्लंडमध्ये [[औद्योगिक क्रांती]] झाल्यानंतर सर्वच पश्चिम युरोपीय राष्ट्रांमध्ये औद्योगिकता वाढीस लागली. साम्राज्यावादामुळे सामरिक महत्त्व वाढवण्यासाठी आणि एकमेकांवर कुरघोडी करण्यासाठी या देशांनी विज्ञानाचा उपयोग करून घेतला. जर्मनीने साम्राज्यवाद जरी बराच उशीरा अंगीकारला तरी शास्त्रीय व औद्योगिक क्षेत्रात त्यांनी भरीव कामगिरी केली. भौतिकशास्त्राचे आद्य शास्त्रज्ञ हे बहुतकरून जर्मनच होते. [[नील्स बोर]], [[रॉबर्ट ओपनहायमर]], [[मॅक्स प्लॅंक]] यांनी अणुच्या रचनेबद्दल महत्त्वाचे संशोधन केले. रसायनशास्त्रातील [[आवर्तसारणी]]मधल्या बहुतेक मूलद्रव्यांची नावे [[लॅटिन]] अथवा जर्मन आहेत&lt;ref&gt;Origins of the Element Names-http://homepage.mac.com/dtrapp/Elements/mineral.html
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://homepage.mac.com/dtrapp/Elements/mineral.html |date=20070616083358}}&lt;/ref&gt;. 
[[अल्बर्ट आइनस्टाइन|आइनस्टाईन]] पासून इ.स.२००७ मध्ये नोबेल पारितोषिक मिळवणारे [[पीटर ग्रुनबर्ग]] असे अनेक संशोधक जर्मनीच्या भौतिकशास्त्रातील योगदानाचा पुरावा देतात. [[कार्ल झाइस]]ने सूक्ष्मदर्शकामध्ये केलेल्या सुधारणांमुळे जीववैद्यकीय शास्त्रात अमूलाग्र बदल झाला आणि आजची वैद्यकीय प्रगती शक्य झाली.

अभियांत्रिकीत जर्मनीची सर्वांत महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे मोटरकार. मोटरकारसंबधित सुरुवातीचे सर्व मुख्य शोध जर्मनीत लागले. [[निकोलस ओटो]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thoughtco.com/nicolaus-otto-engine-design-4072867|title=Nicolaus Otto: Inventor of the Gas Motor Engine|website=ThoughtCo}}&lt;/ref&gt; ने बनवलेले इंजिन आजही मोटरगाड्या व दुचाकी वाहनांत वापरले जाते. ट्रक, बस, जीप अशा मोठ्या वाहनांमध्ये वापरले जाणारे [[डिझेल इंजिन]] हे जर्मनीत [[रुडोल्फ डिझेल]]&lt;ref&gt;Rudolf Diesel -http://inventors.about.com/library/inventors/bldiesel.htm{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ने प्रथमतः तयार केले. [[कार्ल बेंझ]]ने व त्यानंतर [[विल्हेम मेबाख]] आणि [[गोटलिब डाइमलर]] यांनी पहिल्या यांत्रिक गाड्या बनवण्याचा बहुमान मिळवला&lt;ref&gt;Das Mercedes-Benz mueum Author Thomas Wirth, Markus Bolsinger&lt;/ref&gt;. जर्मनीने त्यावेळेस वाहन क्षेत्रात मिळवलेली मक्तेदारी आजही कायम आहे.

[[छपाई यंत्र]] हे जर्मनीचे अजून एक महत्त्वाचे योगदान आहे. 
१५ व्या शतकात [[योहान गटेनबर्ग]]ने छपाई यंत्राचा शोध लावला&lt;ref&gt;Johannes Gutenberg and the Printing Press -http://inventors.about.com/od/gstartinventors/a/Gutenberg.htm{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. या यंत्रात नंतर वेळोवेळी झालेल्या सुधारणांदेखील जर्मनीतच झाल्या आहेत.

गणितातही जर्मनीने भरीव योगदान दिले आहे. [[गॉटफ्रिड लेब्निझ]] याने केलेले संशोधन आजच्या आधुनिक संगणकशास्त्राचा पाया समजला जातो.&lt;ref&gt;Gottfried Lebinitz Great minds great thinkers http://www.edinformatics.com/great_thinkers/leibniz.htm&lt;/ref&gt;

== संस्कृती ==
जर्मनीला कवी आणि विचारवंतांचा देश म्हणून संबोधले जाते. प्रत्येक जर्मन राज्याची आपली एक विशिष्ट संस्कृती आहे. जर्मन संस्कृतीची मुळे साम्राज्यस्थापनेच्या आधीपासूनच रुजली होती, ज्याचा विस्तार संपूर्ण जर्मन-भाषिक प्रदेशात ([[पोलंड]], [[ऑस्ट्रिया]], [[स्वित्झर्लंड]]सह) होता. त्यामुळे काही गोष्टी उदा. जन्माने ऑस्ट्रियन असलेल्या मोझार्टचा कार्यकाळ हा जर्मन संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे.

=== संगीत ===

युरोपीय अभिजात शास्त्रीय संगीतात जर्मनीचे योगदान महत्त्वाचे आहे. अनेक महान संगीतकारांनी जर्मनीला संगीतात मानाचे स्थान मिळवून दिले आहे. [[लुडविग व्हान बीथोवेन]], [[योहान सेबास्टियन बाख]], [[रिचर्ड वॅग्नर|रिचर्ड वागनर]] हे जर्मनीतले आघाडीचे संगीतकार होऊन गेले. इतर युरोपीय देशांप्रमाणे जर्मनीतसुद्धा प्रत्येकजण एखादे वाद्य वाजविण्याची मनिषा बाळगून असतो. बहुतांश जर्मन नागरिक आपल्या शाळेच्या दिवसांत वाद्ये वाजवायला शिकतात, त्यामुळे बहुतेकांची संगीतविषयक जाणीव चांगली असते.

जर्मन लोक संगीताच्या मैफलींना अप्रतिम प्रतिसाद देतात. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक संगीतकार जर्मनीमध्ये आपली कला सादर करण्यास उत्सुक असतात. पारंपारिक संगीताबद्दल नवीन पिढीची आवड सध्या कमी होत असली तरीही चांगली टिकून आहे. काही वर्षांपासून [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] प्रभावामुळे रॉक व पॉप संगीत चांगलेच वाढीस लागले आहे.

=== साहित्य ===
जर्मन साहित्य हे इंग्रजी साहित्याखालोखाल संपन्न मानले जाते. अनेक अजरामर साहित्यकृतींनी संपन्न असलेल्या जर्मन साहित्याला सुमारे १,००० वर्षांचा इतिहास आहे. सर्वाधिक पुस्तके प्रकाशित करणाऱ्या देशांमध्ये जर्मनी ४ थ्या क्रंमाकावर आहे.&lt;ref&gt;Bookspublished http://www.worldmapper.org/posters/worldmapper_map343_ver5.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725220850/http://www.worldmapper.org/posters/worldmapper_map343_ver5.pdf |date=2011-07-25 }}&lt;/ref&gt; 
यातील बहुतेक लिखाण जर्मन भाषेत असते. जर्मनीतले लेखक इतर भाषांतील साहित्य आपल्या भाषेत आणण्याचा प्रयत्न करत असतात.

जर्मन साहित्यविश्वातल्या सर्वांत महत्त्वाच्या व्यक्ती म्हणजे [[योहान गोथ]], [[फ्रेडरिश शिलर]]. २०व्या शतकातील अनेक [[नोबेल पुरस्कार]] विजेते [[थियोडोर मॉम्सेन]], [[पॉल हेस]], [[गेरहार्ड हाउप्टमान]], [[थोमास मान]], [[हेरमान हेस]], [[हेनरिश ब्योल]], [[गुंथर ग्रास]] जर्मनीच्या साहित्य संपन्नतेची ग्वाही देतात.

मराठी भाषेत [[न.का. घारपुरे]] यांनी 'जर्मन वाङ्‌मयाचा इतिहास' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे.

=== तत्त्वज्ञान ===

विज्ञानातील प्रगतीबरोबरच जर्मनीने तत्त्वज्ञानातही बरेच योगदान दिले आहे. [[साम्यवाद|साम्यवादाचे]] जनक [[कार्ल मार्क्स]] , [[फ्रेडरिक एन्जेल्स]] यांनी तत्त्वज्ञानात ऐतिहासिक क्रांती केली. [[आर्थर शोपेनहॉउवर]], [[फ्रेडरिश नीत्शे]] व [[मार्टिन हाइडेगर]], [[मार्टिन ल्यूथर]], [[मॅक्स म्युलर]] अशा अनेक विचारवंतांनी आणि तत्त्ववेत्त्यांनी जर्मनीसह संपूर्ण जगाला प्रभावित केले आहे.

== पर्यटन ==

[[चित्र:Neuschwanstein Castle LOC print rotated.jpg|इवलेसे|उजवे|200 px|न्वाईश्वानस्टाइनचा राजवाडा]]युरोपमधल्या बहुतेक देशांप्रमाणे जर्मनीतही अनेक पर्यटन स्थळे आहेत. 
मात्र [[फ्रांस]], [[इटली]], [[ग्रीस]] आणि [[स्वित्झर्लंड]]च्या मानाने जर्मनीला भेट देणाऱ्या पर्यटकांचे प्रमाण तुलनेने कमी आहे. परंतु आशियाई देशांतील पर्यटक युरोप भ्रमंतीमध्ये जर्मनीचा बरेचदा समावेश करतात. जर्मनीतल्या प्रमुख पर्यटन स्थळांपैकी बर्लिन हे राजधानीचे शहर सर्वांत जास्त पर्यटक आकर्षित करणारे शहर आहे. शहरातील ऐतिहासिक वास्तु उदा.- ब्रांडेनबुर्गर टोर, जर्मन संसद बुंडेसटाग, शीतयुद्धाचे प्रतीक असलेली [[बर्लिनची भिंत]], अमेरिकन आणि रशियन चेकपोस्ट ही मुख्य आकर्षणे आहेत. याशिवाय बर्लिन शहर हे आधुनिक स्थापत्यशास्त्राचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. 
अनेक पर्यटक केवळ या कारणासाठी बर्लिनला भेट देतात.

ड्युसेलडॉर्फ व क्योल्न (कोलोन) ही शहरे येथील ऐतिहासिक वास्तुंसाठी प्रसिद्ध आहेत. [[बायर्न]] राज्याची राजधानी असलेले [[म्युनशेन]] (म्युनिक) शहर अनेक ऐतिहासिक वास्तु, राजवाडे, [[डखाउची छळछावणी]], [[जर्मन संग्रहालय]] यांसाठी प्रसिद्ध आहे. ऑलिंपिक खेळांचे आयोजन झालेल्या या शहरात बायर्न म्युनशेनचे फुटबॉल मैदान, ऑलिंपिक मैदान ही मुख्य आकर्षणे आहेत.
बायर्न राज्यात आल्प्स पर्वतात निसर्गसौंदर्याने नटलेली अनेक पर्यटन स्थळे आहेत. जर्मनीतल्या इतर पर्यटन स्थळांमध्ये [[न्वाईश्वानस्टाइन]] येथील राजवाडा क्युनिक से, जर्मनीतले सर्वांत उंच शिखर [[झुगस्पीट्झे]], [[बोडन्जी|बोडनसे सरोवर]] , [[माइनाउ]], [[ब्लॅक फॉरेस्ट]] आणि [[हांबुर्ग]] इत्यादिंचा समावेश होतो.

== चित्रदालन ==

&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Castle Neuschwanstein.jpg|[[नॉयश्वानस्टाइन]] येथील राजवाडा
चित्र:Brandenburger Tor nachts.jpg|[[ब्रांडेनबुर्गचे द्वार]]
चित्र:Munich skyline.jpg|[[म्युनशेन]] 
चित्र:ZugspitzeJubilaeumsgratHoellental.JPG|[[त्सुगस्पिट्से]]
चित्र:Berlinermauer.jpg|[[बर्लिनची भिंत|बर्लिन भिंतीचा अवशेष]]
चित्र:AllianzArenaSunset.jpg|[[एफ.से. बायर्न म्युन्शन|बायर्न म्युनशेन]] संघाचे [[फुटबॉल]] स्टेडियम
चित्र:Hamburgcity.jpg|[[हांबुर्ग]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==

{{संदर्भयादी}}

== स्रोत व आभार ==

हा लेख संपादन करण्यासाठी इंग्रजी आणि जर्मन विकिपीडियावर असलेल्या जर्मनीवरील लेखांची मदत घेण्यात आली आहे.

{{माहितीचौकट युरोपातील देश}}
{{commons|Germany|जर्मनी}}

[[वर्ग:युरोपातील देश]]
[[वर्ग:उत्तर गोलार्धातील देश]]
[[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]]</text>
      <sha1>ax80054mwna0xnqz3f6p6x43g34coip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिनेसोटा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5594</id>
    <revision>
      <id>2709162</id>
      <parentid>2466640</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5248" sha1="ixeppehwcwp5vzja9ke8x75h6rms0lu" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = मिनेसोटा&lt;br /&gt;Minnesota
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of Minnesota.svg
 | चिन्ह = Seal of Minnesota.svg
 | टोपणनाव = ''नॉर्थ स्टार स्टेट (North Star State)''
 | ब्रीदवाक्य = ''L’Étoile du Nord ([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]: उत्तरेकडील तारा)''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA MN.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = 
 | राजधानी = [[सेंट पॉल, मिनेसोटा|सेंट पॉल]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[मिनियापोलिस]]
 | सर्वात मोठे महानगर = 
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = १२
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = 
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = २,२५,१८१
 | रुंदी किमी = ३२०
 | लांबी किमी = ६४०
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = ८.४
 | लोकसंख्या क्रमांक = २१
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = ३१
 | सन २००० लोकसंख्या = ५३,०३,९२५
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = २५.२
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = $५५,८०२
 | उत्पन्न क्रमांक = 
 | प्रवेशदिनांक = ११ मे १८५८ 
 | प्रवेशक्रम = ३२
 | आयएसओकोड = US-MN
 | संकेतस्थळ = www.state.mn.us
 | तळटिपा = 
 }}
'''मिनेसोटा''' ({{lang-en|Minnesota}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] उत्तर भागातील एक राज्य आहे. मिनेसोटा हे क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अमेरिकेमधील १२वे तर लोकसंख्येच्या दृष्टीने २१व्या क्रमांकाचे राज्य आहे. 

मिनेसोटाच्या उत्तरेला [[कॅनडा]]चे [[मॅनिटोबा]] व [[ऑन्टारियो|ओंटारियो]] हे प्रांत, पूर्वेला [[सुपिरियर सरोवर]] व [[विस्कॉन्सिन]], दक्षिणेला [[आयोवा]] तर पश्चिमेला [[नॉर्थ डकोटा]] व [[साउथ डकोटा]] ही राज्ये आहेत. [[सेंट पॉल, मिनेसोटा|सेंट पॉल]] ही मिनेसोटाची राजधानी असून त्याचे जुळे शहर [[मिनियापोलिस]] हे सर्वात मोठे शहर आहे. मिनेसोटामधील ६० टक्के रहिवासी मिनियापोलिस-सेंट पॉल ह्या जुळ्या शहरांमध्ये वास्तव्य करतात. येथे [[स्कॅंडिनेव्हिया|स्कॅंडिनेव्हियन]] व [[जर्मन]] वंशाचे लोक मोठ्या प्रमाणावर वसले आहेत.

मिनेसोटा राज्यामध्ये १०,०००हून अधिक सरोवरे आहेत. 


==गॅलरी==
&lt;Gallery mode=packed&gt;
चित्र:Pillsbury Hall.jpg|[[मिनेसोटा विद्यापीठ]].
चित्र:Palisade, Shovel Point (cropped).jpg|[[सुपिरियर सरोवर]].
चित्र:CathedralofStPaul.jpg|फ्रेंच [[रानिसां]] वास्तूकलेचे सेंट पॉलमधील एक [[प्रमुख चर्च|कॅथेड्रल]]
चित्र:Minnesota State Capitol.jpg|मिनेसोटा राज्य संसद भवन
चित्र:Minnesota quarter, reverse side, 2005.jpg|मिनेसोटाचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/Gallery&gt;

==बाह्य दुवे==
*[http://www.state.mn.us/ अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
*[http://www.travelwisconsin.com/ पर्यटन]
{{कॉमन्स|Minnesota|मिनेसोटा}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:मिनेसोटा| ]]</text>
      <sha1>ixeppehwcwp5vzja9ke8x75h6rms0lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जलतरंग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7227</id>
    <revision>
      <id>2709156</id>
      <parentid>1774386</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="51qkuq9h7fhb42ulcanwcyrssiww2d9" xml:space="preserve">[[Image:JalTarang Omenad.jpg|thumb|right|जलतरंगाच्या वाट्या]]

'''जलतरंग''' हे फारसे प्रचलित नसलेले एक भारतीय नादवाद्य आहे. विषिष्ट आकारातील चिनीमातीपासून बनवलेल्या वाडग्यांच्या आकारानुसार लावलेला संच यात प्रमुख असतो. त्यामध्ये पाणी भरून, त्यांच्या कडांवर आघात करून हे वाद्य वाजविले जाते.
==चित्रदालन==
&lt;Gallery mode=packed&gt;
File:Jal tarang (from Emil Richards Collection).jpg|जल तरंग 
File:Jal Tarang 1.jpg|जल तरंग वाजवताना वादक 
File:Jaltarang music concert by Vidushi Shashikala Dani at Banker&amp;#039;s Colony Hubballi.jpg|जल तरंग वाजवताना वादक कलाकार 
&lt;/Gallery&gt;
{{विर}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:वाद्ये]]</text>
      <sha1>51qkuq9h7fhb42ulcanwcyrssiww2d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तुर्किये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9767</id>
    <revision>
      <id>2709115</id>
      <parentid>2655085</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17263" sha1="lehp3idbtey90wgifv00epcyk7owips" xml:space="preserve">{{गल्लत|तुर्कमेनिस्तान}}
{{देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = तुर्कस्तान
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Türkiye Cumhuriyeti
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = तुर्कस्तानचे प्रजासत्ताक
|राष्ट्र_ध्वज = Flag of Turkey.svg
|राष्ट्र_चिन्ह = &lt;!--TurkishEmblem.svg--&gt;
|राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
|राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
|जागतिक_स्थान_नकाशा =&lt;!-- Turkey (orthographic projection).svghttps://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;action=edit--&gt;
|राष्ट्र_नकाशा =Tu-map.png
|ब्रीद_वाक्य = Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir
|राजधानी_शहर = [[अंकारा]]
|सर्वात_मोठे_शहर = [[इस्तंबूल]]
|सरकार_प्रकार = सांसदीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[अब्दुल्ला गुल]]
|पंतप्रधान_नाव = [[रेजेप ताय्यिब एर्दोगान]]
|सरन्यायाधीश_नाव = 
|राष्ट्र_गीत = [[इस्तिक्लाल मार्सी]]
|राष्ट्रगान = 
|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = [[ऑगस्ट ३०]], [[इ.स. १९२२|१९२२]]
|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = [[ऑक्टोबर २९]], [[इ.स. १९२३|१९२३]]
|राष्ट्रीय_भाषा = [[तुर्की भाषा|तुर्की]]
|इतर_प्रमुख_भाषा = 
|राष्ट्रीय_चलन = [[नवा तुर्की लिरा]] (TRY)
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ३७
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ७,८३,५६२
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १.३
|लोकसंख्या_वर्ष = २००९
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १८
|लोकसंख्या_संख्या = ७,२५,६१,३१२
|लोकसंख्या_घनता = ९२.६
|प्रमाण_वेळ = [[पूर्व युरोपीय प्रमाणवेळ]] (EET)
|यूटीसी_कालविभाग = +२
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ९०
|आंतरजाल_प्रत्यय = .tr
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १९
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = ६१० अब्ज
|जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = --
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ७५
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ८,३८५
|दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
|माविनि_वर्ष = २००७
|माविनि = {{वाढ}} ०.८०६&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Summary.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122115122/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Summary.pdf |date=2009-11-22 }} Human Development Report 2009&lt;/ref&gt;
|माविनि_क्रमवारी_क्रमांक = ७९वा
|माविनि_वर्ग = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;उच्च&lt;/span&gt;
}}

'''तुर्कस्तान''' किंवा '''टर्की''' हा [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेतील]] एक मोठा [[देश]] आहे. हा देश दोन खंडामध्ये ([[युरोप]] व [[आशिया]]) विस्तारित आहे. [[अंकारा]] ही तुर्कस्तानची [[राजधानी]] आहे तर [[इस्तंबूल]] हे त्या देशातील सर्वात मोठे [[शहर]] आहे. 

== इतिहास ==
=== नावाची व्युत्पत्ती ===
तुर्कस्तानचे नाव, तुर्की भाषेमध्ये ''Türkiye'' (तुर्किए) यावचे दोन अर्थ होऊ शकतात: १. 'तुर्क' याचा अर्थ जुन्या तुर्की भाषेमधे शक्तिशाली असा होतो. २. तुर्कस्तानच्या नावाची फोड तुर्कि-एन आहे. त्याचा अर्थ : तुर्की म्हणजे तुर्की लोक, एन म्हणजे त्यांच्या मालकीचे आहे असा होतो. यावरून तुर्कस्तानला हे नाव पडले असावे.

=== प्रागैतिहासिक कालखंड ===
उशिरा पाषाणयुगात आधुनिक मानवांनी प्रथम वस्ती केली होती, [12] सध्याचे तुर्की विविध प्राचीन लोकांचे घर होते. [13] [[:en:Hattians#:~:text=The%20Hattians%20(/%CB%88h%C3%A6,designation%20for%20the%20Hittite%20state.|हत्ती]] आणि इतर अनाटोलियन लोकांनी [[:en:Hattians#:~:text=The%20Hattians%20(/%CB%88h%C3%A6,designation%20for%20the%20Hittite%20state.|हत्ती]] लोकांना आत्मसात केले.

=== मध्यकालीन इतिहास ===
=== अर्वाचीन इतिहास ===
== भूगोल ==
तुर्कस्तान [[नैर्ऋत्य आशिया]]तील [[अनातोलियाचा द्वीपकल्प|अनातोलियाच्या द्वीपकल्पावर]] पसरलेला आहे. या देशाचा थोडासा भाग आग्नेय [[युरोप]]मध्येही आहे. 

=== चतुःसीमा ===
तुर्कस्तानच्या वायव्येस [[बल्गेरिया]], पश्चिमेस [[ग्रीस]], ईशान्येस [[जॉर्जिया, देश|जॉर्जिया]], [[आर्मेनिया]] व [[अझरबैजान]] तर पूर्वेस [[इराण]] आणि आग्नेयेस [[इराक]] व [[सीरिया]] हे देश आहेत. तुर्कस्तानच्या दक्षिणेस [[भूमध्य समुद्र]], पश्चिमेस [[एजियन समुद्र]] व उत्तरेस [[काळा समुद्र]] आहे. [[मार्मराचा समुद्र]] तुर्कस्तानच्या आशियाई व युरोपीय भागांच्या मध्ये आहे.

=== राजकीय विभाग ===
तुर्कस्तानमध्ये ८१ प्रांत आहेत. प्रत्येक प्रांत अनेक जिल्ह्यांमध्ये विभागलेला आहे. तुर्कस्तानमध्ये असे एकूण ९२३ जिल्हे आहेत.

या ८१ प्रांतांची ७ विभागात विभागणी केलेली आहे परंतु हे विभाग फक्त जनगणनेच्या सोयीसाठी केलेले आहेत. 

=== मोठी शहरे ===
{{मुख्य|तुर्कस्तानमधील शहरांची यादी}}
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| '''शहर'''|| '''वस्ती'''
|- 
| [[इस्तंबूल]] || ९०,८५,५९९
|- 
| [[अंकारा]] || ३५,४०,५२२
|- 
| [[इझ्मिर]] || २७,३२,६६९
|- 
| [[बर्सा]] || १६,३०,९४०
|- 
| [[अदना]] || १३,९७,८५३
|- 
| [[कोन्या]] || १२,९४,८१७
|- 
| [[गाझियान्टेप]] || १०,०९,१२६
|- 
| [[अंताल्या]] || ९,३६,३३०
|}

== समाजव्यवस्था ==
=== वस्तीविभागणी ===
२००८ च्या गणनेनुसार तुर्कस्तानची वस्ती ७ कोटी १५ लाख इतकी होती. याचा वृद्धीदर वार्षिक १.३१% इतका आहे. येथील लोकसंख्या घनता ९२ व्यक्ती प्रती किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; आहे. ७०.५% तुर्कस्तानी शहरांतून राहतात. तुर्कस्तानचे ६६.५% नागरिक १५-६४ वर्षे वयोगटात मोडतात तर २६.४% व्यक्ती ०-१४ वर्षे वयोगटात आहेत. ७.१% व्यक्ती ६५ किंवा अधिक वयाच्या आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=Turkish Statistical Institute|लेखकदुवा=Turkish Statistical Institute|प्रकाशक=Turkish Statistical Institute|दुवा=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=3894 |title=2007 Census, population statistics in 2007 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-01-21|वर्ष = 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.intute.ac.uk/sciences/worldguide/html/1046_people.html|title=Turkey - Population and Demographics|लेखक=Intute|लेखकदुवा=|प्रकाशक=Intute|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-12-10|दिनांक=2006-07|archive-date=2009-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321065038/http://www.intute.ac.uk/sciences/worldguide/html/1046_people.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== धर्म ===
===शिक्षण===
=== संस्कृती ===
== राजकारण ==
&lt;br /&gt;

==अर्थतंत्र==
== पर्यटन ==
गेल्या काही वर्षात तुर्कस्तान पर्यटनासाठी प्रसिद्ध होत आहे. देशाला लाभलेला प्राचीन इतिहास व त्याच्याशी निगडित ऐतिहासिक स्थळे या देशात आहेत. इस्तंबूल शहराला सर्वात जास्त पर्यटक भेट देतात. प्राचीन ग्रीक-रोमन, सुरुवातीचे ख्रिस्ती समाज, बायझंटाईन ख्रिस्ती, ऑटोमन इस्लामी व आधुनिक कमाल अतातुर्क यांचा नवा आधुनिक तुर्की यांची सरमिसळ झालेली संस्कृती येथे पहावयास मिळते. तसेच अत्यंत वैविध्यपूर्ण भौगोलिक परिस्थितीमुळे अनेक भौगोलिक प्रेक्षणीय स्थळेही या देशात आहेत. वैविध्यपूर्ण भूमध्यसमुद्रीय हवामानामुळे युरोपातील असंख्य पर्यटकांना तुर्कस्तानचे आकर्षण असते. 

इस्तंबूल हे सर्वाधिक पर्यटकांचे भेट देण्याचे शहर आहे. इस्तंबूल शहर हे प्राचीन कॉन्स्टॅंटिनोपल या नावाने ओळखले जाई व या शहराला दोन हजार वर्षांपेक्षा जास्ती इतिहास लाभलेला आहे. हे शहर १००० वर्षे बायझंटाईन साम्राज्याची राजधानी व नंतर ऑटोमन साम्राज्याची राजधानी होते. त्यामुळे बायझंटाईन व इस्लामी स्थापत्याची सरमिसळ येथे दिसून येते. अय्यासोफिया, निळी मशीद, शाही बाझार व टोपकापीचा राजवाडा ही येथील प्रमुख आकर्षणे आहेत. 

[[चित्र:Celsus-Bibliothek2.jpg|thumb|right|200 px| इफेसूस मधील सेल्सुजचे ग्रंथालय]] तुर्कस्तानचा पश्चिम किनारा हा प्राचीन काळी प्रामुख्याने ग्रीक अधिपत्याखाली होता. त्यामुळे अनेक प्राचीन ग्रीक शहरे या किनाऱ्यालगत आहेत. [[ट्रॉयची लढाई|ट्रॉयच्या लढाईमुळे]] इतिहासात अजरामर झालेल्या [[ट्रॉय]] शहराच्या खाणाखुणा आजही दिसतात. पुरातत्त्व खात्याने शोधलेली अनेक शहरे आज पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण बनली आहेत. [[कुसादासी]] शहराजवळील प्राचीन [[इफेसूस]] हे प्राचीन शहर हे सर्वात मोठे आकर्षण आहे. प्राचीन जगतातील एक आश्चर्य [[आर्टेमिसचे मंदिर|आर्टेमिसच्या देवळाचे]] भग्नावशेष या शहराजवळ पहायला मिळतात. इफेसूसचे प्राचीन शहर हे सेल्सुजच्या ग्रंथालयासाठी व प्रचंड मोठ्या ग्रीक थिएटरसाठी तसेच येशू ख्रिस्ताच्या आईच्या उत्तर आयुष्यातील निवासस्थानासाठी प्रसिद्ध आहे. तुर्कस्तानच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील इतर प्रसिद्ध स्थळांमध्ये पेरॉगमन, डिडिमा, अंतल्या इत्यादी प्रसिद्ध स्थळे आहेत. 

अंकारा ही देशाची राजधानी पर्यटनाच्या दृष्टीने फारशी प्रसिद्ध नाही, परंतु मध्य व पूर्व तुर्कस्तानमधील स्थळांकडे जाण्यास येथूनच जावे लागते. त्यामुळे पर्यटक येथे भेट देतात. कमाल अतातुर्क यांनी एका छोट्या शहराला राजधानी बनवून त्याचे महत्त्व वाढवले. 

== खेळ ==
* [[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]]

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=Packed-hover&gt;
File:Aya sofya.jpg 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg
File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg
File:DolmabahceMainGate.JPG 
File:İzmir clock tower.jpg 
File:Pamukkale00.JPG 
File:Eskişehir-Aycan.jpg
File:Antalya falezler.jpg
File:Alanya.jpg 
File:Bluemosquefront.jpg 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG 
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
&lt;references /&gt;

{{commonscat|Turkey|तुर्कस्तान}}

{{आशियातील देश}}
{{माहितीचौकट युरोपातील देश}}

[[वर्ग:युरोपातील देश]]
[[वर्ग:आशियातील देश]]
[[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]]</text>
      <sha1>lehp3idbtey90wgifv00epcyk7owips</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्यू यॉर्क (राज्य)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9771</id>
    <revision>
      <id>2709133</id>
      <parentid>2462761</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7147" sha1="anowjti7d4ntsvnxnqua26xyxnhzcrx" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|अमेरिकेतील एक राज्य, न्यू यॉर्क|या राज्यातील सर्वात मोठे शहर|न्यू यॉर्क शहर}}
 {{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = न्यू यॉर्क&lt;br /&gt;New York
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of New York.svg
 | चिन्ह = Seal of New York.svg
 | टोपणनाव = ''द एंपायर स्टेट (The Empire State)''
 | ब्रीदवाक्य = ''Excelsior''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA NY.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = 
 | राजधानी = [[आल्बनी, न्यू यॉर्क|आल्बनी]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[न्यू यॉर्क शहर]]
 | सर्वात मोठे महानगर =
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = २७
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = 
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = १,४१,३००
 | रुंदी किमी = ४५५
 | लांबी किमी = ५३०
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = १३.५
 | लोकसंख्या क्रमांक = ३
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = ७
 | सन २००० लोकसंख्या = १,९३,७८,१०२
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = ४०८.७
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = $४८५६२
 | उत्पन्न क्रमांक = 
 | प्रवेशदिनांक = २६ जुलै १७८८
 | प्रवेशक्रम = ११
 | आयएसओकोड = US-NY
 | संकेतस्थळ = www.ny.gov
 | तळटिपा = 
 }}
'''न्यू यॉर्क''' ({{lang-en|New York}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] ईशान्य भागातील एक राज्य आहे. न्यू यॉर्क हे क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अमेरिकेमधील २७वे तर लोकसंख्येच्या दृष्टीने तिसऱ्या क्रमांकाचे राज्य आहे. 

न्यू यॉर्कच्या उत्तरेला [[कॅनडा]]चे [[ऑन्टारियो|ओन्टारियो]] व [[क्वेबेक]] हे प्रांत, वायव्येला [[ऑन्टारियो सरोवर|ओन्टारियो सरोवर]], पूर्वेला [[ईरी सरोवर]], दक्षिणेला [[पेनसिल्व्हेनिया]] व [[न्यू जर्सी]], आग्नेयेला [[अटलांटिक महासागर]] तर पूर्वेला [[व्हरमॉंट]], [[कनेटिकट]] व [[मॅसेच्युसेट्स]] ही राज्ये आहेत. [[आल्बनी, न्यू यॉर्क|आल्बनी]] ही न्यू यॉर्क राज्याची राजधानी असून [[न्यू यॉर्क शहर]] हे अमेरिकेतील सर्वात मोठे शहर ह्याच राज्याच्या अखत्यारीत येते. न्यू यॉर्क राज्य आणि [[न्यू यॉर्क शहर]]  ह्यांत फरक करण्यासाठी बरेच वेळा राज्याचा उल्लेख 'न्यू यॉर्क राज्य' (New York State) असा स्पष्टपणे केला जातो.

न्यू यॉर्क राज्याची अर्थव्यवस्था अमेरिकेमध्ये तिसऱ्या क्रमांकावर आहे, ज्यापैकी बव्हंशी उलाढाल [[न्यू यॉर्क शहर]]ाशी निगडित आहे. वाहतूक व्यवस्था, शिक्षण, संस्कृती इत्यादी सर्वच बाबतीत न्यू यॉर्क अमेरिकेचे एक आघाडीचे राज्य मानले जाते.


== शहरे ==
खालील सहा न्यू यॉर्क राज्यातील सर्वात मोठी शहरे आहेत.
{{Bar chart
| title       = सर्वात मोठी शहरे
| data_max    = 8,200,000
| bar_width   = 30
| width_units = em
| table_style = font-size: 100%
| label_type  = शहर
| data_type   = लोकसंख्या
| label1   = [[न्यू यॉर्क शहर]]
| data1    = 8175133
| label2   = [[बफेलो, न्यू यॉर्क|बफेलो]]
| data2    = 261310
| label3   = [[रॉचेस्टर, न्यू यॉर्क|रॉचेस्टर]]
| data3    = 210565
| label4   = [[यॉंकर्स]]
| data4    = 195976
| label5   = [[सिरॅक्युज]]
| data5    = 145170
| label6   = [[आल्बनी, न्यू यॉर्क|आल्बनी]]
| data6    = 97856
}}


== गॅलरी ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Statue of Liberty, NY.jpg|[[न्यू यॉर्क शहर]]ामधील [[स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा]].
चित्र:3Falls Niagara.jpg|जगप्रसिद्ध [[नायगारा धबधबा]] न्यू यॉर्क व [[कॅनडा]]च्या सीमेवर स्थित आहे.
चित्र:Map of New York NA.png|न्यू यॉर्क राज्यामधील प्रमुख रस्ते व महामार्ग
चित्र:NYSCapitolPanorama.jpg|न्यू यॉर्क राज्य विधान भवन
चित्र:New York quarter, reverse side, 2001.jpg|न्यू यॉर्कचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
*[http://www.ny.gov/ अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
*[http://www.iloveny.com/ I ♥ New York]
{{कॉमन्स|New York|न्यू यॉर्क}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:न्यू यॉर्क| ]]</text>
      <sha1>anowjti7d4ntsvnxnqua26xyxnhzcrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर ११</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12595</id>
    <revision>
      <id>2709096</id>
      <parentid>2612495</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>संदर्भ</comment>
      <origin>2709096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24349" sha1="o5qx0e8nze6fslw3vx3oc9ypjyge816" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|११|२५४|२५५}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== १० वे शतक ===
* [[इ.स. ९१०|९१०]] - [[विल्यम पहिला, ॲक्विटेनचा ड्यूक|विल्यम पहिल्याने]] [[फ्रांस]]मध्ये [[क्लुनी ॲबे]] या प्रसिद्ध ख्रिश्चन मठाची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Cluny-Abbey |title=Cluny Abbey |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १३ वे शतक ===
* [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - [[विल्यम वॉलेस]] याच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने [[इंग्लंड]]च्या सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[मिचिमालोंको]] या स्थानिक प्रमुखाच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने [[सांटियागो, चिली|सांटियागो]] हे शहर उद्ध्वस्त केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Santiago-Chile/History |title=History of Santiago |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १७ वे शतक ===
* [[इ.स. १६०९|१६०९]] - [[हेन्री हडसन]] हा दर्यावर्दी पहिल्यांदा [[मॅनहॅटन]] बेटावर पोहोचला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/henry-hudson-discovers-manhattan-island |title=Henry Hudson arrives in Manhattan |website=History.com |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६८३|१६८३]] - [[व्हिएन्नाची लढाई]] - [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन सैन्याविरुद्ध]] युरोपीय आघाडीचा निर्णायक लढा सुरू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Vienna-1683 |title=Siege of Vienna |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७७३|१७७३]] - [[बेंजामिन फ्रँकलिन]] याने 'रुल्स बाय व्हिच ए ग्रेट एम्पायर मे बी रिड्युस्ड टू ए स्मॉल वन' हा निबंध प्रसिद्ध केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Franklin/01-20-02-0210 |title=Rules by Which a Great Empire May Be Reduced to a Small One |website=Founders Archives |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[अमेरिकन क्रांती]] - [[ब्रँडीवाइनची लढाई|ब्रँडीवाइनच्या लढाईत]] ब्रिटिश सैन्याने जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Brandywine |title=Battle of Brandywine |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रान्स]]च्या रॉयल ट्रेझरीमधून [[होप हिरा|होप हिऱ्याची]] चोरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.si.edu/spotlight/hope-diamond/history |title=History of the Hope Diamond |website=Smithsonian Institution |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १९ वे शतक ===
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[माउंटन मेडोझची कत्तल]] - मोर्मोन सैनिकांनी युटा येथे स्थलांतरित होणाऱ्या १२० निःशस्त्र प्रवाशांची हत्या केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Mountain-Meadows-Massacre |title=Mountain Meadows Massacre |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९३|१८९३]] - [[स्वामी विवेकानंद]] यांनी [[शिकागो]] येथील जागतिक धर्मपरिषदेत आपले ऐतिहासिक भाषण दिले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Swami Vivekananda's World Parliament of Religions Address |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/swami-vivekanandas-historic-chicago-speech/articleshow/78048123.cms |work=The Times of India |date=11 September 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[मेनेलेक दुसरा, इथियोपिया|मेनेलेक दुसऱ्याच्या]] सैन्याने [[काफ्फा]] राज्याचा राजा [[गाकी शेरोचो]] याला बंदी बनवून ते राज्य आपल्या साम्राज्यात समाविष्ट केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ethiopia/The-emergence-of-modern-Ethiopia |title=Emperor Menelik II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] [[सत्याग्रह]] चळवळीचा प्रारंभ केला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mahatma Gandhi and the birth of Satyagraha |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/birth-of-satyagraha/article19658210.ece |work=The Hindu |date=11 September 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] राजकीय अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर [[होन्डुरास]]मध्ये आपले सैन्य उतरवले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://history.state.gov/milestones/1899-1913/panama-canal |title=US Involvements in Central America |website=US Department of State |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या हवाई दलाने केलेल्या बॉम्बफेकीत [[बकिंगहॅम पॅलेस]]ची पडझड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.royal.uk/history-buckingham-palace |title=Buckingham Palace during WWII |website=The Royal Family |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण मुख्यालयाची ([[पेंटॅगॉन]]) इमारत बांधणी सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gov/News/Feature-Stories/story/Article/2770281/pentagon-construction-history/ |title=Pentagon Construction History |website=U.S. Department of Defense |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या उपस्थितीत [[आझाद हिंद सेना|आझाद हिंद सेनेच्या]] बैठकीत [[जन गण मन]] हे गीत पहिल्यांदा राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subhas Chandra Bose and Jana Gana Mana |url=https://www.indiatoday.in/history/story/jana-gana-mana-azad-hind-fauj-netaji-1891234-2021-12-27 |work=India Today |date=27 December 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]ने [[कॉर्सिका]] आणि [[कोसोव्हो]] भागांवर ताबा मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/germans-occupy-corsica |title=World War II Timeline 1943 |website=History.com |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[रॉयल एर फोर्स]]ने [[डार्मश्टाट]] शहरावर केलेल्या बॉम्बफेकीमुळे ११,५०० नागरिक ठार झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Darmstadt Bombing WWII |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29158210 |work=BBC News |date=11 September 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या सैन्याने [[बोर्निओ]] येथील बाटु लिंटांग युद्धकैदी छावणी मुक्त केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.awm.gov.au/collection/C263012 |title=Batu Lintang Camp Liberation |website=Australian War Memorial |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[वर्ल्ड वाइड फंड फॉर नेचर|वर्ल्ड वाइल्डलाइफ फंड]] (WWF) या आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण संस्थेची स्थापना झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldwildlife.org/about/history |title=WWF History |website=World Wildlife Fund |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[एर फ्रान्स]] विमान १६११ हे [[नीस]] शहराजवळ भूमध्य समुद्रात कोसळून ९५ जण ठार झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680911-0 |title=Air France Flight 1611 Crash |website=Aviation Safety Network |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[चिली]]मध्ये जनरल [[ऑगुस्तो पिनोशे]] याने लष्करी बंड करून [[साल्वादोर आयेंदे]] यांचे सरकार उलथवून लावले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Chile's 1973 Military Coup |url=https://www.theguardian.com/world/1973/sep/12/chile.pinochet |work=The Guardian |date=12 September 1973}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[ईस्टर्न एरलाइन्स Flight २१२]] हे विमान उत्तर कॅरोलिना येथे कोसळून ६९ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Pages/AAR7509.aspx |title=NTSB Report Flight 212 |website=NTSB |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९७|१९९७]] - नासाचे [[मार्स ग्लोबल सर्व्हेयर]] हे अंतराळयान [[मंगळ ग्रह|मंगळाच्या]] कक्षेत यशस्वीरीत्या पोहोचले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mgs/ |title=Mars Global Surveyor Mission Overview |website=NASA |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००१|२००१]] - अल-कायदाच्या दहशतवाद्यांनी अमेरिकेवर [[सप्टेंबर ११, २००१ चे दहशतवादी हल्ले|भीषण दहशतवादी हल्ले]] केले; [[वर्ल्ड ट्रेड सेंटर]]चे दोन्ही मनोरे आणि [[पेंटॅगॉन]] उद्ध्वस्त होऊन सुमारे ३,००० लोकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=September 11 Attacks Fast Facts |url=https://www.cnn.com/2013/07/27/us/september-11-anniversary-fast-facts/index.html |work=CNN |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००७|२००७]] - [[रशिया]]ने सर्वात शक्तिशाली बिगर-अणुबॉम्बची चाचणी केली, ज्याला 'फादर ऑफ ऑल बॉम्ब्स' असे नाव देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russia tests super-bomb |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6990815.stm |work=BBC News |date=12 September 2007}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. ११८२|११८२]] - [[मिनामोतो नो योरिये]], [[जपान]]चा शोगुन.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Minamoto-Yoriie |title=Minamoto Yoriie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५२४|१५२४]] - [[पियेर दे रोंसार]], फ्रेंच कवी.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Pierre-de-Ronsard |title=Pierre de Ronsard |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८१६|१८१६]] - [[कार्ल झाइस]], जर्मन संशोधक व लेन्स निर्माता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Carl-Zeiss |title=Carl Zeiss |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[ओ. हेन्री]], अमेरिकन कथालेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/O-Henry |title=O. Henry |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[जेम्स जीन्स]], ब्रिटिश खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Sir-James-Jeans |title=Sir James Jeans |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८५|१८८५]] - [[डी.एच. लॉरेन्स]], प्रख्यात इंग्रजी लेखक व कवी.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/D-H-Lawrence |title=D.H. Lawrence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९५|१८९५]] - आचार्य [[विनोबा भावे]], [[भारत रत्न]] विजेते भूदान चळवळीचे प्रणेते व स्वातंत्र्यसेनानी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Acharya Vinoba Bhave Birth Anniversary |url=https://www.thehindu.com/news/national/remembering-vinoba-bhave/article29391234.ece |work=The Hindu |date=11 September 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[आत्माराम रावजी देशपांडे|कवी अनिल]], ज्येष्ठ मराठी कवी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Poet Anil remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/literature/poet-anil/articleshow/6543210.cms |work=Maharashtra Times |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[फर्डिनांड मार्कोस]], [[फिलिपिन्स]]चे १० वे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-E-Marcos |title=Ferdinand Marcos |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[बाशार अल-असाद]], [[सीरिया]]चे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bashar-al-Assad |title=Bashar al-Assad |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[श्रिया शरण]], भारतीय चित्रपट अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Shriya Saran Birthday |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/shriya-saran-birthday/articleshow/94123456.cms |work=The Times of India |date=11 September 2022}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. १०६३|१०६३]] - [[बेला पहिला]], [[हंगेरी]]चा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bela-I |title=Bela I King of Hungary |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १२७९|१२७९]] - [[रॉबर्ट किल्वार्डबी]], कॅंटरबरीचे आर्चबिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Kilwardby |title=Robert Kilwardby |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६८०|१६८०]] - [[गो-मिझुनू]], [[जपान]]चा सम्राट (जन्म १५९६).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Mizunoo |title=Emperor Go-Mizunoo |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[दॉमिंगो फॉस्तिनो सार्मियेंतो]], [[आर्जेन्टिना]]चे राष्ट्राध्यक्ष (जन्म १८११).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Domingo-Faustino-Sarmiento |title=Domingo Faustino Sarmiento |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[सुब्रह्मण्य भारती]], प्रख्यात तमिळ कवी आणि स्वातंत्र्यसेनानी (जन्म १८८२).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Subramania Bharati death anniversary |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/remembering-subramania-bharati/article36401234.ece |work=The Hindu |date=11 September 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[मुहम्मद अली जीना]], [[पाकिस्तान]]चे संस्थापक व पहिले गव्हर्नर जनरल (जन्म १८७६).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Muhammad Ali Jinnah Dies in Karachi |url=https://www.nytimes.com/1948/09/12/archives/jinnah-dies-in-karachi.html |work=The New York Times |date=12 September 1948}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[जनरल यान स्मट्स]], [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचे]] दुसरे पंतप्रधान (जन्म १८७०).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jan-Smuts |title=Jan Smuts |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[निकिता ख्रुश्चेव]], [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] सर्वोच्च नेते (जन्म १८९४).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nikita Khrushchev Dies at 77 |url=https://www.nytimes.com/1971/09/12/archives/khrushchev-dies-in-moscow-at-77.html |work=The New York Times |date=12 September 1971}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[साल्वादोर आयेंदे]], [[चिली]]चे अध्यक्ष (जन्म १९०८).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Salvador Allende dies in Chilean coup |url=https://www.theguardian.com/world/1973/sep/12/chile |work=The Guardian |date=12 September 1973}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[नीम करोली बाबा]], भारतीय आध्यात्मिक गुरू.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Neem Karoli Baba biography |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/religious-places/neem-karoli-baba-ashram/articleshow/92345678.cms |work=The Times of India |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[जॉर्जी मार्कोव्ह]], बल्गेरियन लेखक आणि राजकीय बंडखोर (जन्म १९२९).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Georgi-Markov |title=Georgi Markov |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[महादेवी वर्मा]], ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या हिंदी कवयित्री व लेखिका (जन्म १९०७).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mahadevi Verma Death Anniversary |url=https://www.ndtv.com/education/mahadevi-verma-death-anniversary-facts-about-hindi-poet-2293450 |work=NDTV |date=11 September 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[अभि भट्टाचार्य]], भारतीय चित्रपट अभिनेता (जन्म १९२१).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0080321/ |title=Abhi Bhattacharya |website=IMDb |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[एन. डी. नगरवाला]], भारतीय क्रीडा संघटक व शिक्षणतज्ज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite news |title=ND Nagarwala passes away |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/sports/nd-nagarwala-remembered/ |work=The Indian Express |date=12 September 1998}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[जॉनी युनिटास]], अमेरिकन फुटबॉल खेळाडू (जन्म १९३३).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pro-football-reference.com/players/U/UnitJo00.htm |title=Johnny Unitas Stats |website=Pro Football Reference |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* राष्ट्रीय दिन - [[कॅटलोनिया]].
* शिक्षक दिन - [[लॅटिन अमेरिका]].
* देशभक्त दिन - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]].

== इतर ==
* '११ सप्टेंबर' या नावाची [[निरंजन घाटे]] यांची कादंबरी आहे.

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/11}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

----
[[सप्टेंबर ९]] - [[सप्टेंबर १०]] - '''सप्टेंबर ११''' - [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>o5qx0e8nze6fslw3vx3oc9ypjyge816</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बर्लिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12987</id>
    <revision>
      <id>2709168</id>
      <parentid>2469928</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* शहररचना */</comment>
      <origin>2709168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19880" sha1="ia6xj34t6xl26dvtu5jaie4ao0yfjn9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शहर
| नाव = बर्लिन
| स्थानिक = Berlin
| प्रकार = राजधानी
| चित्र = Berlin Montage 4.jpg
| चित्र_वर्णन = घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने: [[शार्लटनबुर्ग राजवाडा]], [[फर्नसेहटुर्म बर्लिन]], [[राइशस्टाग]], [[बर्लिन कॅथेड्रल]], राष्ट्रीय गॅलरी, पोट्सडामर प्लाट्झ व [[ब्रांडेनबुर्ग फाटक]]
| ध्वज = Flag of Berlin.svg
| चिन्ह = DEU Berlin COA.svg
| नकाशा१ = जर्मनी
|latd = 52 |latm = 30 |lats = 2 |latNS = N
|longd = 13 |longm = 23 |longs = 56 |longEW = E
| देश = जर्मनी
| राज्य = बर्लिन
| प्रांत = 
| जिल्हा =
| स्थापना = अं. इ.स. ११९२
| महापौर = क्लाउस वोवेराइट
| क्षेत्रफळ =  ८९१.८
| उंची = ११२
| लोकसंख्या_वर्ष = ३० एप्रिल २०११&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201104_BE.pdf|title=Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken|work=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]]|date=30 April 2011|अ‍ॅक्सेसदिनांक =17 September 2011|भाषा=जर्मन}}&lt;/ref&gt;
| लोकसंख्या = ३४,७१,७५६
| घनता = ३,८६९.४
| महानगर_लोकसंख्या = ४४,२९,८४७
| वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]]
| वेब = [http://www.berlin.de/ berlin.de]
| nostub = yes
}}
'''बर्लिन''' ({{lang-de|Berlin}}) ही [[जर्मनी]] देशाची राजधानी व [[जर्मनीची राज्ये|१६ राज्यांपैकी]] एक राज्य आहे. सुमारे ३४.७ लाख लोकसंख्या असलेले बर्लिन हे जर्मनीमधील सर्वात मोठे शहर आहे.&lt;ref name=&quot;Population&quot;/&gt; बर्लिन शहर जर्मनीच्या ईशान्य भागात वसले असून ते बर्लिन-[[ब्रांडेनबुर्ग]] ह्या [[युरोप]]ातील सर्वात मोठ्या महानगर क्षेत्राचे केंद्र आहे.

१२व्या शतकाच्या सुमारास स्थापन झालेल्या बर्लिनला युरोपाच्या इतिहासात विशेष स्थान आहे. आजवर बर्लिन ही [[प्रशिया]]च्या राजंत्राची (१७०१ - १९१८), [[जर्मन साम्राज्य]]ाची (१८७१ - १९१८), [[वाइमार प्रजासत्ताक]]ाची (१९१९ - १९३३), [[नाझी जर्मनी]]ची (१९३३ - १९४५) व आजच्या जर्मनी देशाची (१९९० - चालू) राजधानी राहिलेली आहे. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये]] नाझी जर्मनीचा पराभव झाल्यानंतर बर्लिन शहराचे दोन तुकडे करण्यात आले. [[पूर्व बर्लिन]] हे [[पूर्व जर्मनी]]च्या राजधानीचे शहर तर [[पश्चिम बर्लिन]] हे [[पश्चिम जर्मनी]]च्या अधिपत्याखालील शहर हे दोन तुकडे [[बर्लिनची भिंत|बर्लिनच्या भिंतीने]] वेगळे करण्यात आले. १९९० साली जर्मनीच्या एकत्रीकरणानंतर बर्लिनची भिंत पाडून टाकण्यात आली व बर्लिन शहर पुन्हा एकदा एकसंध झाले.

एक जागतिक शहर असलेले बर्लिन हे राजकीय, शैक्षणिक व सांस्कृतिक दृष्ट्या युरोपामधील एक प्रमुख शहर आहे.

== शहररचना ==
[[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये]] बरेचसे बेचिराख झालेले शहर १९५० व १९६० च्या दशकांमध्ये नव्याने बांधण्यात आले. ऐतिहासिक काळापासून अनेक राजवटींचे मुख्य शहर असल्यामुळे बर्लिनमध्ये विविध कलाप्रकाराच्या इमारती आहेत.
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Berlin - Haus des Lehrers &amp; BCC.jpg|अलेक्झांडरप्लाट्झ हा ऐतिहासिक भाग.
चित्र:2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|[[ब्रांडेनबुर्ग फाटक]].
चित्र:BlnHauptbahnhof29.jpg|बर्लिन हाउप्टबाह्नॉफ हे युरोपातील सर्वात मोठे [[रेल्वे स्थानक]] आहे.
चित्र:PotsdamerplatzBerlin.JPG|पोट्सडामर प्लाट्झ
&lt;/gallery&gt;

== इतिहास ==
[[इ.स.चे १२ वे शतक|बाराव्या शतकामध्ये]] स्थापन झालेले बर्लिन हे [[हान्से]] ह्या संघामधील एक प्रमुख शहर होते. इ.स. १७०१ मध्ये [[प्रशियाचे राजतंत्र|प्रशियाच्या राजतंत्राच्या]] निर्माणानंतर बर्लिन हे राजधानीचे शहर बनले.
==भूगोल==
बर्लिन शहर [[जर्मनी]]च्या ईशान्या भागात [[पोलंड]] देशाच्या सीमेच्या ८५ किमी पश्चिमेला [[स्प्री नदी]]च्या काठांवर वसले आहे. [[ब्रांडेनबुर्ग]] राज्याने बर्लिनला सर्व बाजूंनी वेढून टाकले आहे.
=== हवामान ===
बर्लिन शहरामधील [[हवामान]] सौम्य व आर्द्र स्वरूपाचे आहे.
{{Weather box
|location = बर्लिन
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 15.0
|Feb record high C = 17.0
|Mar record high C = 23.0
|Apr record high C = 27.0
|May record high C = 33.0
|Jun record high C = 36.0
|Jul record high C = 37.8
|Aug record high C = 35.0
|Sep record high C = 32.0
|Oct record high C = 25.0
|Nov record high C = 18.0
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 37.8
|Jan high C = 2.9
|Feb high C = 4.2
|Mar high C = 8.5
|Apr high C = 13.2
|May high C = 18.9
|Jun high C = 21.6
|Jul high C = 23.7
|Aug high C = 23.6
|Sep high C = 18.8
|Oct high C = 13.4
|Nov high C = 7.1
|Dec high C = 4.4
|year high C = 13.4
|Jan mean C = 0.5
|Feb mean C = 1.4
|Mar mean C = 4.9
|Apr mean C = 8.7
|May mean C = 14.0
|Jun mean C = 17.0
|Jul mean C = 19.0
|Aug mean C = 18.9
|Sep mean C = 14.7
|Oct mean C = 9.9
|Nov mean C = 4.7
|Dec mean C = 2.0
|year mean C = 9.6
|Jan low C = −1.9
|Feb low C = −1.5
|Mar low C = 1.3
|Apr low C = 4.2
|May low C = 9.0
|Jun low C = 12.3
|Jul low C = 14.3
|Aug low C = 14.1
|Sep low C = 10.6
|Oct low C = 6.4
|Nov low C = 2.2
|Dec low C = −0.4
|year low C = 5.9
|Jan record low C = -21.0
|Feb record low C = -14.0
|Mar record low C = -13.0
|Apr record low C = -4.0
|May record low C = -1.0
|Jun record low C = 4.0
|Jul record low C = 7.0
|Aug record low C = 7.0
|Sep record low C = 0.0
|Oct record low C = -7.0
|Nov record low C = -9.0
|Dec record low C = -17.0
|year record low C = -21.0
|Jan rain mm = 42
|Feb rain mm = 33
|Mar rain mm = 41
|Apr rain mm = 37
|May rain mm = 54
|Jun rain mm = 69
|Jul rain mm = 56
|Aug rain mm = 58
|Sep rain mm = 45
|Oct rain mm = 37
|Nov rain mm = 44
|Dec rain mm = 55
|year rain mm = 571
|Jan rain days = 10.0
|Feb rain days = 8.0
|Mar rain days = 9.1
|Apr rain days = 7.8
|May rain days = 8.9
|Jun rain days = 9.8
|Jul rain days = 8.4
|Aug rain days = 7.9
|Sep rain days = 7.8
|Oct rain days = 7.6
|Nov rain days = 9.6
|Dec rain days = 11.4
|Jan sun = 46.5
|Feb sun = 73.5
|Mar sun = 120.9
|Apr sun = 159.0
|May sun = 220.1
|Jun sun = 222.0
|Jul sun = 217.0
|Aug sun = 210.8
|Sep sun = 156.0
|Oct sun = 111.6
|Nov sun = 51.0
|Dec sun = 37.2
|year sun = 1625.6
|source 1 = विश्व हवामान संस्था ([[संयुक्त राष्ट्रे]])&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.worldweather.org/016/c00059.htm|title=Weather Information for Berlin|accessdate=|date=May 2011}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = HKO&lt;ref name= HKO &gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/berlin_e.htm|title=Climatological Normals of Berlin|accessdate=20 May 2010|work=[[Hong Kong Observatory]]|archive-date=2019-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119204000/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/berlin_e.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|date = ऑगस्ट २०१०}}

== वाहतूक ==
=== विमानवाहतूक ===
बर्लिनमध्ये दोन मोठे विमानतळ आहेत. [[बर्लिन टेगेल विमानतळ|टेगेल विमानतळ]] शहराच्या सीमेत असून [[बर्लिन शोनेफेल्ड विमानतळ|शोनेफेल्ड विमानतळ]] शहराबाहेर [[ब्रांडेनबुर्ग राज्य|ब्रांडेनबुर्ग राज्यात]] आहे. [[लुफ्तांसा]], [[युरोविंग्ज]] आणि [[एर बर्लिन]] टेगेल विमानतळाचा तर [[जर्मनविंग्ज]], [[ईझीजेट]] आणि [[रायनएर]] या कंपन्या शोनेफेल्ड विमानतळाचा वापर करतात.

शोनेफेल्ड विमानतळाला लागून [[बर्लिन ब्रांडेनबुर्ग विमानतळ]] हा नवीन विमानतळ २०१७ च्या शेवटापर्यंत बांधून तयार होईल. त्यानंतर टेगेल विमानतळ बंद करण्यात येईल.

=== रेल्वे ===

=== रस्ते ===

=== सार्वजनिक वाहतूक ===
[[डॉइच बाह्न]] आणि [[बर्लिनेर वेरकेरबिट्रीब]] बर्लिन महानगरात पाच प्रकारच्या सार्वजनिक वाहतूक प्रणाली चालवतात.&lt;ref&gt;[https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/produkte/kleinestatistik/AP_kleinestatistik_de_2015_be.pdf Die kleine Berlin-Statistik 2015]. (जर्मन). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. Accessed 14 February 2016.&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:gold; color:navy;&quot;|प्रणाली
! style=&quot;background:gold; color:navy;&quot;|स्थानके / मार्गिका / एकूण लांबी
! style=&quot;background:gold; color:navy;&quot;|वार्षिक प्रवासी
! style=&quot;background:gold; color:navy;&quot;|नोंदी
|-
|[[बर्लिन एस-बाह्न|एस-बाह्न]]
|१६६/१५/३२७ किमी
|४१,७०,००,०००&lt;small&gt;(२०१५)&lt;/small&gt;
|[[डॉइच बाह्न]]/जमिनीच्या वरून चालणारी द्रुतगती रेल्वे. उपनगरांतून स्थानके.
|-
|[[बर्लिन यू-बाह्न|यू-बाह्न]]
|१७३/१०/१४६ किमी
|५०,७०,००,०००&lt;small&gt;(२०१२)&lt;/small&gt;
|[[बर्लिनेर वेरकेरबिट्रीब|बीव्हीजी]]/२४ तास सुरू असणारी भुयारी रेल्वे
|-
|[[बर्लिन ट्रॅम प्रणाली|ट्रॅम]]
|४०४/२२/१८९ किमी
|१८,१०,००,०००&lt;small&gt;(२०१४)&lt;/small&gt;
|बीव्हीजी/शहराच्या पूर्व भागात
|-
|[[बर्लिन बस प्रणाली|बस]]
|३,२२७/१५१/१,६२६ किमी
|४०,५०,००,०००&lt;small&gt;(२०१४)&lt;/small&gt;
|बीव्हीजी/शहरभर सगळीकडे सेवा/६२ रात्रीचे मार्ग
|-
|[[फेरी]]
|५ मार्गिका
|
|बीव्हीजी/इतर मार्गिकांवरील तिकिट येथे चालते
|}

==कला==
== खेळ ==
[[File:Berliner Olympiastadion night 2.jpg|thumb|येथील [[ऑलिंपिक मैदान (बर्लिन)|ऑलिंपिक स्टेडियममध्ये]] [[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धा व [[२००६ फिफा विश्वचषक]] स्पर्धेमधील अंतिम सामना खेळवण्यात आले होते.]]
[[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धेचे बर्लिन हे यजमान शहर होते. तसेच [[२००६ फिफा विश्वचषक अंतिम सामना]] येथे खेळवला गेला होता. [[फुटबॉल]] हा येथील सर्वात लोकप्रिय खेळ असून [[फुसबॉल-बुंडेसलीगा]]मध्ये खेळणारा [[हेर्था बे.एस.से.]] हा बर्लिनमधील प्रमुख फुटबॉल क्लब आहे.
==शिक्षण==
== जुळी शहरे ==
जगातील १७ शहरे बर्लिनची अधिकृत [[जुळी शहरे]] आहेत.&lt;ref name=Berlinsistercities&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html|title=बर्लिनचे परराष्ट्रीय संबंध|work=Berlin Mayor's Office|accessdate=22 August 2010|archive-date=2010-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908235902/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* १९६७ {{Flag icon|US}} '''[[लॉस एंजेल्स]]''', [[अमेरिका]]
* १९८७ {{Flag icon|France}} '''[[पॅरिस]]''', [[फ्रान्स]]
* १९८८ {{Flag icon|Spain}} '''[[माद्रिद]]''', [[स्पेन]]
* १९८९ {{Flag icon|Turkey}} '''[[इस्तंबूल]]''', [[तुर्कस्तान]]
* १९९१ {{Flag icon|Poland}} '''[[वॉर्सॉ]]''', [[पोलंड]]&lt;ref name=&quot;Warsaw&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|title=Miasta partnerskie Warszawy|work=um.warszawa.pl|publisher=Biuro Promocji Miasta|date=4 May 2005|accessdate=29 August 2008|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* १९९१ {{Flag icon|Russia}} '''[[मॉस्को]]''', [[रशिया]]
|valign=&quot;top&quot;|
* १९९१ {{Flag icon|Hungary}} '''[[बुडापेस्ट]]''', [[हंगेरी]]
* १९९२ {{Flag icon|Belgium}} '''[[ब्रसेल्स]]''', [[बेल्जियम]]
* १९९३ {{Flag icon|Indonesia}} '''[[जाकार्ता]]''', [[इंडोनेशिया]]
* १९९३ {{Flag icon|Uzbekistan}} '''[[ताश्कंत]]''', [[उझबेकिस्तान]]
* १९९३ {{Flag icon|Mexico}} '''[[मेक्सिको सिटी]]''', [[मेक्सिको]]
* १९९४ {{Flag icon|PRC}} '''[[बीजिंग]]''', [[चीन]]
|valign=&quot;top&quot;|
* १९९४ {{Flag icon|Japan}} '''[[तोक्यो]]''', [[जपान]]
* १९९४ {{Flag icon|Argentina}} '''[[बुएनोस आइरेस]]''', [[आर्जेन्टिना]]
* १९९५ {{Flag icon|Czech Republic}} '''[[प्राग]]''', [[चेक प्रजासत्ताक]]
* २००० {{Flag icon|Namibia}} '''[[विंडहोक]]''', [[नामिबिया]]
* २००० {{Flag icon|UK}} '''[[लंडन]]''', [[युनायटेड किंग्डम]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== हे सुद्धा पहा ==
*[[राइचश्टाग]]
*[[ब्रांडेनबुर्ग फाटक]]
* [[बर्लिनची भिंत]]

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.berlin.de/international/index.en.php/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208010758/http://www.berlin.de/international/index.en.php/ |date=2013-02-08 }}
* [http://www.businesslocationcenter.de/en/Start/index.html व्यापार दालन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518143604/http://www.businesslocationcenter.de/en/Start/index.html |date=2011-05-18 }}
* [http://www.hauptstadtregion-berlin-brandenburg.de/ महानगर क्षेत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100313065659/http://www.hauptstadtregion-berlin-brandenburg.de/ |date=2010-03-13 }}
*{{wikivoyage|Berlin|बर्लिन}}
{{commons|Berlin|बर्लिन}}

{{जर्मनीची राज्ये}}
{{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}}
{{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}}

[[वर्ग:बर्लिन| ]]
[[वर्ग:जर्मनीमधील शहरे]]
[[वर्ग:जर्मनीची राज्ये]]
[[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]]</text>
      <sha1>ia6xj34t6xl26dvtu5jaie4ao0yfjn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॅलिफोर्निया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13470</id>
    <revision>
      <id>2709119</id>
      <parentid>2037094</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9711" sha1="mtdqxmt1vrmu588ikvygyijmu3raqjw" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = कॅलिफोर्निया&lt;br /&gt;California
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of California.svg
 | चिन्ह = Seal of California.svg
 | टोपणनाव = ''द गोल्डन स्टेट (The Golden State)''
 | ब्रीदवाक्य = ''Eureka''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA CA.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = 
 | राजधानी = [[साक्रामेंटो]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[लॉस एंजेलस]]
 | सर्वात मोठे महानगर = 
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = ३
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = 
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = ४,२३,९७०
 | रुंदी किमी = ४००
 | लांबी किमी = १,२४०
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = ४.७
 | लोकसंख्या क्रमांक = १
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = ११
 | सन २००० लोकसंख्या = ३,७२,५३,९५६
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = ९०.५
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = $६१,०२१
 | उत्पन्न क्रमांक = ९
 | प्रवेशदिनांक = ९ सप्टेंबर १८५०
 | प्रवेशक्रम = ३१
 | आयएसओकोड = US-CA
 | संकेतस्थळ = ca.gov
 | तळटिपा = 
 }}
'''कॅलिफोर्निया''' ({{lang-en|California}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] पश्चिमेकडील [[प्रशांत महासागर]]ाच्या किनाऱ्यावरील एक राज्य आहे. अमेरिकेत सर्वाधिक लोकसंख्या असणारे हे राज्य आकाराने देशातील तिसऱ्या क्रमांकाचे आहे ([[अलास्का]] व [[टेक्सास]] खालोखाल). अमेरिकेच्या ५० सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांपैकी ८ शहरे कॅलिफोर्निया राज्यात स्थित आहेत.

कॅलिफोर्नियाच्या पश्चिमेला [[प्रशांत महासागर]], दक्षिणेला [[मेक्सिको]]चे [[बाशा कालिफोर्निया|बाहा कॅलिफोर्निया]] हे राज्य, उत्तरेला [[ओरेगन|ओरेगॉन]] तर पूर्वेला [[नेव्हाडा]] व [[ऍरिझोना|ऍरिझोना]] ही राज्ये आहेत. [[सॅक्रामेंटो]] ही कॅलिफोर्नियाची राजधानी असून [[लॉस ऍन्जलीस]] हे सर्वात मोठे शहर व महानगर आहे.  

१९व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत कॅलिफोर्निया हा मेक्सिकोचा भाग होता. १८४६-१८४८ दरम्यान झालेल्या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धानंतर हे राज्य अमेरिकेकडे सुपूर्त करण्यात आले व ९ सप्टेंबर १८५० रोजी अमेरिकन संघात विलिन करून घेण्यात आले. ह्याच काळात कॅलिफोर्नियामध्ये मोठ्या प्रमाणावर [[सोने|सोन्याच्या]] खाणींचा शोध लागला व अमेरिकेच्या इतर भागातून व सर्व जगभरातून स्थलांतर करणाऱ्या लोकांचे लोंढे येथे येऊ लागले. [[लॉस ऍन्जलीस]] येथील [[हॉलिवूड]] ह्या सिनेउद्योगामुळे, येथील नैसर्गिक सौंदर्यासाठी मोठ्या संख्येने बेट देणाऱ्या पर्यटकांमुळे व [[सिलिकॉन व्हॅली]]मधील अतिविकसित तंत्रज्ञान उद्योगांमुळे कॅलिफोर्नियाची भरभराट झाली आहे. सध्या अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेतील १३ टक्के वाटा उचलणाऱ्या कॅलिफोर्नियाचा जीडीपी $१.८१२ सहस्रअब्ज  इतका आहे.

== मोठी शहरे ==
खालील १० शहरे कॅलिफोर्नियामधील सर्वात मोठी शहरे आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!क्रम!!शहर!!लोकसंख्या!!चित्र!!वर्णन
|-
|१
|[[लॉस ऍन्जलीस]]
|३७,९२,६२१
| [[चित्र:LA Skyline Mountains2.jpg|250px]]
| अमेरिकेतील दुसऱ्या क्रमांकाचे व देशाच्या अर्थकारणामधील आघाडीचे शहर. [[हॉलिवूड]] येथील सिनेउद्योग जगातील सर्वात मोठा आहे.
|-
|२
|[[सॅन डियेगो]]
|१३,०७,४०२
| [[चित्र:Panorama de San Diego.jpg|250px]]
| हे शहर अमेरिकेमधील सर्वात राहण्यायोग्य शहर मानले जाते.
|-
|३
|[[सॅन होजे]]
|९,४५,९४२
| [[चित्र:USA-San Jose-Downtown-1.jpg|250px]]
| अमेरिकेतील दहाव्या क्रमांकाचे व [[सिलिकॉन व्हॅली]]मधील प्रमुख शहर.
|-
|४
|[[सॅन फ्रॅन्सिस्को]]
|८,०५,२३५
| [[चित्र:Lightmatter sanfrancisco.jpg|250px]]
| एक आंतरराष्ट्रीय पर्यटनकेंद्र.
|-
|५
|[[फ्रेस्नो]]
|५,०२,३०३
| [[चित्र:Downtownfresnoskyline.jpg|250px|]]
| कॅलिफोर्नियाच्या कृषीप्रधान भागातील एक मोठे शहर.
|-
|६
|[[सॅक्रामेंटो]]
|४,९०,४८८
| [[चित्र:Sacramento Skyline (cropped).jpg|250px|]]
| उत्तर भागात वसलेले हे शहर कॅलिफोर्नियाची राजधानी आहे.
|-
|७
|[[लॉंग बीच, कॅलिफोर्निया|लॉंग बीच]]
|४,६२,२५७
| [[चित्र:LongBeachskyline.jpg|250px|]]
| लॉस ऍन्जलीसचे उपनगर असलेले हे शहर जगातील सर्वात मोठ्या बंदरांपैकी एक आहे.
|-
|८
|[[ओकलंड]]
|३,९०,७२४
| [[चित्र:OaklandnightskylineandLakeMerritt.jpg|250px]]
| सॅन फ्रॅन्सिस्को भागातील एक मोठे शहर
|-
|९
|[[बेकर्सफील्ड]]
|३,४७,४८३
| [[चित्र:2008-0621-Bakersfield-pan.JPG|250px]]
| कॅलिफोर्नियातील सर्वाधिक वेगाने वाढणारे शहर.
|-
|१०
|[[ऍनाहाइम]]
|३,३६,२६५
| [[चित्र:Disneylandcastle.jpg|250px]]
| ऑरेंज काउंटीमधीला सर्वात मोठे शहर
|}

== गॅलरी ==
&lt;Gallery mode=Packed&gt;
चित्र:Emerald Bay.jpg|[[नेव्हाडा]]च्या सीमेवर स्थित [[टाहो सरोवर]].
चित्र:GoldenGateBridge.jpg|[[सॅन फ्रान्सिस्को]]मधील जगप्रसिद्ध [[गोल्डन गेट ब्रिज]].
चित्र:California Map.PNG|कॅलिफोर्नियामधील प्रमुख रस्ते व महामार्ग
चित्र:Sacramento Capitol.jpg|कॅलिफोर्निया राज्य संसद भवन
&lt;/Gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
*[http://ca.gov/ अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|California|कॅलिफोर्निया}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:कॅलिफोर्निया| ]]</text>
      <sha1>mtdqxmt1vrmu588ikvygyijmu3raqjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14071</id>
    <revision>
      <id>2708977</id>
      <parentid>2708025</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रसारित कार्यक्रम */</comment>
      <origin>2708977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38533" sha1="pl4wyv8cts27wj5te4yjrzatpvpokji" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = झी मराठी
|चित्र             = Zee marathi logo 2025.jpg
|चित्रसाईज         = 200px
|चित्रमाहिती         = 
|चित्र२            = 
|चित्र२साईज        = 
|चित्र२माहिती        = 
|सुरुवात           = १५ ऑगस्ट १९९९
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = 
|मालक            = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]]
|ब्रीदवाक्य          = मी मराठी, झी मराठी
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८
|जुने नाव          = अल्फा टीव्ही मराठी
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]]
|प्रसारण वेळ        = दुपारी १२ ते २.३० आणि संध्या. ६ ते रात्री ११ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ         = http://www.zeemarathi.com
}}

'''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== लोगो ==
[[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]]
[[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]]
[[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]]

== माहिती ==
सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून &quot;आपली दुपार, झी मराठी दुपार&quot; नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत.

कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते.

मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात.

झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला.

=== ॲप्लिकेशन्स ===
झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत.
# झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप)
# तुमचं आमचं जमलं ॲप
# होम मिनिस्टर ॲप
# किसान अभिमान ॲप
# टॅलेंट ॲप

=== नाटक ===
झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली.
# [[हॅम्लेट]]
# आरण्यक
# नटसम्राट
# अलबत्या गलबत्या
# एका लग्नाची पुढची गोष्ट
# तिला काही सांगायचंय!
# इडियट्स
# राजाला जावई हवा
# कापूसकोंड्याची गोष्ट
# झुंड
# तीसरे बादशाह हम!
# इब्लिस
# नियम व अटी लागू

== प्रसारित कार्यक्रम ==
=== मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वार
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| २३ सप्टेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| दररोज (१ तास)
| दुपारी १ वाजता
| बंगाली मालिका कृष्णकोळी
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी २ वाजता
| कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| [[शुभ श्रावणी]]
| सोम-शनि
| संध्या. ६.३० वाजता
| तेलुगू मालिका अम्मायी गारू
|-
| १५ जून २०२६
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| rowspan=&quot;5&quot;| दररोज
| संध्या. ७ वाजता
| तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं
|-
| १३ एप्रिल २०२६
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| तमिळ मालिका वीरा
|-
| १६ मार्च २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम
|-
| ३० जून २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| rowspan=&quot;3&quot;| सोम-शुक्र
| रात्री ९.३० वाजता
| बंगाली मालिका जगद्धात्री
|-
| २ जून २०२५
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|
|-
| १७ फेब्रुवारी २०२५
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे
|}

=== नव्या मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| लवकरच...
| इच्छाधारी नागीण
| rowspan=&quot;3&quot; {{TBA}}
| हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा
|-
| धाकट्या सूनबाई
| हिंदी मालिका छोटी बहू
|-
| येतेच आता मी नांदायला!
|
|}

=== कथाबाह्य कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! कथाबाह्य कार्यक्रम
! वार
! वेळ
|-
| ८ जून २०२०
| [[वेध भविष्याचा]]
| दररोज
| सकाळी ७ वाजता
|- 
| ९ ऑगस्ट २०२५
| [[आम्ही सारे खवय्ये]]
| rowspan=&quot;2&quot;| शनि-रवि
| दुपारी १२ वाजता
|-
| २२ ऑगस्ट २०२६
| [[सा रे ग म प (कार्यक्रम)|सा रे ग म प]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| ३१ ऑगस्ट २०२६
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| सोम-शनि
| संध्या. ६ वाजता
|}

== जुन्या मालिका ==
# [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]]
# [[३६ गुणी जोडी]]
# [[४०५ आनंदवन]]
# [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]
# [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]]
# [[अग्गंबाई सासूबाई]]
# [[अग्गंबाई सूनबाई]]
# [[अजूनही चांदरात आहे]]
# [[अधुरी एक कहाणी]]
# [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]]
# [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
# [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]]
# [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]]
# [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]]
# [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]]
# [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]
# [[अवघाचि संसार]]
# [[असंभव (मालिका)|असंभव]]
# [[असे हे कन्यादान]]
# [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]
# [[आभाळमाया]]
# [[आभास हा]]
# [[उंच माझा झोका]]
# [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]
# [[एक गाव भुताचा]]
# [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
# [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]
# [[एकाच ह्या जन्मी जणू]]
# [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]
# [[का रे दुरावा]]
# [[काय घडलं त्या रात्री?]]
# [[कारभारी लयभारी]]
# [[काहे दिया परदेस]]
# [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]
# [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]
# [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]
# [[खुलता कळी खुलेना]]
# [[गाव गाता गजाली]]
# [[गुंतता हृदय हे]]
# [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
# [[घरात बसले सारे]]
# [[घेतला वसा टाकू नको]]
# [[चंद्रविलास]]
# [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]]
# [[जगाची वारी लयभारी]]
# [[जय मल्हार]]
# [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]]
# [[जागो मोहन प्यारे]]
# [[जाडूबाई जोरात]]
# [[जावई विकत घेणे आहे]]
# [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
# [[टोटल हुबलाक]]
# [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]]
# [[ती परत आलीये]]
# [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]]
# [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
# [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
# [[तुझ्यात जीव रंगला]]
# [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]]
# [[तुला पाहते रे]]
# [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
# [[तू चाल पुढं]]
# [[तू तिथे मी]]
# [[तू तेव्हा तशी]]
# [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
# [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
# [[दिल दोस्ती दोबारा]]
# [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]]
# [[देवमाणूस]]
# [[देवमाणूस २]]
# [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]]
# [[नवरी मिळे हिटलरला]]
# [[नवा गडी नवं राज्य]]
# [[नांदा सौख्य भरे]]
# [[नाममात्र]]
# [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
# [[पारू (मालिका)|पारू]]
# [[पाहिले न मी तुला]]
# [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]
# [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
# [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]]
# [[बंधन (मालिका)|बंधन]]
# [[बाजी (मालिका)|बाजी]]
# [[भागो मोहन प्यारे]]
# [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]
# [[भाग्याची ही माहेरची साडी]]
# [[मन उडु उडु झालं]]
# [[मन झालं बाजिंद]]
# [[मला सासू हवी]]
# [[मस्त महाराष्ट्र]]
# [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]]
# [[माझा होशील ना]]
# [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]
# [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
# [[माझे पती सौभाग्यवती]]
# [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
# [[मालवणी डेझ]]
# [[मिसेस मुख्यमंत्री]]
# [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]]
# [[या सुखांनो या]]
# [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]
# [[रात्रीस खेळ चाले]]
# [[रात्रीस खेळ चाले २]]
# [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
# [[राधा ही बावरी]]
# [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]
# [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]]
# [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]]
# [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]]
# [[लाखात एक आमचा दादा]]
# [[लागिरं झालं जी]]
# [[लाडाची मी लेक गं!]]
# [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]]
# [[वहिनीसाहेब]]
# [[वादळवाट]]
# [[वारस (मालिका)|वारस]]
# [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
# [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
# [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]
# [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]
# [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]]
# [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]
# [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
# [[सारं काही तिच्यासाठी]]
# [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]]
# [[साहेब बीबी आणि मी]]
# [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
# [[हम तो तेरे आशिक है]]
# [[हृदयी प्रीत जागते]]
# [[होणार सून मी ह्या घरची]]
# अग्निपरीक्षा
# आक्रित
# अल्फा स्कॉलर्स
# अल्फा बातम्या
# आमच्यासारखे आम्हीच
# आकाश पेलताना
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# आमने सामने
# अर्थ
# अभियान
# असा मी तसा मी
# बुक शेल्फ
# बुवा आला
# बोल बाप्पा
# भटकंती
# चक्रव्यूह एक संघर्ष
# कॉमेडी डॉट कॉम
# क्रिकेट क्लब
# शेफ व्हर्सेस फ्रीज
# डार्लिंग डार्लिंग
# दे धमाल
# डिटेक्टिव्ह जय राम
# दिलखुलास
# दुहेरी
# दुनियादारी
# एक हा असा धागा सुखाचा
# एका श्वासाचे अंतर
# गहिरे पाणी
# घडलंय बिघडलंय
# गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र
# गीतरामायण
# हा कार्यक्रम बघू नका!
# हसा चकट फू
# हाऊसफुल्ल
# होम स्वीट होम
# इंद्रधनुष्य
# जगावेगळी
# जल्लोष गणरायाचा
# जिभेला काही हाड
# जोडी नं.१
# कथाकथी
# खरंच माझं चुकलं का?
# किनारा
# कोपरखळी
# क्या बात है!
# मानसी तुमच्या घरी
# मेघ दाटले
# मिसाळ
# मिशा
# मृण्मयी
# मुंबई पोलीस
# नमस्कार अल्फा
# नायक
# नुपूर
# पतंजलि योग
# पाऊस येता येता
# पेशवाई
# पिंपळपान
# पोलीस फाईल्स
# प्रपंच
# राम राम महाराष्ट्र
# रिमझिम
# रेशीमगाठी
# ऋणानुबंध
# साईबाबा
# सांजभूल
# सूरताल
# सौदामिनी
# शॉपिंग शॉपिंग
# श्रावणसरी
# थरार
# तुंबाडचे खोत
# युनिट ९
# वाजवू का?
# व्यक्ती आणि वल्ली
# वस्त्रहरण
# युवा
# झी न्यूझ मराठी
# झाले मोकळे आकाश
# झुंज

=== अनुवादित मालिका ===
# [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] 
# [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]]

== कथाबाह्य कार्यक्रम ==
# [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे)
# [[फू बाई फू]] (९ पर्वे)
# [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे)
# [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे)
# [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे)
# [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे)
# [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे)
# [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे)
# [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे)
# [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे)
# [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे)
# [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे)
# [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे)
# [[ड्रामा जुनिअर्स]]
# [[चल भावा सिटीत]]
# [[जाऊ बाई गावात]]
# [[अळी मिळी गुपचिळी]]
# [[कानाला खडा]]
# [[झिंग झिंग झिंगाट]]
# [[डब्बा गुल]]
# [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]]
# [[तुमचं आमचं जमलं]]
# [[बस बाई बस]]
# [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]]
# [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]]
# [[महा मिनिस्टर]]
# [[महाराष्ट्राची लोकधारा]]
# [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]
# [[हे तर काहीच नाय]]
# [[अवघा रंग एक झाला]]

== रिॲलिटी शो ==
झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत.

=== चला हवा येऊ द्या ===
{{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}}
[[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो.

=== फू बाई फू ===
{{मुख्य|फू बाई फू}}
फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे.

=== एका पेक्षा एक ===
{{मुख्य|एका पेक्षा एक}}
एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते.

=== सा रे ग म प ===
{{मुख्य|सा रे ग म प (कार्यक्रम)}}
सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:-

* स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले.
* स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला.
* लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला  [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे
* अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]]
* आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड   
* लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]]
* पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]]  
* रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]]

या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच &quot;सा रे ग म प&quot;ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने &quot;सा रे ग म प&quot; द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे.

== पुरस्कार सोहळे ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!पुरस्कार
!संदर्भ
|-
|२००० – चालू
|''झी चित्र गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२००४ – चालू
|''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१३ – २०२३
|''उंच माझा झोका पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१५ – चालू
|''झी नाट्य गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]]
[[वर्ग:झी मराठी]]</text>
      <sha1>pl4wyv8cts27wj5te4yjrzatpvpokji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिक्कीम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14306</id>
    <revision>
      <id>2709139</id>
      <parentid>2640787</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23846" sha1="n4uuoebncgr8esirfr61tcxd394fzsm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य IN
| राज्य_नाव = सिक्कीम
| स्थापना_दिनांक = १६ मे १९७५
| चित्र_नकाशा = India Sikkim locator map.svg
| राजधानी_शहर = [[गंगटोक]]
| अक्षांश = 27.33
| रेखांश = 88.62
| सर्वात_मोठे_शहर = [[गंगटोक]]
| सर्वात_मोठे_मेट्रो_शहर = 
| जनगणना_वर्ष = २०११
| लोकसंख्या_संख्या = ६,१०,५५७
| लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = २८
| लोकसंख्या_घनता = ७६.१७
| क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ७,०९६
| क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = २७
| जिल्हे_संख्या = ४
| राज्यपाल_नाव = [[गंगा प्रसाद]]
| मुख्यमंत्री_नाव = [[प्रेम सिंह तमांग]]
| सभापती_नाव = 
| सभापती_पद_नाव = 
| कायदेमंडळ_प्रकार = विधानसभा
| कायदेमंडळ_जागा_संख्या = ३२
| उच्च_न्यायालय = [[सिक्कीम उच्च न्यायालय]]
| लोकसभा = १
| राज्यभाषा = [[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
| राज्य_संकेतनाम = IN-SK
| संकेतस्थळ = sikkim.nic.in/
| राज्यचिन्ह = 
| तळटिपा = 
}}

'''सिक्कीम''' हे [[भारत]] देशाच्या [[ईशान्य भारत|ईशान्य]] भागातील एक [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्य]] आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iY4bVR9--XAC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=sikkim&amp;hl=en|title=History, Culture and Customs of Sikkim|last=Subba|first=J. R.|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-212-0964-9|language=en}}&lt;/ref&gt; [[हिमालय]] पर्वतरांगेमध्ये वसलेल्या सिक्कीमच्या दक्षिणेला भारताचे [[पश्चिम बंगाल]] हे राज्य, पूर्वेस [[भूतान]], पश्चिमेस [[नेपाळ]] तर उत्तरेस [[चीन]] देशाचा [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश]] आहेत. आकाराने [[गोवा|गोव्याखालोखाल]] दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात लहान राज्य असलेले सिक्कीम येथील निसर्ग सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे. [[कांचनगंगा|कांचनजंगा]] हे जगातील तिसरे सर्वात उंच पर्वतशिखर सिक्कीम व नेपाळच्या सीमेवर आहे.

सिक्कीममधील बहुसंख्य जनता नेपाळी वंशाची असून [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] हा येथील प्रमुख धर्म आहे.

==प्रास्ताविक==
[[चित्र:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|इवलेसे|गुरू रिनपोचे यांची ३५ मी. उंच मूर्ती सिक्किम]]
एकीकडे कांचनगंगासारखी बर्फाच्छादित हिमशिखरे आणि दुसरीकडे वसंतात डोळ्यांचे पारणे फेडायला लावणारी फुलणारी विविध प्रकारची फुले अशा दोन्ही टोकाच्या गोष्टी सिक्कीममध्ये आहेत. [[नेपाल]], [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[बंगाल]] असे चारही दिशांनी बंदिस्त असे सिक्कीम हे हिमालयाच्या कुशीत असलेले एक छोटे राज्य आहे.

==इतिहास==
[[File:Flickr - Sukanto Debnath - A sweet old Subba lady from Soreng village.jpg|thumb|सोरेंग गावातील वृद्ध महिला]]
सिक्कीममध्ये सतराव्या शतकापर्यंत नामग्याल राजघराण्याची एकसत्ताक पद्धत रूढ होती. राजा [[तेन सिंग न्यामग्याल ने]] युकसोम येथून राजधानी हलवून रबदानसे येथे नेली. पण नेपाळ व भूतान यांच्याकडून सतत होणाऱ्या स्वाऱ्यांनी या छोट्या राज्याची व रहिवाश्यांची वाताहत झाली. ब्रिटिश काळात सिक्कीमचे तत्कालीन हिंदुस्थानच्या मदतीने नेपाळशी युद्ध झाले. त्या वेळी सिक्कीमने [[ब्रिटिश इंडिया]] व नेपाळशी अनुक्रमे [[सुगोली]], तितालिया करार करून हस्तगत केलेला भाग परत मिळवला. भारताचा स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर १९७४ पर्यंत सिक्कीम भारताचे संरक्षित क्षेत्र बनले. सिक्कीमच्या संरक्षण, परराष्ट्र आणि दळणवळणाची जबाबदारी सरकारने स्वीकारली. भारताबरोबर घनिष्ठ संबंध असावेत अशी इच्छा सिक्कीमने व्यक्त केली. त्यानुसार सिक्कीमला सहयोगी राज्य घोषित करण्यात आले. यामुळेही सिक्कीमच्या आकांक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत. म्हणून १९७५ मध्ये पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या राजवटीत सार्वमत घेऊन सिक्कीम भारतीय संघराज्यात सामील झाले व ते भारताचे एक राज्य म्हणून गणले जाऊ लागले. सिक्कीम हे तीन दिशांनी वेगवेगळ्या सीमांनी बंदिस्त असल्याने संरक्षणदृष्ट्या अतिसंवेदनशील आहे, त्यामुळे भारतीय लष्कराचे तेथे वर्चस्व आहे.

==भूगोल==
डोंगराळ भाग असल्याने सतत दरड कोसळणे, पावसाने रस्ते वाहून जाणे, भूकंप वगैरे आपत्तींना सिक्कीम येथील रहिवाशांना सामोरे जावे लागते. त्यातून मार्ग काढणे हे येरागबाळ्याचे काम नव्हे. त्यासाठी सिक्कीममध्ये भारताच्या सैन्याची शाखा, बॉर्डर रोड ऑर्गनायझेशन आहे. तेथील सर्व रस्त्यांची व्यवस्था पाहणे हे त्यांचेच काम. डोंगराळ भागामुळे सिक्कीममध्ये रेल्वेची सोय होणे दुरापास्त आहे. 

==सिक्कीमला जाणे==
राजधानी [[गंगटोक]] येथे बागडोगराहून कारने किंवा हेलिकॉप्टरने जाता येते, पण हेलिकॉप्टरची सेवा दिवसातून एकदाच असते. शिवाय एका वेळेला फक्त चारच माणसे जाऊ शकतात. त्यामुळे प्रायव्हेट टॅक्सीज, बसेस यांची भरपूर वर्दळ असते. [[कोलकाता]] येथून [[सिलिगुडी]] किंवा जलपायगुडीपर्यंत रेल्वेने जाता येते. पुढे बस किंवा टॅक्सीने सिक्कीमला पोहोचता येते. मोठ्या अवजड वाहनांना, आणि दुसऱ्या राज्यातील टूरिस्ट वाहनांना सकाळी ९ ते संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंत गंगटोकमधे अजिबात प्रवेश नसतो. 

सिक्कीमच्या पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण भागातली अनुक्रमे गंगटोक, [[ग्यालशिंग]], [[मंगन]], [[नामची]] ही प्रमुख शहरे आहेत. गंगटोक ही राजधानी असल्याने  ते शहर प्रमुख कचेऱ्या, शाळा, कॉलेजेस, इत्यादींमुळे जास्त वहिवाटीचे व  दाटीवाटीचे आहे.  डोंगराळ भागामुळे रस्ते खूपच अरुंद आणि चढ-उताराचे, त्यामुळे वाहतूकीचे नियम अगदी कडक आहेत,  ते कसोशीने पाळले जातात.

==धर्म==
उत्तर तिबेटमधील तिबेटी, शिवाय नेपाळी लोक फार पूर्वीपासून सिक्कीममध्ये वास्तव्य करून आहेत. इंग्लिश, हिंदी, लेपचा, लिंबू नेपाळी, भूतिया या भाषा प्रामुख्याने व्यवहारात वापरल्या जातात. व्यापाराची बहुतेक धुरा आपल्याकडील मारवाडी लोकांनी सांभाळली आहे. सिक्कीममध्ये प्रामुख्याने हिंदू व बौद्ध धर्माचे लोक आहेत. ख्रिश्चन धर्मीय फारच थोड्या प्रमाणात आहेत. रुमटेक ही सर्वात जुनी मॉनेस्ट्री आहे. नव्या रुमटेकला सोन्याचा स्तूप आहे. पश्चिमेस रुमटेकप्रमाणे पेमियांगत्से मोनेस्ट्री त्याच काळातली आहे. येथे झाडाच्या ढोलीतून कोरलेले धम्मचक्र नक्कीच पाहण्यासारखे आहे. लहान मुले लामा होण्याचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी मोनेस्ट्रीमध्येच राहतात.

==प्रेक्षणीय स्थळे==
===कांचनगंगा===
ज्याला आपण [[कांचनगंगा]] म्हणून ओळखतो ते जगप्रसिद्ध कांग चेन जुंगा हे हिमशिखर सिक्कीमच्या पश्चिम भागात आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/districts/tourists-flock-panchagarh-have-glimpse-kangchenjunga-328918|title=Tourists flock to Panchagarh to have a glimpse Kangchenjunga|date=2021-11-13|website=The Business Standard|language=en|access-date=2021-11-13}}&lt;/ref&gt; ८४५० मी. उंचीचे हे शिखर जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे शिखर आहे. तिथले रहिवासी कांचनगंगाला सोने, चांदी, विविध रत्‍ने, शिवाय धान्य, पवित्र ग्रंथ यांचा खजिना असल्यासारखे पवित्र मानतात. येथे गिर्यारोहणाची क्वचितच परवानगी दिली जाते. गंगटोक येथून कांचनगंगाचे छानपैकी दर्शन होते, पण ती अवाढव्य बर्फाची भिंतच वाटते. 

पश्चिमेस [[पेलिंग]] गावापासून कांचनगंगा अवघ्या ५० किमी. अंतरावर असल्याने आपल्याला संपूर्ण पर्वताचे दर्शन दिवसभर होते. जवळ जाऊन पाहिल्यास शिखरापर्यंत नजर ठरूच शकत नाही. सकाळी सूर्योदयाच्या वेळेस बर्फाच्छादित पर्वतावर पडणारी कोवळी किरणे कांचनगंगा हे नाव सार्थ ठरवतात. दिवसभर आपल्याला कांचनगंगाचे सौंदर्य वेगवेगळ्या अंगाने अनुभवता येते. सूर्योदयावेळी कोवळ्या किरणांमुळे वेगळीच सोनेरी छटा संपूर्ण डोंगरच सोन्याचा करते, तर दुपारी धारदार तलवारीप्रमाणे संपूर्ण डोंगर चमकत असतो आणि रात्री लखलखत्या ताऱ्यांच्या मंद प्रकाशात पांढऱ्याशुभ्र क्षीरसागरासारखा दिसतो. असे हे वेगवेगळे रूप दिवसभर पाहत राहिलो तरी मनाचे समाधान होत नाही. थोड्या उंच जागेवरून कांचनगंगाच्या आसपास असणारी काब्रू, सिमवो, कुंभकर्ण, पांडीम अशी काही शिखरेही नजरेस पडतात.

===मार्तम===
पेलिंगपासून गंगटोकला जाताना वाटेत [[मार्तम]] हे छोटेसे गाव लागते. युनेस्कोने हे गाव दत्तक घेतले आहे. डोंगराळ भागामुळे उंच-सखल जमिनीवर टेरेस फार्मिंगची प्रथा आहे. गाईड आपल्याला संध्याकाळच्या वेळेस गावात फेरफटका मारण्यासाठी घेऊन जातात. येथे काही ठराविक घरांमध्ये हेरिटेज म्हणून अजूनही पूर्वीचीच मांडणी असल्याचे दिसून येते. बटाटा, विविध प्रकारचे बांबू आणि आल्याच्या शेतीतून फिरताना बऱ्ऱ्याच औषधी वनस्पतींचीही लागवड केलेली दिसते. गाीड आपल्याला त्याबद्दल माहिती करून देतात. वेलदोड्याच्या लागवडीसाठी सिक्कीम फार प्रसिद्ध आहे. &lt;br/&gt;
पुढे उत्तरेकडे [[चुंगथान]] येथे रस्त्याचे दोन फाटे फुटतात. एक [[लाचेन]] येथे तर दुसरा [[लाचुंगला]] जातो. लाचेन येथूनच [[तिस्ता]] नदीचा उगम होतो.

==दोंगमार आणि लातुंग==
लाचेन येथे [[गुरू दोंगमार]] हे सरोवर आहे. कडक थंडीतही सरोवराचा विशिष्ट भाग मुळीच गोठत नाही. १२००० फूट उंचीवर हिमशिखरांनी वेढलेले आणि रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या रंगीबेरंगी [[ऱ्होडोडेंड्राॅन]] व पांढरे [[मॅग्नोलिया]] (कवठी चाफा) यामुळे लातुंग हे नेहमीच नटलेले असते. तेथूनच पुढे [[युमथान]], ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’ येथे जाता येते.&lt;br/&gt;
सिक्कीमच्या भौगोलिक स्थानामुळे उंचावर [[पांडा]], [[जंगली मांजर]], [[याक]] असे प्राणी, तर रॉबिन, फ्लाय कॅचर, सँडपायपर असे पक्षी दिसतात. झाडांच्या बाबत पाईन, जुनिपर, फर, सायप्रस वगैरे झाडे आढळतात. ऱ्होडोडेंड्राॅन हा ‘राज्यवृक्ष’ मानला जातो.

==वनस्पती==
[[File:Okhrey Sikkim.jpg|thumb|सिक्कीम मधील प्रेक्षणीय निसर्गदृश्य]]
कॉटन ट्री, वेलची, विविध बांबू, बटाटे आलं यांच्या लागवडीबरोबर रंगीबेरंगी ऑर्किस्, गुलाब, झेंडू, हिरव्यागार भाज्यांचे मळे इथे पाहायला मिळतात.ौ
येथील तपमान २८ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त किंवा शून्य अंश सेल्सिअसच्या खाली उतरत नसल्याने हवा नेहमीच छान, त्यामुळे फळफळावळ, फुलांना तोटा नाही. दरवर्षी गंगटोक येथे ऑर्किडच्या फुलांचे प्रदर्शन भरते. परदेशाप्रमाणे आपल्याकडेही एवढ्या प्रकाराची ऑर्किड असतात याची सामान्यलोकांना कल्पना नसते. फळा-फुलांप्रमाणेच इथले लोक तब्येतीने चांगले दिसतात.
तिस्ता नदी म्हणजे सिक्कीमची जीवनवाहिनी मानली जाते. डोंगराळ भागातल्या लहान लहान उपनद्या मिळून ‘रंगीत’ नदी बनते व तिस्तामध्ये सामावते.

==सण==
सिक्कीममध्ये दसरा, दिवाळीसारखे हिंदू सण, तर तिबेटियन लोसार, लुसांग शिवाय फेब्रुवारीत येणारे नवीन वर्ष जोमाने साजरे केले जाते. त्यादिवशी तिबेटी लोक रंगीत पोषाखात ‘ताशी डिलेक’ अशी आरोळी देत याक डान्स करतात. कांचनगंगाचीही पूजा केली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/71345/sikkim-is-a-cultural-kaleidoscope-in-the-eastern-himalayas|title=5 Reasons Why Sikkim is the Perfect Melting Pot of Cultures|website=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/|language=en|access-date=2021-11-13}}&lt;/ref&gt; जसे वेगवेगळे सण तसेच वेगवेगळ्या खाद्यपदार्थासाठीदेखील सिक्कीम प्रसिद्ध आहे. तेथे मोमो, थेंटुक, ठुपकाशिवाय विविध लोणची, मासे यांची वेगळी चव असते. खास त्या भागातील जंगलात मिळणारे विशिष्ट प्रकारच्या फर्नचे कोवळे कोंब ‘फिड्ल हेडेड फर्न’ची याकचे चीज घालून केलेली भाजी अतिशय चवदार असते.

==क्रीडा==
सिक्कीममध्ये [[रिव्हर राफ्टिंग]], [[ट्रेकिंग]], [[रॅपलिंग]] अशा वेगवेगळ्या क्रीडाप्रकारांचा अनुभव घेता येतो.

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Buddha statue at Buddha Park of Ravangla, Sikkim, India (1).jpg|सिक्कीम येथील बुद्ध मूर्ती
File:Close wing position of Delias agostina Hewitson, 1852 – Yellow Jezebel SIKKIM.jpg|Yellow Jezebel जातीचे सिक्कीममधे दिसणारे फुलपाखरू
File:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|सिक्कीमचा ध्वज
File:Landscape of Sikkim 03.jpg|सिक्कीममधील एक भूप्रदेश
&lt;/gallery&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{सिक्कीम}}

[[वर्ग:ईशान्य भारत]]
[[वर्ग:भारतीय राज्ये]]
[[वर्ग:सिक्कीम]]</text>
      <sha1>n4uuoebncgr8esirfr61tcxd394fzsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टेक्सास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14977</id>
    <revision>
      <id>2709170</id>
      <parentid>2462773</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9936" sha1="nhkpzhrnf6c4pcxod66wvm6l5d4l2lr" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = टेक्सास&lt;br /&gt;Texas
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of Texas.svg
 | चिन्ह =Seal_of_Texas.svg
 | टोपणनाव = ''द लोन स्टार स्टेट (The Lone Star State)''
 | ब्रीदवाक्य = 
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA TX.svg
 | अधिकृत भाषा = अधिकृत भाषा नाही
 | इतर भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इम्ग्लिश]], [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]
 | रहिवासी = टेक्सन
 | राजधानी = [[ऑस्टिन|ऑस्टिन]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[ह्युस्टन]]
 | सर्वात मोठे महानगर = [[डॅलस]]-[[फोर्ट वर्थ, टेक्सास|फोर्ट वर्थ]]
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = २
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = २,६८,८२०
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = ६,९६,२४१
 | रुंदी मैल = 
 | रुंदी किमी = 
 | लांबी मैल = 
 | लांबी किमी = 
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = २.५
 | अक्षांश = 
 | रेखांश = 
 | लोकसंख्या क्रमांक = २
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = २,५१,४५,५६१
 | सन २००० लोकसंख्या = 
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गमैल = ७९.६
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = ३०.८
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = 
 | उत्पन्न क्रमांक = 
 | कमाल उंचीचे स्थान = 
 | कमाल उंची फूट = 
 | कमाल उंची मीटर = 
 | सरासरी उंची फूट = 
 | सरासरी उंची मीटर = 
 | किमान उंचीचे स्थान = 
 | किमान उंची फूट = 
 | किमान उंची मीटर = 
 | प्रवेशदिनांक = २९ डिसेंबर १८४५ 
 | प्रवेशक्रम = २८
 | राज्यपाल = रिक पेरी
 | उपराज्यपाल = 
 | सेनेटर =
 | प्रतिनिधी = 
 | प्रमाणवेळ१ = 
 | प्रमाणवेळ१ कोठे = 
 | प्रमाणवेळ२ = 
 | प्रमाणवेळ२ कोठे = 
 | टपालसंक्षेप = TX
 | रूढ संक्षेप = Tex
 | आयएसओकोड = US-TX
 | संकेतस्थळ = www.texasonline.com/
 | तळटिपा = 
 }}
'''टेक्सास''' ({{lang-en|Texas}}; {{ध्वनी-मदतीविना|En-us-Texas.ogg|टेक्सस}} [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]: तेक्सास) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशातील क्षेत्रफळ व लोकसंख्या ह्या दोन्ही बाबतीत दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य आहे. देशाच्या दक्षिण भागात [[मेक्सिको]]च्या सीमेवरील हे राज्य एकेकाळी मेक्सिकोचा तेखास प्रांत तसेच अमेरिकन संघात विलिन होण्याआधी काही वर्षे स्वतंत्र राष्ट्र ([[टेक्सासचे प्रजासत्ताक]]) होते. 

टेक्सासच्या पूर्वेला [[लुईझियाना]], ईशान्येला [[आर्कान्सा]], उत्तरेला [[ओक्लाहोमा]] व पश्चिमेला [[न्यू मेक्सिको]] ही राज्ये, दक्षिणेला [[मेक्सिको]]ची [[कोआविला]], [[नुएव्हो लिओन]] व [[तामौलिपास]] ही राज्ये तर आग्नेयेस [[मेक्सिकोचे आखात]] आहे. [[ऑस्टिन|ऑस्टिन]] ही टेक्सासची राजधानी आहे तर [[ह्युस्टन]], [[डॅलस]] व [[सॅन ॲंटोनियो]] ही प्रमुख शहरे आहेत.

सध्या टेक्सास हे अमेरिकेतील आर्थिक, सांस्कृतिक, औद्योगिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये एक महत्त्वाचे राज्य आहे. अमेरिकेतील दुसऱ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था असणाऱ्या टेक्सासचा $१.२२८ सहस्त्रअब्ज इतका जीडीपी [[भारत]] देशाच्या जीडीपीसोबत तुलनात्मक आहे. कृषी, खनिज तेलविहीरी, संरक्षण, उर्जा हे टेक्सासमधील काही प्रमुख उद्योग आहेत. टेक्सासमधील व्यापार व उद्योगांसाठी पोषक वातावरण, कमी कर, स्वस्त व मोठ्या संख्येने उपलब्ध असणारा मजूरवर्ग इत्यादी कारणांमुळे अमेरिकेमधील इतर राज्यांमधून (विशेषतः उत्तर व ईशान्येकडील) अनेक उद्योग टेक्सासमध्ये स्थानांतरित झाले आहेत व होत आहेत. ह्यामुळे टेक्सासमधील लोकसंख्यावाढीचा दर अमेरिकेमध्ये सर्वाधिक आहे. २००० ते २०१० ह्या दहा वर्षांदरम्यान टेक्सासाची लोकसंख्या २० टक्क्यांनी वाढली.

भौगोलिक दृष्ट्या मेक्सिकोला लागून असल्यामुळे मेक्सिकन व स्पॅनिश संस्कृतीचा टेक्सासवर पगडा आहे. येथील २७ टक्के रहिवासी [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]] भाषिक आहेत.

==जनसंख्या==
टेक्सासची लोकसंख्या अमेरिकेमध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर आहे ([[कॅलिफोर्निया]] खालोखाल). येथील २/३ लोक महानगर क्षेत्रांमध्ये राहतात.
===मोठी शहरे===
*[[ह्युस्टन]] - २०,९९,४५१
*[[सॅन ॲंटोनियो]] - १३,२७,४०७
*[[डॅलस]] - ११,९७,८१६
*[[ऑस्टिन|ऑस्टिन]] - ७,९०,३९०
*[[फोर्ट वर्थ, टेक्सास|फोर्ट वर्थ]] - ७,४१,२०६
*[[एल पॅसो|एल पॅसो]] - ६,४९,१२१

===मोठी महानगरे===
*डॅलस-[[आर्लिंग्टन, टेक्सास|आर्लिंग्टन]]-फोर्टवर्थ: ६३,७१,७७३
*ह्युस्टन-[[शुगरलॅंड, टेक्सास|शुगरलॅंड]]-[[बेटाउन, टेक्सास|बेटाउन]]: ५९,४६,८००
*सॅन ॲंटोनियो महानगरः २१,४२,५०८
*ऑस्टिन-राउंड रॉकः १७,१६,२८९


==गॅलरी==
&lt;Gallery mode=packed&gt;
चित्र:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|[[ह्युस्टन]]मधील [[नासा]]चे [[जॉन्सन स्पेस सेंटर]].
चित्र:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|[[सान ॲंटोनियो]]मधील [[अलामो]] किल्ला.
चित्र:High Five.jpg|[[डॅलस]]मधील रस्त्यांचे जाळे.
चित्र:Texas State Capitol Night.jpg|टेक्सास राज्य संसद भवन.
चित्र:Texas quarter, reverse side, 2004.jpg|टेक्सासचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/Gallery&gt;

==बाह्य दुवे==
*[http://www.texasonline.com/ अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
*[http://www.thestoryoftexas.com/ टेक्सासचा इतिहास]
{{कॉमन्स|Texas|टेक्सास}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:टेक्सास| ]]


[[zh-yue:德州]]</text>
      <sha1>nhkpzhrnf6c4pcxod66wvm6l5d4l2lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय रेल्वे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15434</id>
    <revision>
      <id>2709116</id>
      <parentid>2675290</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79781" sha1="3133g9skxoyq0zyr1juobxc914v3dnd" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ३ नोव्हेंबर
|वर्ष = २००८
}}
{{माहितीचौकट कंपनी
| नाव = भारतीय रेल्वे
| लोगो = 
| लोगो रुंदी = 
| लोगो शीर्षक = 
| चित्र = Rail Bhavan 1.jpg
| चित्र_रुंदी = 300px
| चित्र_पर्यायी =
| चित्र_शीर्षक = रेल भवन, [[नवी दिल्ली]]
| स्थानिक नाव =
| प्रकार = भारत सरकार-नियंत्रित
| संक्षेप = भा.रे.
| ब्रीदवाक्य = देशाची जीवनवाहिनी
| स्थापना = [[मे ८]], [[इ.स. १८४५]],&lt;ref name=&quot;IRFCA-history-page&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 March 2005|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --&gt; &lt;br/&gt; [[इ.स. १९५१]]मध्ये राष्ट्रीयीकरण.
| विसर्जन = 
| संस्थापक = 
| मुख्यालय शहर =  [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] [[नवी दिल्ली]]
| मुख्यालय देश = [[भारत]]
| मुख्यालय स्थान = 
| स्थानिक कार्यालय संख्या = 
| महत्त्वाच्या व्यक्ती = [[:वर्ग:भारतीय रेल्वेमंत्री|रेल्वे मंत्री]]: [[अश्विनी वैष्णव]],&lt;br/&gt;रेल्वेमंत्री (राज्यमंत्री): [[सुरेश अंगडी]],&lt;br/&gt;रेल्वे बोर्ड अध्यक्ष: अश्विन लोहाणी
| सेवांतर्गत प्रदेश = भारत
| उद्योगक्षेत्र = [[दळणवळण]]
| उत्पादने = इंजिने,&lt;br/&gt;डबे,&lt;br/&gt;संलग्न वस्तू
| सेवा = प्रवासी,&lt;br/&gt;मालवाहतूक,&lt;br/&gt;संलग्न सेवा
| महसूल = १,८९,९०६ कोटी&lt;ref name=&quot;INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19&quot;&gt;[https://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19]&lt;/ref&gt; 
| एकूण उत्पन्न = 
| निव्वळ उत्पन्न = 
| मालमत्ता =
| कर्मचारी संख्या = १२.२७ लाख&lt;ref name=&quot;INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19&quot;/&gt;
| पालक कंपनी = रेल्वे मंत्रालय (भारत)
| विभाग =  १८
| पोटकंपनी = [[डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]]&lt;br/&gt;[[इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन]]&lt;br/&gt;[[कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशन]]&lt;br/&gt;[[इंडियन रेल्वे फायनान्स कॉर्पोरेशन]]&lt;br/&gt;[[मुंबई रेल विकास कॉर्पोरेशन]]&lt;br/&gt;[[रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]]&lt;br/&gt;[[राइट्स लिमिटेड]]&lt;br/&gt;[[इरकॉन इंटरनॅशनल लिमिटेड|इर्कॉन इंटरनॅशनल लिमिटेड]]&lt;br/&gt;[[रेल विकास निगम लिमिटेड]]&lt;br/&gt;[[कंटेनर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया|कंटेनर कॉर्पोरेशन लिमिटेड]]&lt;br/&gt;रेल्वे माहिती प्रणाली केंद्र
| मालक = [[भारत सरकार]]
| संकेतस्थळ = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल्वेचे संकेतस्थळ]
| तळटिपा = 
| आंतरराष्ट्रीय = 
}}
[[Image:India railway schematic map.svg|thumb|भारतीय रेल्वे जाळ्याचा मानचित्र]]

'''भारतीय रेल्वे''' (संक्षेप: भा.रे.) ही भारताची सरकार-नियंत्रित सार्वजनिक रेल्वेसेवा आहे. भारतातील रेल्वेमार्गांची एकूण लांबी ६७,४१५ [[किलोमीटर|कि.मी.]] इतकी आहे. भारतीय रेल्वे दररोज २३१ लाख प्रवासी आणि ३३ लाख टन मालाची वाहतूक करते. भारतीय रेल्वेच्या मालकीत भारतीय रेल्वेमध्ये १२,१४७ इंजिने, ७४,००३ प्रवासी डबे आणि २८९,१८५ वाघिणी आहेत आणि रोज ८,७०२ प्रवासी गाड्यांसहित एकूण १३,५२३ गाड्या धावतात. भारतीय रेल्वेची ३०० रेल्वे यार्डे, २,३०० मालधक्के आणि ७०० दुरुस्ती केंद्रे आहेत. ही रेल्वे जगातील चौथी सर्वांत मोठ्या रेल्वेसेवा आहे. १२.२७ लाख कर्मचारी असलेली भारतीय रेल्वे, कर्मचारीसंख्येत जगातील आठवी सर्वांत मोठी व्यावसायिक [[संस्था]] आहे. रेल्वे विभाग हा [[भारत]] सरकारच्या कें‍द्रीय रेल्वे खात्यातील विभाग, भारतातील संपूर्ण रेल्वे जाळ्याचे नियोजन करतो. रेल्वे खात्याचे कामकाज कॅबिनेट दर्जाचे रेल्वेमंत्री पाहतात व रेल्वे विभागाचे नियोजन रेल्वे बोर्ड करते. भारतीय रेल्वे लांब पल्ल्याच्या व उपनगरीय अशा दोन्ही प्रकारच्या सेवा चालवते. ही जगातील सर्वांत मोठ्या संस्थांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19&quot;&gt;[https://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19]&lt;/ref&gt;

==इतिहास==

भारतात रेल्वे वाहतुकीचा प्रथम आराखडा [[इ.स. १८३२]] सालीच मांडण्यात आला होता. भारतातील पहिली रेल्वे [[इ.स. १८३७]] मध्ये [[चेन्नई]] मध्ये रेड हिल्स पासून चिंतड्रिपेट धावली. तिला रेड हिल रेल्वे असे नाव देण्यात आले आणि विल्यम एवरीने उत्पादित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव्हचा वापर केला. हे रेल्वे सर आर्थर कॉटन बांधले होते आणि मुख्यत्वे मद्रासमधल्या रस्ते-बांधकाम कामासाठी ग्रेनाईट दगडांची वाहतूक करण्यासाठी वापरले जात असे. [[इ.स. १८४४]] साली, भारताचे त्यावेळचे गव्हर्नर जनरल [[लॉर्ड हार्डिंग]] यांनी खाजगी व्यावसायिक मंडळीना रेल्वे व्यवस्था चालू करण्यासाठी परवानगी दिली. दोन नवीन रेल्वे कंपन्यांची स्थापना करण्यात आली आणि [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]ला त्यांना मदत करण्यासाठी सांगण्यात आले. १८४५मध्ये कॉटन [[राजमहेंद्री]] मधील [[डॉलेश्वरम]] येथे गोदावरी बांध बांधकाम बांधला, गोदावरी वर बांध बांधण्यासाठी दगड पुरवतो. पुढील काही वर्षात, [[इंग्लंड]]मधील गुंतवणूकदारांनी दाखवलेल्या व्यावसायिक औत्सुक्याचा भारताची रेल्वे व्यवस्था वृद्धिंगत होण्यात हातभार लागला. १८५१मध्ये सोलानी ॲक्वाडक्ट रेल्वे [[रुरकी]]मध्ये बांधण्यात आली, ज्याला ब्रिटिश अधिकारी नंतर नाव &quot;थॉमसन&quot; नावाच्या स्टीम लोकोमोटिव्हने आणले. सोलनी नदीवर ॲक्क्वाडक्ट बांधकाम साहित्याचा वापर करण्यासाठी हे वापरण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Indian Railways plot toFAQ | कृती=Indian Railways Fan Club | दुवा=http://www.irfca.org/faq| ॲक्सेसदिनांक=१८ जून २००६}}&lt;/ref&gt;

[[एप्रिल १८]], [[इ.स. १८५३]] रोजी भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वेगाडी [[बोरीबंदर]] (नंतरचे ''व्हिक्टोरिया टर्मिनस'', व आताचे [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]]) [[मुंबई]] ते [[ठाणे]] अशी ३४ किलोमीटर (२१ मैल) धावली. साहिब, सिंध आणि सुलतान अशी नावे असलेल्या तीन वाफेच्या इंजिनांनी त्या गाडीला खेचले होते, आणि भारतातील रेल्वे वाहतूकीला औपचारिक सुरुवात झाली. त्यानंतर १८५४मध्ये बंगाल मध्ये [[हावडा]] ते हुगळी हे २४ मैलांचे अंतर कापणारी गाडी सुरू झाली. १८५४ साली मुंबई ठाणे रेल्वे कल्याण पर्यंत वाढवली गेली. तेव्हाच देशाचा पहिला पूल, ठाणे व्हायाडक्ट, आणि  पहिला बोगदा, पारसिक बोगदा बांधण्यात आला. [[कोलकाता]] ते अलाहाबाद [[दिल्ली]] असा लोहमार्गही १८६४ मध्ये पूर्ण केला गेला. [[मुंबई]] ते [[कोलकाता]] रेल्वेमार्ग पूर्ण झाला १८७०मध्ये त्यावरून गाडी धावली. १८८५मध्ये भारतीय बनावटीचे रेल्वे इंजिन बनवण्याची सुरुवात झाली. * प्रसाधनगृहांची सुविधा, १८९१ मध्ये प्रथम दर्जाच्या डब्यांत, १९०७ साली खालच्या वर्गाच्या डब्यांत दिली गेली. पहिली विद्युत रेल्वे, मुंबई व्हीटी ते [[कुर्ला]] दरम्यान, ३ फेब्रुवारी १९२५ रोजी धावली. [[इ.स. १९४७]]पर्यंत भारतात ४२ रेल्वे कंपन्या होत्या. [[इ.स. १९५१]]मध्ये या सर्व संस्थांचे [[राष्ट्रीयीकरण]] करून एक संस्था बनवण्यात आली. पहिली भूमिगत रेल्वे, [[कोलकाता मेट्रो]], २४ ऑक्टोबर १९८४ रोजी धावली. पहिली संगणकीकृत आरक्षण प्रणाली, नवी दिल्ली, १९८६ साली सुरुवात झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Introductory History of Indian Railways| कृती=Glyn's Trains| दुवा=http://www.glynstrains.com/india2.html| ॲक्सेसदिनांक=१९ जून २००५| archive-date=2005-10-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20051018235554/http://www.glynstrains.com/india2.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=Packed-hover&gt;
Image:Tanna Village and Smaller Viaduct (12671597053).jpg|१८५५ मध्ये मुंबईजवळील लहान ठाणे रेल्वे पूल
Image:Tanna Railway Viaduct (9142699593).jpg|१८५५ मध्ये मुंबईजवळील मोठा ठाणे रेल्वे पूल ओलांडणारी एक रेल्वे
Image:IndianRailways1871b.jpg|भारतीय रेल्वे मानचित्र १८७१
Image:India_railways1909a.jpg|भारतीय रेल्वे मानचित्र १९०९
&lt;/gallery&gt;

रेल्वेचे अंदाजपत्रक भारतातील रेल्वे वाहतूकीची निगा राखण्याची, अद्ययावतीकरणाची आणि विकासासाठीची कामे करण्याचा प्रस्ताव रहायचा. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे यात पुढील वर्षाचे आर्थिक प्रस्ताव असतात, जेणेकरून रेल्वेचे प्रवासी व मालवाहतूकीचे भाडे ठरवण्यात येते. या अंदाजपत्रकावर [[भारतीय संसद]] चर्चा करते व बदल सुचवते. हे अंदाजपत्रक [[लोकसभा|लोकसभेत]] साध्या बहुमताने संमत होणे आवश्यक असते. [[राज्यसभा|राज्यसभेला]] यावर टिप्पणी करण्याचा हक्क असतो पण तो रेल्वे मंत्रालयावर बांधिल नसतो. १९२४ च्या ऍकवर्थ समितीच्या सल्ल्यानुसार रेल्वेचे अंदाजपत्रक भारत सरकारच्या अंदाजपत्रकाच्या दोन दिवस आधी (साधारण [[फेब्रुवारी २६]]च्या सुमारास) संसदेत सादर केले जाते. रेल्वेच्या अंदाजपत्रकातील फायदा किंवा तुटवडा सरकारच्या अंदाजपत्रकात दाखवला जातो. रेल्वे अंदाजपत्रक सन २०१८ साली पासून सामान्य अंदाजपत्रक सोबत मिळवला गेला.&lt;ref&gt;[https://www.business-standard.com/budget/article/budget-2018-why-india-merged-railway-union-budget-in-2017-118011700938_1.html Budget 2018: Why India merged Railway, Union Budget in 2017]&lt;/ref&gt;

आयआरचे संशोधन डिझाईन अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन (आरडीएसओ) संशोधन, डिझाइन आणि मानकीकरण करते. वृद्धापकाळातील पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी व त्याची सेवा गुणवत्ता सुधारण्यासाठी रेल्वेने कित्येक उपक्रम हाती घेतले आहेत. २०२० पर्यंत आयआर श्रेणीसुधारित करण्यासाठी {{INRConvert|9.05|t}} गुंतवणूक करण्याची भारत सरकारची योजना आहे.&lt;ref name=&quot;Economic Times&quot;&gt;{{cite web|title=GE, Alstom land $5.6-billion deals to supply locomotives for railways|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/ge-alstom-land-5-6-billion-deals-to-supply-locomotives-for-railways/articleshow/49733686.cms|work=Economic Times|date=10 November 2015|accessdate=13 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151112021946/http://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/ge-alstom-land-5-6-billion-deals-to-supply-locomotives-for-railways/articleshow/49733686.cms|archive-date=12 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; पायाभूत सुविधा आधुनिकीकरणाच्या प्रकल्पांमध्ये हाय-स्पीड रेल्वे समाविष्ट आहे, २०२२ मध्ये प्रथम अहमदाबाद-मुंबई ट्रेन कार्यरत;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/diamond-quadrilateral-of-high-speed-trains/ |title=Diamond quadrilateral of high-speed trains – A Dastidar, Indian Express, 10 June 2014 |access-date=22 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813222712/http://indianexpress.com/article/india/india-others/diamond-quadrilateral-of-high-speed-trains/ |archive-date=13 August 2017 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/india-to-sign-deal-with-japan-to-get-first-bullet-train/article7961724.ece |title=India to sign deal with Japan to get first bullet train – द हिंदू&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=22 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802071232/http://www.thehindu.com/news/national/india-to-sign-deal-with-japan-to-get-first-bullet-train/article7961724.ece |archive-date=2 August 2017 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/indian-cabinet-agrees-to-pick-japan-for-high-speed-rail-project-1449744059 |title=India Said to Pick Japan for High-Speed Rail Project – WSJ&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=22 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518014556/https://www.wsj.com/articles/indian-cabinet-agrees-to-pick-japan-for-high-speed-rail-project-1449744059 |archive-date=18 May 2017 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; {{convert|2700|acre|km2}} {{INRConvert|1070000|c|0}} योजनेंतर्गत ४०० स्थानकांचे पुनर्विकास;&lt;ref name=sta1&gt;[http://www.livemint.com/Companies/NV9ujsKfuh92SnrxtiC86H/Railways-appoints-IRSDC-as-nodal-agency-for-station-redevelo.html Railways appoints IRSDC as nodal agency for station redevelopment]&lt;/ref&gt; [[डिजिटल इंडिया]] - कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी आणि खर्च कमी करण्यासाठी रेल्वेचे डिजीटलायझेशन {{INRConvert|3500000|m|currency_formatting=c|to=USD|year=2017}};&lt;ref name=bg1/&gt; रेन वॉटर हार्वेस्टिंग, डिसेंबर २०१८ पर्यंत १८८५ प्रणाली स्थापित केल्या;&lt;ref name=rain1&gt;[http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=155020 Rain Water Harvesting System In Indian Railway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223102329/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=155020 |date=23 December 2017 }}, 7 December 2016.&lt;/ref&gt; आणि पुनर्वसन रेल्वेच्या जमीनीच्या आणि रुळांच्या बाजूने.&lt;ref name=forest1&gt;[https://news.nationalgeographic.com/2016/07/india-plants-50-million-trees-uttar-pradesh-reforestation/ India Plants 50 Million Trees in One Day, Smashing World Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223102536/https://news.nationalgeographic.com/2016/07/india-plants-50-million-trees-uttar-pradesh-reforestation/ |date=23 December 2017 }}, [[National Geographic]], July 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiantrain.in/live-train-running-status|title=भारतीय रेल्वे Train Running Status|publisher=indiantrain.in|access-date=21 July 2021}}&lt;/ref&gt;

आयात केलेले-इंधन खर्चावर बचत करण्यासाठी सर्व मार्ग विद्युतीकरण असतील. मार्च २०२१ पर्यंत पूर्ण विद्युतीकरणाचे नियोजन करून नोव्हेंबर २०२१ पर्यंत ५०.९० टक्के नेटवर्कचे विद्युतीकरण करण्यात आले.&lt;ref name=bg1&gt;[http://railengdigest.com/project-news/asia/indian-railways-converts-broad-gauge/ Indian Railways orders conversion to Broad Gauge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223102927/http://railengdigest.com/project-news/asia/indian-railways-converts-broad-gauge/ |date=23 December 2017 }}, Rail Digest, 12 April 2017.&lt;/ref&gt; ऑफ-द-ग्रीड सौरऊर्जेवर चालणा गाड्यांचे (२०१७ ते २०२२ दरम्यान) [[सौर ऊर्जा|सौर]] आणि [[पवन ऊर्जा]] १३०० मेगावॅटच्या गीगावाट बसविण्याच्या योजना आहेत; जून २०१८ in मध्ये भारताने जगातील पहिली सौरऊर्जेवर चालणारी ट्रेन आणि रूफटॉप सौर शेतात ५० कोचेस सादर केले.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/indias-first-solar-powered-demu-train-launched/article19281625.ece|title=India’s first solar-powered DEMU train launched|work=द हिंदू|access-date=23 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726225212/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/indias-first-solar-powered-demu-train-launched/article19281625.ece|archive-date=26 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130808115946/http://www.eco-business.com/news/railways-iit-madras-tie-power-ac-coaches-solar-energy/ Railways, IIT-Madras tie up to power AC coaches with solar energy]. ''The Times of India'' (5 August 2013). Retrieved on 17 August 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=solar1&gt;[https://www.curbed.com/2017/7/19/15995536/solar-power-train-india-railways India’s new solar-powered train is the first in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223102640/https://www.curbed.com/2017/7/19/15995536/solar-power-train-india-railways |date=23 December 2017 }}, June 2017&lt;/ref&gt; या प्रयोगाचे प्रारंभिक मूल्यांकन सकारात्मक राहिले.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/309625965_Rail_coaches_with_rooftop_solar_photovoltaic_systems_A_feasibility_study |title=Archived copy |access-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726225212/https://www.researchgate.net/publication/309625965_Rail_coaches_with_rooftop_solar_photovoltaic_systems_A_feasibility_study |archive-date=26 July 2018 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt; रूफटॉप सौर विद्युत दीर्घ-इंधन खर्च कमी करण्यासाठी आणि पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी स्टेशनवर योजना आखली गेली आहे,&lt;ref&gt;{{cite news|title=NORTHERN RAILWAYS TO INSTALL 5 MW ROOFTOP SOLAR IN FOUR OF ITS STATIONS|url=http://mercomcapital.com/northern-railways-to-install-5-mw-rooftop-solar-in-four-of-its-stations#sthash.5S8zaJPl.dpuf|access-date=3 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303201130/http://mercomcapital.com/northern-railways-to-install-5-mw-rooftop-solar-in-four-of-its-stations#sthash.5S8zaJPl.dpuf#sthash.5S8zaJPl.dpuf|archive-date=3 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; आणि  टिकाऊ लाईट-उत्सर्जक डायोड मार्च २०१८ पर्यंत सर्व स्थानकांवरील प्रकाशयोजना पूर्ण झाली ज्यामुळे वीज बिलांमध्ये वर्षाकाठी ५०० दशलक्ष रुपयांची बचत होते.&lt;ref name=led1&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/target-of-installing-led-lights-at-all-stations-achieved-says-railways-118033100391_1.html|title=Target of installing LED lights at all stations achieved, says Railways|first=Press Trust of|last=India|date=31 March 2018|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी मध्ये सर्व मानव रहित पातळी पार केली गेली होती आणि ओव्हरब्रिज आणि अंडरब्रिजद्वारे मानव-स्तरीय पातळी क्रॉसिंग क्रमाने बदलली जात आहेत.&lt;ref name=bg1/&gt;&lt;ref name=umc1&gt;[https://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1575836 All unmanned level crossings (UMLCs) on Broad Gauge (BG) have been eliminated on 31st Jan 2019.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611154206/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=145324 |date=11 June 2016 }}, 12 May 2016.&lt;/ref&gt; इतर सुरक्षा प्रकल्पांमध्ये सर्वप्रथम वातानुकूलित कोचमध्ये २०१८ मध्ये राजधानी एक्स्प्रेस गाड्यांमध्ये सुरू झालेल्या स्वयंचलित फायर अलार्म सिस्टमचा समावेश आहे;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indian Railways develops Automatic Fire and Smoke Detection System|url=http://news.biharprabha.com/2013/09/indian-railways-develops-automatic-fire-and-smoke-detection-system/|accessdate=5 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908145221/http://news.biharprabha.com/2013/09/indian-railways-develops-automatic-fire-and-smoke-detection-system/|archive-date=8 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि ६,०९५ जीपीएस-सक्षम अंतर्देशीय नेव्हिगेशन सिस्टम  रेल्वे सिग्नलिंग उपकरणे (ट्रेन ड्रायव्हर्सना इशारा देण्यासाठी ट्रॅकवर फटाके ठेवण्याची प्रथा बदलून) चार झोनमध्ये स्थापित केली आहेत: [[उत्तर रेल्वे क्षेत्र|उत्तर रेल्वे]], [[उत्तर मध्य रेल्वे क्षेत्र|उत्तर मध्य]], [[उत्तर पूर्व रेल्वे]] विभाग आणि आयसीएफ कोच जागा एलएचबी कोचसह बदलणे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.livemint.com/Companies/NV9ujsKfuh92SnrxtiC86H/Railways-appoints-IRSDC-as-nodal-agency-for-station-redevelo.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-06-20 |archive-date=2017-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223102226/http://www.livemint.com/Companies/NV9ujsKfuh92SnrxtiC86H/Railways-appoints-IRSDC-as-nodal-agency-for-station-redevelo.html |url-status=bot: unknown }}, Livemint, 5 December 2017.&lt;/ref&gt; बिहारमधील दोन नवीन कारखान्यांसह लोकोमोटिव्ह कारखान्यांचे आधुनिकीकरण करण्यात आले आहे: मधेपुरा मधील एक इलेक्ट्रिक लोकोमोटिव्ह कारखाना आणि मारहौरा मधील डिझेल लोकोमोटिव्ह फॅक्टरी आणि एप्रिल ते जुलै २०१४ पर्यंत २,२८,५८५ जैव-शौचालय सुरू करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Locomotive Factories in Bihar: In cold storage for years, two Railway projects to start soon|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/locomotive-factories-in-bihar-in-cold-storage-for-years-two-railway-projects-to-start-soon/|work=Indian Express|date=30 October 2015|accessdate=31 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031004858/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/locomotive-factories-in-bihar-in-cold-storage-for-years-two-railway-projects-to-start-soon/|archive-date=31 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=GE Gets $2.6 Billion Indian Railways Contract|url=https://www.wsj.com/articles/ge-to-help-modernize-indias-rail-system-1447080903|work=Wall Street Journal|date=9 November 2015|accessdate=9 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109183451/http://www.wsj.com/articles/ge-to-help-modernize-indias-rail-system-1447080903|archive-date=9 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rail ministry awards Rs 14,656-cr Marhowra locomotive project to GE|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/rail-ministry-awards-rs-14-656-cr-marhowra-locomotive-project-to-ge-115110900795_1.html|work=Business Standard|date=9 November 2015|accessdate=9 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151112014526/http://www.business-standard.com/article/economy-policy/rail-ministry-awards-rs-14-656-cr-marhowra-locomotive-project-to-ge-115110900795_1.html|archive-date=12 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०१८ ते २०२८ पर्यंत ८०० इलेक्ट्रिक लोकोमोटिव्ह पुरवठा करण्यासाठी अल्स्टॉम सह {{INRConvert|200|बिलियन}} भागीदारी जाहीर केली गेली.&lt;ref name=&quot;Economic Times&quot;/&gt;

== संस्था ==

=== रचना ===

भारतीय रेल्वेची मालकी [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय|रेल्वे मंत्रालयाद्वारे]] [[भारत सरकार]]कडे आहे. भारतीय रेल्वे ही कंपनी नसून भारत सरकारचाच एक विभाग आहे. [अश्विनी वैष्णव] सध्याचे (इ.स.२०२१) [[भारतीय रेल्वे मंत्री|रेल्वेमंत्री]] आहेत. याशिवाय [[आर. वेलू]] व [[नारणभाई जे. राठवा]] हे दोघे उपमंत्री आहेत. भारतीय रेल्वेचा दैनंदिन कारभार भारतीय रेल्वे बोर्ड चालवते. यात सहा सदस्य व एक अध्यक्ष असतात.

भारतीय रेल्वेचे अठरा विभाग मुख्याधिकाऱ्यांच्या (जी.एम.) नियंत्रणाखाली असून ते भारतीय रेल्वे बोर्डाला जबाबदार असतात. प्रत्येक विभाग मंडलांमध्ये विभागलेले असतात व त्यांचे आधिपत्य मंडल अधिकाऱ्यांकडे (डी.आर.एम.) असते. मंडल अधिकारी प्रत्येक मंडलाच्या अभियांत्रिकी, विद्युत, दळणवळण, लेखा, वैयक्तिक, व्यापारी आणि सुरक्षा अधिकाऱ्यांना मार्गदर्शन करतात. यांखाली प्रत्येस स्थानकाचे स्थानकप्रमुख (स्टेशन मास्टर) असतात जे त्यांच्या स्थानकांतून येणाऱ्या जाणाऱ्या गाड्यांची सुरक्षा व व्यवस्था बघतात. या सोळा विभागांशिवाय भारतीय रेल्वेचे सहा उत्पादन केंद्रे आहेत. त्यांचे मुख्याधिकारीही रेल्वे बोर्डाला जबाबदार असतात.

याव्यतिरिक्त रेल्वे विद्युतीकरण केंद्रिय संस्था आणि [[कोलकाता मेट्रो रेल्वे]] बांधकाम विभागांनी हा त्यांचेत्यांचे मुख्याधिकारी असतात.

=== सहाय्यक कंपन्या ===
इतर जाहीर क्षेत्रातील कंपन्याही रेल्वे मंत्रालयाच्या नियंत्रणाखील आहेत. यांपैकी काही:

# [[डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडोर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]]
# [[इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन]]
# [[कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशन]]
# [[इंडियन रेल्वे फायनान्स कॉर्पोरेशन]]
# [[मुंबई रेल विकास कॉर्पोरेशन]]
# [[रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]]
# [[राइट्स लिमिटेड]]
# [[इरकॉन इंटरनॅशनल लिमिटेड|इर्कॉन इंटरनॅशनल लिमिटेड]]
# [[रेल विकास निगम लिमिटेड]]
# [[कंटेनर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया|कंटेनर कॉर्पोरेशन लिमिटेड]]
# रेल्वे माहिती प्रणाली केंद्र, ही रेल्वे बोर्डाच्या नियंत्रणाखालील स्वतंत्र संस्था आहे. ही संस्था भारतीय रेल्वेसाठी संगणक प्रणालींचा विकास करते.

=== विभाग आणि प्रभाग ===
रेल्वे बोर्डाने ठरवल्याप्रमाणे १९५० मध्ये देशातील खासगी रेल्वे कंपन्यांचे अस्तित्त्व संपुष्टात आले. भारतातील सर्व रेल्वे सेवेची सहा रेल्वे विभागांमध्ये (झोन) विभागणी करण्याचे झाली. यानुसार हैदराबादची निझाम रेल्वे, ग्वाल्हेरची सिंदिया रेल्वे आणि घोलपूर रेल्वे यांची मिळून 'मध्य रेल' असा विभाग बनवला. &quot;बॉम्बे बरोडा अँड सेंट्रल इंडिया रेल्वे&quot; (बीबी अँड सीआय), सौराष्ट्र रेल्वे, राजपुताना रेल्वे आणि जयपूर रेल्वे यांना एकत्र करून 'पश्चिम रेल्वे' विभाग बनवण्यात आला. उत्तर रेल्वे ही 'ईस्टर्न पंजाब रेल्वे' व जोधपूर रेल्वे, बिकानेर रेल्वे यांना मिळून बनवण्यात आली. अवध, आसाम, तिरहूत या रेल्वे कंपन्यांच्या एकत्रीकरणातून ईशान्य रेल्वे (उत्तर-पूर्व रेल) स्थापन झाली. 'पूर्व रेल'मध्ये बंगाल-नागपूर रेल्वे आणि &quot;ईस्ट इंडिया रेल्वे कंपनी&quot; यांचा समावेश होता.

[[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेल्वेचे विभाग]]
व्यवस्थापनासाठी भारतीय रेल्वेचे १८ विभाग करण्यात आले आहेत. प्रत्येक रेल्वे विभागाचे देखील प्रभाग पाडण्यात आले आहेत. प्रत्येक प्रभागात एक प्रभागीय कार्यालय असते. असे एकूण ६७ प्रभाग आहेत. [[कोलकाता मेट्रो]]चे मालकी हक्क व संचालन भारतीय रेल्वेकडे असले तरी देखील ही मेट्रो सेवा कोणत्याही प्रभागामध्ये येत नाही. संचालनाच्या दृष्टीने या रेल्वेस विभागीय रेल्वेचा दर्जा आहे.
{|class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;border:0px solid black;text-align:left&quot;
|----
!क्र.
!नाव
!सांकेतिक नाव
!मुख्यालय
!स्थापना दिनांक
!प्रभाग
|----
|१.
|[[उत्तर रेल्वे (भारत)|उत्तर रेल्वे]]
|उ.रे.
|[[दिल्ली]]
|[[एप्रिल १४]], [[इ.स. १९५२]]
|[[दिल्ली]], [[अंबाला]], [[फिरोजपूर]], [[लखनौ]], [[मोरादाबाद]]
|----
|२.
|[[उत्तर पूर्व रेल्वे (भारत)|उत्तर पूर्व रेल्वे]]
|उ.पु.रे.
|[[गोरखपूर]]
|[[इ.स. १९५२]]
|[[इज्जतनगर]], [[लखनौ]], [[वाराणसी]]
|----
|३.
|[[उत्तर पूर्व सीमा रेल्वे]]
|उ.पू.रे.
|[[गौहाटी|मालिगाव(गौहाटी)]]
|[[इ.स. १९५८]]
|[[अलिपूरद्वार]], [[कटिहार]], [[लुमडिंग]], [[रंगिया]], [[तिन्सुकिया]]
|----
|४.
|[[पूर्व रेल्वे (भारत)|पूर्व रेल्वे]]
|पू.रे.
|[[कोलकाता]]
|[[एप्रिल महिना|एप्रिल]], [[इ.स. १९५२]]
|[[हावरा]], [[सियालदाह]], [[आसनसोल]], [[माल्दा]]
|----
|५.
|[[दक्षिण पूर्व रेल्वे (भारत)|दक्षिण पूर्व रेल्वे]]
|द.पू.रे.
|[[कोलकाता]]
|[[इ.स. १९५५]]
|[[अद्रा, पश्चिम बंगाल|अद्रा]], [[चक्रधरपूर]], [[खड़गपूर]], [[रांची]]
|----
|६.
|[[दक्षिण मध्य रेल्वे]]
|द.म.रे.
|[[सिकंदराबाद]]
|[[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १९६६]]
|[[सिकंदराबाद]], [[हैदराबाद]], [[गुंटकल]], [[गुंटूर]], [[नांदेड]], [[विजयवाडा]]
|----
|७.
|[[दक्षिण रेल्वे (भारत)|दक्षिण रेल्वे]]
|द.रे.
|[[चेन्नई]]
|[[एप्रिल १४]], [[इ.स. १९५१]]
|[[चेन्नई]], [[मदुरई]], [[पालघाट]], [[तिरुचिरापल्ली]], [[तिरुवनन्तपुरम]], [[सेलम]]
|----
|८.
|[[मध्य रेल्वे (भारत)|मध्य रेल्वे]]
|म.रे.
|[[मुंबई]]
|[[नोव्हेंबर ५]], [[इ.स. १९५१]]
|[[मुंबई]], [[भुसावळ]], [[पुणे]], [[सोलापूर]], [[नागपूर]] 
|----
|९.
|[[पश्चिम रेल्वे (भारत)|पश्चिम रेल्वे]]
|प.रे.
| [[मुंबई]]
|[[नोव्हेंबर ५]], [[इ.स. १९५१]]
|[[मुंबई सेंट्रल]], [[वडोदरा]], [[रतलाम]], [[अमदाबाद|अमदावाद]], [[राजकोट]], [[भावनगर]]
|----
|१०.
|[[दक्षिण पश्चिम रेल्वे]]
|द.प.रे.
|[[हुबळी]]
|[[एप्रिल १]], [[इ.स. २००३]]
|[[हुबळी]], [[बंगळूर]], [[म्हैसूर]]
|----
|११.
|[[उत्तर पश्चिम रेल्वे]]
|उ.प.रे.
|[[जोधपूर]]
|[[ऑक्टोबर १]], [[इ.स. २००२]]
|[[जयपूर]], [[अजमेर]], [[बिकानेर]], [[जोधपूर]]
|----
|१२.
|[[पश्चिम मध्य रेल्वे]]
|प.म.रे.
|[[जबलपूर]]
|[[एप्रिल १]], [[इ.स. २००३]]
|[[जबलपूर]], [[भोपाळ]], [[कोटा]]
|----
|१३.
|[[उत्तर मध्य रेल्वे]]
|उ.म.रे.
|[[अलाहाबाद]]
|[[एप्रिल १]], [[इ.स. २००३]]
|[[अलाहाबाद]], [[आग्रा]], [[झांसी]]
|----
|१४.
|[[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे]]
|द.पू.म.रे.
|[[बिलासपूर|बिलासपूर, छत्तिसगढ]]
|[[एप्रिल १]], [[इ.स. २००३]]
|[[बिलासपूर]], [[रायपूर]], [[नागपूर]]
|----
|१५.
|[[पूर्व तटीय रेल्वे]]
|पू.त.रे.
|[[भुवनेश्वर]]
|[[एप्रिल १]], [[इ.स. २००३]]
|[[खुर्दा रोड]], [[संबलपूर]], [[विशाखापट्टनम]]
|----
|१६.
|[[पूर्व मध्य रेल्वे]]
|पू.म.रे.
|[[हाजीपुर|हाजीपूर]]
|[[ऑक्टोबर १]], [[इ.स. २००२]]
|[[दानापूर]], [[धनबाद]], [[मुगलसराई]], [[समस्तीपूर]], [[सोनपूर]]
|----
|१७.
|[[कोकण रेल्वे]]†
|को.रे.
|[[नवी मुंबई]]
|[[जानेवारी २६]], [[इ.स. १९९८]]
|प्रभाग नाही 
|}
†&lt;small&gt;कोंकण रेल्वे ही भारतीय रेल्वे बोर्डाच्या नियंत्रणाखालील वेगळी संस्था आहे. याचे मुख्यालय [[बेलापूर, नवी मुंबई]] येथे आहे.&lt;/small&gt;

== उत्पादन ==

मुख्यत्वे ऐतिहासिक कारणांसाठी, वहनसाहित्य आणि भारी तांत्रिक घटकांचे उत्पादन भारतीय रेल्वे स्वतः करते. महाग तंत्रज्ञानावर आधारित सामुग्री आयात न करता स्वदेशी पर्यायी उत्पादने वापरून खर्च कमी करणे हाच प्रमुख उद्देश बऱ्याच विकसनशील अर्थव्यवस्थांचा असतो.

भारतीय रेल्वेच्या उत्पादन संस्था केंद्रीय मंत्रालयाच्या अखत्यारीत येतात. या संस्थांचे मुख्य व्यवस्थापक रेल्वे बोर्डाच्या नियंत्रणाखाली असतात. भारतीय रेल्वेच्या उत्पादन संस्था आहेत:
* [[बनारस रेल्वे इंजिन कारखाना]], [[वाराणसी]]
* [[चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह कार्यशाळा]], [[चित्तरंजन]]
* [[डिझेल-लोको आधुनिकीकरण कार्यशाळा]], [[पतियाला]]
* [[इंटिग्रल कोच फॅक्टरी]], [[चेन्नई]]
* [[रेल कोच फॅक्टरी]], [[कपुरथला]]
* [[रेल व्हील फॅक्टरी]], [[बंगळूर]]
* [[रेल स्प्रिंग कारखाना]], [[ग्वाल्हेर]]

== सेवा ==

=== प्रवासी सेवा ===
[[File:12437 SC-NZM Rajdhani 07-11-2018.jpg|right|thumb|लांब पल्ल्याची राजधानी एक्सप्रेस गाडी]]
दरवर्षी भारतीय रेल्वेच्या ८,७०२ प्रवासी गाड्यांमधून ५ अब्ज प्रवासी, २७ राज्य आणि ३ [[केंद्रशासित]] प्रदेशांत प्रवास करतात. [[सिक्किम]] आणि [[मेघालय]] या दोन राज्यात रेल्वे जात नाही. बहुतांशी, रेल्वे ही भारतात लांब पल्ल्याचा प्रवास करण्यासाठीचा प्रथम पर्याय म्हणून स्वीकारली जातो.

सर्वसाधारण प्रवासी गाडीमध्ये १८ रेल्वे डबे असतात. जास्त प्रवासी संख्या असलेला मार्गांवरील काही गाड्यांमध्ये डब्यांची संख्या २४पर्यंत देखील अढळते. एका डब्याची क्षमता १८ पासून ७२ प्रवासी वाहून नेण्याची असते. परंतु सुट्टीच्या दिवसात अथवा अतिव्यस्त मार्गांवर ही क्षमता नियमितपणे ओलांडलेली अढळते. साधारणपणे डबे जोडमार्गिका वापरून एक मेकांना जोडलेले असतात, ज्यामुळे चालत्या गाडीत प्रावाशांना एका डब्यातून दुसऱ्या डब्यात जाता येते. काही तांत्रिक कारणांसाठी गाड्यांमध्ये न जोडलेले डबे देखील असतात.

प्रत्येक डब्याची रचना एका वर्गाच्या प्रवासासाठी केलेली असते. भारतातील रेल्वे प्रवासाची अंतरे खूप लांब असल्याने शयनयान (रात्री आडवे झोपून प्रवास करण्याची सोय असलेले डबे) जास्त वापरात आहेत. सामान्य गाडीत ३ ते ५ वातानुकूलित डबे असतात.

माहितीजालाच्या साहायाने आरक्षणाची सोय [[इ.स. २००४]] साली सुरू करण्यात आली. २००९ सालापर्यंत तिचा वापर प्रतिदिन १ लक्ष आरक्षणे इतका होण्याची अपेक्षा आहे. ए.टी.एम. यंत्रांद्वारे लांब पल्यांच्या प्रवासाचे आरक्षण करण्याची सोय बऱ्याच स्थानकांवर उपलब्ध करण्यात येणार आहे.

==== रेल्वेगाड्यांचे प्रकार ====
# जलद (एक्सप्रेस)
# अतिजलद (सुपरफास्ट एक्सप्रेस)
# वातानुकूलित जलद
# वातानुकूलित अतिजलद
# दुमजली जलद (डबल डेकर एक्सप्रेस)
# [[शताब्दी एक्सप्रेस]]
# [[राजधानी एक्सप्रेस]]
# [[जन शताब्दी एक्सप्रेस]]
# [[संपर्क क्रांती एक्सप्रेस]]
# [[गरीब रथ एक्सप्रेस]]
# [[दुरंतो एक्सप्रेस]]
# [[अंत्योदय एक्सप्रेस]]
# उदय एक्स्प्रेस
# [[हमसफर एक्सप्रेस]]
# [[तेजस एक्सप्रेस]]
# उपनगरीय (ईएम्‌यू (इलेक्ट्रिक मल्टिपल युनिट))
# मेमू (मेनलाईन इलेक्ट्रिक मल्टिपल युनिट)
# डेमू (डिझेल इलेक्ट्रिक मल्टिपल युनिट)
# प्रवासी
# जलद प्रवासी
# डोंगरी २२. वंदे भारत

==== रेल्वेडब्यांचे वर्ग ====
[[File:Inside a 3-tier AC Compartment Dakshin Express.jpg|thumb|दक्षिण एक्सप्रेसमध्ये एसी थ्री टियर (३ए) कोचचे आतील भाग]]
भारतीय रेल्वेमध्ये निरनिराळ्या वर्गाचे डबे आहेत.

* आरक्षित वर्ग
** बैठक व्यवस्था प्रकारातील
*** कार्यकारी वातानुकूलित खुर्ची यान (ईए)
*** वातानुकूलित खुर्ची यान (सीसी)
*** द्वितीय वर्ग खुर्ची यान (२एस)
** बैठक/शयन व्यवस्था प्रकारातील
*** प्रथम वर्ग वातानुकूलित शयनयान (१ए)
*** द्वितीय वर्ग वातानुकूलित शयनयान (२ए)
*** तृतीय वर्ग वातानुकूलित शयनयान (३ए)
*** शयनयान (एसएल)
* अनारक्षित वर्ग (यूआर/जन)

==== जागतिक वारसा गाड्या ====
[[Image:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|[[दार्जीलिंग हिमालयीन रेल्वे]] ही [[:वर्ग:जागतिक वारसा स्थाने|जागतिक वारसा स्थानांमधील]] एक आहे.]]
[[दार्जीलिंग हिमालयीन रेल्वे]] या नॅरो गेज, [[वाफेचे इंजिन|वाफेच्या इंजिनावर]] चालणाऱ्या रेल्वेला [[युनेस्को]]च्या [[जागतिक वारसा स्थान]] यादीत स्थान मिळालेले आहे. ही रेल्वे जुन्या [[सिलिगुडी]] स्थानकावरून तर सध्या [[जलपाइगुडी]] स्थानकावरून सुटते. [[पश्चिम बंगाल]] मधून सुटणारी ही रेल्वे [[चहा]]च्या मळ्यांमधून प्रवास करून [[दार्जीलिंग]]ला पोहोचते. दार्जिलिंग हे २१३४ मी. उंचीवर वसलेले थंड हवेचे ठिकाण आहे. या रेल्वे मार्गावरील सर्वांत उंचीचे स्थानक [[घूम]] आहे.

निलगिरी पर्वतीय रेल्वे, ही दक्षिण भारतातील [[निलगिरी पर्वतरांग|निलगिरी पर्वतरांगेत]] चालणारी लोहमार्ग आहे. ही नॅरो गेज, सुद्धा जागतिक वारसा स्थानांमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=द हिंदू}}&lt;/ref&gt; ही भारतातील एकमेव रॅक रेल्वे आहे.

[[कालका सिमला रेल्वे|कालका शिमला रेल्वे]] ही जगातील सगळ्यात अवघड चढणीच्या लोहमार्गांपैकी एक आहे. ही नॅरो गेज, सुद्धा जागतिक वारसा स्थानांमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20031108/windows/main1.htm|title=The Tribune - Magazine section - Windows|website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;

[[मुंबई]]चे [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] रेल्वे स्थानक, सुद्धा जागतिक वारसा स्थानांमध्ये आहे.

==== पर्यटन गाड्या ====
[[पॅलेस ऑन व्हील्स]] ही विशेष रेल्वेगाडी आहे. वाफेच्या इंजिनाने ओढली जाणारी ही गाडी [[राजस्थान]] सरकारने पर्यटन वाढवण्यासाठी सुरू केली. महाराष्ट्रातही [[डेक्कन ऑडिसी]] नावाची गाडी आहे. ही गाडी कोकणासह महाराष्ट्रातून फिरते.

फेरी क्वीन, हे जगातील सगळ्यात जुने चालू स्थितीतील इंजिन आहे.

==== इतर गाड्या ====
[[समझौता एक्सप्रेस]] ही [[भारत]] व [[पाकिस्तान]]च्या दरम्यान धावणारी गाडी होती. इ.स. २००१ मधील युद्धसदृश परिस्थितीनंतर ती रद्द करण्यात आली व २००४मध्ये परत सुरू झाली. थार एक्सप्रेस ही भारतातील [[मुनाबाओ]] व पाकिस्तानमधील [[खोखरापार]] शहरांना जोडणारी गाडी [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ च्या भारत-पाक युद्धानंतर]] बंद करण्यात आली होती व २००४ मध्ये परत सुरू झाली.

[[लाइफलाईन एक्सप्रेस]] ही विशेष गाडी पोचण्यास कठीण अशा अनागरी वस्त्यांमध्ये स्वास्थ्यसेवा पुरवते. ''फिरता दवाखाना'' या नावानेही ओळखल्या जाणाऱ्या गाडीचा एक डबा शल्यचिकित्सा खोलीच असतो. याशिवाय दोन डब्यांतून रुग्णांना राहण्याची सोय असते. एका स्थानकात दीड-दोन महिने थांबत ही गाडी देशभर प्रवास करीत राहते.

=== माल सेवा ===
[[File:BCNA freight train at Malkajgiri 02.JPG|thumb|BCNA मालगाडी]]

भारतीय रेल्वेवर अनेकविध मालाची मोठा प्रमाणावर वाहतूक होते – [[खनिज|खनिजे]], [[खते]] आणि [[खनिजतेल]], [[शेती]] उत्पन्ने, [[लोखंड]] आणि [[पोलाद]], मिश्रवहन वाहतूक, इत्यादी. मोठी बंदरे आणि मोठ्या शहरांमध्ये मालवाहतूकी साठी आणि मालगाडीत माल चढवण्या उतरवण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे मार्ग, गोदाम, फलाट आणि यार्डांची सोय असते.

भारतीय रेल्वेचा ७०% महसूल आणि बहुतांश नफा माल वाहतुकीतून उत्पन्न होतो आणि यातूनच‍ तोट्यात चालणाऱ्या प्रवासी वाहतुकीला अनुदानित आर्थिक साहाय्य दिले जाते. परंतु गेल्या काही वर्षांपासून, रेल्वेच्या तुलनेत ट्रक ने स्वस्त दरात होणाऱ्या माल वाहतुकीमुळे रेल्वेच्या मालवाहतूक उद्योगाला स्पर्धा जाणवू लागली आहे. म्हणून १९९० पासून, मध्यम क्षमतेच्या वाघिणीं हळू हळू बाद करून मोठ्या आणि आधुनिक वाघिणींच्या उपयोगावर भर द्यायला सुरुवात केली आहे. या नवीन वाघिणी‍चा उपयोग मुख्यत्वे [[कोळसा]], [[सिमेंट]], [[धान्य|धान्ये]], खनिजे या सारखा ठोक माल वाहून नेण्यासाठी उपयोग केला जातो.

या व्यतिरिक्त, वाहनांची देखील वाहतूक भारतीय रेल्वे वर केली जाते. अशा मालगाड्यांवर मालवाहू ट्रक चढवून एका ठिकाणावरून दुसऱ्या ठिकाणावर पोहोचवले जातात. तिथून पुढे मालाच्या वाहतुकीचा शेवटचा टप्पा त्याच ट्रकने होतो. असे मालवाहू ट्रक चढवण्या उतरवण्यासाठी सुरुवातीच्या व गंतव्यस्थानकात खास फलाट बांधण्यात आले आहेत. अशा प्रकारच्या मिश्रवहन पद्धतीने इंधनाची बचत, माल एका वाहनातून दुसऱ्यात चढवावा उतरावा लागत नाही म्हणून मनुष्यबळ व पैसा यांची बचत व या सगळ्या मुळे वेळेची बचत मोठ्या प्रमाणावर होते. नाशवंत माल वाहतुकीमध्ये याचा सर्वांत जास्त फायदा होतो. नाशवंत माल वाहून नेण्यासाठी वातानुकुलीत वाघिणी वापरल्या जातात. ''ग्रीन व्हॅन'' प्रकारच्या वाघिणी ताजी [[फळ|फळे]] व भाज्यांसाठी वापरल्या जातात. आता अतिमहत्त्वाचा माल पोहोचवण्यासाठी भारतीय रेल्वे वर ''कंटेनर राजधानी'' अर्थात कॉनराज गाड्याही आहेत. आता पर्यंत मालगाड्यांनी गाठलेला उच्चतम वेग, ४,७०० मेट्रिक टनासाठी ताशी १०० कि.मी. (६२ मैल) इतका नोंदवला गेला आहे.

महसूलात वाढ या दृष्टीने भारतीय रेल्वे हे सारे बदल करत आहे. याच उद्देशाने, अलीकडे खाजगी मालगाड्यांनाही परवानगी देण्यात आली आहे. आता नियमांची पूर्तता झाली तर खाजगी कंपन्या स्वतःच्या मालगाड्या भारतीय रेल्वेच्या मार्गांवर चालवू शकतात. मालवाहू गाड्या चालवण्यासाठी मुख्य शहरांना जोडणाऱ्या ११,००० कि.मी. लांबीच्या स्वतंत्र रेल्वे मार्गाच्या उभारणीला संमती मिळाली आहे. आत्ता पर्यंत नियमितपणे क्षमते पेक्षा जास्त माल भरला जात होता. २,२२,००० वाघिणींची क्षमता ११% वाढवून या बेकायदेशीर कृतीला कायद्याच्या चौकटी आणले आहे. उत्पादन शुल्कात व इंधनाच्या किमतीत झालेल्या वाढीमुळे रेल्वे वाहतूक आर्थिक दृष्ट्या फायदेशीर ठरू लागली आहे. प्रतिवर्तन कालात बचत केल्याने महसूलात २४% स्पष्ट वाढ दिसून आली आहे.

== उपनगरीय रेल्वे व मेट्रो ==
[[File:Western-Railway-Medha-EMU.jpg|thumb|मुंबई उपनगरीय रेल्वे गाडी]]
उपनगरीय प्रवासी वाहतुकीसाठी अनेक शहरांमध्ये स्वतंत्र रेल्वे प्रणाली चालवली जाते. सध्या अशी उपनगरीय प्रवासी सेवा [[मुंबई]], [[चेन्नई]], [[कोलकाता]], [[दिल्ली]], [[हैदराबाद]] आणि [[पुणे]] येते कार्यरत आहे. मुंबई, नवी दिल्ली, चेन्नई आणि कोलकाता या शहरांमध्ये मेट्रो सेवा कार्यरत आहे – मुंबईत [[मुंबई मेट्रो]], नवी दिल्लीत [[नवी दिल्ली मेट्रो]], चेन्नईत [[चेन्नई मेट्रो]] आणि कोलकाता मध्ये [[कोलकाता मेट्रो]].

प्रवासी वाहतूकीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या [[उपनगरीय रेल्वे गाडी|उपनगरीय गाड्या]] ई.एम.यु. या तत्त्वावर आधारीत असतात. या गाड्यांमध्ये साधारणपणे ९ डबे असतात. गर्दीच्या मार्गांवर/वेळेत १२ डब्याच्या गाड्या चालवल्या जातात. सध्या मुंबईतील तीन्ही उपनगरीय मार्गांवरील ९ डब्याच्या गाड्या ३ अतिरिक्त डबे जोडून १२ डब्यांच्या गाड्यांमध्ये रूपांतरीत करण्यात येत आहेत. यासाठी फलाटांची लांबी वाढवून झालेली आहे. ई.एम.यु. गाडीच्या एका एककात एक कर्षण डबा तर दोन साधे डबे असतात. सहसा मधला डबा कर्षक असतो. म्हणजे नऊ डब्यांची गाडी ही तीन एककांची असते तर बारा डब्यांची चार एककांची. उपनगरीय ई.एम.यु. गाड्यांमध्ये ए.सी. विद्युप्रवाह वापरला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.irfca.org/faq/faq-elec.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: Electric Traction - I|website=www.irfca.org}}&lt;/ref&gt; मेट्रो ई.एम.यु गाड्यांमध्ये मध्ये डी सी विद्युप्रवाह वापरला जातो.

इतर उपगनरीय वाहतुकीच्या तुलनेत मुंबई उपनगरीय रेल्वे गाड्या खूपच जास्त प्रवासी संख्या हाताळतात. या प्रणालीमध्ये ३ मार्ग आहेत – पश्चिम, मध्य आणि हार्बर. 390 किलोमीटर (240 मैल) मध्ये पसरलेला, उपनगरीय रेल्वे 2,342 रेल्वे सेवा चालवते आणि दररोज 7.5 दशलक्षाहून अधिक प्रवासी वाहते. वार्षिक राइडरशिप (2.64 अब्ज) द्वारे, मुंबई उपनगरीय रेल्वे जगातील सर्वात व्यस्त प्रवासी रेल्वे प्रणालींपैकी एक आहे. हे भारतातील पहिले उपनगरीय रेल्वे नेटवर्क आहे. मुंबईतील उपनगरी रेल्वे मार्गाचे सहा मुख्य मार्ग आहेत, [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]], [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]], [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]], [[नेरूळ-उरण मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|नेरूळ-उरण मार्ग]] आणि [[वसई रोड-रोहा मार्ग|पनवेल-दिवा-वसई मार्ग]].

== इतर सेवा  आणि योजना ==
=== लकी यात्रा ===
मुंबई उपनगरीय रेल्वेने विनातिकिट प्रवास करणाऱ्यांची संख्या कमी करण्यासाठी २० मार्च, २०२५ पासून लकी यात्रा नावाची योजना सुरू केली. यात मुंबई उपनगरी रेल्वेच्या विकल्या गेलेल्या तिकिटांपैकी रोज एक क्रमांकाला १०,००० रुपये तर दर आठवड्याला ५०,००० रुपयांचे बक्षीस दिले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=लकी यात्रा|दुवा=https://luckyyatra.com/ClaimReward?cn=Home|संकेतस्थळ=https://luckyyatra.com/|ॲक्सेसदिनांक=२०२५-०४-२५}}&lt;/ref&gt;

== सामान्य माहिती==
&lt;ref name=&quot;INDIAN RAILWAYS YEAR BOOK 2018 - 19&quot;/&gt;
* जगातील सर्वात मोठा फलाट – [[गोरखपूर रेल्वे स्थानक|गोरखपूर]], १,३६६ .३३ मी लांब&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Railway_platform#Longest_railway_platforms Longest railway platforms]&lt;/ref&gt;
* सर्वात व्यस्त स्टेशन – [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]], रोज २१० गाड्या&lt;ref&gt;[https://erail.in/blog/busiest-railway-stations-of-India/56 busiest railway stations in India]&lt;/ref&gt;
* सर्वात लहान नावाचे स्थानक – ईब, ओरिसा
* सर्वात मोठ्या नावाचे स्थानक – श्रीवेंकटनरसिंहराजूवरिपेटा, आंध्र प्रदेश
* सर्वात उंचीवरील स्थानक – घूम, दार्जिलिंग हिमालयीन रेल्वे. हे स्थानक वाफेच्या इंजिनाची सेवा असलेले जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे उंचीवरील स्थानक आहे.&lt;ref&gt;[http://www.indianrail.gov.in/dm_hill.html दार्जिलिंग हिमालयीन रेल्वे] {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.indianrail.gov.in/dm_hill.html |date=20090221114709}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.indianrail.gov.in/dm_hill.html |date=20090221114709}}&lt;/ref&gt; 
* सर्वात लांब रेल्वे पूल – [[बोगीबील ब्रिज]], ब्रह्मपुत्र नदी, ४,९४० मी  
* सर्वात लांब रेल्वे बोगदा – [[पीर पंजाल रेल्वे बोगदा]],  पीर पंजाल, ११ .२१५  किमी
* सर्वाधिक वेगवान रेल्वे – वंदे भारत एक्सप्रेस, ताशी १६० किमी
* सर्वात लांब मार्गावरील रेल्वे – [[दिब्रुगढ–कन्याकुमारी विवेक एक्सप्रेस]] ४२३४ कि.मी. ७९ तासांत
* सर्वात लांब मार्गावरील रेल्वे (दररोज चालणारी) – [[अवध आसाम एक्सप्रेस]], ३११५ किमी. ६७ तासांत 
* विनाथांबा सर्वात जास्त कापले जाणारे अंतर – [[तिरुवनंतपुरम राजधानी एक्सप्रेस]], ६.५ तासांत ५२८ किमी
* जगातील सर्वात जुने जतन केलेले इंजिन (अद्याप वापरता येण्याजोगे) – फेरी क्वीन (१८५५)

=== काही असामान्य नावाची (मराठी भाषेनुसार) रेल्वे स्थानके ===
* ओढणिया चाचा : जैसलमेर जिल्हा, राजस्थान.
* बाप : जोधपूर जिल्हा, राजस्थान.
* भैसा : मथुरा जिल्हा, उत्तर प्रदेश.
* बीबीनगर : भुवनागिरी जिल्हा, तेलंगण.
* बिल्ली : सोनभद्र जिल्हा, उत्तर प्रदेश.
* दीवाना : पानीपत जिल्हा, हरियाणा.
* ईब : झारसुगुडा जिल्हा, ओरिसा.
* घूम : दार्जिलिंग जिल्हा, पश्चिम बंगाल.
* काला बकरा : जालंधर जिल्हा, पंजाब.
* नाना : जयपूर जिल्हा, राजस्थान.
* पनौती : चित्रकूट जिल्हा, उत्तर प्रदेश.
* पातालपानी : इंदूर जिल्हा, मध्य प्रदेश.
* सहेली : होशंगाबाद जिल्हा, मध्य प्रदेश.
* साली : जयपूर जिल्हा, राजस्थान.
* सिंगापूर रोड जंक्शन : रायगडा जिल्हा, ओरिसा.
* सुअर : रामपूर जिल्हा, उत्तर प्रदेश.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय]]
* [[रेल्वे बोर्ड (भारत)]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल्वे}}
{{clear}}
{{div col|colwidth=30em}}
* [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल्वेचा अधिकृत संकेतस्थळ]
* [http://www.indianrail.gov.in/ भारतीय रेलवे यात्री आरक्षण चौकशी]
* [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल्वे केटरिंग आणि पर्यटन महामंडळ]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://core.indianrailways.gov.in/ केंद्रीय रेल विद्युतीकरण संगठन]
* [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय]
* {{युनेस्को||944}}
* {{संकेतस्थळ स्रोत | title= भारतीय रेल्वे FAQ | कृती=भारतीय रेल्वे फॅन क्लब | दुवा=http://www.irfca.org/faq| अॅक्सेसदिनांक=१८ जून २००६}}
{{div col end}}

{{भारतीय रेल्वे}}
{{भारतातील जागतिक वारसा स्थाने}}

[[वर्ग:भारतीय रेल्वे| ]]
[[वर्ग:भारतातील जागतिक वारसा स्थाने]]
[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]

[[he:רכבות בהודו]]</text>
      <sha1>3133g9skxoyq0zyr1juobxc914v3dnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बौद्ध धर्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16817</id>
    <revision>
      <id>2709114</id>
      <parentid>2701766</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71576" sha1="3kxjp6xbmyx01x7jqaa2ayqo6teqryj" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर लेख उमेदवार}}
[[चित्र:Buddha in Haw Phra Kaew.jpg|thumb|right|alt=bronze Statue of the Buddha in meditation position, Haw Phra Kaew, Vientiane Laos|समाधी अवस्थेतील बुद्ध प्रतिमा, [[लाओस]].]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+बौद्ध धम्म
!संस्थापक
|गौतम बुद्ध
|-
!स्थापना
|इ.स.पू. ६वे शतक
|-
!स्थान
|भारत
|-
!अनुयायी
|४८ कोटी ८० लाख
|-
!प्रमुख तीर्थस्थळे
|[[लुंबिनी]], [[बोधगया]], [[कुशीनगर]], [[सारनाथ]]
|-
!धर्मग्रंथ
|[[त्रिपिटक]]
|-
! संप्रदाय
|[[थेरवाद]], [[महायान]], [[वज्रयान]], [[नवयान]]
|}

{{बौद्ध धर्म}}
'''[[बौद्ध धर्म]]''' ([[इंग्रजी]]: '''Buddhism''') हा [[भारत|भारताच्या]] श्रमण परंपरेतून उदयास आलेला एक धम्म (जीवनपद्धती आणि तत्त्वज्ञान) आहे. याला '''बौद्ध धम्म''', '''बुद्ध धर्म''' किंवा '''बुद्ध धम्म''' असेही म्हणतात. [[गौतम बुद्ध|तथागत बुद्ध]] यांनी [[इ.स.पू. ६ वे शतक|इ.स.पू. ६व्या शतकात]] धम्मचक्रप्रवर्तन करून बौद्ध धर्माची शिकवण दिली. बौद्ध परंपरेनुसार, गौतम बुद्ध हे पहिले बुद्ध नव्हते; त्यांच्यापूर्वीही बुद्ध झाले होते, आणि ही अनादि परंपरा त्यांनी पुढे नेली, याचा उल्लेख [[त्रिपिटक]] ग्रंथांत (विशेषतः बुद्धवंश) आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddha and His Dhamma |last=Ambedkar |first=B.R. |year=1957 |publisher=Siddharth Publications |location=Mumbai |chapter=Buddha and His Predecessors}}&lt;/ref&gt; बुद्धांच्या [[महापरिनिर्वाण|महापरिनिर्वाणानंतर]] पुढील दोन शतकांत, [[सम्राट अशोक]] यांच्या काळात बौद्ध धर्माचा भारतभर प्रसार झाला आणि पुढील दोन सहस्रकांमध्ये हा धर्म मध्य, पूर्व आणि आग्नेय [[आशिया|आशियात]] तसेच जगभर पसरला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism |title=Buddhism |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; बौद्ध धर्म हा निरीश्वरवादी, अनात्मवादी, समतावादी, विज्ञानवादी आणि मानवतावादी धर्म मानला जातो. गौतम बुद्ध यांनी मानवजातीला प्रज्ञा, शील आणि करुणा या तत्त्वांची शिकवण दिली. हा धर्म स्वातंत्र्य, समता, बंधुत्व, मैत्री, प्रज्ञा आणि मानवी मूल्यांचा पुरस्कर्ता आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://studybuddhism.com/en/tibetan-buddhism/about-buddhism/the-world-of-buddhism/buddhism-and-science |title=Buddhism and Science |website=Study Buddhism |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
[[File:Buddha123.jpg|thumb|[[गौतम बुद्ध]] यांचे शिल्प]]
इ.स. २०१० च्या अंदाजानुसार, जगभरात सुमारे ४८.९० कोटी ते ५३.५० कोटी लोक बौद्ध धर्माचे अनुयायी होते, जे जागतिक लोकसंख्येच्या अंदाजे ७% ते ८% होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |publisher=Pew Research Center |date=18 December 2012 |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=u0sg9LV_rEgC&amp;redir_esc=y|title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices|last=Harvey|first=Peter|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85942-4|language=en}}&lt;/ref&gt; लोकसंख्येच्या दृष्टीने बौद्ध धर्म हा जगातील चौथा सर्वात मोठा धर्म आहे. [[ख्रिश्चन धर्म]] (२.४ अब्ज), [[इस्लाम]] (१.९ अब्ज) आणि [[हिंदू धर्म]] (१.२ अब्ज) हे जगातील तीन सर्वात मोठे धर्म आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/major-religions-of-the-world-ranked-by-number-of-adherents.html |title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents |publisher=World Atlas |access-date=29 March 2025 }}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; सर्वाधिक बौद्ध अनुयायी [[चीन]], [[जपान]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]], [[श्रीलंका]], [[व्हिएतनाम]] आणि [[कंबोडिया]] या देशांत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/subdivisions/subdivisions.shtml |title=Buddhism: Subdivisions |publisher=BBC |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; [[आशिया]] खंडात बौद्ध धर्माचा मोठा प्रभाव आहे, आणि आज तो १५० हून अधिक देशांत आढळतो.

== उदय ==
{{बौद्ध परंपरा कालानुक्रम}}
[[File:Dharma Wheel.svg|thumb|right|250px|[[धम्मचक्र]]]]
बौद्ध धम्म हा [[भारत|भारतातील]] श्रमण परंपरेतून उदयास आलेला एक प्राचीन धर्म आणि तत्त्वज्ञान आहे. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून हा मानवी मूल्यांचा पुरस्कर्ता, विज्ञाननिष्ठ आणि परिवर्तनशील धर्म मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism |title=Buddhism |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; [[गौतम बुद्ध]] यांनी [[इ.स.पू. ६ वे शतक|इ.स.पू. ६व्या शतकात]] बौद्ध धम्माची शिकवण दिली. बौद्ध परंपरेनुसार, गौतम बुद्धांपूर्वी २१ बुद्ध होऊन गेले, यांचा उल्लेख [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] (विशेषतः बुद्धवंश) आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The History of Buddhist Thought |last=Warder |first=A.K. |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1764-7 |page=32}}&lt;/ref&gt; गौतम बुद्धांच्या काळानंतर [[इ.स.पू. ६ वे शतक|इ.स.पू. ६व्या शतकापासून]] [[इ.स. ६ वे शतक|इ.स. ६व्या शतकापर्यंत]] बौद्ध धम्माचा विकास झाला. [[सम्राट अशोक]] यांच्या काळात (इ.स.पू. ३रे शतक) हा धर्म भारतभर पसरला आणि नंतर मध्य, पूर्व व आग्नेय [[आशिया|आशियात]] प्रसारित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/budd/hd_budd.htm |title=Buddhism and Buddhist Art |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

[[बौद्ध संस्कृती]]चे योगदान [[मौर्य कला]], [[गांधार कला]] आणि [[मथुरा कला|मथुरा कलेत]] दिसते. बौद्ध धम्माचा प्रसार [[त्रिपिटक|त्रिपिटकाच्या]] साहित्यासह [[विहार|विहारां]], [[स्तूप|स्तूपां]], [[चैत्य|चैत्यां]] आणि [[लेणी|लेण्यां]]द्वारे झाला. या विकासाला सुमारे १,१०० वर्षे लागली. बौद्ध धम्माने भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि धार्मिक जीवनावर खोल प्रभाव टाकला.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddhist World |editor-last=Powers |editor-first=John |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-61044-5 |page=45}}&lt;/ref&gt;
१३व्या शतकात मुस्लिम आक्रमणांमुळे आणि [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माच्या]] पुनरुत्थानामुळे भारतात बौद्ध धर्माचा प्रभाव कमी झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/history/history.shtml |title=Buddhism: History |publisher=BBC |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; काही इतिहासकारांच्या मते, बौद्ध मूर्तींचे हिंदूकरण आणि हिंदू राजांचे अत्याचार यांनीही याला हातभार लावला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.loksatta.com/sanskrutsanwad-news/buddha-dharma-revolution-1242345/ |title=क्रांती-प्रतिक्रांतीचा सिद्धान्त |date=25 May 2016 |work=Loksatta |access-date=29 March 2025 |language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;

== बुद्धांचे जीवन ==
{{मुख्य|गौतम बुद्ध}}
[[File:Lightmatter buddha3.jpg|thumb|left|[[गौतम बुद्ध|भगवान बुद्धांची]] प्रतिमा]]
[[गौतम बुद्ध|तथागत गौतम बुद्ध]] ([[इ.स.पू. ५६३]] – [[इ.स.पू. ४८३]]) हे बौद्ध धर्माचे संस्थापक होते. ते तत्त्वज्ञ आणि समाजसुधारक म्हणूनही ओळखले जातात. बुद्धांचे मूळ नाव [[सिद्धार्थ गौतम|सिद्धार्थ]] होते. [[शाक्य]] गणराज्याचा राजा [[शुद्धोधन]] आणि राणी [[महामाया|मायादेवी]] यांचा पुत्र म्हणून [[इ.स.पू. ५६३]] मध्ये त्यांचा जन्म [[लुंबिनी]] (आता [[नेपाल]]) येथे झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Buddha |title=Buddha |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; जन्मानंतर सातव्या दिवशी मायादेवीचे निधन झाले आणि सिद्धार्थाचा सांभाळ त्यांच्या मावशी [[महाप्रजापती गौतमी|प्रजापती गौतमी]] यांनी केला. यामुळे त्यांना &quot;गौतम&quot; हे नाव मिळाले. सिद्धार्थाला राजकुमार म्हणून सर्व शिक्षण देण्यात आले. [[इ.स.पू. ५४७]] च्या सुमारास त्यांचा [[यशोधरा]] या राजकुमारीशी विवाह झाला आणि त्यांना [[राहुल]] नावाचा पुत्र झाला.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Life of the Buddha |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1992 |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0063-6 |page=15}}&lt;/ref&gt;

===ज्ञानप्राप्ती===
[[File:Mahabodhitemple.jpg|thumb|right|alt=stone Mahabodhi temple in Bodh Gaya, India, where Gautama Buddha attained Nirvana under the Bodhi Tree|[[बोधगया]] ([[बिहार]]) मधील [[महाबोधी विहार]], येथे बुद्धांना [[बोधिवृक्ष|बोधिवृक्षाखाली]] [[बुद्धत्व|ज्ञानप्राप्ती]] झाली]]
गृहत्यागानंतर सिद्धार्थाने ज्ञानासाठी कठोर तपश्चर्या केली. [[इ.स.पू. ५२८]] च्या सुमारास [[बोधगया]] (आता [[बिहार]]) येथे निरंजना नदीकाठी [[बोधिवृक्ष|पिंपळाच्या झाडाखाली]] ध्यान करताना त्यांना वैशाख पौर्णिमेला [[बुद्धत्व|ज्ञानप्राप्ती]] (किंवा [[निर्वाण]]) झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर ते &quot;बुद्ध&quot; म्हणून ओळखले गेले. &quot;बुद्ध&quot; ही व्यक्ती नव्हे, तर ज्ञानाची अवस्था आहे.

===धम्मचक्र प्रवर्तन===
[[File:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|alt=Dhamek Stupa shrine in Sarnath, India, built by Ashoka where the Buddha gave his first sermon|[[सारनाथ]] येथील [[धामेक स्तूप]], येथे बुद्धांनी पहिला उपदेश दिला]]
ज्ञानप्राप्तीनंतर बुद्धांनी [[सारनाथ]] (आता [[उत्तर प्रदेश]]) येथे पाच शिष्यांना पहिला उपदेश दिला, ज्याला [[धम्मचक्रप्रवर्तन]] म्हणतात.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3 |last=Keown |first=Damien |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966383-5 |page=[https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3/page/25 25]}}&lt;/ref&gt; या उपदेशात त्यांनी बौद्ध तत्त्वे मांडली आणि त्यांचे अनुयायी वाढले. [[सम्राट अशोक]] यांनी नंतर तिथे [[धामेक स्तूप]] बांधला.

===महापरिनिर्वाण===
[[File:Mahaparinirvana.jpg|thumb|left|alt=Gold colored statue of Buddha reclining on his right side|[[महापरिनिर्वाण]] प्रसंगाची प्रतिमा, [[कुशीनगर]]]]
[[इ.स.पू. ४८३]] मध्ये वयाच्या ८०व्या वर्षी [[कुशीनगर]] (आता [[उत्तर प्रदेश]]) येथे बुद्धांचे [[महापरिनिर्वाण]] झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kushinagar |title=Kushinagar |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; त्यांचे अंत्यसंस्कार [[रामाभर स्तूप|रामाभर स्तूपाजवळ]] झाले.
[[File:Kushinara1.jpg|thumb|alt=A very large hill behind two palm trees and a boulevard|[[रामाभर स्तूप]], [[कुशीनगर]]]]

== तत्त्वज्ञान व शिकवण ==
{{मुख्य|बौद्ध तत्त्वज्ञान}}
[[गौतम बुद्ध|भगवान बुद्धांनी]] [[पाली भाषा|पाली]] या लोकभाषेतून साध्या शब्दांत बौद्ध धर्माची शिकवण दिली. त्यांनी [[त्रिशरण]], [[चार आर्यसत्य|चार आर्यसत्ये]], [[अष्टांगिक मार्ग]] (मध्यम मार्ग) आणि [[पंचशील]] ही तत्त्वे मांडली.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3 |last=Keown |first=Damien |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966383-5 |page=[https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3/page/50 50]}}&lt;/ref&gt;
===चार आर्यसत्ये===
[[File:Astasahasrika Prajnaparamita Dharmacakra Discourse.jpeg|thumb|right|300px|[[गौतम बुद्ध]] [[चार आर्यसत्ये|चार आर्यसत्यांची]] शिकवण देताना, [[नालंदा]], [[बिहार]], [[भारत]]]]
[[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] यांनी मांडलेली [[चार आर्यसत्य|चार आर्यसत्ये]] ही बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा पाया आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Four-Noble-Truths |title=Four Noble Truths |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

'''दुःख''' - जीवनात दुःख आहे.

'''दुःखसमुदाय''' - दुःखाचे कारण तृष्णा (इच्छा, आसक्ती) आहे.

'''दुःखनिरोध''' - तृष्णेचा त्याग करून दुःखाचा अंत होतो.

'''दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद्''' - दुःखनिवारणासाठी [[अष्टांगिक मार्ग]] आहे.

===पंचशील===
{{मुख्य|पंचशील}}
बुद्धांनी अनुयायांना खालील पाच शीलांचे पालन सांगितले:&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddha and His Teachings |url=https://archive.org/details/buddhahisteachin0000nara |last=Nārada |first=Thera |year=1988 |publisher=Buddhist Missionary Society |isbn=978-967-9920-44-4 |page=[https://archive.org/details/buddhahisteachin0000nara/page/72 72]}}&lt;/ref&gt; 

'''अहिंसा''' - जीवहिंसा न करणे

'''अस्तेय''' - चोरी न करणे

'''काममिथ्याचार''' - व्यभिचार न करणे

'''मृषावाद''' - खोटे न बोलणे

'''सुरामेरय''' - मद्यपान व मादक पदार्थांपासून दूर राहणे

===अष्टांगिक मार्ग===
{{मुख्य|अष्टांगिक मार्ग}}
[[File:Dharma Wheel.svg|thumb|right|200px|[[धम्मचक्र]]ातील आठ आरे [[अष्टांगिक मार्ग]] दर्शवतात]]
[[सारनाथ|सारनाथ येथे]] [[धम्मचक्रप्रवर्तन|धम्मचक्र प्रवर्तनात]] बुद्धांनी [[अष्टांगिक मार्ग]] सांगितला, जो दुःखनिवारणाचा मध्यम मार्ग आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/beliefs/fournobletruths_1.shtml |title=The Four Noble Truths |publisher=BBC |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

'''सम्यक् दृष्टी''' - योग्य दृष्टिकोन

'''सम्यक् संकल्प''' - योग्य संकल्प

'''सम्यक् वाचा''' - योग्य वाणी

'''सम्यक् कर्मांत''' - योग्य कृती

'''सम्यक् आजीविका''' - योग्य उपजीविका

'''सम्यक् व्यायाम''' - योग्य प्रयत्न

'''सम्यक् स्मृती''' - योग्य स्मरण

'''सम्यक् समाधी''' - योग्य ध्यान

===दहा पारमिता===
बुद्धांनी [[पारमिता|दहा पारमितांचा]] (पूर्णतेचा मार्ग) उल्लेख केला, ज्या [[बोधिसत्त्व|बोधिसत्त्व मार्गात]] महत्त्वाच्या आहेत:&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Path of Purification |last=Buddhaghosa |year=1991 |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0023-0 |page=325}}&lt;/ref&gt;

'''दान''' - उदारता

'''शील''' - नीतिमत्ता

'''क्षांती''' - संयम (शांती)

'''वीर्य''' - परिश्रम

'''ध्यान''' - समाधी

'''प्रज्ञा''' - बुद्धिमत्ता

'''उपाय''' - कुशलता

'''प्रणिधान''' - संकल्प

'''बल''' - शक्ती

'''ज्ञान''' - ज्ञान

या तत्त्वांचे पालन केल्यास जीवन दुःखमुक्त आणि सुखमय होऊ शकते.

== विज्ञाननिष्ठत्व ==
निसर्गामध्ये चमत्कार अद्भुत शक्ती, मंत्र इत्यादी अस्तित्त्वात नाही हाच सिद्धान्त भगवान बुद्धांनी प्रतित्य समुपाद या नावाने मांडला. त्यात बुद्धांनी सांगितले की, प्रत्येक गोष्टीला कारण असते. कारणाशिवाय काहीही होत नाही. यालाच धम्मात कार्यकारणभाव सिद्धान्त म्हणतात. बौद्ध धर्माचा प्रत्येक सिद्धान्त विज्ञानाच्या कसोटीला उतरतो. जगाच्या पाठीवर घडणारी प्रत्येक घटना ही ही कुठल्याना कुठल्या कारणामुळे घडत असते हे सांगत असतानाच गौतम बुद्धांनी वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून या जगातील सर्व गोष्टींचा विचार केलेला दिसतो. कुठली गोष्ट नित्य नाही व ती कायम टिकणारी नाही. जी प्रत्येक गोष्ट जगामध्ये निर्माण होते ती अनित्य असून तिचा नाश होतो त्यामुळे सम्यक दृष्टिकोन ठेवून आपण प्रत्येक गोष्टीकडे पाहिले पाहिजे निसर्गाचे चक्र हे कायम असून माणसाची आसक्ती हे त्याच्या दुःखाचे मूळ कारण आहे असे प्रतिपादन गौतम बुद्धांनी केले.

===विज्ञाननिष्ठत्व===
[[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्माचे]] तत्त्वज्ञान विज्ञानाशी सुसंगत मानले जाते, कारण दोन्हींचा उद्देश सत्याचा शोध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://studybuddhism.com/en/tibetan-buddhism/about-buddhism/the-world-of-buddhism/buddhism-and-science |title=Buddhism and Science |website=Study Buddhism |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; बौद्ध तत्त्वज्ञान आणि [[विज्ञान]] यांच्यातील काही समानता खालीलप्रमाणे आहेत:

===देव (ईश्वर) नाही===
[[बौद्ध धर्म|बौद्ध धम्मात]] [[देव]] किंवा [[ईश्वर]] या संकल्पनेला स्थान नाही. [[गौतम बुद्ध|तथागत बुद्धांनी]] ईश्वराच्या अस्तित्वाला नाकारले आणि सृष्टीचे नियंत्रण कारण-कार्याच्या नियमांवर अवलंबून असल्याचे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddha and His Teachings |url=https://archive.org/details/buddhahisteachin0000nara |last=Nārada |first=Thera |year=1988 |publisher=Buddhist Missionary Society |isbn=978-967-9920-44-4 |page=[https://archive.org/details/buddhahisteachin0000nara/page/152 152]}}&lt;/ref&gt; विज्ञानही ईश्वराच्या अस्तित्वाला पुराव्याशिवाय मानत नाही.

===आत्मा नाही===
बुद्धांनी [[अनात्मवाद]] मांडला, म्हणजे [[आत्मा|आत्म्याचे]] स्वतंत्र अस्तित्व नाही. शरीर पाच [[स्कंध|स्कंधांपासून]] (रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान) बनलेले आहे, जे मृत्यूनंतर विघटित होतात.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/anatta |title=Anatta |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; विज्ञानानुसारही आत्मा हा प्रत्यक्ष पुराव्याशिवाय मानला जाणारा मानवी कल्पनेचा भाग आहे.
अनैसर्गिक मार्गांनी जन्म नाही
बौद्ध धम्मात जन्म नैसर्गिक प्रक्रियेवर अवलंबून आहे. [[गौतम बुद्ध|बुद्धांनी]] स्वतःला [[शुद्धोधन]] आणि [[महामाया|मायादेवी]] यांचा पुत्र म्हणून सांगितले, दैवी उत्पत्तीचा दावा केला नाही.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Life of the Buddha |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1992 |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0063-6 |page=20}}&lt;/ref&gt; विज्ञानही जन्माला नैसर्गिक प्रक्रिया मानते, जरी आधुनिक तंत्रज्ञान (उदा. टेस्ट ट्यूब बेबी) त्यात समाविष्ट आहे.

===परिणाम सर्वत्र सारखेच===
[[विज्ञान|विज्ञानात]] संशोधनाचे परिणाम सर्वत्र समान असतात. त्याचप्रमाणे, बौद्ध धम्माचे तत्त्वांचे (उदा. [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]]) पालन केल्यास त्याचे परिणाम सर्वत्र एकसमान असतात.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/beliefs/fournobletruths_1.shtml |title=The Four Noble Truths |publisher=BBC |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===दैववाद (नशीब) अमान्य===
बुद्धांनी [[कर्म सिद्धांत|कर्म सिद्धांतावर]] भर दिला, दैव किंवा नशीब नाकारले. कर्मानुसार, कृतीनुसार फळ मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3 |last=Keown |first=Damien |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966383-5 |page=[https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3/page/60 60]}}&lt;/ref&gt; विज्ञानही कारण-कार्याच्या नियमावर आधारित आहे, दैववादाला मानत नाही.

===जगाची उत्क्रांती===
[[चार्ल्स डार्विन|डार्विनने]] [[उत्क्रांती|उत्क्रांतीचा]] सिद्धांत १९व्या शतकात मांडला, परंतु बुद्धांनी इ.स.पू. ६व्या शतकात विश्वाची उत्पत्ती स्वयंभू नाही, तर बदलांची प्रक्रिया आहे असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://studybuddhism.com/en/advanced-studies/science-of-mind/body-and-universe/buddhist-cosmology-and-western-science |title=Buddhist Cosmology and Western Science |website=Study Buddhism |access-date=29 March 2025 }}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===विज्ञानाची नम्रता===
बुद्ध म्हणाले, &quot;माझ्या शब्दांवर आंधळेपणाने विश्वास ठेवू नका, स्वतः तपासून पहा.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Numerical Discourses of the Buddha |url=https://archive.org/details/numericaldiscour0000unse_a4f1 |translator-last=Bodhi |translator-first=Bhikkhu |year=2012 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1-61429-040-7 |page=[https://archive.org/details/numericaldiscour0000unse_a4f1/page/267 267]}}&lt;/ref&gt; विज्ञानही संशोधनाला अंतिम मानत नाही, सतत तपासणीवर भर देते.

===अनित्य===
बुद्धांनी सर्व [[अनित्य|अनित्य आहे]] असे सांगितले, म्हणजे सर्वकाही बदलते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/anicca |title=Anicca |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt; विज्ञानानुसारही विश्वातील ग्रह, तारे आणि सजीव सतत बदलतात.

===अकारण काहीही नाही===
बुद्धांनी [[प्रतित्यसमुत्पाद|प्रतित्यसमुत्पाद]] (कार्यकारण सिद्धांत) मांडला, ज्यात प्रत्येक गोष्टीला कारण असते.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |last=Gethin |first=Rupert |year=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-289223-2 |page=[https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe/page/141 141]}}&lt;/ref&gt; विज्ञानही कारणाशिवाय काहीही होत नाही असे मानते.

== समाज जीवनावर प्रभाव ==

बौद्ध धर्माचा जगातील अनेक समाजांवर प्रभाव पडलेला आहे. त्याच्या तत्त्वांनी सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक क्षेत्रांत बदल घडवले.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddhist World |editor-last=Powers |editor-first=John |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-61044-5 |page=78}}&lt;/ref&gt;

===बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा हिंदू धर्मावरील प्रभाव===
बौद्ध धर्मातील [[अहिंसा]], [[करुणा]] आणि प्राणिमात्रांविषयी सहानुभूती या तत्त्वांनी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मावर]] प्रभाव टाकला. [[वैदिक धर्म|वैदिक परंपरेत]] प्राणिबलिदान प्रचलित असताना, बौद्ध धर्माच्या प्रभावामुळे [[अहिंसा]] तत्त्वाला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Hinduism/The-history-of-Hinduism |title=The History of Hinduism |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===वैचारिक स्वातंत्र्य===
बौद्ध धर्मात वैचारिक स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन आहे. [[गौतम बुद्ध|बुद्धांनी]] शिकवण तपासून स्वीकारण्यास सांगितले, ज्याचा परंपरागत [[वैदिक धर्म|वैदिक पद्धतीवर]] प्रभाव पडला.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |last=Gethin |first=Rupert |year=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-289223-2 |page=[https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe/page/25 25]}}&lt;/ref&gt;

===सद्गुणांचा विकास===
बौद्ध धर्माने [[पंचशील|पंचशीलाच्या]] माध्यमातून [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[अस्तेय]], इंद्रियसंयम आणि मादक पदार्थांचा त्याग या सद्गुणांना प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे नैतिक जीवनाला चालना मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/beliefs/fiveprecepts.shtml |title=The Five Precepts |publisher=BBC |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===समता तत्त्वाचा प्रभाव===
[[गौतम बुद्ध|तथागत बुद्धांनी]] [[जात]], [[वर्ण]] किंवा सामाजिक दर्जा न पाहता [[समता|समतेचा]] उपदेश केला. याने [[हिंदू धर्म|हिंदू समाजातील]] जातिव्यवस्थेला आव्हान दिले.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3 |last=Keown |first=Damien |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966383-5 |page=[https://archive.org/details/buddhismveryshor0000keow_s7k3/page/85 85]}}&lt;/ref&gt;

===वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास===
बौद्ध धर्माच्या तर्कनिष्ठ आणि कारण-कार्यावर आधारित शिकवणीमुळे लोकांमध्ये [[विज्ञान|वैज्ञानिक दृष्टिकोन]] विकसित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://studybuddhism.com/en/tibetan-buddhism/about-buddhism/the-world-of-buddhism/buddhism-and-science |title=Buddhism and Science |website=Study Buddhism |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===नैतिक सिद्धांताचा प्रभाव===
बौद्ध धर्मात [[करुणा]], प्रामाणिकपणा, [[अहिंसा]] आणि क्षमाशीलता यांना महत्त्व आहे. याने [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] [[नियतिवाद|नियतिवादाला]] आव्हान दिले आणि नैतिकतेवर भर वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddhist Tradition |url=https://archive.org/details/emotionalproblem00gera |last=de Bary |first=William Theodore |year=1969 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-394-71696-1 |page=[https://archive.org/details/emotionalproblem00gera/page/36 32]}}&lt;/ref&gt;

===बौद्ध धर्माचे कलेतील योगदान===
बौद्ध धर्माने [[वास्तुशास्त्र|वास्तुविद्या]], [[लेणी|लेण्या]], [[विहार|विहारे]] आणि [[स्तूप|स्तूपां]]च्या निर्मितीत योगदान दिले. [[मौर्य कला]], [[गांधार कला]] आणि [[मथुरा कला]] यांतून हा प्रभाव दिसतो.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/budd/hd_budd.htm |title=Buddhism and Buddhist Art |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===स्थानिक भाषेतील साहित्यविषयक योगदान===
[[पाली भाषा|पाली]] आणि प्राकृत भाषांतून [[त्रिपिटक|त्रिपिटकासारख्या]] ग्रंथांचे लेखन झाल्याने स्थानिक साहित्याचा विकास झाला.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The History of Buddhist Thought |last=Warder |first=A.K. |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1764-7 |page=45}}&lt;/ref&gt;

===शिक्षणास प्रोत्साहन===
बौद्ध धर्माने [[विहार|विहारे]] आणि [[मठ|मठांना]] शिक्षण केंद्रे बनवले. [[तक्षशिला]] आणि [[नालंदा]] ही बौद्ध प्रभावातील विद्यापीठे प्रख्यात झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara |publisher=UNESCO |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===भारतीय संस्कृतीचा परदेशात प्रसार===
बौद्ध धर्माने [[श्रीलंका]], [[चीन]], [[जपान]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]] आदी देशांत भारतीय संस्कृतीचा प्रसार केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism/The-spread-of-Buddhism |title=The Spread of Buddhism |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

===आर्थिक विकासाला प्रोत्साहन===
[[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात बौद्ध धर्माने आर्थिक समृद्धीला चालना दिली. त्याच्या साम्राज्याने व्यापार आणि शेतीला प्रोत्साहन दिले.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap |last=Thapar |first=Romila |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-564445-6 |page=[https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap/page/150 150]}}&lt;/ref&gt;

== बौद्ध साहित्य ==
{{मुख्य|बौद्ध साहित्य}}

=== पाली भाषेतील ग्रंथ ===
[[पाली भाषा|पालीतील]] बौद्ध ग्रंथ प्राचीन आणि मध्यवर्ती आहेत. यातील प्रमुख ग्रंथ खालीलप्रमाणे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tipitaka |title=Tipitaka |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
*[[त्रिपिटक]]
[[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मातील]] सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ, ज्याचे तीन भाग आहेत:  
**[[विनयपिटक]] - भिक्षूंसाठी नियमांचा संग्रह  
***पाराजिक  
***पाचित्तिय  
***महावग्ग  
***चुल्लवग्ग  
***परिवार

**[[सुत्तपिटक]] - [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] उपदेशांचा संग्रह  
***दीघनिकाय  
***मज्झिमनिकाय  
***संयुत्तनिकाय  
***अंगुत्तरनिकाय  
***खुद्दकनिकाय (१५ उपविभाग):  
***खुद्दकपाठ  
***[[धम्मपद]]  
***उदान  
***इतिवुत्तक  
***सुत्तनिपात  
***विमानवत्थु  
***पेतवत्थु  
***[[थेरगाथा]]  
***[[थेरीगाथा]]  
***[[जातक]]  
***निद्देस  
***पटिसम्भिदामग्ग  
***अपदान  
***बुद्धवंस  
***चरियापिटक

**[[अभिधम्मपिटक]] - [[बौद्ध तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञानाचे]] ***विश्लेषण  
***धम्मसंगणी  
***विभंग  
***धातुकथा  
***पुग्गलपञ्ञत्ति  
***कथावत्थु  
***यमक  
***पट्ठान

*[[मिलिंदपञ्ह]] [[मिलिंद|राजा मिलिंद]] आणि [[नागसेन]] यांच्यातील संवाद.
*[[दीपवंस]] आणि [[महावंस]] [[श्रीलंका|श्रीलंकेच्या]] बौद्ध इतिहासाचे ग्रंथ.

===संस्कृत भाषेतील ग्रंथ===
*[[ललितविस्तर]] - बुद्धांचे जीवनचरित्र  
*[[बुद्धचरित]] - [[अश्वघोष|अश्वघोषाने]] रचलेले काव्य  
*[[लंकावतारसूत्र]] - [[महायान बौद्ध|महायान तत्त्वज्ञानाचा]] ग्रंथ&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddhist Tradition |url=https://archive.org/details/emotionalproblem00gera |last=de Bary |first=William Theodore |year=1969 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-394-71696-1 |page=[https://archive.org/details/emotionalproblem00gera/page/98 90]}}&lt;/ref&gt;
===तिबेटी भाषेतील ग्रंथ===
*[[कंजूर]] - बुद्धांचे उपदेश  
*[[तंजूर]] - टीका आणि व्याख्या&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tibetan-Buddhism |title=Tibetan Buddhism |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
===चिनी भाषेतील ग्रंथ===
*महाभिनिष्क्रमणसूत्र - बुद्धांचा गृहत्याग  
*महापरिनिर्वाणसूत्र - [[महापरिनिर्वाण|महापरिनिर्वाणाचे]] *वर्णन  
*जातक-निदान - [[जातक|जातक कथा]]  
*महावंस - इतिहास&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism in China |last=Ch’en |first=Kenneth |year=1972 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00015-2 |page=45}}&lt;/ref&gt;
===ब्रह्मी लिपीतील ग्रंथ===
*[[म्यानमार|म्यानमारमध्ये]] ‘मलंगवत्तु’ हा [[पाली भाषा|पाली ग्रंथाचा]] अनुवाद प्रसिद्ध आहे.  
*इतर [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] आणि [[पाली भाषा|पाली ग्रंथांची]] [[ब्रह्मी लिपी|ब्रह्मीत]] भाषांतरे आहेत.
===सिंहली भाषेतील ग्रंथ===
*[[दीपवंस]] - बौद्ध इतिहास  
*[[महावंस]] - महानाम याने रचलेला इतिहासग्रंथ  
*ज्ञानोदय - बौद्ध शिकवण&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Sinhalese-literature |title=Sinhalese Literature |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
===मराठी भाषेतील ग्रंथ===
काही प्रमुख मराठी ग्रंथ:  
*[[बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] - [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]  
*[[जातककथा]] - [[दुर्गा भागवत]] (७ खंड)  
*[[जातककथा]] - [[धर्मानंद कोसंबी]]  
*भगवान बुद्ध - [[धर्मानंद कोसंबी]]  
*गौतम बुद्धांचे चरित्र - [[कृष्णराव अर्जुन केळूसकर]]  
*धम्मपदं (नवसंहिता) - [[विनोबा भावे]]  
*महात्मा गौतम बुद्ध - [[साने गुरुजी]]
(इतर अनेक ग्रंथ आहेत, येथे निवडक दिले आहेत.)
===बंगाली भाषेतील ग्रंथ===
*बुद्धदेव - सतीशचंद्र विद्याभूषण  
*बौद्धधर्म - सत्येंद्रनाथ टागोर
===इंग्लिश भाषेतील ग्रंथ===
*[[द लाइट ऑफ एशिया]] - [[एडविन अर्नोल्ड]] (१८७९)  
*[[द बुद्ध अँड हिज धम्म]] - [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] (१९५७)  
*व्हॉट द बुद्धा टॉट - वालपोल राहुल (१९५९)  
*द गोस्पेल ऑफ बुद्ध - [[पॉल कॅरस]] (१८९४)  
*इसेन्स ऑफ बुद्धिझम - [[पी. लक्ष्मी नरसु]] (१९०७)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0033.xml |title=Buddhist Studies |publisher=Oxford Bibliographies |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत भाषेतील ग्रंथ ===
# ललित विस्तर
# [[बुद्धचरित]] — [[अश्वघोष]]
# लंकावतार-सूत्र

=== तिबेटी भाषेतील ग्रंथ ===
# क्यांग-र
# ग-छेररोल्प

=== चिनी भाषेतील ग्रंथ ===
# महाभिनिष्क्रमणसूत्र
# महापरिनिर्वाणसुत्त
# जातक-निदान
# महावंस

=== ब्रह्मी लिपीतील ग्रंथ ===
म्यानमार देशांत ‘मलंगवत्तु’ नावाचा ग्रंथ प्रसिद्ध आहे. हे एका पाली ग्रंथाचे भाषांतर आहे. याशिवाय अन्य संस्कृत व पाली ग्रंथांची ब्रह्मी लिपीत भाषांतरे झाली आहेत.

=== सिंहली भाषेतील ग्रंथ ===
# दीपवंस
# महावंस — (लेखक- महानाम)
# ज्ञानोदय

=== मराठी भाषेतील ग्रंथ ===
# आपला बौद्ध धर्म (चंद्रकांत बीडकर)  
# कथा गौतम बुद्धाची (रमेश पतंगे)  
# ख्रिस्त, बुद्ध आणि श्रीकृष्ण (डॉ. वि.रा. करंदीकर)
# भगवान गौतम बुद्ध आणि बौद्ध धर्म ([[गंगाधर महाम्बरे]])  
# गौतम बुद्धाचा धम्मच जगाला वाचवू शकेल (डी.डी. बंदिष्टे)  
# गौतमबुद्ध ते महात्मा गांधी ([[न.चिं. केळकर]])  
# गौतम बुद्ध व त्याचे बौद्धदर्शन (रा.ना. चव्हाण)    
# गौतम बुद्ध जीवनकार्य आणि तत्त्वज्ञान (डॉ. शशिकांत साळवे)  
# गौतम बुद्धांचे चरित्र ([[कृष्णराव अर्जुन केळूसकर]]) 
# गौतम बुद्धांच्या गोष्टी (डॉ. प्रभाकर चौधरी)  
# गौतम बुद्धांच्या गोष्टी (बालसाहित्य, लेखक - रमेश मुधोळकर)
# जातककथा (गौतम बुद्धाच्या पूर्व जन्मातील कथा. अशा या ५४६ कथा आहेत. बुद्धाने प्रत्येक जन्मात एकेक गुण मिळवून शेवटी बुद्धपद गाठले. [[दुर्गा भागवत]] यांनी पालीमधील या कथांचे मराठी भाषांतर करून त्या ७ खंडांत आणि ३,२०० पानांत लिहिल्या)
# जातककथा ([[धर्मानंद दामोदर कोसंबी]])
# जातकमाला (मूळ पाली जातककथांचा संस्कृत अनुवाद)
# जातककथा : खरी मैत्री आणि इतर कथा... (बालसाहित्य, लेखक - संजय कोल्हटकर)  
# जातककथा - लबाड कोल्हा आणि इतर कथा...(बालसाहित्य, लेखक - संजय कोल्हटकर)  
# थेरवाद बौद्धदर्शन (डॉ. ज.र. जोशी)  
# धम्मपदं (नवसंहिता) (आचार्य [[विनोबा भावे]])
# धर्म व धर्मपंथ  ([[प्र.न. जोशी]])
# बालजातक : बालांसाठी जातककथा (एकूण ५३ निवडक कथा, लेखिका - [[दुर्गा भागवत]])
# [[बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]]  ([[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]) 
# बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर)  
# बुद्ध, धर्म आणि संघ  ([[धर्मानंद कोसंबी]])
# बुद्ध - बुद्धी का उच्चतम विकास (हिंदी, लेखक - सरश्री)  
# बुद्धा : द प्रॅक्टिकल मार्ग (विशाल नंदा ) 
# बुद्धाचा भौतिकवाद (डी.वाय. हाडेकर)  
# बुद्धाचे आर्थिक विचार (मीना शेट्टे-संभू , प्रभावन विरियाखन)  
# बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण  ([[चिं.वि. जोशी]])
# बोधि-सत्त्व (नाटक, [[धर्मानंद दामोदर कोसंबी]]) 	
# बोधिसत्वाच्या बोधपर ९० गोष्टी (रमेश मुधोळकर)  
# बौद्धदर्शनसार (बापटशास्त्री)
# बौद्ध धम्माची पहिली संगीती (डी.टी. सावंत)  
# बौद्ध धम्माचे आचरण कसे करावे? (विलास वाघ)  
# बौद्ध धम्मात शिक्षेची संकल्पना (विलास वाघ)  
# बौद्धधर्म मार्गदीप (हरिभाऊ पगारे)  
# बौद्ध धर्माचा इतिहास (डॉ. अशोक भोरजार, प्रभाकर गद्रे)  
# बौद्ध धर्माचे भारतीय संस्कृतीला योगदान  (आर. डी. जाधव)  
# बौद्ध धर्मातील स्त्रीविचार (डॉ. लता दिलीप छत्रे)  
# बौद्ध नीतिकथा (डॉ. ज.र. जोशी)  
# बौद्ध विचारधारा (संपादक : महेश देवकर, लता देवकर व प्रदीप गोखले)
# बौद्धपर्व अथवा बौद्ध धर्माचा साद्यंत इतिहास ([[वा.गो. आपटे]])
# भगवान बुद्ध ([[धर्मानंद दामोदर कोसंबी]])
# महात्मा गौतम बुद्ध (चरित्र, लेखक - [[साने गुरुजी]])  
# विदर्भातील बुद्ध धम्माचा इतिहास (डॉ. प्रदीप मेश्राम)
# विसुद्दीमग्ग ([[धर्मानंद दामोदर कोसंबी]])
# सर्वोत्तम भूमिपुत्र गौतम बुद्ध (डॉ. [[आ.ह. साळुंखे]])  
# श्रीहर्ष (पारखीशास्त्री)

===बंगाली भाषेतील ग्रंथ===
# बुद्धदेव — प्रो. सतीशचंद्र विद्याभूषण
# बौद्धधर्म — सत्येंद्रनाग टागोर

=== इंग्लिश भाषेतील ग्रंथ ===
# द लाईट ऑफ एसिया — [[एडविन अर्नोल्ड]], १८७९
# द गोस्पेल ऑफ बुद्ध — [[पॉल कॅरस]], १८९४
# बुद्धिझम इन् ट्रान्सलेशन्स — [[हेन्री क्लर्क वॉरेन]], १८९६
# सम सेइंग्ज ऑफ द बुद्ध — [[एफ.एल. वुडवर्ड]], १९२५
# अ बुद्धिस्ट बायबल — [[ड्वाइट गोडार्ड]], १९३२
# अर्ली बुद्धिस्ट स्क्रिप्चर्स — [[ई.जे. थॉमस]], १९३५
# द वेदांतिक बुद्धिझम ऑफ द बुद्ध — [[जे.जी. जेनिंग]], १९४७
# द टीचिंग्ज ऑफ द कम्पॅशनेट बुद्ध — [[इ. ए. बर्ट]], १९५५
# [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] — [[बाबासाहेब आंबेडकर]], १९५७
# गौतम द बुद्ध : हिज लाईफ अँड हिज टीचिंग्ज (विपक्षणा रिसर्च इन्सिट्यूट)
# बुद्धिझम अँड मॉडर्न थॉट्स — ई.जी. टेलर
# बुद्धिझम — ई.जे. मिल्स
# बुद्धिझम एथिक्स — डबल्यू.टी. स्टेस
# बुद्धिझम ऑफ विझडम अँड फेथ — थिच थेईन् ताम, १९९१
# व्हॉट द बुद्धा टॉट् — वालपोल राहुल, १९५९
# लिव्हिंग धम्म — व्हेनेरेबल अजान्ह चाह
# व्हॉट बुद्धिस्ट बिलीव्ह — व्हेन.के. श्री धम्मानंद, १९९३
# आउटलाईन्स ऑफ महायान बुद्धिझम — डी.टी. सुझुकी, २००५
# इसेन्स ऑफ बुद्धिझम - [[पी. लक्ष्मी नरसु]], १९०७

== बौद्ध प्रतीके ==
बौद्ध धर्मात [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]], [[धम्म]] आणि [[संघ]] यांच्याबरोबरच इतर महत्त्वाची प्रतीके आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism/Symbols |title=Buddhism: Symbols |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|right|250px|[[धम्मचक्र]]]]
[[धम्मचक्र]] - [[अष्टांगिक मार्ग|अष्टांगिक मार्गाचे]] प्रतीक, बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा आधार.

[[चित्र:Flag of Buddhism.svg|thumb|250px|right|पंचशील [[बौद्ध ध्वज]]]]
[[बौद्ध ध्वज]] - [[पंचशील|पंचशीलाच्या]] पाच रंगांचे प्रतीक, एकता आणि शांती दर्शवते.

[[चित्र:Ashoka Chakra.svg|right|thumb|250px|[[अशोक चक्र]], भारताच्या राष्ट्रध्वजावर अंकित]]
[[अशोक चक्र]] - [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] धम्मचक्राचे प्रतीक, भारताच्या राष्ट्रध्वजावर अंकित.

== संप्रदाय ==

{{थेरवाद बौद्ध धर्म}}
{{मुख्य|बौद्ध धर्माचे संप्रदाय}}  
[[चित्र:Buddhist sects.png|thumb|alt=color map showing Buddhism is a major religion worldwide|300px|तीन प्रमुख बौद्ध संप्रदायाचा विस्तार]] 

 
*बौद्ध धर्मात अनेक संप्रदाय आहेत, त्यातील प्रमुख खालीलप्रमाणे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism/Sects-and-schools |title=Buddhism: Sects and Schools |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;


**[[थेरवाद]] - प्राचीन परंपरा, मुख्यतः [[श्रीलंका]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]] येथे प्रचलित.  

**[[महायान]] - विस्तृत दृष्टिकोन, [[चीन]],[[जपान]], [[कोरिया]] येथे प्रभावी.
  
**[[वज्रयान]] - तांत्रिक परंपरा, [[तिबेट]],[[भूतान]], [[मंगोलिया]] येथे प्रसिद्ध.
  
**[[नवयान]] - आधुनिक संप्रदाय, [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकरांनी]] भारतात स्थापित.

याशिवाय शेकडो लहान संप्रदाय आजही अस्तित्वात आहेत.

== लोकसंख्या ==
{{मुख्य|जगातील बौद्ध धर्म}}
जगभरात सुमारे ४८ कोटी ८० लाख (४८८ दशलक्ष) बौद्ध आहेत, जे एकूण लोकसंख्येच्या अंदाजे ७% आहेत (२०१० च्या आकडेवारीनुसार).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/|title=The Global Religious Landscape: Buddhists |publisher=Pew Research Center |date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt; यापैकी सुमारे ५०% [[महायान]] संप्रदायाचे, ३५-४०% [[थेरवाद]] संप्रदायाचे आणि उर्वरित [[वज्रयान]] व [[नवयान]] संप्रदायाचे आहेत. या प्रमुख संप्रदायांव्यतिरिक्त बौद्ध धर्मात अनेक उपसंप्रदाय आहेत, परंतु त्यांचा प्रभाव मर्यादित आहे. बौद्ध धर्माचा सर्वाधिक प्रभाव [[पूर्व आशिया]] आणि [[आग्नेय आशिया]]मध्ये दिसतो, जिथे अनेक देशांमध्ये बौद्ध बहुसंख्याक आहेत. [[दक्षिण आशिया]]तील काही देशांतही बौद्धांचे प्रमाण लक्षणीय आहे. [[आशिया]] खंडाच्या अर्ध्याहून अधिक लोकसंख्येवर बौद्ध धर्माचा प्रभाव आहे. [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[आफ्रिका]] आणि [[युरोप]] खंडांतही लाखो बौद्ध समुदाय राहतात. जगात ७ देशांत बौद्ध धर्म बहुसंख्याक आहे: [[कंबोडिया]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]], [[भूतान]], [[श्रीलंका]], [[लाओस]], आणि [[मंगोलिया]]. काही देशांत बौद्ध लोकसंख्येबाबत विश्वसनीय माहिती उपलब्ध नाही.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या असलेले देश (२०१० च्या आकडेवारीवर आधारित)
! देश
! बौद्ध लोकसंख्या
! बौद्ध टक्केवारी
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|चीन}}
| २४,४१,१०,०००
| १८.२%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|थायलंड}}
| ६,४४,२०,०००
| ९३.२%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|म्यानमार}}
| ३,८४,१०,०००
| ८०.१%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|जपान}}
| ४,५८,२०,०००
| ३६.२%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|व्हिएतनाम}}
| ४,९६,९०,०००
| ५५.१%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|श्रीलंका}}
| १,४४,१०,०००
| ६९.३%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|कंबोडिया}}
| १,३४,१०,०००
| ९६.९%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|दक्षिण कोरिया}}
| १,११,५०,०००
| २२.९%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|भारत}}
| ८४,४०,०००
| ०.७%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|तैवान}}
| ४९,१०,०००
| २१.२%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|लाओस}}
| ४१,१०,०००
| ६४.०%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|मंगोलिया}}
| १५,५०,०००
| ५४.४%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|नेपाळ}}
| २६,६०,०००
| ९.०%
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{flag|भूतान}}
| ५,५०,०००
| ७४.७%
|}

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=Packed-hover&gt;|200 px|
चित्र:Rank_celebration_of_Thai_Buddhist_monk_1.jpg|[[थायलंड|थाई]] [[महायान|महायानी]] बौद्धभिक्खू.
चित्र:Japanese_buddhist_monk_by_Arashiyama_cut.jpg|[[जपान|जपानी]] [[महायान|महायानी]] बौद्धभिक्खू.

&lt;/gallery&gt;

==बुद्ध व बौद्ध धर्माविषयी विचारवंताची मते==

बौद्ध धर्म आणि [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्ध]] यांच्याबद्दल अनेक विचारवंतांनी मते व्यक्त केली आहेत. खाली काही निवडक मते दिली आहेत:
{{Quote frame |quote=माझ्या मतानुसार बुद्धांचा [[धम्म]] श्रेष्ठ आहे. दुसऱ्या कोणत्याही [[धर्म]]ाची त्याचेशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. जर एखाद्या विज्ञाननिष्ठ आधुनिक व्यक्तीला धर्म हवा असेल तर त्याला बौद्ध धर्माशिवाय पर्याय नाही, असे माझे पक्के मत सर्व धर्मांचा २१ वर्षे सखोल अभ्यास केल्यावर झाले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Buddha and His Dhamma |last=Ambedkar |first=B.R. |year=1957 |publisher=Siddharth Publications |page=xv}}&lt;/ref&gt;|author=[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]}}
{{Quote frame |quote=बौद्ध धर्मात [[निर्वाण|मुक्तीसाठी]] ज्ञान अनिवार्य आहे, तर [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] आदर्शात ज्ञानाला स्थान नाही.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhist Ethics |last=Stace |first=W.T. |year=1972 |publisher=Peter Smith |isbn=978-0844606064 |page=45}}&lt;/ref&gt;|author=[[डब्ल्यू. टी. स्टेस]]}}
{{Quote frame |quote=बौद्ध धर्म [[ज्ञान]]ाच्या श्रेष्ठत्वावर आणि [[अज्ञान]]ाच्या हीनतेवर भर देतो.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Buddhism |last=Mills |first=E.J. |year=1970 |publisher=Oxford University Press |page=72}}&lt;/ref&gt;|author=[[ई. जे. मिल्स]]}}
{{Quote frame |quote=बौद्ध धर्म हा जगातील पहिला प्रचारक धर्म होता आणि त्याने त्या काळातील सगळ्या सभ्य जगात प्रवेश केला, आणि तरीही या धर्माच्या प्रचारार्थ रक्ताचा एक थेंबही सांडावा लागला नाही.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Complete Works of Swami Vivekananda |last=Vivekananda |first=Swami |year=1989 |publisher=Advaita Ashrama |volume=1 |page=412}}&lt;/ref&gt;|author=[[स्वामी विवेकानंद]]}}
{{Quote frame |quote=ऐतिहासिक धर्मांपैकी मी बौद्ध धर्माला पसंत करतो.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Why I Am Not a Christian |url=https://archive.org/details/whyiamnotachrist00russ |last=Russell |first=Bertrand |year=1957 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671203238 |page=[https://archive.org/details/whyiamnotachrist00russ/page/23 23]}}&lt;/ref&gt;|author=[[बर्ट्रांड रसेल]]}}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[जगामध्ये बौद्ध धर्म]]
* [[बौद्ध ध्वज]]
* [[बौद्ध धर्मातील सण व उत्सव]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स|Buddhism|बौद्ध धर्म}}

{{बौद्ध विषय सूची}}
{{गौतम बुद्ध}}

[[वर्ग:बौद्ध धर्म]]
[[वर्ग:भारतीय धर्म]]
[[वर्ग:तत्त्वज्ञान]]
[[वर्ग:गौतम बुद्ध]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>3kxjp6xbmyx01x7jqaa2ayqo6teqryj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लोहगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17516</id>
    <revision>
      <id>2709148</id>
      <parentid>2643403</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* छायाचित्रे */</comment>
      <origin>2709148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24660" sha1="qhhl300wxslt77pxc6uxry27moa3u3o" xml:space="preserve">{{किल्ला
|नाव = '''लोहगड'''
|चित्र = Lohagad11.jpg
|चित्रशीर्षक = लोहगडचा किल्ला
|चित्ररुंदी = 200px
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 18 | lat_m = 42 | lat_s = 36.3 | lat_NS = N
| long_d = 73 | long_m = 28 | long_s = 33.4 | long_EW = E
|उंची = ३४२० फूट
|प्रकार = [[गिरिदुर्ग]]
|श्रेणी = सोपी
|ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग = मावळ 
|अवस्था = व्यवस्थित
|गाव = [[लोणावळा]],मळवली
}}

'''लोहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे. भारत सरकारने या किल्ल्याला दिनांक २६ मे, इ. स. १९०९ रोजी [[महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan0004.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307132918/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan0004.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==जागतिक वारसा स्थळ==
[[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पवित्र झालेल्या ह्या किल्ल्याला [[जागतिक वारसा स्थळ]] म्हणून [[युनेस्को|युनेस्कोचे]] [[मानांकन]] मिळाले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, बुधवार,२३ जुलै २०२५&lt;/ref&gt;
==भौगोलिक स्थान==
[[लोणावळा|लोणावळ्यानजीकच्या]] मळवली स्टेशन नजीकच दुर्गांची एक जोडगोळी उभी आहे. त्यातील मुख्य दुर्ग आहे लोहगड आणि त्याला बळकट आणि संरक्षित करण्यासाठी शेजारीच बांधला आहे [[विसापूर]] अथवा [[संबळगड]]. लोहगडावरून [[पवना नदी|पवनेच्या]]  [[धरण|धरणाचे]] सुंदर दृश्य दिसते. पलीकडेच तिकोना उर्फ [[वितंडगड]] नावाचा अजून एक किल्ला आहे. तुंग उर्फ [[कठीणगड|कठीणगडही]] येथेच आहे. [[नाणे मावळ]] आणि [[पवन मावळ]] यांच्यामधील पर्वतराजीत हा दुर्ग वसलेला आहे.

==इतिहास==
लोहगड किल्ला हा अति मजबूत, बुलंद आणि दुर्जेय आहे.  जवळच असणारी [[भाजे लेणी|भाजे]] आणि [[बेडसे लेणी|बेडसे]] ही बौद्धकालीन [[लेणी]] ज्या काळी निर्माण झाली, त्याही पूर्वी म्हणजेच इ.स.पू. २००० वर्षांपूर्वी या किल्ल्याची निर्मिती झालेली असावी असे अनुमान निघते. [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[यादव]] या राजवटी या किल्ल्याने पाहिल्या.

[[इ.स. १४८९]] मध्ये मलिक अहमंदने [[निजाम|निजामशाहीची]] स्थापना केली आणि अनेक किल्ले जिंकून घेतले. त्यापैकीच लोहगड हा एक किल्ला होय. [[इ.स. १५६४]] मध्ये [[अहमदनगर|अहमदनगरचा]] सातवा राजा दुसरा बुऱ्हाण निजाम या किल्ल्यावर कैदेत होता. [[इ.स. १६३०]] मध्ये किल्ला आदिलशाहीत आला. १६५७ मध्ये [[शिवाजी|शिवाजी महाराजांनी]] [[कल्याण]] आणि [[भिवंडी]] परिसर जिंकून घेतला आणि लोहगड–विसापूर हा सर्व परिसरसुद्धा स्वराज्यात सामील करून घेतला. 

[[इ.स. १६६५]] मध्ये झालेल्या [[पुरंदरचा तह|पुरंदरच्या तहात]] हा किल्ला [[मुघल|मुगलांच्या]] स्वाधीन केला गेला. पुढे १३ मे १६७० मध्ये [[मराठा|मराठ्यांनी]] किल्ला परत जिंकला. 

पहिल्या [[सुरत]] लुटीच्या वेळेस आणलेली संपत्ती [[नेताजी पालकर|नेताजी पालकरने]] लोहगडावर आणून ठेवली होती. [[इ.स. १७१३]]मध्ये शाहूमहाराजांनी कृपावंत होऊन लोहगड [[कान्होजी आंग्रे]] यांस दिला. १७२० मध्ये आंग्र्यांकडून तो [[पेशवे|पेशव्यांकडे]] आला. १७७० मध्ये [[नाना फडणवीस|नाना फडणवीसांचा]] सरदार जावजी बांबळे याने तो आपल्या ताब्यात घेतला. नानांनी पुढे धोंडोपंत नित्सुरे यांच्याकडे किल्ल्याचा कारभार सोपवला. [[इ.स. १७८९]] मध्ये नानांनी किल्ल्याचे बांधकाम आणखी मजबूत करून घेतले. किल्ल्यात नानांनी सोळा कान असलेली एक [[वाव|बाव]] बांधली व तिच्या बाजूस एक [[शिलालेख]] कोरला, त्याचा अर्थ असा : &quot;शके १७११ मध्ये बाळाजी जनार्दन भानू – नाना फडणवीस यांनी ही बाव धोंडो बल्लाळ नित्सुरे यांच्या देखरेखीखाली बाजीचट याचेकडून बांधिवली.&quot; नानांनी आपले सर्व द्रव्य नित्सुऱ्यांचे निगराणीत लोहगडावर आणले. १८०० मध्ये नित्सुरे कैलासवासी झाले व नंतर १८०२ मध्ये त्यांच्या पत्‍नी किल्ल्यावर येऊन राहिल्या. १८०३ मध्ये किल्ला [[इंग्लिश लोक|इंग्रजांनी]] घेतला. पण नंतर [[दुसरा बाजीराव|दुसऱ्या बाजीरावाने]] तो पुन्हा जिंकला. ४ मार्च १८१८ला जनरल प्रॉथर लोहगड जिंकण्यासाठी आला. त्याने सर्व प्रथम विसापूर जिंकला. तेव्हा दुसऱ्या बाजीरावाने गडावरच्या मराठ्यांना गड रिकामा करायचा हूकुम सोडला. तेथून अनिच्छेनेच मराठे मागे फिरले.

==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे ==
गडावर चढतांना सलग चार प्रवेशद्वारांमधून आणि सर्पाकार मार्गावरून जावे लागते. 

'''१. गणेश दरवाजाः'''- ह्याच्याच डाव्या – उजव्या बुरुजाखाली सावळे कुटुंबाचा नरबळी देण्यात आला होता आणि त्याच्या बदल्यात त्यांच्या वंशजांना लोहगडवाडीची पाटीलकी देण्यात आली होती. येथे आतील बाजूस शिलालेख आहेत.{{संदर्भ हवा}}

'''२. नारायण दरवाजाः'''- हा दरवाजा नाना [[नाना फडणवीस|फडणवीसांनी]] बांधला. येथे एक भुयार आहे, जिथे भात व नाचणी साठवून ठेवण्यात येई.

'''३. हनुमान दरवाजाः'''- हा सर्वात प्राचीन दरवाजा आहे.

'''४. महादरवाजाः'''- हा गडाचा मुख्य दरवाजा आहे. यावर [[हनुमान|हनुमानाची]] मूर्ती कोरली आहे. ह्या दरवाज्यांचे काम नाना फडणीसांनी १ नोव्हेंबर १७९० ते ११ जून १७९४ या कालावधीत केले. महादरवाज्यातून आत शिरताच एक [[दर्गा]] लागतो. दर्ग्याच्या शेजारी सदर व लोहारखान्याचे भग्र अवशेष आढळतात. याच दर्ग्याच्या बाहेर बांधकामाचा चुना बनविण्याची [[घाणी]] आहे. उजवीकडे ध्वजस्तंभ आहे. याच्या जवळच एक तोफ काही हौशी दुर्गप्रेमींनी सिंमेटच्या चौथऱ्यात बसवली आहे. अशीच एक तोफ तुटलेल्या अवस्थेत लक्ष्मीकोठीच्या समोर पडलेली आहे. ध्वजस्तंभाच्या उजवीकडे चालत गेल्यास लक्ष्मी कोठी लागते. या कोठीत राहण्याची सोय होती. कोठीत अनेक खोल्या आहेत. दर्ग्याच्या पुढे थोडे उजवीकडे गेल्यास थोडा उंचवट्याचा भाग आहे. तेथे एक [[शिव|शिवमंदिर]] आहे. पुढे सरळ चालत गेल्यावर एक छोटेसे तळे आहे. हे तळे [[अष्टकोन|अष्टकोनी]] आहे. त्याच्याच बाजूला पिण्याच्या पाण्याचे टाके देखील आहे. ही गडावरील पिण्याच्या पाण्याची एकमेव सोय आहे. तिथून पुढे पंधरा ते वीस मिनिटे चालत गेल्यास एक मोठे [[तलाव|तळे]] आढळते. नाना फडणवीसांनी या तळ्याची बांधणी केली आहे. हे तळे सोळाकोनी आहे. या  तळ्याच्या पायरीच्या उजवी भिंतीवर मराठीत शिलालेख आहे. मोठा तळ्याच्या पुढे विंचूकड्याकडे जातांना वाड्यांचे काही अवशेष दिसतात. लक्ष्मी कोठीच्या पश्चिमेस विंचूकाटा आहे. हा विंचूकाटा म्हणजे पंधराशे [[मीटर]] लांब आणि तीस [[मीटर]] रुंद अशी ही डोंगराची सोंड आहे. विंचूकाटयावर जाण्यासाठी एक टप्पा उतरून पलीकडे जावे लागते . गडावरून पाहिले असता हा भाग विंचवाच्या नांगीसारखा दिसतो, म्हणून यांस विंचूकाटा म्हणतात. या भागात पाण्याची उत्तम सोय आहे.  गडाच्या आजूबाजूचा परिसर न्याहाळण्यासाठी या विंचूकाट्याचा उपयोग होत असावा. गडावरून येतांना भाजे गावातील भाजे लेणी आवर्जून पहावीत.

लोहगडावरच्या इमारती पडलेल्या आहेत. १०० लोक झोपू शकतील एवढी एक [[गुहा|गुहासुद्धा]] गडावर आहे. लोहगडाचे उत्तरेकडचे टोक निमुळते होत गेले आहे. विंचूकाट्याच्या खाली दाट [[जंगल]] आहे.

लोहगडाचा उपदुर्ग असलेल्या विसापूरवर मोठी सपाटी आहे. तशीच मोठी दगडी तटबंदी आहे. प्राचीन शिलालेखही आहेत. डोंगराच्या पोटात भाज्याची लेणी आहेत. ती इसवी सनापूर्वी कोरलेली आहेत.

लोहगडाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कड्याच्या टोकावर बांधलेली चिरेबंदी वाट. अशी रेखीव वाट फार कमी दुर्गांवर पहावयास मिळते. लोहगडवाडी पार केली की ही सर्पाकार वाट सुरू होते. एकदा का कोणी या वाटेवर पाय टाकला की मग तो माणूस वर येईस्तो पहारेकऱ्यांच्या नजरेआड जात नाही. तो व्यवस्थित हेरला जातो. वाटेवर वेगवेगळे [[बुरूज]] आहेत. त्यावरून बाहेरून येणाऱ्या  माणसावर नजर ठेवता येते. वाटेवर गणेश दरवाजा, दुसरा नारायण, तिसरा हनुमान आणि चौथा महादरवाजा असे चार दरवाजे आहेत. हनुमान दरवाजा जुना आहे. इतर तीन दरवाजे आणि एक उत्तम रेखीव [[जिना]] नाना फडणीस यांनी बांधून घेतला आहे. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दरवाज्यांच्या मधील भागात [[जकीरा]] करण्याची भुयारे आहेत.

लोहगडाचा हा द्वारसमूह आगळावेगळा आहे आणि विचारांती बांधलेला आहे. गडावर गेल्यावर वरच्या बुरजावरून हा सर्व मार्ग न्याहाळता येतो. कड्याच्या टोकावरचे हे बांधकाम खूप सुंदर आहे.

[[विंचू कडा]]:- विंचू च्या नांग्या सारखी दिसणारी ही कडा अती लांब आहे म्हणून यास विंचू कडा असे संबोधले जाते

==गडावर जाण्याच्या वाटा == 
लोहगडावर जाण्यासाठी तीन वाटा आहेत.
१) [[पुणे|पुण्यावरून]] अथवा [[मुंबई|मुंबईवरून]] येतांना लोणावळ्याच्या शेजारच्या मळवली स्थानकावर पॅसेंजर गाडीने किंवा लोकलने उतरावे. तेथून एक्सप्रेस हायवे पार करून भाजे गावातून थेट लोहगडला जाणारी वाट पकडावी. वाट मोठी आणि प्रशस्त आहे.तिथून दीड तासांच्या चालीनंतर ‘गायमुख’ [[खिंड|खिंडीत]] येऊन पोहचतो. खिंडीच्या अलीकडेच एक गाव आहे त्याचे नाव लोहगडवाडी. खिंडीतून उजवीकडे वळले म्हणजे लोहगडास आणि डावीकडे वळले म्हणजे माणूस विसापूर किल्ल्यावर पोहचतो. या मार्गे लोहगडावर प्रवेश करतांना चार दरवाजे लागतात.

२) लोणावळ्याहून दुचाकी अथवा चारचाकी वाहनाने थेट लोहगडवाडीपर्यंत जाता येते. लोणावळा-भांगरवाडी-दुधिवरे खिंड-लोहगडवाडी. पवना धरणाकडे जाणाऱ्या रस्त्याने थोडे पुढे गेल्यावर डावीकडे एक रस्ता लागतो तेथून ३ ते ४ किलोमीटरवर लोहगडवाडी आहे. उभा चढ आणि अतिशय धोकादायक वळणे आहेत. साधारण अर्धा तासाचा प्रवास आहे. मात्र येथे एस.टी. महामंडळाची सोय नाही. स्वतःचे वाहन असल्यास उत्तम अथवा लोणवळ्यातून ट्रॅक्सने जाता येते मात्र ट्रॅक्सभाडे १००० रु. आहे.

३) काळे कॉलनी ही पवना धरणाजवळ वसलेली आहे.तेथून लोहगड आणि विसापूर मधील गायमुख खिंड परिसर व्यवस्थित दिसतो.पवना धरणाच्या खालून एक रस्ता गायमुख खिंडीच्या डावीकडील टेक टेकडीवर जातो तेथून एक मळलेली पायवाट आपणास लोहगडवाडीत घेऊन जाते. या टेकडीवर अग्रवाल नावाच्या इसमाचा बंगला आहे. या वाटेने किल्ल्यावर जाण्यास २ तास लागतात. पुणे-पौड-कोळवण-तिकोना पेठ-दुधिवरे खिंड-लोहगडवाडी. तेथून अर्ध्या तासात लोहगड चढता येतो. वाटेत हडशीचा सत्यसाई आश्रम, प्रतिपंढरपूर हे देऊळ आणि पवना धरण बघता येते.

 तेथे पोहोचण्यासाठी अनेक शॉर्टकट आहेत. आपण सहजपणे शोधू शकता. कृपया रिक्षा किंवा इतर खाजगी वाहनांचा वापर करू नका. आपण चालत चालत सहज तेथे पोहोचू शकता.

== गडावर जायच्या वेळा ==
सकाळी ९ ते सायंकाळी ५ वाजेपर्यंत

== तिकीट ==
भारतीय – १५ वर्षांवरील  ₹२५ रुपये

परदेशी – ₹३०० रुपये

==छायाचित्रे==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Lohagad.jpg
File:Lohagad 1.JPG
File:Lohagad wall.jpg
File:Lohagad 01.jpg
File:Sulka, Lohagad fort.jpg
File:Lohagad 02.jpg
File:Ganesh Darwaja Lohagad.jpg
File:Misty mountain top - Lohagad Fort.JPG
File:Route to Lohagad via Bhaje Caves.JPG
|नारायण दरवाजातून दिसणारे दुर्ग स्थापत्य
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==संदर्भ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]]

== बाह्य दुवे ==

== हे सुद्धा पहा==
*[[भारतातील किल्ले]]

{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}

{{साचा:विस्तार-किल्ला}}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>qhhl300wxslt77pxc6uxry27moa3u3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तिकोना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17567</id>
    <revision>
      <id>2709171</id>
      <parentid>2508126</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* छायाचित्रे */</comment>
      <origin>2709171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7216" sha1="k2peya8lpnyawu3uxst7j8v5ij35wd1" xml:space="preserve">'''तिकोना''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे.

{{किल्ला
|नाव=तिकोना (वितंडगड)
|चित्र =Tikona fort.jpg
|चित्रशीर्षक = (वितंडगड)
|चित्ररुंदी = 200px
|उंची= ११०० मी.     
|प्रकार=गिरिदुर्ग
|श्रेणी=सोपी
|ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग=-
|अवस्था=चांगली
|गाव=तिकोना पेठ
}}

[[पवना नदी]]वरील धरणाजवळ [[पुणे|पुण्याच्या]] साधारण ६० कि.मी. अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ३,५०० फूट उंच आहे. या किल्ल्यावरून  ३-४ कि.मी. अंतरावरील [[तुंग]] किल्ला दिसतो. किल्ल्याच्या त्रिकोणी आकारामुळे याला तिकोना असे नाव पडले आहे .

==इतिहास==
[[तिकोना]] गडाचा फारसा [[इतिहास]] उपलब्ध आहे . परंतु पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस, मलिक [[अहमद निजामशहा]] याने इ.स. १४८२-८३ च्या सुमारास [[जुन्नर]] प्रांतावर स्वारी करून [[जुन्नर]]चा बराचसा प्रांत आपल्या ताब्यात घेतला. त्यानंतर त्याने [[लोहगड]] काबीज केला. नंतर त्याने आपला मोर्चा तुंग व [[तिकोना]] गडांकडे वळविला.[[इ.स. १४८५]] मध्ये मलीक अहमद निजामशाहने हा किल्ला जिंकून [[निजामशाही]]त आणला. इ.स. १६५७मध्ये [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] हा किल्ला जिंकून परत स्वराज्यात आणला. पुढे ११ जून १६६५ साली झालेल्या इतिहास प्रसिद्ध '[[पुरंदरचा तह|पुरंदरचा तहात]]' [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] जयसिंगाला दिलेल्या २३ किल्ल्यांपैकी तिकोना हा एक किल्ला होता. [[नेताजी पालकर]] यांच्याकडे काही दिवस तिकोना किल्ल्याची जबाबदारी होती.

==छायाचित्रे==

&lt;gallery mode=packed&gt;
Image:तिकोना.JPG|श्री तुळजाईचे मंदिर व समोरील तळे
Image:Tikona-fort-rain.JPG | गडावर जाण्याची वाट 
Image:तिकोना fort.jpg|खालून दिसणारा गडाचा त्रिकोणी आकार
&lt;/gallery&gt;

==गडावरील ठिकाणे==

गडमाथ्यावर त्रिंबकेश्वर महादेवाचे छोटेखानी मंदिर, एक तलाव, २ तळी व धान्य कोठाराचे पडीक अवशेष आढळतात. बालेकिल्ल्याच्या खालील भागात श्री तुळजाईचे मंदिर आहे. मंदिर असलेले लेणे सातवाहनोत्तरकालीन असावे. या दक्षिणाभिमुखी लेण्यात एक टाके खोदलेले आहे. लेण्यासमोरच एक तळेही आहे. लेण्यासमोर एका कोरीव दगडावर दोन भागात काम केले आहे. वरच्या बाजूस एक पुरुषाकृती असून त्याच्या पायाखाली बाई दाखविलेली आहे. खालच्या भागात दोन स्त्रिया असून त्यांच्या हातात फुलांच्या माळा आहेत. 

==गडावर जाण्याच्या वाटा==
तिकोना पेठेतून जाणारी वाट उभ्या कड्यावरून थेट गडाच्या दरवाज्यात जाते. गडावर प्रवेश करण्यासाठी चार दरवाजे ओलांडावे लागतात.

=== मार्ग ===
:पुणे - जवण नं. 1 ही बस घेऊन गडाच्या पायथ्याशी जाता येते, किंवा कामशेत-कालेकॉलनीमार्गे तिकोना पेठेत पोहोचता येते. लोणावळा-दुधिवरे खिंड मार्हीगे काले -तिकोनाला जाता येते.

=== '''तिकाेना किल्ल्यावर ट्रेकिंग करताना खालीलप्रमाणे काळजी घेतात''' ===
:- किल्ला चढताना ग्रिप असलेल्या शूजचा वापर.. शक्यताे टी शर्ट आणि ट्रॅक पॅन्ट परिधान करतात.
:- साेबत पाण्याची बाटली आणि फस्ट एड किट बाळगतात.
:- माहिती असलेल्या तसेच किल्ल्यावर दर्शविलेल्या वाटेवरूनच किल्ल्यावर चढाई करतात. अन्यथा वाट चुकण्याची शक्यता असते.
:- अनेक सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा धाेका असताे, त्यामुळे लोक माहिती असलेल्या वाटेनेच जातात.


==बाह्य दुवे== 
नकाशा :

[[http://www.raanvata.com/forts/tikona/index.html रानवाटा]]

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]</text>
      <sha1>k2peya8lpnyawu3uxst7j8v5ij35wd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलंग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17617</id>
    <revision>
      <id>2709161</id>
      <parentid>2636957</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* छायाचित्रे */</comment>
      <origin>2709161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7764" sha1="1f6y4nrese9ankvv79rlxcr67c7gdh5" xml:space="preserve">&lt;br /&gt;{{गल्लत|अलंग, गुजरात}}
 
  {{विस्तार}}

'''अलंग''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे.

{{किल्ला|नाव=अलंग
|चित्र = Alang Traverse 1.jpg |अलंग
|चित्रशीर्षक = 
|चित्ररुंदी = 200px
|उंची= ४५०० फुट
|प्रकार= 
|श्रेणी= अत्यंत अवघड
|ठिकाण=[[अहमदनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग=[[कळसूबाई शिखर|कळसुबाई]]
|अवस्था=
|गाव=[[इगतपुरी]]
}}

[[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] अत्यंत अवघड असा हा [[दुर्ग|किल्ला]] आहे. घनदाट जंगल व विरळ वस्तीमुळे हा परिसर जरा त्रासदायक आहे. गडावर जाण्याच्या अवघड वाटा, भरपूर पाऊस यामुळे हा किल्ला तसा उपेक्षितच आहे. [[कळसुबाईची रांग|कळसूबाईच्या रांगेत]]  असणारे अलंग, [[मदनगड|मदन]] आणि [[कुलंगगड|कुलंग]] हे तीन किल्ले लक्षवेधक आहेत.

== इतिहास ==

==गडावरील ठिकाणे==
किल्ल्याचा माथा म्हणजे एक प्रशस्त पठारच आहे. किल्ल्यावर राहण्यासाठी दोन गुहा आहेत. पाण्याची ११ टाकी आहेत. किल्ल्यावर इमारतीचे काही अवशेष व एक छोटेसे मंदिर आहे. पूर्वेला [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]],[[औंढ|औंढचा किल्ला]], [[पट्टागड]], [[बितनगड किल्ला|बितनगड]], उत्तरेला [[हरिहर]], [[त्र्यंबकगड]], [[अंजनेरी]] तर दक्षिणेला [[हरिश्चंद्रगड]], [[आजोबागड]], [[खुट्टा सुळका]], [[रतनगड]], [[कात्राबाई]] चा डोंगर हा परिसर दिसतो. किल्ल्याचा माथा फिरण्यास ४ तास पुरतात.

== गडावर जाण्याच्या वाटा ==
* घाटघर मार्गे: किल्ल्यावर जाण्यासाठी ही दुसरी वाट आहे. पहिली आंबेवाडी मार्गे आहे. 

* घोटी - [[भंडारदरा]] मार्गे घाटघरला जावे. तेथून अडीच तासात किल्ल्याच्या तिसऱ्या घळीत ठेवलेल्या लाकडी बेचक्यापाशी पोहचतो. या बेचक्यातून थोडे वर गेल्यावर सोपे प्रस्तरारोहण करावे लागले. पुढे थोडी सपाटी पार केल्यानंतर डावीकडे कड्यालगत जाणारी वाट पकडावी. १० - १५ मि. आपण किल्ल्यावरील गुहेत पोहचतो. खिंडीतून डावीकडील वाटेने पुढे गेल्यावर काही पायऱ्या लागतात. या पायऱ्या चढून गेल्यावर ८० - ९० फुटाचा तुटलेला एक कडा लागतो. या कड्यावर प्रस्तरारोहणाचे साहित्य वापरून किल्ल्यावर प्रवेश करता येतो. मात्र, प्रस्तरारोहणाचे तंत्र अवगत असल्याशिवाय या वाटेने जाण्याचे धाडस करु नये. या वाटेने किल्ला गाठण्यास ६ तास लागतात.

== जेवणाची सोय ==
गडावर जेवणाची कोणतीही सोय नाही.

== छायाचित्रे ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Alang Steps.jpg|अलंग पायऱ्या 
चित्र:Alang view with caves.jpg|गुहेमधून दिसणारा अलंग 
चित्र:Alang Curvature.jpg|अलंग वळण
चित्र:Alang Construction.jpg| अलंग वरील बांधकाम 
चित्र:Water storing on Alang.jpg|अलंग वरील पाण्याचा साठा
चित्र:Anang Cave.jpg|अलंग वरील गुहा
चित्र:Mandan from Anang cave.jpg|अलंग वरून दिसणारा मदन किल्ला
चित्र:Close door on Alang Fort.jpg| अलंग वरील बंद दरवाजा
चित्र:Anang Madan Kulang - 3 forts range.jpg|सह्याद्रीचे त्रिमूर्ती - अलंग, मदन, कुलंग
चित्र:Sunset from fort Alang.jpg|अलंग वरून दिसणारा सूर्यास्त
&lt;/gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.trekshitiz.com/Mii/MI_DefaultUser.asp?FortName=Alang ट्रेक्क्षितीज वरील माहितीपृष्ठे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007072837/http://www.trekshitiz.com/Mii/MI_DefaultUser.asp?FortName=Alang |date=2007-10-07 }}

== संदर्भ ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[किल्ले पुस्तक]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] - हरीश कपाडिया
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]]

== हे सुद्धा पहा ==
* [[भारतातील किल्ले]]

{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]]</text>
      <sha1>1f6y4nrese9ankvv79rlxcr67c7gdh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पट्टागड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17620</id>
    <revision>
      <id>2709160</id>
      <parentid>2652974</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदीर्घा */</comment>
      <origin>2709160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12025" sha1="n8svkiptj2p0o55xwz861hc5ymfeog2" xml:space="preserve">{{गल्लत|कुर्डूगड - विश्रामगड}}
{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = पट्टागड
|चित्र =Patta3.jpg
|चित्रशीर्षक = पट्टागड
|चित्ररुंदी = 200px
| उंची = १३९२ मीटर
| प्रकार = गिरिदुर्ग
| श्रेणी = सोपा
| ठिकाण = [[अहमदनगर जिल्हा|नगर]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = [[कळसूबाईची रांग]]
| अवस्था = अवशेष
| गाव = पट्टेवाडी
}}
'''पट्टागड''' ऊर्फ [[विश्रामगड]] हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे. हा गड [[अहमदनगर जिल्हा|नगर]]-[[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्य़ांच्या]] हद्दीवर असणाऱ्या [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] ’पट्ट्याची वाडी’ जवळ आहे.

==इतिहास==
===बांधकाम===
या किल्ल्याचे बांधकाम [[बहामनी सल्तनत]]च्या काळात (इ.स. १३४७]]-[[इ.स. १४९०]]) झाले. त्यानंतर याचा ताबा येथील स्थानिक रहिवासी आदिवासी कोळी महादेव जमातीकडे गेला त्यानंतर त्याचा ताबा अहमदनगरच्या निजामशाहीकडे गेला. [[इ.स. १६२७ ]]मध्ये मुगलांनी हा किल्ला जिंकला. 

हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून ८८२ मीटर उंचीवर आहे. किल्ल्याच्या पायथ्याशी कुर्डाई देवीचे मंदिर आहे. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारात शिरण्याअगोदर डाव्या बाजूला पाण्याचे टाके आहे. कातळात खोदून काढलेल्या पायऱ्या चढून गेल्यावर अवशेषरूपी प्रवेशद्वारातून किल्ल्यात जाता येते. किल्ल्याचा सर्वोच्च माथा म्हणजे एक सुळकाच आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर शिरल्यावर एक उद्ध्वस्त वास्तूचा चौथरा दिसतो. त्याच्या समोर एक मीटर उंचीची [[हनुमान]] मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या पुढे एक निसर्गनिर्मित, १०० ते १५० माणसे सहज बसू शकतील एवढी घळ आहे. किल्ल्यातच दोन भलेमोठे सुळके आहेत आणि हा भलामोठा सुळका म्हणजेच गडमाथा होय. सुळक्याला वळसा घालून पुढे गेल्यावर दोन सुळक्यांच्या मधला भाग तटबंदी करून बंद केला आहे. तटबंदी चांगल्या स्थितीत आहे. 

तटबंदीच्या पुढे गेल्यावर एक महाकाय दरड कोसळलेली दिसते. येथून पुढे जाता येत नाही. येथून पुढे जाणे धोकादायक आहे. दरड व मुख्य सुळका यांच्यामध्ये असलेल्या छोट्या जागेतून सरपटत जावे लागते. एका बाजूला दरी असल्याने पाय घसरण्याची भीती असते. गड फिरण्यास फारसा वेळ लागत नाही. हा गड ताम्हिणी घाटावरील हालचालीवर लक्ष ठेवण्यासाठी बांधला असावा. कोकणाचे विहंगम दृश्य येथून दिसते. माणगावकडून गाडीमार्गाने डोंगराच्या पायथ्याचे जिते गाव लागते. तिथूनच याची चढण सुरू होते. फारसा प्रसिद्ध नसलेला कुर्डुगड पासलकर या शिवकालीन घराण्याच्या अखत्यारीत होता. पासलकर घराण्यातील [[बाजी पासलकर]] हे छत्रपती शिवाजीराजांचे सरदार होते. बाजी पासलकर कुर्डुगडाचा उपयोग विश्रांतीसाठी करीत. म्हणून या गडाला विश्रामगड असेही म्हणतात.

===छत्रपती शिवाजी महाराजांचा काळ===
[[इ.स. १६७१ ]]मध्ये पट्टा हा किल्ला [[मोरो त्र्यंबक पिंगळे]] यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांकरिता जिंकला व स्वराज्यात सामील झाला.[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/022%20Places/001%20Place.htm#AundahPattah] [[इ.स. १६७९]] मध्ये आपल्या दक्षिण मोहिमेच्या अंतिम टप्प्यात महाराजांनी [[जालना|जालन्याची]] (तेव्हाचे जालनापूर) लूट केली. [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराज]] ह्या वेळी जलनापुरात मोगलांवर चालून गेले. सोनेनाणे, जडजवाहीर घेऊन महाराज [[रायगड (किल्ला)|रायगडाकडे]] निघाले. दरम्यान, महाराज सोनेनाणे घेऊन रायगडाकडे जात असल्याची खबर मुघल सरदार रणमस्तखानाला लागली. जालण्याची प्रचंड लूट झाली. ही बातमी मोगल सरदार रणमस्तखान ह्यास समजताच तो महाराजांच्या मागावर निघाला. दहा हजारांची मोठी फौज घेऊन तो महाराजांच्या मागावर निघाला. लूट जास्त असल्यामुळे राजांच्या फौजेची गती संथ होती. मोगली फौजेने स्वराज्य सेनेवर आक्रमण केलं. [[संगमनेर|संगमनेरजवळच्या]] रायतेवाडी येथे दोन्ही सैन्याची गाठ पडली. दि. १८, १९ व २० नोव्हेंबर असे ३ दिवस दोन्ही सैन्यात तुंबळ युद्ध झाले. खानाच्या दिमतीला औरंगाबादेहून मोठी कुमक रवाना झाल्याची खबर आली. छत्रपती शिवाजी महाराज, सेनापती हंबीरराव, [[धनाजी जाधव]] आघाडीवर होते , पण मोगलांचा जोर पाहता हंबीरराव ह्यांनी महाराजांना मागे घेऊन काही फौजेसह पट्टा गड जवळ करण्यास सांगितले आणि स्वतः मोगली आक्रमण थोपवू लागले. युद्ध सुरू असतानाच महाराजांनी खजिना घेऊन पुढे जायचे व बाकीच्या सैन्याने लढाई सुरू ठेवायची, अशी रणनीती निश्चित करण्यात आली. निवडक ५०० घोडेस्वारांसह महाराज पट्टा किल्ल्याकडे रवाना झाले. [[संगमनेर]]जवळ रायतेवाडी येथे आपल्या आयुष्यातील शेवटची लढाई लढून छत्रपती शिवाजी महाराज २१ नोव्हेंबर [[इ.स. १६७९]] या दिवशी [[अहमदनगर जिल्हा|नगर]]-[[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यांच्या]] हद्दीवर असणाऱ्या [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] पट्टा किल्ल्यावर आले. त्यांचे वास्तव्य १७ दिवस या किल्ल्यावर होते. ते विश्रांतीसाठी थांबले म्हणून या किल्ल्याचे नाव ‘[[विश्रामगड]]’ असे पडले. ह्यानंतर महाराज संभाजी राजांना पन्हाळगडी भेटण्यास गेले. दोघांमध्ये गुप्त चर्चा झाली आणि महाराज रायगडी निघाले. विश्रांती घेऊन ते पुढे [[कल्याण|कल्याणमार्गे]] [[रायगड (किल्ला)|रायगडावर]] पोहोचले.[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nasik/005%20History/002%20MediaevalPeriod.htm] . छत्रपती शिवाजी महाराज ह्यांनी पट्टा गडावर धावती विश्रांती घेतली म्हणून त्या गडास 'विश्रामगड' हे नाव ठेवलं.  म्हणजे दक्षिण दिग्विजयाची सांगता होता होता &quot;जालण्याची लूट&quot; करताना झालेली लढाई ही महाराजांची शेवटची लढा. 

== चित्रदीर्घा ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Patta1.jpg
चित्र:Patta2.jpg
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा==
* [[भारतातील किल्ले]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{अकोले तालुका}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[en:Patta]]</text>
      <sha1>n8svkiptj2p0o55xwz861hc5ymfeog2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लोरिडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19125</id>
    <revision>
      <id>2709152</id>
      <parentid>2683459</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10392" sha1="hw6pt8so115nepfz4cnov9efpkdjzi2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = फ्लोरिडाचे&lt;br /&gt;Florida
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of Florida.svg
 | चिन्ह =Seal_of_Florida.svg
 | ध्वजसंकेत = 
 | चिन्हसंकेत = 
 | टोपणनाव = ''The Sunshine State (सूर्यप्रकाशाचे राज्य)''
 | ब्रीदवाक्य = ''In God We Trust (देवावर आमचा विश्वास आहे)''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA FL.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = फ्लोरिडीयन
 | राजधानी = [[टॅलाहासी]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[जॅक्सनविल]]
 | सर्वात मोठे महानगर = [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]]
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = २२
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = ६५,७९५&lt;ref name=census/&gt;
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = १,७०,३०४&lt;ref name=census&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२००० जनगणना  |दुवा=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |प्रकाशक=अमेरिकन जनगणना ब्यूरो |अ‍ॅक्सेसदिनांक=जुलै १८ |अ‍ॅक्सेसवर्ष=२००७ |फॉरमॅट=ZIP}}&lt;/ref&gt;
 | रुंदी मैल = ३६१
 | रुंदी किमी = ५८२
 | लांबी मैल = ४४७
 | लांबी किमी = ७२१
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = १७.९
 | अक्षांश = २४°२७′ उ. to ३१° उ.
 | रेखांश = ८०°०२′ प. to ८७°३८′ प.
 | लोकसंख्या क्रमांक = ४
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = ८
 | सन २००० लोकसंख्या = १,८८,०१,३१०
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गमैल = 
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = १३५.४
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = ४७,७७८ [[अमेरिकन डॉलर|USD]]
 | उत्पन्न क्रमांक = ३६ वा
 | कमाल उंचीचे स्थान = [[ब्रिटन हिल]]&lt;ref name=usgs&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| वर्ष =[[एप्रिल २९]] [[इ.स. २००५|२००५]]| दुवा =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| शीर्षक =Elevations and Distances in the United States| प्रकाशक =U.S Geological Survey| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =November 3| अ‍ॅक्सेसवर्ष =2006| title =संग्रहित प्रत| access-date =2008-03-19| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
 | कमाल उंची फूट = ३४५
 | कमाल उंची मीटर = १०५
 | सरासरी उंची फूट = ९८
 | सरासरी उंची मीटर = ३०
 | किमान उंचीचे स्थान =
 | किमान उंची फूट = 
 | किमान उंची मीटर = 
 | प्रवेशदिनांक = [[मार्च ३]], [[इ.स. १८४५|१८४५]]
 | प्रवेशक्रम = २७
 | राज्यपाल = 
 | उपराज्यपाल = 
 | सेनेटर = 
 | प्रतिनिधी = 
 | प्रमाणवेळ१ = 
 | प्रमाणवेळ१ कोठे = 
 | प्रमाणवेळ२ = 
 | प्रमाणवेळ२ कोठे = 
 | टपालसंक्षेप = 
 | आयएसओकोड = US-FL
 | संकेतस्थळ = www.myflorida.com
 | तळटिपा = 
 }}
'''फ्लोरिडा''' ({{lang-en|Florida}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] एक राज्य आहे. अमेरिकेच्या आग्नेय टोकापाशी वसलेले फ्लोरिडा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अमेरिकेमधील २२वे तर लोकसंख्येच्या दृष्टीने चौथ्या ([[कॅलिफोर्निया]], [[टेक्सास]] व [[न्यू यॉर्क]] राज्यांच्या खालोखाल) क्रमांकाचे राज्य आहे. 

फ्लोरिडाच्या पश्चिमेला [[मेक्सिकोचे आखात]], पूर्वेला [[अटलांटिक महासागर]] तर उत्तरेला [[जॉर्जिया (अमेरिका)|जॉर्जिया]] व [[अलाबामा]] ही राज्ये आहेत. फ्लोरिडाचा राज्याचा बराचसा भूभाग मेक्सिकोचे आखात व अटलांटिक महासागर ह्यंमधील [[द्वीपकल्प]]ावर वसला आहे ज्यामुळे फ्लोरिडाला २,१७० किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे. फ्लोरिडाच्या वायव्य भागात पूर्व-पश्चिम धावणारा एक चिंचोळा पट्टा आहे ज्याला स्थानिक भाषेमध्ये फ्लोरिडा पॅनहॅंडल असे संबोधतात. फ्लोरिडाच्या दक्षिणेला सुमारे ४,५०० लहान-मोठ्या बेटांचा (कीज) एक द्वीपसमूह असून [[की वेस्ट]] हे सर्वात पश्चिमेकडील बेट आहे. [[टॅलाहासी]] ही फ्लोरिडाची राजधानी, [[जॅक्सनव्हिल]] हे सर्वात मोठे शहर तर [[मायामी]]-[[फोर्ट लॉडरडेल]], [[टँपा (फ्लोरिडा)|टँपा]], [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[ओरलॅंडो]] ही येथील इतर मोठी शहरे आहेत.

फ्लोरिडा हे अमेरिकेमधील अतिप्रगत राज्यांपैकी एक आहे. वर्षातील बाराही महिने सूर्यप्रकाशाचे दिवस, सौम्य हवामान, रम्य समुद्रकिनारे इत्यादी कारणांमुळे फ्लोरिडा हे अमेरिकेतील सर्वात लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे. तसेच येथे अमेरिकेमधील व जगभरातील अनेक धनाढ्य उद्योगपती, सिनेकलाकार व खेळाडूंचे वास्तव्य आहे. येथील अंदाजे २ कोटी लोकसंख्येच्या २२ टक्के लोक [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकन]] वंशाचे आहेत व १८ टक्के लोक केवळ [[स्पॅनिश भाषा]] बोलतात.

देशातील चौथ्या क्रमांकावर असलेली फ्लोरिडाची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर पर्यटनावर अवलंबून आहे. कृषी हा येथील दुसऱ्या क्रमांकाचा उद्योग असून अमेरिकेमधील ७४ टक्के [[संत्रे|संत्र्यांचे]] उत्पादन फ्लोरिडामध्ये होते.

== गॅलरी ==
&lt;Gallery mode=packed&gt;
चित्र:STS-60 Launch - GPN-2000-000759.jpg|[[ओरलॅंडो]]जवळिल [[नासा]]चे [[केनेडी स्पेस सेंटर]].
चित्र:Royal Poinciana.jpg|पूर्ण बहार आलेले दक्षिण फ्लोरिडामधील [[गुलमोहर]]ाचे झाड.
चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|फ्लोरिडामधील प्रमुख रस्ते व महामार्ग.
चित्र:Tallahassee Old and New Capitols 3.jpg|फ्लोरिडा राज्य संसद भवन.
चित्र:2004 FL Proof.png|फ्लोरिडाचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/Gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
*[www.myflorida.com अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
*[http://florida.com/ पर्यटन]
{{कॉमन्स|Florida|फ्लोरिडा}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:फ्लोरिडा| ]]</text>
      <sha1>hw6pt8so115nepfz4cnov9efpkdjzi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विजयदुर्ग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23325</id>
    <revision>
      <id>2709147</id>
      <parentid>2695568</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14448" sha1="31z2htnhyqyhv0bjc82bprp72rvpn3f" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = विजयदुर्ग किल्ला
| चित्र = Bastions of vijaydurg.jpg
| चित्र_शीर्षक = विजयदुर्ग किल्ला
| चित्र_रुंदी = 220px
| मुळ_नकाशा_पट्टी = नाही 
| उंची = 100
| प्रकार = जलदुर्ग 
| श्रेणी = सोपी 
| ठिकाण = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|देवगड]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = 
| अवस्था = व्यवस्थित
| गाव = [[विजयदुर्ग]]
| स्थापना = ११९३
| अक्षांश = 16.5607
| रेखांश = 73.3334
}}
[[File:Entrance of Fort Vijaydurga.jpg|thumb|प्रवेशद्वार]]

'''विजयदुर्ग''' किंवा घेरिया हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZkluAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj3nPiH4bKGAxWps1YBHcjFAzQQ6AF6BAgHEAI|title=सिंधुदुर्ग दर्शन: सिंधुदुर्ग जिल्हा पर्यटन मार्गदर्शक|last=कदम|first=माधव|date=2006|publisher=सोलाली प्रकाशन|language=mr}}&lt;/ref&gt;

'''विजयदुर्ग''' हा [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात]] असलेला एक [[जलदुर्ग]] आहे. हा किल्ला मुंबईच्या दक्षिणेस सुमारे २२५ किलोमीटरवर व गोव्याच्या उत्तरेस १५० किलोमीटरवर आहे. सुमारे १७ एकर जागेत हा किल्ला पसरला आहे. या किल्ल्यास तीन तटबंदी आहेत. त्यास चिलखती तटबंदी असे म्हणतात. याच्या तीन बाजू पाण्याने घेरलेल्या आहेत. या किल्ल्यात दोन भुयारी मार्ग आहेत. एक किल्ल्याच्या पूर्वेकडे तर दुसरा पश्चिमेकडे. 

==जागतिक वारसा स्थळ==
[[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पवित्र झालेल्या ह्या किल्ल्याला [[जागतिक वारसा स्थळ]] म्हणून [[युनेस्को|युनेस्कोचे]] [[मानांकन]] मिळाले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, बुधवार,२३ जुलै २०२५&lt;/ref&gt;
==इतिहास==
विजयदुर्ग हा किल्ला ११ व्या शतकाच्या अखेरीस शिलाहार घराण्यातील राजा भोजने बांधला. पुढे तो बहामनी व नंतर आदिलशाहीच्या ताब्यात होता. टॅव्हेरनिअर याने [[इ.स. १६५०]]मध्ये या किल्ल्याला भेट दिली होती. तेव्हा त्याने त्याचे वर्णन 'विजापूरकरांचा अभेद्य किल्ला' असे करून ठेवले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६४ च्या ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये विजयदुर्ग किल्ला जिंकला.{{sfn|अक्कलकोट,२००९|पृ. ३५०}} [[कान्होजी आंग्रे]] आणि त्यांचे पुत्र संभाजी आंग्रे व तुळोजी आंग्रे यांच्या ताब्यात हा किल्ला [[इ.स. १७५६]]पर्यंत होता. पेशवे व इंग्रज यांच्या संयुक्त सैन्याने १३ फेब्रुवारी १७५६ रोजी [[तुळाजी आंग्रे]] यांच्या सैन्याचा पराभव करून विजयदुर्ग ताब्यात घेतला. यामुळे मराठ्यांचे सागरावरील वर्चस्व संपले. इंग्रज-पेशवे करारानुसार विजयदुर्ग पेशव्यांना देण्याचे ठरले होते परंतु इंग्रज सहजासहजी त्याला तयार झाले नाहीत. अखेर [[बाणकोट किल्ला]] व त्या जवळील सात गावे पेशव्यांकडून घेऊन इंग्रजांनी विजयदुर्ग आठ महिन्यानंतर पेशव्यांना दिला. पेशव्यांनी विजयदुर्गाचा प्रांत व सुभेदारी आनंदराव धुळप यांना दिली. {{sfn|अक्कलकोट,२००९|पृ. ३५०-३५१}} १६६४ ते १८१८ पर्यंत या किल्ल्यावर मराठी अंमल होता. त्यानंतर हा किल्ला इंग्रजांनी ताब्यात घेतला.

विजयदुर्गला पूर्वेकडील जिब्राल्टर असेही म्हणत कारण हा एक अजिंक्य किल्ला होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SVJuAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi4p4ng1K2GAxUps1YBHZBEB1sQ6AF6BAgEEAI|title=Bhārata kī ajeya nausenā|last=Ketakara|first=Dattātraya Rāmacandra|date=2001|publisher=Prabhāta Prakāśana|isbn=978-81-7315-357-0|language=hi}}&lt;/ref&gt; ४० किलोमीटर लांब असलेली वाघोटन खाडी हे या किल्ल्याचे बलस्थान आहे. कारण मोठी जहाजे खाडीच्या उथळ पाण्यात येऊ शकत नसत आणि मराठी आरमारातील छोटी जहाजे या खाडीत नांगरून ठेवली जात, पण ती समुद्रावरून दिसत नसत.

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]] केली जाते.

==नागरी सुविधा==
येथे राष्ट्रीयीकृत [[बँक ऑफ इंडिया|बँक ऑफ इंडियाची]] शाखा आहे.&lt;ref&gt;/https://www.bankofindia.co.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428155448/https://bankofindia.co.in/ |date=2021-04-28 }}&lt;/ref&gt; शेती, दुग्धव्यवसाय,विहीर खोदणे, शेळ्यामेंढ्यापालन, किराणा दुकान,इतर सेवा व्यवसाय इत्यादीसाठी बँक वित्त पुरवठा करते.

==विजयदुर्गला पोहचायचे कसे: ==
विजयदुर्ग हे मुंबई पासून ४८५ किमी अंतरावर आहे तर पुण्यापासून ४५५ किमी अंतरावर आहे

== राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक ==
[[File:Inside view of the watchtower of vijaydurga.jpg|thumb|Inside view of the watchtower of vijaydurga]]
या किल्ल्याला [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून दिनांक [[१३ डिसेंबर]], [[इ.स. १९१६]] या दिवशी घोषित करण्यात आलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/m_sindhudurg.html | प्रकाशक=आर्किओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=सिंधुदुर्ग डिस्ट्रिक्ट, इन्व्हेन्टरी ऑफ मॉन्युमेन्ट्स | ॲक्सेसदिनांक=२२ ऑगस्ट २०१३ | archive-date=2013-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130808045114/http://www.asimumbaicircle.com/m_sindhudurg.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==विजयदुर्गाचे रहस्य==
एकदा इंग्रजांनी विजयदुर्ग जिंकण्यासाठी तीन युद्धनौका आणि सैन्य घेऊन स्वारी केली. जलदुर्ग जिंकायचा म्हणजे त्यावर आधी तोफांचा भडिमार करून मग किल्ल्यावर चढाई करायची. त्याअनुषंगाने सगळ्या युद्धनौका किल्ल्याजवळ न्यायाचा त्यांचा मनसुबा होता पण, एकेक करून तीनही युद्धनौका बुडाल्या. याच कारण विजयदुर्गाच्या सभोवताली असणारी जाडजूड भिंत ही भिंत शिवरायांनी बांधून घेतली किल्ल्याचं शत्रूंकडून संरक्षण करण्यासाठी. ही भिंत इतकी खोल आहे की ती ओहोटीतही पाण्याच्या वर दिसत नाही. स्वराज्याच्या आरमाराची जहाजं गलबतं-मचवे वगैरे ह्या भिंती वरून सहज ये-जा करत. कारण त्यांचे तळ, उथळ आणि सपाट होते. याविरुद्ध इंग्रजांच्या जहाजाचे तळ निमुळते आणि खोल असत. म्हणूनच पाश्चात्यांची जहाजं गडाजवळ येऊन या भिंतीला धडकून पाण्यात बुडून जातं. या समुद्राच्या तळाशी असणाऱ्या भिंतीमुळं विजयदुर्ग अभेद्य राहीला. सदर भिंत ही शिवरायांच्या कारकिर्दीत बांधल्याच्या तथ्याला नॅशनल इन्स्टिटय़ूट ऑफ ओशनोग्रफीतील तज्ञांनी दुजोरा दिला &lt;ref&gt; शिवरायांचे दुर्गविज्ञान आणि दुर्गव्यवस्थापन - प्र. के. घाणेकर &lt;/ref&gt;

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Fortification of Vijaydurga.jpg|किल्ल्याची तटबंदी
File:Tourist boats for Vijaydurga.jpg|नौकानयन 
File:Inside view of the watchtower of vijaydurga.jpg|बुरुजाचे आतील बाजूने दृश्य
File:Ammunition storage room.jpg|दारूगोळा कोठार
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==संदर्भसूची==
*{{स्रोत पुस्तक
| पहिलेनाव = सतीश
| आडनाव = अक्कलकोट
| title =  दुर्ग
| भाषा =  मराठी
| प्रकाशक =  सह्याद्री प्रकाशन, सांगली
| वर्ष = २००९
}}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{मराठा साम्राज्य}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]</text>
      <sha1>31z2htnhyqyhv0bjc82bprp72rvpn3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इलिनॉय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23443</id>
    <revision>
      <id>2709153</id>
      <parentid>2511084</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5348" sha1="q5wyjhon6uzxv0xf4j61m3n750wknap" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = इलिनॉय&lt;br /&gt;Illinois
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of Illinois.svg
 | चिन्ह = Seal of Illinois.svg
 | टोपणनाव = ''लँड ऑफ लिंकन (Land of Lincoln)''
 | ब्रीदवाक्य = ''State sovereignty, national union''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA IL.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = 
 | राजधानी = [[स्प्रिंगफील्ड, इलिनॉय|स्प्रिंगफील्ड]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[शिकागो]]
 | सर्वात मोठे महानगर = 
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = २५
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = 
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = १,४९,९९८
 | रुंदी किमी = ३४०
 | लांबी किमी = ६२९
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = ०.७१
 | लोकसंख्या क्रमांक = ५
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = १२
 | सन २००० लोकसंख्या = १,२८,३०,६३२
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = ८६.२७
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = $५४,१२७
 | उत्पन्न क्रमांक = 
 | प्रवेशदिनांक = ३ डिसेंबर १८१८ 
 | प्रवेशक्रम = २१
 | आयएसओकोड = US-IL
 | संकेतस्थळ = www.illinois.gov
 | तळटिपा = 
 }}
'''इलिनॉय''' ({{lang-en|Illinois}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] एक राज्य आहे. अमेरिकेच्या उत्तर-मध्य भागात वसलेले इलिनॉय हे लोकसंख्येच्या दृष्टीने अमेरिकेत पाचव्या क्रमांकावर असून देशातील तिसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर [[शिकागो]] ह्याच राज्यात आहे. राज्याच्या एकूण १.२८ कोटी लोकसंख्येच्या ६५ टक्के रहिवासी शिकागो महानगर परिसरात वास्तव्यास आहेत. राज्यातील शिकागो वगळता जवळजवळ इतर सर्व भाग ग्रामीण वा अर्ध-शहरी स्वरूपाचा आहे.

इलिनॉयच्या उत्तरेला [[विस्कॉन्सिन]], ईशान्येला [[मिशिगन सरोवर]], पूर्वेला [[इंडियाना]], आग्नेयेला व दक्षिणेला [[केंटकी]], तर पश्चिमेला [[आयोवा]] व [[मिसूरी]] ही राज्ये आहेत. [[स्प्रिंगफील्ड, इलिनॉय|स्प्रिंगफील्ड]] ही इलिनॉयची राजधानी आहे.

अमेरिकेच्या राजकीय पटलावर इलिनॉयला विशेष महत्त्व आहे. [[अब्राहम लिंकन]], [[युलिसिस एस. ग्रँट]] व [[बराक ओबामा]] हे तीन अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष इलिनॉयचे राज्यातून निवडून आले आहेत तर [[रोनाल्ड रेगन]] ह्यांचा जन्म ह्याच राज्यात झाला.

== गॅलरी ==
&lt;Gallery mode=packed&gt;
चित्र:Chicago3 SvG.jpg|[[शिकागो]].
चित्र:ChicagoFedblgd.JPG|फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ शिकागो.
चित्र:Byron Nuclear Generating Station.jpg|बायरन अणुशक्तीकेंद्र.
चित्र:Illinoiscapitol.jpg|इलिनॉय राज्य संसद भवन
चित्र:Illinois quarter, reverse side, 2003.jpg|इलिनॉयचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/Gallery&gt;

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.illinois.gov/ अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
* [http://www.enjoyillinois.com/ पर्यटन]
{{कॉमन्स|Illinois|इलिनॉय}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:इलिनॉय| ]]</text>
      <sha1>q5wyjhon6uzxv0xf4j61m3n750wknap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर १०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25351</id>
    <revision>
      <id>2709001</id>
      <parentid>2328964</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17699" sha1="tcds1bzmuzwqx4vnu5vn8lk4xx9exhl" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१०|२५३|२५४}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== १० वे शतक ===
* [[इ.स. ९५४|९५४]] - [[लुई चौथा, फ्रांस|लुई चौथा]] याच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा [[लोथार, फ्रांस|लोथार]] [[फ्रांस]]चा राजा बनला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Lothar-king-of-France |title=Lothar King of France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५४७|१५४७]] - [[पिंकीची लढाई|पिंकीच्या लढाईत]] [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लंडने]] [[स्कॉटलंड]]चा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Pinkie |title=Battle of Pinkie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १७ वे शतक ===
* [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[जॉन स्मिथ]] यांची [[जेम्सटाऊन, व्हर्जिनिया|जेम्सटाऊन]] कौन्सिलच्या अध्यक्षपदी निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/john-smith-elected-council-president-of-jamestown |title=John Smith elected council president of Jamestown |website=History.com |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७९८|१७९८]] - [[सेंट जॉर्ज केची लढाई|सेंट जॉर्ज केच्या लढाईत]] ब्रिटनने स्पॅनिश दलाचा पराभव करून [[बेलिज]]वरील आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belize/History |title=History of Belize |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८२३|१८२३]] - [[सिमोन बॉलिव्हार]] यांनी [[पेरू]]च्या अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Simon-Bolivar |title=Simon Bolivar |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[लॅटिमरची कत्तल]] - [[पेनसिल्व्हेनिया]]मध्ये शेरिफच्या पथकाने २० निःशस्त्र खाणकामगारांची गोळ्या झाडून हत्या केली.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lattimer Massacre Remembered |url=https://www.nytimes.com/1897/09/11/archives/the-lattimer-shooting.html |work=The New York Times |date=11 September 1897}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[लुइगी लुकेनी]] याने [[जेनेव्हा]] येथे [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रियाची]] राणी [[एलिझाबेथ, ऑस्ट्रिया|एलिझाबेथ]] हिची हत्या केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Elizabeth-empress-of-Austria |title=Empress Elizabeth of Austria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९३५|१९३५]] - [[डेहराडून]], [[भारत]] येथे [[दून स्कूल]]ची स्थापना झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.doonschool.com/about-us/history/ |title=History of The Doon School |website=The Doon School |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[कॅनडा]]ने नाझी [[जर्मनी]]विरुद्ध अधिकृतपणे युद्ध पुकारले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/second-world-war-wwii |title=Canada in the Second World War |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या सैन्याने [[रोम]] शहरावर ताबा मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/germans-occupy-rome |title=Germans occupy Rome |website=History.com |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटनने]] [[इराण]]विरुद्ध आर्थिक निर्बंध लादले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=UK imposes sanctions on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/1951/sep/11/iran.uk |work=The Guardian |date=11 September 1951}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[१९६१ इटालियन ग्रांप्री]] - शर्यतीदरम्यान [[फेरारी]] चालक [[वोल्फगांग फोन ट्रिप्स]] यांच्या कारला अपघात होऊन ट्रिप्स यांच्यासह १५ प्रेक्षक मारले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tragedy at Monza |url=https://www.motorsport.com/f1/news/monza-1961-trips-tragedy/ |work=Motorsport.com |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[पंजाब पुनर्रचना कायदा, १९६६|पंजाब पुनर्रचना कायद्यानुसार]] विभाजन होऊन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] व [[हरियाणा]] अशी स्वतंत्र राज्ये निर्माण करण्यास मान्यता देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/1638 |title=The Punjab Reorganisation Act, 1966 |website=India Code |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[जिब्राल्टर]]मधील सार्वमत - ९९.६% मतदारांनी [[स्पेन]]च्या प्रभुत्वाखाली जाण्यास नकार देऊन ब्रिटनशी जोडलेले राहण्याचा कौल दिला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Gibraltar/History |title=Gibraltar Referendum 1967 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[गिनी-बिसाउ]]ला [[पोर्तुगाल]]कडून अधिकृत स्वातंत्र्य मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau/Independence |title=Guinea-Bissau Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७५|१९७५]] - नासाचे [[व्हायकिंग-२]] हे मानवविरहित अंतराळयान [[मंगळ ग्रह|मंगळ]] ग्रहाच्या मोहिमेवर झेपावले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/timeline/viking/ |title=Viking 2 Mission Overview |website=NASA |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[झाग्रेब]]जवळ [[ब्रिटिश एरवेझ]] आणि इनॅक्स-ॲड्रिया विमानांची हवेत धडक होऊन १७६ जण ठार झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19760910-0 |title=Zagreb Mid-Air Collision |website=Aviation Safety Network |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[स्वित्झर्लंड]]ने औपचारिकपणे [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाचे]] पूर्ण सदस्यत्व स्वीकारले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Switzerland joins UN |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2248232.stm |work=BBC News |date=10 September 2002}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. ११६९|११६९]] - [[अलेक्सियस दुसरा कॉम्नेनस]], [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexius-II-Comnenus |title=Alexius II Comnenus |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १४८७|१४८७]] - [[पोप जुलियस तिसरा]], [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथलिक चर्च]]चे पोप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-III |title=Julius III |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६२४|१६२४]] - [[थॉमस सिडेनहॅम]], इंग्लिश वैद्यकशास्त्रज्ञ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Sydenham |title=Thomas Sydenham |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[हेन्री पर्सेल]], इंग्लिश संगीतकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Purcell |title=Henry Purcell |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८७२|१८७२]] - [[रणजितसिंहजी]], नवानगरचे जाम साहेब आणि भारतीय-इंग्लिश [[क्रिकेट]] खेळाडू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ranjitsinhji-19363 |title=Ranjitsinhji Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८८७|१८८७]] - [[गोविंद वल्लभ पंत]], भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी व उत्तर प्रदेशचे पहिले मुख्यमंत्री.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Govind-Ballabh-Pant |title=Govind Ballabh Pant |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[आर्थर कॉम्प्टन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/compton/biographical/ |title=Arthur H. Compton Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[विश्वनाथ सत्यनारायण]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] विजेते [[तेलगू भाषा|तेलगू]] साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Viswanatha-Satyanarayana |title=Viswanatha Satyanarayana |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[रॉजर मारिस]], ऑस्ट्रेलियन-अमेरिकन [[बेसबॉल]] खेळाडू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.baseball-reference.com/players/m/marisro01.shtml |title=Roger Maris Stats |website=Baseball Reference |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[भक्ती बर्वे]], प्रसिद्ध भारतीय [[मराठी नाटके|मराठी]] व चित्रपट अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bhakti Barve passes away |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bhakti-barve-passes-away/articleshow/1234567.cms |work=The Times of India |date=13 February 2001}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[संजया मलाकार]], अमेरिकन गायक व व्यावसायिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm2554763/ |title=Sanjaya Malakar IMDb |website=IMDb |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स.पू. २१०]] - [[चिन शि ह्वांग]], [[चीन]]चा पहिला सम्राट.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Qin-Shihuang |title=Qin Shi Huang |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. ९५४|९५४]] - [[लुई चौथा, फ्रांस|लुई चौथा]], [[फ्रांस]]चा राजा (जन्म ९२०).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Louis-IV-king-of-France |title=Louis IV King of France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १३०८|१३०८]] - [[गो-निजो]], [[जपान]]चा सम्राट (जन्म १२८५).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Nijo |title=Emperor Go-Nijo |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[फर्डिनांड पहिला, बल्गेरिया|फर्डिनांड पहिला]], [[बल्गेरिया]]चा झार (जन्म १८६१).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-king-of-Bulgaria |title=Ferdinand Tsar of Bulgaria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[श्रीधर पार्सेकर]], प्रसिद्ध भारतीय [[व्हायोलिन]]वादक व संगीताचार्य (जन्म १९२०).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Violin Maestro Sridhar Parsekar remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/music/sridhar-parsekar/articleshow/7891234.cms |work=Maharashtra Times |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[जॉर्ज पेजेट थॉमसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता ब्रिटिश [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]] (जन्म १८९२).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/thomson/biographical/ |title=George Paget Thomson Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[फेलिक्स ब्लॉक]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता स्विस-अमेरिकन [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]] (जन्म १९०५).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/bloch/biographical/ |title=Felix Bloch Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[जॉन वॉर्स्टर]], [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचे]] पंतप्रधान (जन्म १९१५).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Vorster |title=John Vorster |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[टॉफाहाऊ टुपोऊ चौथा]], [[टोंगा]]चा राजा (जन्म १९१८).&lt;ref&gt;{{cite news |title=King Taufa'ahau Tupou IV of Tonga dies |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/11/tonga |work=The Guardian |date=11 September 2006}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* राष्ट्रीय दिन - [[जिब्राल्टर]].
* शिक्षक दिन - [[चीन]].

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/10}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ८]] - [[सप्टेंबर ९]] - '''सप्टेंबर १०''' - [[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर महिना]]
{{ग्रेगरियन महिने}}

[[वर्ग:दिवस]]
[[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>tcds1bzmuzwqx4vnu5vn8lk4xx9exhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आटपाडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32015</id>
    <revision>
      <id>2708994</id>
      <parentid>2645380</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15605" sha1="0vb0kky3m8kxth0qcdmwzrfci4j35s8" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        =आटपाडी
| प्रकार               = प्रशासकीय स्थान
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = सरपंच
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''आटपाडी''' हे शहर [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्याचे]] प्रशासकीय ठिकाण आहे.

==इतिहास==
१६व्या शतकात आटपाडी गाव हे [[आदिलशाही]]चा भाग होते व नंतर पेशवाईच्या काळात आटपाडी [[औंध संस्थान|औंध संस्थानामधे]] महाल गाव होते. औंध संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणानंतर आटपाडी [[खानापूर तालुका|खानापूर तालुक्यातील]] एक गाव व नंतर [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] एक तालुक्याचे गाव झाले आहे.

==भूगोल== 
आटपाडी गाव उत्तर अक्षांश =१७.२५/पूर्व रेखांश= ७४.५७ वर वसलेले आहे. आटपाडीच्या पश्चिमेला पाझर तलाव आहे. येथून आटपाडीच्या पिण्याच्या व काही प्रमाणात शेतीच्या पाण्याची व्यवस्था होते. आटपाडी गाव व नवीन आटपाडीची वसाहत ही शुक्र नावाच्या ओढ्याने दक्षिणोत्तर विभागली गेली आहे. येथील जमीन काळी कसदार आहे.

== हवामान ==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
आटपाडी तालुका पर्जन्यछायेमध्ये येणारा प्रदेश आहे. येथील मुख्य शेती ही [[ज्वारी]], [[मका]], [[गहू]], काही प्रमाणात [[ऊस]] व [[कापूस]] आणि [[डाळिंब]] यांची होते. डाळिंबांमुळे आटपाडीच्या शेती उत्पादनात आमूलाग्र बदल झाला आहे.

==शासन व्यवस्था==
आटपाडीची शासन व्यवस्था नगरपंचायत मार्फत चालते. आटपाडीमध्ये दिवाणी व फौजदारी न्यायालय आणि पोलीस ठाणे आहे.

==शिक्षण व्यवस्था==
आटपाडीमधे कला, विज्ञान, वाणिज्य, अभियांत्रिकी, अध्यापन इत्यादी शाखांची महाविद्यालये आहेत. शिक्षण व्यवस्था ही प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालय इत्यादी पातळीपर्यन्त उपलब्ध आहे.

===प्राथमिक शाळा===
===माध्यमिक शाळा===
* श्री भवानी विद्यालय हायस्कूल
* श्री राजाराम बापू पाटील हायस्कूल
* श्री व.दे.दे. गर्ल्स हायस्कूल

===उच्च माध्यमिक===
* श्री भवानी विद्यालय व आबासाहेब खेबुडकर जुनियर कॉलेज ऑफ सायन्स,आटपाडी
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी.
* शिवाजी पॉलीटेक्निक कॉलेज,आटपाडी
===महाविद्यालय===
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी
* कला विज्ञान महाविद्यालय
* श्रीराम सोसायटीचे अभियांत्रिकी पदवी आणि पदविका महाविद्यालय
* अध्यापक विद्यालय
* शेती पदविका विद्यालय

==उद्योग ==
माणगंगा सहकारी साखर कारखाना, बाबासाहेब देशमुख सहकारी सूतगिरणी, डाळिंब प्रक्रिया व पॅकेजिंग प्रकल्प हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत.दूध व्यवसायही चालतो.

==कला आणि संस्कृती व मनोरंजन ==
आटपाडीचे नाव कलेच्या क्षेत्रात वाखाणण्यासारखे आहे ते आटपाडीमध्ये जन्मलेल्या १) ग. दि. माडगुळकर, २)व्यंकटेश माडगुळकर, ३) शंकरराव खरात, ४) ना. सं. इनामदार या ४ साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षांमुळे

याच बरोबर धनगरी गज नृत्य आटपाडीच्या संस्कृतीचा मुख्य घटक आहे. धनगरी गजनृत्य हे मुख्य आणि खास वैशिष्ट्य आटपाडी तालुक्याचे आहे. यातून मुख्य माणदेशी संस्कृतीचे दर्शन घडून येते. फेटा हा मूळचा माणदेशातील लहरी पटका/फ़ेटा आहे.

==मंदिरे आणि उत्सव==
आटपाडीचे ग्रामदैवत उत्तरेश्वर आहे व आटपाडीची जत्रा उत्तरेश्वराच्या नावाने होते. जत्रा तीन दिवस चालते व याप्रसंगी गावातून उत्तरेश्वराचा रथ ओढण्याची प्रथा आहे. आटपाडीतील आणखी एक जुने मंदिर म्हणजे नाथबाबाचे व कल्लेश्वराचे मंदिर. आटपाडीत एक परमेश्वराचे पण मंदिर आहे. त्या देवळातल्या देवाला परमेश्वर म्हणतात. हे मंदिर शुक्र ओढ्यात आहे. आटपाडीजवळ एक करगणी गाव आहे. तिथे एक प्राचीन शंकराचे देऊळ आहे. हल्ली लोक त्याला रामाचे देवळ म्हणतात. ह्या देवळाची स्थापना राम व लक्ष्मण यांनी केली असे म्हणतात. लक्ष्मणाला शंकराने एक खड्ग व आत्मलिंग दिले ते याच ठिकाणी. लक्ष्मणाने आत्मलिंगाची स्थापना केली. दुसरे आत्मलिंग मंदिर गोकर्ण महाबळेश्वर (कर्नाटक) इथे आहे. करगणीचे जुने नाव खडगणी होते, नंतर ते करगणी झाले. इथे मिळालेला खड्ग लक्ष्मणाने इंद्रजिताला मारण्यासाठी वापरला होता. करगणीजवळ एक शुकाचारी (अपभ्रंश शुक्राचारी, शुक्राचार्य ) नावाचा डोंगर आहे. इथे शुकमुनी यांनी समाधी घेतली. (शुकमुनींचे वडील महाभारतकार व्यास हे होत). शुकमुनींच्या समाधीचा उल्लेख पुराणांतदेखील आहे. ब्रम्हचारी शुक, हे दर्शनाला आलेल्या स्त्रियाना पाहून घोड्यावर बसून गुहेमधील दगडात लुप्त झाले अशी कथा आहे.

आटपाडी तालुक्यातील सर्वांत प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे खरसुंडीचे सिद्धनाथ मंदिर. खरसुंडीचे आणखी एक वैशिष्ट्य, इथली जनावरांची यात्रा. जनावरांचा हा देशातील सर्वांत मोठा बाजार आहे.आटपाडीमध्ये साई मंदिर हे भिंगेवाडी रोडला व पोस्ट ऑफिस जवळ विठ्ठल मंदिरही आहे.

आटपाडी गावामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळातील विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर आहे (ढोर गल्ली). तसेच मुकुंद महाराज यांची जिवंत समाधी आहे (शके १६५३).

==प्रवास आणि मुक्काम==
आटपाडी हे गाव रस्त्याने सांगली, सोलापूर, कराड या शहरांबरोबर तसेच इतर प्रमुख गावांशी जोडलेले आहे. आटपाडी पासून मुंबई, पुणे, हैदराबाद या महानगरापर्यंत थेट बस सेवा उपलब्ध आहे. मुख्यतः प्रवास महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या बसने व खाजगी आराम बसने उपलब्ध आहे.

==उल्लेखनीय व्यक्तिमत्त्वे==
आटपाडी तालुक्याला फार मोठा वैचारिक वारसा लाभला आहे. [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन|आखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे]] चार संमेलनाध्यक्ष आटपाडी तालुक्याने दिले आहेत.{{संदर्भ हवा}} 
# [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]] हे १९७३ मध्ये [[यवतमाळ]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]] हे १९८३ मध्ये [[अंबेजोगाई]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[शंकरराव खरात]] हे १९८४ मध्ये [[जळगाव]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[नागनाथ संतराम इनामदार]] हे १९९७ मध्ये [[अहमदनगर]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
#  [[उत्तर प्रदेश]]चे माजी राज्यपाल [[राम नाईक]] यांचे शिक्षण आटपाडीच्या भवानी विद्यालयात झाले आहे.{{संदर्भ हवा}}
# ऋतुराज जाधव 'सैन्य सेवा मेडल' पुरस्कार प्राप्त जवान.{{संदर्भ हवा}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]</text>
      <sha1>0vb0kky3m8kxth0qcdmwzrfci4j35s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708995</id>
      <parentid>2708994</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15688" sha1="f8y4jnrqzgg90e0w15r1pnsx6u6dltj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        =आटपाडी
| प्रकार               = प्रशासकीय स्थान
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = सरपंच
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''आटपाडी''' हे शहर [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्याचे]] प्रशासकीय ठिकाण आहे.

==इतिहास==
१६व्या शतकात आटपाडी गाव हे [[आदिलशाही]]चा भाग होते व नंतर पेशवाईच्या काळात आटपाडी [[औंध संस्थान|औंध संस्थानामधे]] महाल गाव होते. औंध संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणानंतर आटपाडी [[खानापूर तालुका|खानापूर तालुक्यातील]] एक गाव व नंतर [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] एक तालुक्याचे गाव झाले आहे.

==भूगोल== 
आटपाडी गाव उत्तर अक्षांश =१७.२५/पूर्व रेखांश= ७४.५७ वर वसलेले आहे. आटपाडीच्या पश्चिमेला पाझर तलाव आहे. येथून आटपाडीच्या पिण्याच्या व काही प्रमाणात शेतीच्या पाण्याची व्यवस्था होते. आटपाडी गाव व नवीन आटपाडीची वसाहत ही शुक्र नावाच्या ओढ्याने दक्षिणोत्तर विभागली गेली आहे. येथील जमीन काळी कसदार आहे.

== हवामान ==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
आटपाडी तालुका पर्जन्यछायेमध्ये येणारा प्रदेश आहे. येथील मुख्य शेती ही [[ज्वारी]], [[मका]], [[गहू]], काही प्रमाणात [[ऊस]] व [[कापूस]] आणि [[डाळिंब]] यांची होते. डाळिंबांमुळे आटपाडीच्या शेती उत्पादनात आमूलाग्र बदल झाला आहे.

==शासन व्यवस्था==
आटपाडीची शासन व्यवस्था नगरपंचायत मार्फत चालते. आटपाडीमध्ये दिवाणी व फौजदारी न्यायालय आणि पोलीस ठाणे आहे.

==शिक्षण व्यवस्था==
आटपाडीमधे कला, विज्ञान, वाणिज्य, अभियांत्रिकी, अध्यापन इत्यादी शाखांची महाविद्यालये आहेत. शिक्षण व्यवस्था ही प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालय इत्यादी पातळीपर्यन्त उपलब्ध आहे.

===प्राथमिक शाळा===
===माध्यमिक शाळा===
* श्री भवानी विद्यालय हायस्कूल
* श्री राजाराम बापू पाटील हायस्कूल
* श्री व.दे.दे. गर्ल्स हायस्कूल

===उच्च माध्यमिक===
* श्री भवानी विद्यालय व आबासाहेब खेबुडकर जुनियर कॉलेज ऑफ सायन्स,आटपाडी
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी.
* शिवाजी पॉलीटेक्निक कॉलेज,आटपाडी
===महाविद्यालय===
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी
* कला विज्ञान महाविद्यालय
* श्रीराम सोसायटीचे अभियांत्रिकी पदवी आणि पदविका महाविद्यालय
* अध्यापक विद्यालय
* शेती पदविका विद्यालय

==उद्योग ==
माणगंगा सहकारी साखर कारखाना, बाबासाहेब देशमुख सहकारी सूतगिरणी, डाळिंब प्रक्रिया व पॅकेजिंग प्रकल्प हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत.दूध व्यवसायही चालतो.

==कला आणि संस्कृती व मनोरंजन ==
आटपाडीचे नाव कलेच्या क्षेत्रात वाखाणण्यासारखे आहे ते आटपाडीमध्ये जन्मलेल्या १) ग. दि. माडगुळकर, २)व्यंकटेश माडगुळकर, ३) शंकरराव खरात, ४) ना. सं. इनामदार या ४ साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षांमुळे

याच बरोबर धनगरी गज नृत्य आटपाडीच्या संस्कृतीचा मुख्य घटक आहे. धनगरी गजनृत्य हे मुख्य आणि खास वैशिष्ट्य आटपाडी तालुक्याचे आहे. यातून मुख्य माणदेशी संस्कृतीचे दर्शन घडून येते. फेटा हा मूळचा माणदेशातील लहरी पटका/फ़ेटा आहे.

==मंदिरे आणि उत्सव==
आटपाडीचे ग्रामदैवत उत्तरेश्वर आहे व आटपाडीची जत्रा उत्तरेश्वराच्या नावाने होते. जत्रा तीन दिवस चालते व याप्रसंगी गावातून उत्तरेश्वराचा रथ ओढण्याची प्रथा आहे. आटपाडीतील आणखी एक जुने मंदिर म्हणजे नाथबाबाचे व कल्लेश्वराचे मंदिर. आटपाडीत एक परमेश्वराचे पण मंदिर आहे. त्या देवळातल्या देवाला परमेश्वर म्हणतात. हे मंदिर शुक्र ओढ्यात आहे. आटपाडीजवळ एक करगणी गाव आहे. तिथे एक प्राचीन शंकराचे देऊळ आहे. हल्ली लोक त्याला रामाचे देवळ म्हणतात. ह्या देवळाची स्थापना राम व लक्ष्मण यांनी केली असे म्हणतात. लक्ष्मणाला शंकराने एक खड्ग व आत्मलिंग दिले ते याच ठिकाणी. लक्ष्मणाने आत्मलिंगाची स्थापना केली. दुसरे आत्मलिंग मंदिर गोकर्ण महाबळेश्वर (कर्नाटक) इथे आहे. करगणीचे जुने नाव खडगणी होते, नंतर ते करगणी झाले. इथे मिळालेला खड्ग लक्ष्मणाने इंद्रजिताला मारण्यासाठी वापरला होता. करगणीजवळ एक शुकाचारी (अपभ्रंश शुक्राचारी, शुक्राचार्य ) नावाचा डोंगर आहे. इथे शुकमुनी यांनी समाधी घेतली. (शुकमुनींचे वडील महाभारतकार व्यास हे होत). शुकमुनींच्या समाधीचा उल्लेख पुराणांतदेखील आहे. ब्रम्हचारी शुक, हे दर्शनाला आलेल्या स्त्रियाना पाहून घोड्यावर बसून गुहेमधील दगडात लुप्त झाले अशी कथा आहे.

आटपाडी तालुक्यातील सर्वांत प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे खरसुंडीचे सिद्धनाथ मंदिर. खरसुंडीचे आणखी एक वैशिष्ट्य, इथली जनावरांची यात्रा. जनावरांचा हा देशातील सर्वांत मोठा बाजार आहे.आटपाडीमध्ये साई मंदिर हे भिंगेवाडी रोडला व पोस्ट ऑफिस जवळ विठ्ठल मंदिरही आहे.

आटपाडी गावामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळातील विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर आहे (ढोर गल्ली). तसेच मुकुंद महाराज यांची जिवंत समाधी आहे (शके १६५३).

==प्रवास आणि मुक्काम==
आटपाडी हे गाव रस्त्याने सांगली, सोलापूर, कराड या शहरांबरोबर तसेच इतर प्रमुख गावांशी जोडलेले आहे. आटपाडी पासून मुंबई, पुणे, हैदराबाद या महानगरापर्यंत थेट बस सेवा उपलब्ध आहे. मुख्यतः प्रवास महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या बसने व खाजगी आराम बसने उपलब्ध आहे.

==उल्लेखनीय व्यक्तिमत्त्वे==
आटपाडी तालुक्याला फार मोठा वैचारिक वारसा लाभला आहे. [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन|आखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे]] चार संमेलनाध्यक्ष आटपाडी तालुक्याने दिले आहेत.{{संदर्भ हवा}} 
# [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]] हे १९७३ मध्ये [[यवतमाळ]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]] हे १९८३ मध्ये [[अंबेजोगाई]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[शंकरराव खरात]] हे १९८४ मध्ये [[जळगाव]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[नागनाथ संतराम इनामदार]] हे १९९७ मध्ये [[अहमदनगर]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
#  [[उत्तर प्रदेश]]चे माजी राज्यपाल [[राम नाईक]] यांचे शिक्षण आटपाडीच्या भवानी विद्यालयात झाले आहे.{{संदर्भ हवा}}
# ऋतुराज जाधव 'सैन्य सेवा मेडल' पुरस्कार प्राप्त जवान.{{संदर्भ हवा}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>f8y4jnrqzgg90e0w15r1pnsx6u6dltj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708996</id>
      <parentid>2708995</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:सांगली जिल्ह्यातील गावे]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15688" sha1="b37dyizijz39f0rpiu1dtgqrhewrdnl" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        =आटपाडी
| प्रकार               = प्रशासकीय स्थान
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = सरपंच
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''आटपाडी''' हे शहर [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्याचे]] प्रशासकीय ठिकाण आहे.

==इतिहास==
१६व्या शतकात आटपाडी गाव हे [[आदिलशाही]]चा भाग होते व नंतर पेशवाईच्या काळात आटपाडी [[औंध संस्थान|औंध संस्थानामधे]] महाल गाव होते. औंध संस्थानाच्या भारतातील विलीनीकरणानंतर आटपाडी [[खानापूर तालुका|खानापूर तालुक्यातील]] एक गाव व नंतर [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] एक तालुक्याचे गाव झाले आहे.

==भूगोल== 
आटपाडी गाव उत्तर अक्षांश =१७.२५/पूर्व रेखांश= ७४.५७ वर वसलेले आहे. आटपाडीच्या पश्चिमेला पाझर तलाव आहे. येथून आटपाडीच्या पिण्याच्या व काही प्रमाणात शेतीच्या पाण्याची व्यवस्था होते. आटपाडी गाव व नवीन आटपाडीची वसाहत ही शुक्र नावाच्या ओढ्याने दक्षिणोत्तर विभागली गेली आहे. येथील जमीन काळी कसदार आहे.

== हवामान ==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
आटपाडी तालुका पर्जन्यछायेमध्ये येणारा प्रदेश आहे. येथील मुख्य शेती ही [[ज्वारी]], [[मका]], [[गहू]], काही प्रमाणात [[ऊस]] व [[कापूस]] आणि [[डाळिंब]] यांची होते. डाळिंबांमुळे आटपाडीच्या शेती उत्पादनात आमूलाग्र बदल झाला आहे.

==शासन व्यवस्था==
आटपाडीची शासन व्यवस्था नगरपंचायत मार्फत चालते. आटपाडीमध्ये दिवाणी व फौजदारी न्यायालय आणि पोलीस ठाणे आहे.

==शिक्षण व्यवस्था==
आटपाडीमधे कला, विज्ञान, वाणिज्य, अभियांत्रिकी, अध्यापन इत्यादी शाखांची महाविद्यालये आहेत. शिक्षण व्यवस्था ही प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, महाविद्यालय इत्यादी पातळीपर्यन्त उपलब्ध आहे.

===प्राथमिक शाळा===
===माध्यमिक शाळा===
* श्री भवानी विद्यालय हायस्कूल
* श्री राजाराम बापू पाटील हायस्कूल
* श्री व.दे.दे. गर्ल्स हायस्कूल

===उच्च माध्यमिक===
* श्री भवानी विद्यालय व आबासाहेब खेबुडकर जुनियर कॉलेज ऑफ सायन्स,आटपाडी
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी.
* शिवाजी पॉलीटेक्निक कॉलेज,आटपाडी
===महाविद्यालय===
* आटपाडी कॉलेज, आटपाडी
* कला विज्ञान महाविद्यालय
* श्रीराम सोसायटीचे अभियांत्रिकी पदवी आणि पदविका महाविद्यालय
* अध्यापक विद्यालय
* शेती पदविका विद्यालय

==उद्योग ==
माणगंगा सहकारी साखर कारखाना, बाबासाहेब देशमुख सहकारी सूतगिरणी, डाळिंब प्रक्रिया व पॅकेजिंग प्रकल्प हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत.दूध व्यवसायही चालतो.

==कला आणि संस्कृती व मनोरंजन ==
आटपाडीचे नाव कलेच्या क्षेत्रात वाखाणण्यासारखे आहे ते आटपाडीमध्ये जन्मलेल्या १) ग. दि. माडगुळकर, २)व्यंकटेश माडगुळकर, ३) शंकरराव खरात, ४) ना. सं. इनामदार या ४ साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षांमुळे

याच बरोबर धनगरी गज नृत्य आटपाडीच्या संस्कृतीचा मुख्य घटक आहे. धनगरी गजनृत्य हे मुख्य आणि खास वैशिष्ट्य आटपाडी तालुक्याचे आहे. यातून मुख्य माणदेशी संस्कृतीचे दर्शन घडून येते. फेटा हा मूळचा माणदेशातील लहरी पटका/फ़ेटा आहे.

==मंदिरे आणि उत्सव==
आटपाडीचे ग्रामदैवत उत्तरेश्वर आहे व आटपाडीची जत्रा उत्तरेश्वराच्या नावाने होते. जत्रा तीन दिवस चालते व याप्रसंगी गावातून उत्तरेश्वराचा रथ ओढण्याची प्रथा आहे. आटपाडीतील आणखी एक जुने मंदिर म्हणजे नाथबाबाचे व कल्लेश्वराचे मंदिर. आटपाडीत एक परमेश्वराचे पण मंदिर आहे. त्या देवळातल्या देवाला परमेश्वर म्हणतात. हे मंदिर शुक्र ओढ्यात आहे. आटपाडीजवळ एक करगणी गाव आहे. तिथे एक प्राचीन शंकराचे देऊळ आहे. हल्ली लोक त्याला रामाचे देवळ म्हणतात. ह्या देवळाची स्थापना राम व लक्ष्मण यांनी केली असे म्हणतात. लक्ष्मणाला शंकराने एक खड्ग व आत्मलिंग दिले ते याच ठिकाणी. लक्ष्मणाने आत्मलिंगाची स्थापना केली. दुसरे आत्मलिंग मंदिर गोकर्ण महाबळेश्वर (कर्नाटक) इथे आहे. करगणीचे जुने नाव खडगणी होते, नंतर ते करगणी झाले. इथे मिळालेला खड्ग लक्ष्मणाने इंद्रजिताला मारण्यासाठी वापरला होता. करगणीजवळ एक शुकाचारी (अपभ्रंश शुक्राचारी, शुक्राचार्य ) नावाचा डोंगर आहे. इथे शुकमुनी यांनी समाधी घेतली. (शुकमुनींचे वडील महाभारतकार व्यास हे होत). शुकमुनींच्या समाधीचा उल्लेख पुराणांतदेखील आहे. ब्रम्हचारी शुक, हे दर्शनाला आलेल्या स्त्रियाना पाहून घोड्यावर बसून गुहेमधील दगडात लुप्त झाले अशी कथा आहे.

आटपाडी तालुक्यातील सर्वांत प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे खरसुंडीचे सिद्धनाथ मंदिर. खरसुंडीचे आणखी एक वैशिष्ट्य, इथली जनावरांची यात्रा. जनावरांचा हा देशातील सर्वांत मोठा बाजार आहे.आटपाडीमध्ये साई मंदिर हे भिंगेवाडी रोडला व पोस्ट ऑफिस जवळ विठ्ठल मंदिरही आहे.

आटपाडी गावामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळातील विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर आहे (ढोर गल्ली). तसेच मुकुंद महाराज यांची जिवंत समाधी आहे (शके १६५३).

==प्रवास आणि मुक्काम==
आटपाडी हे गाव रस्त्याने सांगली, सोलापूर, कराड या शहरांबरोबर तसेच इतर प्रमुख गावांशी जोडलेले आहे. आटपाडी पासून मुंबई, पुणे, हैदराबाद या महानगरापर्यंत थेट बस सेवा उपलब्ध आहे. मुख्यतः प्रवास महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या बसने व खाजगी आराम बसने उपलब्ध आहे.

==उल्लेखनीय व्यक्तिमत्त्वे==
आटपाडी तालुक्याला फार मोठा वैचारिक वारसा लाभला आहे. [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन|आखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे]] चार संमेलनाध्यक्ष आटपाडी तालुक्याने दिले आहेत.{{संदर्भ हवा}} 
# [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]] हे १९७३ मध्ये [[यवतमाळ]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]] हे १९८३ मध्ये [[अंबेजोगाई]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[शंकरराव खरात]] हे १९८४ मध्ये [[जळगाव]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
# [[नागनाथ संतराम इनामदार]] हे १९९७ मध्ये [[अहमदनगर]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}}
#  [[उत्तर प्रदेश]]चे माजी राज्यपाल [[राम नाईक]] यांचे शिक्षण आटपाडीच्या भवानी विद्यालयात झाले आहे.{{संदर्भ हवा}}
# ऋतुराज जाधव 'सैन्य सेवा मेडल' पुरस्कार प्राप्त जवान.{{संदर्भ हवा}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>b37dyizijz39f0rpiu1dtgqrhewrdnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गौतम बुद्ध</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37828</id>
    <revision>
      <id>2709120</id>
      <parentid>2703522</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85548" sha1="8sl9h5sqagz6afg98262jfuabp706br" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
{{माहितीचौकट व्यक्ती
| चौकट_रुंदी = 
| नाव = बुद्ध
| चित्र = Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg
| चित्र_आकारमान = 220px
| चित्रशीर्षक = 
| चित्रशीर्षक_पर्याय = 
| जन्मनाव = सिद्धार्थ
| जन्म_दिनांक =[[इ.स.पू. ५६३]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29473/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-11-18 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116215134/https://vishwakosh.marathi.gov.in/29473/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| जन्म_स्थान = [[लुंबिनी]], [[नेपाळ]]
| मृत्यू_दिनांक = [[इ.स.पू. ४८३]]&lt;ref&gt;https://vishwakosh.marathi.gov.in/29473/{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| मृत्यू_स्थान = [[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]
| मृत्यू_कारण =  
| कलेवर_सापडलेले_स्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = 
| निवासस्थान = 
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय
| टोपणनावे = गौतम, शाक्यमुनी
| वांशिकत्व = 
| नागरिकत्व = 
| शिक्षण = 
| प्रशिक्षणसंस्था = 
| पेशा = 
| कारकीर्द_काळ = 
| मालक = 
| प्रसिद्ध_कामे = [[ पंथाचे]]ाचे संस्थापक 
| मूळ_गाव = [[कपिलवस्तु]]
| पगार = 
| निव्वळ_मालमत्ता = 
| उंची = 
| वजन = 
| ख्याती = 
| पदवी_हुद्दा = 
| कार्यकाळ = 
| पूर्ववर्ती = 
| परवर्ती = 
| राजकीय_पक्ष = 
| विरोधक = 
| संचालकमंडळ = 
| धर्म = [[बौद्ध]]
| जोडीदार = [[यशोधरा]]
| अपत्ये = [[राहुल]]
| वडील = राजा [[शुद्धोधन]]
| आई = महाराणी [[महामाया]]
| नातेवाईक = [[महाप्रजापती गौतमी]] (मावशी व सावत्र आई)
| पुरस्कार = 
| स्वाक्षरी = 
| स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा =  
}}
'''बुद्ध''' ([[इ.स.पू. ६२३]]/ [[इ.स.पू. ५६३|५६३]] – [[इ.स.पू. ५४३]]/ [[इ.स.पू. ४८३|४८३]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29473/|title=बुद्ध|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2021-05-17}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://whc.unesco.org/en/list/666/|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;) हे भारतीय तत्त्वज्ञ, ध्यानी, आध्यात्मिक शिक्षक व [[समाजसुधारक]] होते. 'गौतम बुद्ध', 'शाक्यमूनी बुद्ध', 'सिद्धार्थ गौतम', 'सम्यक सम्मासंबुद्ध' ही त्यांची अन्य नावे आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=C3hyv7aV9QgC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwis7tnImLraAhVHp48KHefLA3cQ6AEINjAD#v=onepage&amp;q=gautam%20buddha&amp;f=false |title=Gautam Buddha (The Spiritual Light Of Asia) |last=Mathur |first=S. N. |date= |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=9788189182700|language=en}}&lt;/ref&gt; [[शाक्य]] गणराज्याचा राजा [[शुद्धोधन]] व त्यांची पत्‍नी महाराणी [[महामाया]] (मायादेवी) यांच्या पोटी [[इ.स.पू. ५६३]] मध्ये [[लुंबिनी]] येथे बुद्धाचा जन्म झाला.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; या राजकुमाराचे नाव ‘सिद्धार्थ’ (पाली भाषेत सिदत्थ गोतम) असे ठेवण्यात आले. सिद्धार्थाच्या जन्मानंतर अवघ्या सातव्या दिवशीच त्यांची आई महामाया यांचे निधन झाले. आईचे छत्र हरवलेल्या सिद्धार्थाचा सांभाळ त्यांची मावशी व सावत्र आई [[महाप्रजापती गौतमी]] यांनी केला. त्यामुळे राजकुमार सिद्धार्थाला ‘गौतम’ या नावानेही ओळखले जाते. राजकुमार सिद्धार्थ गौतमास आवश्यक असे सर्व शिक्षण देण्यात आले. [[इ.स.पू. ५४७]] मध्ये [[यशोधरा]] या सुंदर राजकुमारीशी सिद्धार्थ गौतमाचा विवाह झाला व पुढे त्यांना [[राहुल]] नावाचा एक पुत्र झाला.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

&quot;[[बुद्ध (शीर्षक)|बुद्ध]]&quot; हे नाव नाही तर ज्ञानाची उपाधी आहे, ‘बुद्ध’ या शब्दाचा अर्थ आहे 'आकाशाएवढा प्रचंड ज्ञानी' आणि ही उपाधी गौतम बुद्धांनी स्वप्रयत्‍नांनी मिळवली आहे. ‘संबुद्ध’ म्हणजे बुद्धत्व-संबोधी (ज्ञान) प्राप्त स्वतःवर विजय मिळवलेला आणि स्वतः उत्कर्ष करू शकणारा महाज्ञानी बुद्ध, आणि ‘संमासंबुद्ध’ म्हणजे बुद्धत्व-संबोधी (ज्ञान) प्राप्त असलेला, स्वतः सोबतच संपूर्ण जगाचा उत्कर्ष उद्धार करू शकणारा महाज्ञानी बुद्ध. बौद्ध अनुयायी लोक शाक्यमुनी गौतम बुद्धांना वर्तमानातील सर्वश्रेष्ठ बुद्ध म्हणजेच ‘संमासंबुद्ध’ मानतात. जगाच्या इतिहासातील महामानवांमध्ये तथागत बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. बुद्धांच्या धम्माला (पंथाला वा तत्त्वज्ञानाला) ‘बौद्ध पंथ' किंवा ‘बुद्धिझम’ म्हणतात. तथागत बुद्धांचा अनुयायांत दोन भाग पडतात. एक — बौद्ध [[भिक्खू]] - [[भिक्खूनी]]ंचा आणि दुसरा — बौद्ध [[उपासक]] - उपासिकांचा. बौद्ध पंथाच्या अनुयायांना &quot;[[बौद्ध]]&quot; किंवा &quot;बुद्धिस्ट&quot; म्हणतात.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=XjjwjC7rcOYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=buddhism+history&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjlgc2WnrraAhVDto8KHa8eA-sQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=buddhism%20history&amp;f=false|title=A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna|last=Hirakawa|first=Akira|date=1993|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120809550|language=en}}&lt;/ref&gt;  

सर्व खंडांतील देशांमध्ये बौद्ध अनुयायी आहेत. [[आशिया]] खंडात तर [[बौद्ध |बौद्ध]] पंथ हा मुख्य बौद्ध धम्म आहे. आशिया खंडाची जवळपास अर्धी (७५%) लोकसंख्या ही हिंदू आहे. इ.स. २०१० मध्ये, जगभरातील बौद्ध अनुयायांची लोकसंख्या १८० कोटी ते २१० कोटी इतकी होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/sgiwhistleblowers/comments/3llqlt/on_downplaying_the_number_of_buddhists_worldwide/|title=r/sgiwhistleblowers - On downplaying the number of Buddhists worldwide|website=reddit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://saharareporters.com/2013/02/22/nigerian-clerics-kicking-god-kissing-dog-ayo-opadokun|title=Nigerian Clerics: Kicking God, Kissing The Dog By Ayo Opadokun|date=22 फेब्रु, 2013|website=Sahara Reporters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.liquisearch.com/list_of_religious_populations|title=List of Religious Populations {{!}} List Religious Populations|website=www.liquisearch.com|access-date=2021-05-17|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517213758/https://www.liquisearch.com/list_of_religious_populations|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; अनुयायांच्या तुलनेत [[येशू ख्रिस्त]]ानंतर (२ अब्ज) जगतात सर्वाधिक अनुयायी हिंदू तथागत बुद्धांना (१.८ अब्ज) लाभलेले आहे. तसेच भारतातील कोट्यवधी [[दलित]] व [[हिंदू]] धर्मीयांनी आणि जगभरातील अनेक मानवतावादी विज्ञानवादी लोकांनी गौतम बुद्धांचे अनुयायित्व पत्करले आहे. या सर्व हिंदू अनुयायांची एकत्रित लोकसंख्या ही २.३ अब्जांवर आहे. म्हणजेच तथागत बुद्ध जगात सर्वाधिक अनुयायी (२.३ अब्ज) असलेले सर्वाधिक प्रभावशाली बौद्ध धर्म पंथ संस्थापक, तत्त्वज्ञ आहेत.

मागील १० हजार वर्षामध्ये ज्यांनी आपली बुद्धिमत्ता वापरून मानव जातीच्या उत्थानासाठी महान कार्ये केली अशा जगातील टॉप १०० विश्वमानवांची यादी [[इंग्लंड]]मधील [[ऑक्सफोर्ड विद्यापीठ]]ाने तयार केली, त्या यादीत विद्यापीठाने प्रथम स्थानी तथागत बुद्धांना ठेवले होते. जगातील पहिल्या १०० अत्यंत महान विश्वमानवांमध्ये बुद्ध प्रथम स्थानी आहेत. आचार्य [[रजनीश]] ([[ओशो]]) बुद्धांबद्दल म्हणतात की, ''बुद्धानंतर त्यांच्या जवळपास जाऊ शकेल असा महामानव भारताने किंवा जगाने आजपर्यंत निर्माण केला नाही.''

शाक्यमुनी (शाक्यांचा मुनी) - हे गौतमाचेच दुसरे नाव- हा बौद्ध धर्माचा मुख्य स्तंभ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; त्यांची जीवनकहाणी, त्यांची प्रवचने आणि त्यांनी घालून दिलेले विहाराचे नियम पवित्र मानून ते त्यांच्या अनुयायांनी गौतम बुद्धाच्या महापरिनिर्वाणानंतर संकलित केले. गौतम बुद्धांच्या मानल्या जाणाऱ्या विविध शिकवणुकी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पाठांतराद्वारे सुपूर्द होत गेल्या. त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर साधारण ४०० वर्षांनंतर ही शिकवणूक लेखी स्वरूपात प्रथम मांडली गेली. गौतम बुद्धांचे तत्त्वज्ञान हे पाली भाषेमध्ये मांडले गेले आहे. त्रिपिटकाच्या माध्यमातून या तत्त्वज्ञानाची माहिती मिळते. भारत हे बौद्ध धर्माची मूळ भूमी असले तरी भारताबाहेर ही मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्माचा प्रसार आणि प्रचार घडून आला. आजही अनेक देशांमध्ये बौद्ध धर्म हा खूप चांगल्या स्थितीमध्ये असलेला पाहायला मिळतो. मात्र भारत ही बौद्ध धर्माची मूळ भूमी असतानाही या भूमीपासून काहीसा तो दुरावलेला दिसतो. म्यानमार, कंबोडिया व श्रीलंका या देशांमध्ये बौद्ध धर्माचा खूप मोठा प्रभाव आजही कायम असलेला दिसून येतो.

== जन्म ==
[[चित्र:Maya Devi temple-Nepal.JPG|thumb|left|[[लुंबिनी]], [[नेपाळ]] येथील महामाया विहार]]
[[चित्र:Birth of Buddha at Lumbini.jpg|thumb|left|लुंबिनीमध्ये बुद्धांचा जन्म दर्शविणारे चित्र]]
सिद्धार्थाचे जन्मस्थळ लुंबिनी आणि त्याचे बालपण गेले ती [[कपिलवस्तू]] राजधानी, सध्याच्या नेपाळ मध्ये आहे. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Hoy4AwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwis7tnImLraAhVHp48KHefLA3cQ6AEIUjAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Gautama Buddha: In Life and Legend|last=Kelen|first=Betty|date=2014-06-10|publisher=Open Road Media|isbn=9781497633513|language=en}}&lt;/ref&gt; गौतम बुद्धांची मातृभाषा [[पाली]] होती. त्याचे राज्य प्रजासत्ताक होते. [[बौद्ध साहित्य]]ानुसार, त्यांचे पिता राजा [[शुद्धोधन]] शाक्य या कोशल प्रांताचे राजा होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Hoy4AwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwis7tnImLraAhVHp48KHefLA3cQ6AEIUjAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Gautama Buddha: In Life and 
Legend|last=Kelen|first=Betty|date=2014-06-10|publisher=Open Road Media|isbn=9781497633513|language=en}}&lt;/ref&gt; लोक कथेनुसार शुद्धोधन हे नागवंशीय इक्ष्वाकू घराण्याचे वंशज होते. महासम्मत हे शाक्यांचे मुळपुरूष होते . त्यांच्याच वंशात ओक्काक यांचा जन्म झाला होता . त्यांनाच इश्वाकू म्हणून काही ठिकाणी राहुल सांस्कृत्यायन यांनी उल्लेख केला आहे . महासम्मत नंतर त्यांची वंशावली रोज, वररोज, कल्याणक १, कल्याणक २, उपोसथ , मन्धाता ,चरक , उपचरक, चेतिय ,मुचल , महामुचल , मुचलिन्द , सागर , सागरदेव , भरत , अडीरस , रूचि , अरूचि , प्रताप , महाप्रताप, प्रसाद १ ,प्रसाद २ , सुदर्शन १ , सुदर्शन २ , नेरु १ , नेरु २ त्यानंतर ओक्काक अशी वंशावली आहे. अर्चिमान राजा शुद्धोदनाची पत्‍नी राणी [[महामाया]] ही सिद्धार्थाची आई. शाक्यांच्या चालीरितींनुसार राणी [[महामाया]] प्रसूतीसाठी माहेरी निघाली आणि वाटेत लुंबिनीमधील बागेत एका शालवृक्षाखाली प्रसूत झाली. हा दिवस थेरवाद राष्ट्रे वेसाक (वैशाख) म्हणून साजरा करतात. सिद्धार्थाच्या जन्मानंतर काही दिवसांनी महामायेचे निधन झाले. बाळाचे नांव ‘सिद्धार्थ’ असे ठेवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7AO9OLr2oJEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=life+of+gautam+Buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiQ_P2loLraAhXJq48KHcGfCb4Q6AEIOzAE#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon|last=Nyanamoli|first=Bhikkhu|date=1992|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=9789552400636|language=en}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन ==
राजपुत्रांचे वैभवशाली आयुष्य जन्मतःच प्राप्त झालेला सिद्धार्थ सुखात वाढत होता. जन्मदात्या मातेच्या जागी त्याचे पालनपोषण त्याच्या मावशीने – गौतमीने पोटच्या पोराप्रमाणे केले. तिची माया, नोकरचाकर, दासदासी, गजान्तवैभव आणि राजसुलभ अशा सुखवैभवाचा जणूकांही कोटच राजा शुद्धोदनाने त्याच्या भोवताली उभा केला होता.  त्याने सिद्धार्थाला चक्रवर्ती राजाच बनवण्याचा चंग बांधला होता. दैन्य, दुःख, ताप, त्रास, वेदना यांचा त्यास वाराही लागू नये, धार्मिक वा आध्यात्मिक विचार, वैराग्य, यांपासून तो कोसभर दूरच रहावा अशी राजा शुद्धोदनाची पितृसुलभ इच्छा होती.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

== विवाह ==
सोळा वर्ष वय झाल्यावर शुद्धोदनाने सिद्धार्थाचा [[विवाह]] यशोधरेशी लावून दिला. यथावकाश, तिने एका मुलास जन्म दिला. त्याचे नांव [[राहुल]] असे ठेवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=8Qb5CQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha+life+history&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi_uL7kl77aAhXHPI8KHWqfAIUQ6AEIUzAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Buddha's Wife: The Path of Awakening Together|last=Surrey|first=Janet|last2=Shem|first2=Samuel|date=2015-06-30|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781582704180|language=en}}&lt;/ref&gt; धनवैभव, मानमरातब, प्रेमळ पत्‍नी, राजस पुत्र- सौख्यास कांहीही कमी नाही असे २९ वर्षांचे आयुष्य, सिद्धार्थाला त्याच्या पित्याच्या इच्छेप्रमाणे चक्रवर्ती राजा होण्याच्या दिशेने सरळ रेषेत चालले होते.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== गृहत्याग आणि तपस्या ==
[[चित्र:Siddharta Gautama Borobudur.jpg|thumb|left|राजकुमार सिद्धार्थ गौतम आपले केशकर्तन करून घेत आहेत, त्यानंतर ते योगी बनले. [[बोरोबुदुर]], ८ वे शतक]]
लोककथा सांगतात की एके दिवशी सिद्धार्थास नगरातून फेरफटका मारण्याची इच्छा झाली. त्याच्या सारथ्याच्या - चन्नच्या अडविण्यास न जुमानता, हाती रथाचे सूत्र घेऊन, सारथ्यास मागे सारून हा चुकीच्या मार्गाने निघालेला योगी खऱ्या जगाकडे रथ दौडत निघाला. त्याच्या आयुष्याचा सांधा बदलायची वेळ आली होती. आजवर त्याची जगाकडे पाहण्याची खिडकी त्याला जगाचा फक्त फुलपाखरी नजारा दाखवत होती. पण आज त्याने त्याच्या पित्याने मोठ्या कष्टाने त्याच्यापासून दूर राखलेले वास्तव पाहिले. घर भरून उरणारे दारिद्र्य त्याने पाहिले. प्रथमच, जीर्ण शरीराचा रुग्ण पाहिला, जराजर्जर वृद्धत्व पाहिले. एक प्रेतयात्रा त्यास दिसली. चन्नने त्यास सांगितले, की या साऱ्या जीवमात्राच्या अटळ अशा स्वाभाविक अवस्था आहेत. त्याच्या  जगाच्या संदर्भात या जाणिवांना जागाच नव्हती. या गोष्टींचा त्याला अर्थ लागेना. तो सुन्न होऊन गेला. आपले सुख हा अपवाद आहे आणि जग दुःखात आकंठ बुडालेले आहे हा त्याला साक्षात्कार झाला&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DgCHAwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha+life+biography&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpgN_bmL7aAhVMN48KHQ5QCEIQ6AEINTAD#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=GAUTAMA BUDDHA|last=Nirupama|first=Dr|date=2012-05-11|publisher=Sapna Book House (P) Ltd.|isbn=9788128017698|language=en}}&lt;/ref&gt;. त्यानंतर त्याने एक संन्यासी त्याने पाहिला आणि त्याची झोप उडाली, सुखात मन रमेनासे झाले. आपल्या वर्तमान सुखी आयुष्याची फलनिष्पत्ती जर शेवटी हीच अटळ असेल तर कठीण आहे असे त्याच्या मनाने घेतले. यांतून मुक्त होण्यासाठी संन्यास हाच अंतिम मार्ग उमजून त्याने संसाराचा त्याग करण्याचे ठरविले. २९व्या वर्षी एका पावसाळी रात्री, प्रिय पत्‍नी यशोधरेचे ओझरते, अंतिम दर्शन घेऊन आणि बाळ राहुलचे मुख हळूच चुंबून सिद्धार्थ राजवाड्याबाहेर निघाला. त्याच्या सोबतीला सारथी चन्न कंठक नामक घोड्यासह उभा होता. चन्‍नाने कंथकाच्या टापांचा आवाज होऊ नये म्हणून त्याचे खूर कापडात बांधले होते.

सर्वसंग परित्याग करून सिद्धार्थाने प्रथम राजगृह येथे जीवनक्रम सुरू केला.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; या संन्याशाला [[मगध]] देशाच्या राजा बिंबिसाराच्या सैनिकांनी ओळखले. राजा [[बिंबिसार|बिंबिसाराने]] त्याची थोरवी जाणून त्याला आपले सिंहासन नजर केले. त्यास नकार देत सिद्धार्थाने ज्ञानप्राप्तीनंतर पहिली भेट मगध देशासाठी देण्याचे वचन दिले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=abOaDAAAQBAJ&amp;pg=PA65&amp;dq=Gautam+buddha+and+king+bimbisar&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiNmcC_zMHaAhXEQ48KHd-sAjEQ6AEIMDAB#v=onepage&amp;q=Gautam%20buddha%20and%20king%20bimbisar&amp;f=false|title=The Life and Times of Gautam Buddha|last=Tiwari|first=Arun K.|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788184304084|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Departure of Siddhartha.jpg|अल्ट=सिद्धार्थ गौतमाने आपले शाही जीवन त्यागले होते त्यास (महाभिनिष्क्रमण) या नावाने ओळखले जाते|इवलेसे|महाभिनिष्क्रमण]]
ज्ञानाच्या शोधात सिद्धार्थाने एकापाठोपाठ दोन गुरूंचे शिष्यत्व पत्करले. अध्यात्ममार्गातील त्याची प्रगती पाहून, दोघांनीही त्याला आपला वारसा पुढे चालवण्यासाठी निवडले. परंतु आत्मोद्धारापेक्षा स्वजनांच्या उद्धारासाठी आकांक्षा मनात बाळगणाऱ्या सिद्धार्थाने त्या दोघांसही नकार दिला आणि आपला आत्मशोधाचा मार्ग चालू लागला.

सिद्धार्थ आणि इतर पाच सहसंन्यासी यांनी संपूर्ण त्यागाचा मार्ग स्वीकारला. ऐहिक सुखाचा पूर्णं त्याग हे सूत्र त्यांनी धरले. अन्नपाण्याचाही त्याग करण्याचा आत्मक्लेषी हा मार्ग अतिशय बिकट होता. अन्नाचे प्रमाण दिवसाला झाडाचे अवघे एक पान एवढे राहिले. शरीर क्षीण होऊन गेले. एके दिवशी स्नान करीत असता झोक जाऊन पाण्यात बुडण्यापर्यंत प्रसंग आला, तेव्हा सिद्धार्थाने या मार्गाचा फेरविचार करण्यास सुरुवात केली. या मार्गाने ज्ञानप्राप्ती होणे नाही या विचाराने त्याने आता [[ध्यान|ध्यानाचा]] मार्ग पत्करला.

सिद्धार्थाने मध्यममार्ग निवडला. शरीर हे साधन आहे, ते नाकारून चालणार नाही. शरीर धारण करूनच आत्मबोध होऊ शकेल. शरीरधारणेस आवश्यक एवढेच अन्न ग्रहण करावे, पण शारीरिक भोगापासून दूर रहायला हवे, हा तो मध्यम मार्ग. शरीर धारणेपुरते अन्न –थोडे दूध आणि खीर तो सुजाता नामक एका ग्रामकन्येकडून घेऊ लागला. त्याची शारीरिक अवस्था एवढी विकल झालेली होती, की तिला तो एक प्रेतात्माच वाटत होता. मग एके दिवशी, बोधगया येथे एका अश्वत्थ ([[पिंपळ]]) वृक्षाखाली बसून त्याने अंतिम सत्याची ज्ञानप्राप्ती होईतो न उठण्याचा निश्चय केला. त्याच्या सोबत्यांच्या मनाने घेतले, की सिद्धार्थ आपल्या सत्य शोधाच्या मार्गापासून ढळला आहे, सबब त्याला सोडून ते निघून गेले. ४९ दिवसांच्या अखंड अविरत तपस्येनंतर, वयाच्या ३५व्या वर्षी बोधिवृक्षाच्या छायेत अखेर त्यास ज्ञानप्राप्ती झाली. चांद्रमासांपैकी, काही विद्वानांच्या मते तो पांचवा महिना होता, काहींच्या मते तो बारावा महिना होता. इथून पुढे त्यास [[बुद्ध]] म्हणले जाऊ लागले.

== ज्ञानप्राप्ती ==
[[चित्र:Standing Bodhisattva Gandhara Musee Guimet.jpg|thumb|left|युवराज सिद्धार्थ गौतम [[बोधिसत्त्व]] रूपात , मुशी गुईमेट्, पॅरिस]]
गृहत्यागानंतर सिद्धार्थ गौतमाने ज्ञानप्राप्तीसाठी खूप चिंतन केले, कठोर तपस्या केली. आताच्या [[बिहार]] राज्यातील [[गया]] येथे निरंजना नदीच्या काठी पिंपळाच्या वृक्षाखाली ध्यानस्थ बसले असता [[इ.स.पू. ५२८]] मध्ये वैशाखी पौर्णिमेच्या दिवशी त्यांना दिव्य ज्ञानप्राप्ती झाली. या ‘दिव्य ज्ञाना’ला ‘संबोधी’, ‘बुद्धत्व’ किंवा ‘निर्वाण’ असेही म्हणतात. ज्ञानप्राप्तीनंतर सिद्धार्थ गौतमाला सर्वजण ‘बुद्ध’ असे म्हणू लागले. बुद्ध ही व्यक्ती नव्हे ती ज्ञानाची अवस्था आहे. ‘बुद्ध’ म्हणजे अतिशय ज्ञानी मनुष्य. बुद्धांना ज्या [[पिंपळ|पिंपळाच्या]] वृक्षाखाली ‘बुद्धत्व’ प्राप्त झाले त्या वृक्षाला ‘[[बोधिवृक्ष]]’ (ज्ञानाचा वृक्ष) असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QoQaBgAAQBAJ&amp;pg=PT19&amp;dq=Siddharth+and+bodhi&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjPo8vYzcHaAhVMN48KHa0rCoYQ6AEIODAD#v=onepage&amp;q=Siddharth%20and%20bodhi&amp;f=false|title=Saints of India|last=Mukundananda|first=Swami|date=2014-12-31|publisher=Jagadguru Kripaluji Yog|language=en}}&lt;/ref&gt;

== धम्मचक्र प्रवर्तन ==
ज्ञानी बुद्धांनी [[उत्तर प्रदेश]] मधील [[सारनाथ]] येथे पाच पंडितांना पहिला उपदेश दिला. त्यांच्या पहिल्या उपदेशास ‘धम्मचक्रप्रवर्तन’ किंवा ‘धम्मचक्कपवत्तन’ असे म्हणतात. या प्रवचनात बुद्धांनी बौद्ध धम्माची मूलतत्त्वे सांगितली. त्यात त्यांना अनेक शिष्य लाभले आणि [[बौद्ध धर्म]] वाढीस लागला. तथागत बुद्धांनी स्वतः इ.स.पू. ६व्या शतकामध्ये जवळजवळ १ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.
&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=t2cZAAAAIAAJ&amp;q=dhamma+chakra+pravartan&amp;dq=dhamma+chakra+pravartan&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjA34b2zsHaAhUKOY8KHReWCYg4FBDoAQgnMAA|title=Theravāda Buddhist Ethics with Special Reference to Visuddhimagga|last=Vyanjana|date=1992|publisher=Punthi Pustak|isbn=9788185094533|language=en}}&lt;/ref&gt;

भगवान बुद्ध या प्रथम &quot;धम्मचक्र प्रवर्तन&quot; सुत्तात म्हणतात की, “माझ्या धम्माचा [[ईश्वर]], [[आत्मा]], [[कर्मकांड]] व मरणोत्तर जीवनाशी कसलाही संबंध नाही. माणूस आणि माणसाचे माणसाशी या जगातील नाते हा माझ्या धम्माचा केंद्रबिंदू आहे. मनुष्यप्राणी [[दुःख]], दैन्य आणि दारिद्र्यात राहात आहेत. हे सर्व जग दुःखाने भरले आहे. म्हणून हे दुःख नाहीसे करणे हा माझ्या धम्माचा उद्देश आहे. दुःखाचे अस्तित्त्व मान्य करणे आणि ते नष्ट करण्याचा मार्ग दाखविणे हा माझ्या धम्माचा पाया आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=vWqUDQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=gautam+buddha+spiritual+journey&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj21rHkmb7aAhWFvo8KHQ8-AKoQ6AEIQzAF#v=onepage&amp;q=gautam%20buddha%20spiritual%20journey&amp;f=false|title=Teachings and Philosophy of Buddha|last=Sharma|first=Udit|date=2016-11-25|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=9789352615032|language=en}}&lt;/ref&gt;

== महापरिनिर्वाण==
[[चित्र:Great Departure.JPG|thumb|left|बुद्धांचे महापरिनिर्वाण]]
[[कुशीनगर]]  हे [[भारत|भारतीय]] राज्य [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशच्या]] [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर जिल्ह्यातील]] एक शहर आहे. हे शहर [[गोरखपूर]] पासून ५२ किमी अंतरावर [[राष्ट्रीय महामार्ग २८]] वर स्थित आहे. कुशीनगर हे प्राचीन भारतातील सोळा महाजनपदांपैकी एक असलेल्या [[मल्ल]] या महाजनपदाच्या राजधानीचे शहर होते. कुशीनगर हे एक महत्त्वाचे जागतिक बौद्ध तीर्थस्थळ आहे, येथे गौतम बुद्धांनी त्यांच्या मृत्यूनंतर [[परिनिर्वाण]] प्राप्त केले होते. कुशीनगर, [[बोधगया]], [[लुंबिनी]] व [[सारनाथ]] ही [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मामधील]] चार सर्वात पवित्र स्थाने आहेत.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-08-21|title=कुशीनगर|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;oldid=1698641|journal=विकिपीडिया|language=mr}}&lt;/ref&gt; इ.स.पू. ४८३ मध्ये वयाच्या ८० व्या वर्षी तथागत बुद्धांचे [[परिनिर्वाण|महापरिनिर्वाण]] झाले.

== बौद्ध धर्म ==
{{मुख्य|बौद्ध धर्म}}
ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून बौद्ध धर्म हा [[भारत|भारता]]तील एक अतिप्राचीन धर्म आहे. तत्त्वज्ञानानाच्या दृष्टिकोनातून हा जगातील सर्वात महान धर्म आहे. कारण बौद्ध तत्त्वज्ञान हे मानवतावादी आणि विज्ञानवादी धर्म आहे. हा भारतीय धर्म असून भारताच्या इतिहासात आणि परंपरेच्या घडणीत बौद्ध धर्माच्या उदयाला तत्त्वज्ञानाला  अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Religion in India|last=Younger|first=Paul|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt; बौद्ध धर्माचा सर्वाधिक विकास इ.स.पू. ६ वे शतक ते इ.स. ६ वे शतक ह्या कालावधीत झाला. बौद्ध संस्कृतीचे सर्वात मोठे योगदान मौर्य कला, गांधार कला व मथुरा कला यात आढळते. तर बौद्ध धर्माचा व तत्त्वांचा प्रसार भारताबरोबरच शेजारील अनेक देशांमध्येही झालेला आहे. [[त्रिपिटक]]ाच्या स्वरूपातील साहित्य व विविध पंथीय साहित्य हे बौद्ध संस्कृतीच्या रूपाने भारतीय संस्कृतीचा जगातील अनेक देशांमध्ये प्रसार झाला. बौद्ध संस्कृतीचा ठसा हा [[विहार]], [[स्तूप]], [[मठ]], व  ([[लेणी]]) ह्या मौर्य कलेच्या प्रतीकांच्या रूपाने स्पष्ट दिसतो. त्याच्या विकासाला जवळजवळ ११०० वर्षे लागली. जगाच्या आणि भारतीय जीवनाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि विशेषतः धार्मिक बाजूंवर बौद्ध धर्माची खोलवर व न पुसणारी अशी छाप पडलेली आहे.

== शिकवण == 
भगवान बुद्धांनी ‘[[पाली भाषा|पाली]]’ या लोकभाषेतून अत्यंत साध्या आणि सोप्या पद्धतीने बौद्ध धर्माची शिकवण, आचार-विचार सांगितले. बुद्धांनी धर्माची शिकवण व आचरण यासाठी चार आर्यसत्ये, अष्टांग मार्ग (मध्यम मार्ग) व पंचशीले सांगितली.

=== चार आर्यसत्ये ===
{{मुख्य|चार आर्यसत्य}}
भगवान बुद्ध म्हणतात, ‘‘मानवी जीवन हे दुःखमय आहे, दुःखाची निर्मिती तृष्णेतून (वासना, इच्छा, आसक्ती, आवड) होते, म्हणून या तृष्णेवर म्हणजे आपल्या इच्छांवर नियंत्रण ठेवले पाहिजे. यासाठी मध्यम मार्गाचा अवलंब केला पाहिजे. मानवी व्यवहाराच्या मुळाशी चार आर्यसत्ये आहेत.&lt;/br&gt;
१. '''दुःख''' :- मानवी जीवन हे दुःखमय आहे. &lt;/br&gt;२. '''तृष्णा''' :- मनुष्याच्या न संपणाऱ्या इच्छा हे दुःखाचे कारण आहे.&lt;/br&gt; ३. '''दुःख निरोध''' :- दुःखाचे निराकरण वा अंत सर्व प्रकारची आसक्ती सोडण्याने होतो.&lt;/br&gt; ४. '''प्रतिपद्''' :- दुःख निवारण्यासाठी सदाचाराचा मार्ग (अष्टांग मार्ग) आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=idERT6Tg4MMC&amp;pg=PA81&amp;dq=Aryasatyas+of+Gautam+Buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiArLCP0MHaAhWDpo8KHWL8CkwQ6AEISjAH#v=onepage&amp;q=Aryasatyas%20of%20Gautam%20Buddha&amp;f=false|title=Evolution of educational thought in India|last=Dwivedi|first=Bhanwar Lal|date=1994|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110598|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== अष्टांगिक मार्ग ===
{{मुख्य|अष्टांगिक मार्ग}}
तथागत बुद्धांनी [[सारनाथ]] येथे धम्मचक्र प्रवर्तनाचे विवेचन करतांना नीती व सदाचाराला महत्त्व देऊन मानवाचे जीवन सुखकर होण्यासाठी तसेच निवार्णाच्या समीप पोहोचण्यासाठी हा ‘अष्टांग मार्ग’ किंवा ‘मध्यम मार्ग’ सांगितला. अष्टांग मार्ग हा सदाचाराचा मार्ग होय. याला मध्यम मार्ग सुद्धा म्हणतात. ह्या आठ गोष्टींच्या पालनामुळे मानवाचे जीवन सुखमय होते. त्या गोष्टी अश्या : 

# सम्यक् दृष्टी :- निसर्ग नियमाविरुद्ध कोणतीही गोष्ट होऊ शकते ही गोष्ट न मानणे. (चांगली दृष्टी)
# सम्यक् संकल्प :- म्हणजे योग्य निर्धार, विचार. 
# सम्यक् वाचा :- करुणायुक्त व सत्यपूर्ण वाचा (बोल) ठेवण्याचा प्रयत्‍न करणे. 
# सम्यक् कर्मान्त :- उत्तम कर्म म्हणजे योग्य कृत्ये करणे. 
# सम्यक् आजीविका :- वाईट मार्गाने आपली उपजीविका न करता ती सन्मार्गानेच करणे. 
# सम्यक् व्यायाम :- वाईट विचार निर्माण झाल्यास त्याचा त्वरित नाश करणे. 
# सम्यक् स्मृती :- तात्त्विक गोष्टींचे स्मरण करून चित्तास (मनाला) जागृत ठेवणे. 
# सम्यक् समाधी :- कोणत्याही वाईट विकारांचा स्पर्श होऊ न देता दुष्ट प्रवृत्तींपासून मन अलग ठेवून चित्त प्रसन्न आणि शांत ठेवणे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=--vzVMVPHJMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Ashtang+marg+of+Gautam+Buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj_koWU0cHaAhVEwI8KHVyyAAAQ6AEIRjAF#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering|last=Bodhi|first=Bhikkhu|date=2010-12-01|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=9789552401169|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== धम्माची तीन अंगे ===
# शील:
धर्माची पहिली शिकवण होती शील, म्हणजे सदाचार. त्या वेळचे जे काही मत – मातावलंबी होते ते जवळपास सर्व शीलाचे महत्त्व स्वीकारीत असत. जेव्हा कोणी व्यक्ती मनाला निर्मल ठेवून वाणी अथवा शरीराने कोणतेही कर्म करते तेव्हा सुख तिच्यामागे कधी तिची साथ न सोडणारी तिच्या सावलीसारखे लागते..
# [[समाधी]] :
शरीर आणि वाणीच्या कर्मांना सुधारण्यासाठी मनाला वश करणे आवशक आहे. मन ताब्यात असेल तरच तो दुराचारापासून वाचू शकतो व सदाचरणाकडे वळू शकतो.  ह्यासाठी समाधी महत्त्वाची. आपल्या मनाला वश करण्यासाठी बुद्धाने सार्वत्रिक उपाय सांगितला. येणाऱ्या – जाणाऱ्या सहज स्वाभाविक श्वासाची जाणीव ठेवत राहा. मन जसे भटकेल, तसे त्याला श्वासाच्या जाणीवेवर घेऊन या. यालाच समाधी असे म्हणतात.
# प्रज्ञा :
सहज स्वाभाविक श्वासाची सम्यक समाधी पुष्ट होऊ लागते तेव्हा नासिकेच्या द्वाराच्या आसपास कोणतीना कोणती संवेदना मिळू लागते.  नंतर ती साऱ्या शरीरात पसरते. ह्यामुळे सत्याची जी जाणीव होते ती कोणा इतरांची देणगी नसते, स्वतःच्या आपल्या [[पुरुषार्थ|पुरुषार्था]]ची देणगी असते. म्हणूनच हे परोक्ष ज्ञान नाही. प्रत्यक्ष ज्ञान आहे. म्हणूनच यास प्रज्ञा असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=XJkmCgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Sheel+of+Gautam+Buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwie1Nrm0cHaAhVGLo8KHQZ2C_8Q6AEIUDAH#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Heart of the Buddha's Teaching: Transforming Suffering into Peace, Joy, and Liberation|last=Hanh|first=Thich Nhat|date=2015-07-22|publisher=Potter/TenSpeed/Harmony|isbn=9781101905739|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== वृद्धिकारक सात वधर्मतत्त्वे खालीलप्रमाणे ===
# जोपर्यंत वज्जी (Vajji) अखंडपणे एकत्र जमत राहतील, विशाल संख्येने ऐक्य राखतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.
# जोपर्यंत ते एकत्र जमत राहतील, एकजुटीने बैठकीतून उठतील, आणि एकजुटीने वज्जींच्या प्रजेच्या प्रती त्यांची असलेली सर्व कर्तव्ये पूर्ण करतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.
# जोपर्यंत ते [[कायदा]] म्हणून न ठरविलेल्या गोष्टींना कायदा म्हणून अमलात आणणार नाहीत, कायदा म्हणून ठरविण्यात आलेल्या गोष्टी मोडणार नाहीत, आणि पूर्व परंपरेने ठरविलेल्या कायद्याप्रमाणे वागतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.
# जोपर्यंत वडिलधाऱ्या लोकांचा ते मान राखतील आणि त्यांचा सल्ला ते नेहमी ऐकतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.
# जोपर्यंत ते गावात असलेल्या किंवा गावाबाहेरच्या [[चैत्यगृह|चैत्यां]]चा गौरव करतील व सर्व धर्म कर्तव्ये पार पाडतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.
# जोपर्यंत ते अर्हन्तांचे रक्षण करतील, त्यांच्या राज्यात अर्हंत सुखात राहतील, तोपर्यंत त्यांची भरभराट होईल, ऱ्हास होणार नाही.

=== दहा पारमिता ===
{{मुख्य|पारमिता}}
[[दहा पारमिता]] ह्या शील मार्ग आहेत..
# शील : शील म्हणजे नीतिमत्ता, वाईट गोष्टी न करण्याकडे असलेला मनाचा कल.
# [[दान]] : स्वार्थाची किंवा परतफेडीची अपेक्षा न करता दुसऱ्याच्या भल्यासाठी स्वतःची मालमत्ता, रक्त, देह अर्पण करणे.
# उपेक्षा : निरपेक्षतेने सतत प्रयत्‍न करीत राहणे.
# नैष्काम्य : ऐहिक सुखाचा त्याग करणे.
# वीर्य : हाती घेतलेले काम यत्किंचितही माघार न घेता अंगी असलेल्या सर्व सामर्थ्यानिशी पूर्ण करणे.
# [[शांती]] : शांति म्हणजे क्षमाशीलता, द्वेषाने द्वेषाला उत्तर न देणे.
# [[सत्य]] : सत्य म्हणजे खरे, माणसाने कधीही खोटे बोलता कामा नये.
# अधिष्ठान : ध्येय गाठण्याचा दृढ निश्चय.
# करुणा : मानवासकट सर्व प्राणिमात्रांविषयी प्रेमपूर्ण दयाशीलता.
# मैत्री : [[मैत्री]] म्हणजे सर्व प्राणी, मित्र, शत्रू याविषयीच नव्हे तर सर्व जीवनमात्रांविषयी बंधुभाव बाळगणे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=5YVsBQAAQBAJ&amp;pg=PA18&amp;dq=Ten+paromita&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwixgPPjhMTaAhUHq48KHaiqBwgQ6AEIMTAC#v=onepage&amp;q=Ten%20paromita&amp;f=false|title=Main Buddha Bol Raha Hoon|last=Gaur|first=Anita|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789350484494|language=hi}}&lt;/ref&gt;

=== पंचशील ===
{{मुख्य|पंचशील}}
# मी जीव हिंसेपासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.&lt;br&gt;
# मी चोरी करण्यापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.&lt;br&gt;
# मी कामवासनेच्या अनाचारापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.&lt;br&gt;
# मी खोटे बोलण्यापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.&lt;br&gt;
# मी मद्य, मादक गोष्टी तसेच इतर मोहांत पाडणाऱ्या सर्व मादक वस्तूंच्या सेवनापासून अलिप्त रहाण्याची शपथ घेतो.

आनंदी,परिपूर्ण व आदर्श जगणे अंगिकारले की कीर्तीचा सुगंध सहज वाऱ्याच्या दिशेच्या उलटही जाऊ शकतो हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे..

१.प्राणीमात्रांची हिंसा न करण्याची सवय बाणविणे. कायेने वा वाचेने. अगदी मनाविरुद्ध वा अपशब्दांनीही कुणी दुखावले जाणार नाही याची जाणीवपूर्वक खबरदारी घेणे ही आपली गरज आहे.

२.चोरी न करणे
एखाद्याच्या मालकीची वस्तु त्याने दिल्याशिवाय घेणे, बळकावणे, डोळा ठेवणे व त्यावर अंमल करणे ही चोरी असून तिच्यापासून कटाक्षाने दूर रहाणे ही गरज आहे.

३.चारित्र्य-शीलाची जपणूक करणे
निष्कलंक चारित्र्य हा स्त्री व पुरुष दोघांचाही अनमोल दागिना आहे..शीलवंतांना मान-सन्मान असतो, एवढेच नव्हे तर त्यांचेच समाजात नैतिक वजन असते..सत्शील वर्तनाने मोल प्राप्त होते.

४.खोटे न बोलणे
खरे बोलणे. खरे सत्य शोधणे. सत्याधारित वागणे इ बाबी दुर्मिळ होत चालल्यामुळेच सत्य-वचनाचे मोल अबाधित आहे. खरे बोलतानाही ठेंगण्याला 'तू ठेंगणा आहेस.' वा 'तू काळा वा काटकुळा आहेस.' असे बोलून वाचिक हिंसा न करता सुयोग्य शब्दांचा वापर करण्याची कला अवगत करणे हे एक कसब आहे.

५.मादक पदार्थ वर्ज्य ठेवणे..
उत्तेजित करणाऱ्या बाबी घेण्याने शारीरिक, मानसिक व सामाजिक हानी होत असेल तर नशिल्या वा वाईट गणल्या गेलेल्या बाबींना थारा देणे हे अहितकारक ठरेल.

ही आहेत सम्यक संबुद्धांनी दिलेली पाच शिले पंचशील.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=wbJl-ip3swcC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=panchshil+of+Buddha&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdiZrAhcTaAhVMQY8KHQkUAFM4ChDoAQhDMAY#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Gospel of Buddha|last=Carus|first=Paul|date=2012|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=9783849622527|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

या बौद्ध तत्त्वांचा, शिकवणुकीचा जीवनात अंगिकार केला तर मनुष्य जिवंत असेपर्यंत नक्कीच दुःखमुक्त होऊन आदर्श जीवन जगू शकतो, अशी बौद्ध धर्माची शिकवण आहे.

== बुद्ध आणि त्यांच्या धम्माचा समाज जीवनावरील प्रभाव ==
* '''बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा हिंदू धर्मावरील प्रभाव'''
[[बौद्ध]] धर्मातील [[अहिंसा]], सर्व प्राणिमात्रांविषयी [[प्रेम]] व [[सहानुभूती]] इत्यादी विचारांनी [[हिंदू धर्म]]ावर प्रभाव टाकला. त्यामुळेच [[वैदिक धर्म]]ीयांना पुढे अहिंसा तत्त्वाच्या आवश्यकतेवर भर द्यावा असे वाटले.
* '''वैचारिक स्वातंत्र्य''' 
वैचारिक स्वातंत्र्य हे [[बौद्ध]] धर्मात खोलवर रुजलेले असून, त्याचा [[हिंदू]]ंच्या, कोणत्याही प्रकारची शंका उपस्थित न करता, [[वैदिक]] परंपरांचे पालन करण्याच्या पारंपरिक विचारपद्धतीवर परिणाम झाला.
* '''सद्गुणांचा विकास'''
[[बौद्ध]] धर्माने [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[अस्तेय]], [[इंद्रिय संयम]] व [[मादक पदार्थाचे सेवन करू नये]] ह्या पाच शील तत्त्वे (पंचशील तत्त्वे) पालन करण्याचा उपदेशच केला नाही तर ती शिकविली आहेत व त्यामुळे सद्गुणांचा विकास होण्याला हातभार लागला आहे.
* '''समता तत्त्वाचा प्रभाव''' 
तथागत गौतम बुद्धांनी [[जात]], [[संप्रदाय]], [[वर्ण]] व [[सामाजिक दर्जा]] ह्या कोणत्याही बाबींचा विचार न करता सर्व व्यक्तींमध्ये [[समता]] प्रस्थापित करण्याविषयी धर्मोपदेश केला. त्याचा जातिव्यवस्थेवर आधारलेल्या पारंपरिक [[हिंदू]] समाजरचनेवर प्रभाव पडला.
* '''वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा विकास'''
विज्ञानवादी बौद्ध धर्माने लोकांमध्ये [[वैज्ञानिक दृष्टिकोन]] बिंबविण्यासाठी साहाय्य केले आहे. या धर्माची मूलतत्त्वे व तत्त्वज्ञान ही विज्ञानधिष्ठित असल्याने, त्याच्या शिकवणीतून लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टी येण्यास हातभार लागला आहे. २० व्या शतकातील डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] व [[अल्बर्ट आईन्स्टाईन]]सारख्या अनेक विचारवंतांनी बौद्ध धर्मच खरा विज्ञानवादी धर्म असल्याचे सांगतलेले आहे.
* '''नैतिक सिद्धान्ताचा प्रभाव'''
[[करुणा]] (दयाबुद्धी), [[प्रामाणिकपणा]], [[प्रेम]], [[परोपकार]], [[अहिंसा]], [[क्षमाशिलता]], [[शीलसंवर्धन]], यांसारख्या नैतिक बाबींवर बौद्ध धर्मात भर देण्यात आला. याचा वैदिक हिंदू धर्माच्या [[नियतिवाद]]ावर परिणाम झाला. यामुळेच बौद्ध धर्म हा हिंदू धर्माहून अगदी भिन्न असलेला स्वतंत्र व प्रभावशाली धर्म ठरला.
* '''बौद्ध धर्माचे कलेतील योगदान'''
[[वास्तुविद्या]], लेण्यांचे आणि विहारांचे [[खोदकाम]] आदी क्षेत्रांत बौद्ध धर्माचे योगदान खूप मोठे आहे. त्या काळी विहारे, स्तूप, मंदिरे, लेणी (गुफा) -खोदकाम यांसारख्या वास्तुविद्या क्षेत्रांतील निर्मितीचा स्फोट झाला होता. त्यामुळे इतर धर्मीयांच्या कला क्षेत्रातील निर्मितीलाही चालना मिळाली. बौद्ध धर्माने लोकांना वास्तुविद्या विकासासाठी प्रोत्साहित केले आहे. सुंदर विहारे, मंदिरे, स्तंभ, स्तूपे यांसारख्या बांधकामांना वाव देऊन, हा विकास साध्य केला आहे. आज जगातील पहिले सर्वाधिक सुंदर असलेले धार्मिक प्रार्थनास्थळ [[थायलंड]] मधील पांढऱ्या रंगाचा एक अप्रतिम बुद्ध [[विहार]] आहे.
* '''स्थानिक भाषेतील साहित्यविषयक योगदान'''
बुद्ध, बौद्ध भिक्खू आणि बौद्ध धर्मप्रचारकांनी धार्मिक विचार हे लोकांच्या नेहमीच्या भाषेत (पाली) मांडल्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार जलद गतीने झाला. त्या काळी प्रचलित असलेल्या पालीसारख्या प्राकृत भाषेचा मोठा विकास झाला. बौद्ध धर्माने [[पाली भाषा]] व तिच्या [[धर्मग्रंथ]] व अन्य धार्मिक पुस्तकांच्या लिखाणाच्या माध्यमातून साहित्य विकासाला हातभार लावला आहे.
* '''शिक्षणास प्रोत्साहन''' 
बौद्ध धर्माने शिक्षण प्रसारास प्रोत्साहन दिले. [[बौद्ध विहार]] व [[बौद्ध मठ]] यांनी शिक्षण प्रसाराची केंद्रे म्हणून कार्य केले. बौद्ध [[भिक्खू]] हे मोठे विद्वान होते. बौद्ध धर्मास ज्या भारतीय सम्राटांनी व राजांनी पाठिंबा दिला त्यांनीही शिक्षणास प्रोत्साहन दिले.  [[तक्षशिला]] व [[नालंदा]] या विद्यापीठांनी प्राचीन काळात खूप नाव कमावले होते. [[नालंदा]] हे बौद्ध विद्यापीठ म्हणूनच ओळखले जाई. बौद्ध धर्माने स्त्रीशिक्षणाचा व कनिष्ठ जातींच्या शिक्षणाचा देखील पुरस्कार केला.
* '''भारतीय संस्कृतीचा परदेशात प्रसार'''
बौद्ध धर्माने परदेशात जेथे जेथे पाय रोवले तेथे तेथे भारतीय बौद्ध संस्कृतीचे घटक प्रसारित होण्यास हातभार लागला. [[श्रीलंका]], [[चीन]], [[जपान]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]], [[भूतान]], [[कोरिया]], [[व्हिएतनाम]], [[लाओस]], [[कंबोडिया]], [[सिंगापूर]], [[मंगोलिया]], [[तैवान]], [[हाँगकाँग]] इत्यादी देशांत बौद्ध धर्म हा प्रमुख धर्म असून आज जगातील जवळजवळ २०० पेक्षा अधिक देशांत बौद्ध धर्माचे अनुयायी आहेत. बौद्ध धर्माने भारतीय तसेच विदेशी समाजाला आकार देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
* '''आर्थिक विकासाला प्रोत्साहन''' 
बौद्ध धर्माने भारत देशाच्या आर्थिक विकासाला चालना दिली आहे. बौद्ध धर्मीय चक्रवर्ती [[सम्राट अशोक]] महान यांचे साम्राज्य जगातील सर्वात संपन्न व शक्तिशाली होते. त्यांच्या साम्राज्याचा बौद्ध धर्म हा राजधर्म होता. जगाच्या एकूण अर्थव्यस्थेत सर्वाधिक म्हणजेच ३४% वाटा हा सम्राट अशोकाच्या साम्राज्याचा होता.

=== बुद्ध संस्कृती ===
भारतीय संस्कृती ही बुद्ध प्रभावित संस्कृती आहे. ही [[संस्कृती]] [[नेपाळ]], [[श्रीलंका]], [[जपान]], [[तिबेट]], [[थायलंड]], [[म्यानमार]], [[चीन]], [[कोरिया]] आदी देशात पसरली. तेथे गौतम बुद्धांचे अनेक विहारे व पुतळे निर्माण केले गेले. तथागत बुद्ध यांच्या सिंह मुद्रा, ध्यानस्थ मुद्रा, पद्मपाणी मुद्रा, आशीर्वाद मुद्रा, भूमिस्पर्श मुद्रा, उभी मुद्रा, अभय मुद्रा इत्यादी मुद्रा प्रसिद्ध आहेत. [[पुणे]] येथे त्यासंबंधी एक 'आर्य नागार्जुन' संग्रहालयही आहे. ते पुण्यातील बुद्ध संस्कृती आणि संशोधन संस्थेतर्फे चालविले जाते.

== बौद्ध साहित्य ==
{{मुख्य|बौद्ध साहित्य}}

[[चित्र:Indo-Gangetic Plain.png|thumb|गौतम बुद्धांच्या तत्त्वज्ञानाचा प्रसार जेथे झाला ते गंगा नदीचे खोरे ह्याच भागात गौतम बुद्धांनी आपले प्रारंभिक भ्रमण केले होते.]]

गौतम बुद्ध यांच्या महितीचा मुख्य स्रोत म्हणजे [[बौद्ध वाङ्मय]] होय. बुद्ध व त्यांचे शिष्य प्रत्येक वर्षी चार महिने त्यांच्या शिकवणुकीची उजळणी करत. बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर लगेचच आणि त्यानंतर एका शतकानंतर, अनुयायांनी एक [[पहिली बौद्ध संगीती|पहिली]] [[बौद्ध संगीती|बौद्ध धम्म परिषद]] (धम्मसंसद) बोलावून या ज्ञान संकलनाचे काम सुरू केले. कांही नियम पाळीत, हे साधू बुद्ध-जीवन व शिकवण याची प्रमाणित आवृत्ती सिद्ध करीत गेले. बुद्ध विचारांची त्यांनी विविध विभागांत विभागणी केली आणि प्रत्येक विभाग एका एका साधूकडे जतनासाठी वाटून दिला. इथपासून, ऐतिहासिक ठेवा पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे चालत राहिला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=REztkxAdQTwC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=literature+of+buddhism&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjDz9O1n7vaAhXHu48KHZ-ACO0Q6AEISzAH#v=onepage&amp;q=literature%20of%20buddhism&amp;f=false|title=Buddhism: Its History and Literature|last=Davids|first=T. W. Rhys|date=2005-12-01|publisher=Cosimo, Inc.|isbn=9781596055988|language=en}}&lt;/ref&gt; उपलब्ध पुराव्यानुसार, दुसऱ्या संसदेदरम्यान हा ठेवा लिखित स्वरूपात उतरवला गेला. तरीही, बुद्धांची शिकवण लेखी रूपात येण्यासाठी बुद्ध महापरिनिर्वाणानंतर  तीन ते चार शतके जावी लागली.

भारतीय विचारसरणीनुसार, सनावळ्या किंवा तारखा यांना विशेष महत्त्व न देता, तत्त्वज्ञानास केंद्रस्थान दिले जाते. यालाच अनुसरून, गौतम बुद्धांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या तारखांच्या नोंदीऐवजी त्याच्या शिकवणुकीला अधिक विशद करण्यात आले. या नोंदींमध्ये तत्कालीन भारतीय समाजजीवनाचे व चालीरितींचे चित्रण आढळते.

===पुस्तके===
गौतम बुद्ध आणि बौद्ध धर्म यांविषयी अनेक पुस्तके विविध भाषांत आहेत. त्यांपैकी काही खालीलप्रमाणे:
 
;पाली
* [[त्रिपिटक]]

;मराठी
* कथा गौतम बुद्धाची (रमेश पतंगे)  
* गौतम बुद्ध चरित्र (लेखक [[कृष्णराव अर्जुन केळूसकर]], १८९८)
* गौतम बुद्धांच्या गोष्टी (प्रभाकर चौधरी)  
* खुद्दकपाठो (संपादक - ना.के. भागवत, १९३७)
* जातककथा प्रथमार्ध, १ ते ३३९ (लेखक - [[चिं.वि. जोशी]], पुनर्लेखन - संध्या काणे))
* जातक कथा (प्रा. झुंबरलाल कांबळे) 
* जातक कथा (बालसाहित्य, रमेश मुधोळकर)  
* जातकसंग्रह (लेखक - ना.वि. तुंगार)
* जातकांतील निवडक गोष्टी (लेखक - [[चिं.वि. जोशी]])
* तेरा भिक्षुणी रत्‍ने (ना.के. भागवत, १९२३)
* दीघनिकाय (लेखक - [[चितामण वैजनाथ राजवाडे]], १९१८)
* धम्मचिकित्सा (लेखक राजाराम नारायण पाटकर, १९३२)
* धम्मपद (लेखक - कुंदर बलवंत दिवाण, १९४१)
* बुद्ध परंपरा आणि बोधिवृक्ष (हेमा साने) : या पुस्तकाचे परीक्षण [https://www.loksatta.com/lokrang-news/book-review-buddha-parampara-ani-bodhi-vruksha-665831/ येथे आहे.]
* बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण (लेखक - [[चिं.वि. जोशी]], १९६३)
* बौद्ध संघाचा परिचय (लेखक - [[धर्मानंद कोसंबी]], १९२६)
* बौद्ध-संस्कार पाठ (लेखक - वि.रा. रणपिसे, १९६१)
* भगवान गौतम बुद्ध (लेखक - [[साने गुरुजी]], १९४४
* भगवान बुद्ध (लेखक - सरश्री)
* [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] (लेखक - [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
* भगवान बुद्धासाठी (लेखक - श.द. देव. १९४७)
* प्रेरक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)  
* मनोरंजक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)  
* रोचक जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)  
* लघुपाठ (लेखक - [[धर्मानंद कोसंबी]], १९१७)
* शाक्यमुनी गौतम (लेखक - [[चिं.वि. जोशी]])
* शिक्षाप्रद जातक कथा (बालसाहित्य, डॉ. निर्मला सारडा)  
* समाधिमार्ग (लेखक - [[धर्मानंद कोसंबी]] १९२५)
* सुत्तनिपात (पाली ग्रंथ व मराठी भाषांतर, मराठी भाषांतरकार - [[धर्मानंद कोसंबी]], १९५५)

===बुद्धांवरील मराठी पुस्तके===
* [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] ([[बाबासाहेब आंबेडकर]])
* गौतम बुद्ध जीवनकार्य आणि तत्त्वज्ञान (डॉ. शशिकांत साळवे)
* गौतम बुद्धांचे चरित्र ([[कृष्णराव अर्जुन केळूसकर]]  
* जातकातील निवडक गोष्टी ([[चिं.वि. जोशी]])
* तथागत बुद्ध चरित्र आणि तत्त्वज्ञान (प्रशांत गायकवाड)  
* बुद्ध संप्रदाय आणि शिकवण ([[चिं.वि. जोशी]])
* भगवान बुद्ध – सरश्री&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.akshardhara.com/en/charitra-aitihasik/23007-Bhagwan-Buddha-Sirshree-Sakal-Prakashan-buy-marathi-books-online-at-akshardhara-9789386204523.html|title=Bhagwan Buddha by Sirshree - Book Buy online at Akshardhara|website=Akshardhara}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* महात्मा गौतम बुद्ध ([[साने गुरुजी]])
* सर्वोत्तम भूमिपुत्र : गौतम बुद्ध (डॉ. [[आ.ह. साळुंखे]])

;इंग्रजी
* दि बुद्ध अँड हिज धम्म (इंग्रजी, लेखक - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर)

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=Packed&gt;
File:Buddha at Ajanta Caves.JPG|[[अजिंठा]] लेण्यातील बुद्ध 
File:Wesak_with_lotus_at_Mara_Vihara_in_Malaysia.jpg|[[मलेशिया]] में वेसाक उत्सव
चित्र:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|upright|[[गांधार]] बुद्ध. इ.स.१-२ रे शतक, [[टोक्यो]],जपान राष्ट्रीय संग्रहालय
चित्र:BuddhaYun Gang Temple.jpg|सोन्याची बुद्ध मूर्ती
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[गौतम बुद्ध यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स|Gautama Buddha|गौतम बुद्ध}}
* {{इन आउर टाईम|गौतम बुद्ध|p00548br|Buddha}}{{मृत दुवा}} 

{{बौद्ध धर्म}}
{{गौतम बुद्ध}}
{{बौद्ध विषय सूची}}
{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:गौतम बुद्ध|*]]
[[वर्ग:बौद्ध धर्म|बुद्ध]]
[[वर्ग:धर्म संस्थापक]]
[[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ|बुद्ध]]
[[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक|बुद्ध]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती|बुद्ध]]
[[वर्ग:इ.स.पू. ५६३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स.पू. ४८३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:बुद्ध]]</text>
      <sha1>8sl9h5sqagz6afg98262jfuabp706br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेलबर्न क्रिकेट मैदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40765</id>
    <revision>
      <id>2709158</id>
      <parentid>2365286</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्र दालन */</comment>
      <origin>2709158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4283" sha1="si20mwzjjudtlclq5r0rydmoiyr59x2" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट क्रिकेट मैदान
| मैदान_नाव = मेलबर्न क्रिकेट मैदान
| टोपणनाव = एमसीजी (MCG)
| चित्र =
| शीर्षक =
| देश = [[ऑस्ट्रेलिया]]
| स्थळ = [[मेलबर्न]], [[व्हिक्टोरिया]]
| स्थापना = [[इ.स. १८५४]]
| बसण्याची_क्षमता = १,००,०१८
| मालक = [[व्हिक्टोरिया]] सरकार
}}
'''मेलबर्न क्रिकेट मैदान''' ({{lang-en|Melbourne Cricket Ground}}, संक्षेपः MCG, एमसीजी) हे [[ऑस्ट्रेलिया]] देशाच्या [[मेलबर्न]] शहरामधील एक [[क्रिकेट]] मैदान आहे. १,००,१०८ इतकी आसनक्षमता असलेले एमसीजी हे ऑस्ट्रेलियामधील सर्वात मोठे तर जगातील आठव्या क्रमांकाचे मोठे क्रीडा संकुल (स्टेडियम) आहे. [[व्हिक्टोरिया बुशरेंजर्स]] हा ऑस्ट्रेलियामधील क्रिकेट क्लब येथून खेळतो तसेच [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलियाचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] देखील हे मैदान वापरतो.

एमसीजी [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक]] तसेच [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ]]ांसाठीचे प्रमुख स्थान होते. तसेच [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२ मधील क्रिकेट विश्वचषकाचा]] अंतिम फेरीचा सामना येथेच खेळवण्यात आला होता. क्रिकेट व्यतिरिक्त [[ऑस्ट्रेलियन फुटबॉल]], [[रग्बी लीग]], [[रग्बी युनियन]], [[फुटबॉल]] इत्यादी अनेक खेळांचे सामने येथे भरवले जातात.

==चित्र दालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Image:Melbourne Cricket Ground door 1.JPG|मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंड येथील पहिले प्रवेशद्वार आणि एम सी जीची जाहिरातही चित्रात दिसत आहे.
Image:Melbourne Cricket Ground.JPG|मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंड एक प्रवेशद्वार
Image:Trees at Melbourne Cricket Ground in winter.JPG|हिवाळ्यात मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंड येथील पानगळ झालेली झाडे
Image:SL372925.JPG|मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंड येथील वस्तू वि़कणारा स्टॉल.
Image:Bill Ponsford stand at Melbourne Cricket Ground.JPG|मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंड येथील बिल पॉन्सफोर्ड स्टॅंडचे प्रवेशद्वार व पुतळा
Image:SL372918.JPG|मेलबोर्न क्रिकेट ग्राउंडच्या बाहेरील हिवाळ्यात दिसणारा परिसर
&lt;/gallery&gt;

==बाह्य दुवे==
{{Commons|Melbourne Cricket Ground|मेलबर्न क्रिकेट मैदान}}
* [http://www.mcg.org.au/ MCG संकेतस्थळ]

{{उन्हाळी ऑलिंपिक मैदान}}

[[category:ऑस्ट्रेलियातील क्रिकेट मैदाने]]
[[वर्ग:मेलबर्न|क्रि]]</text>
      <sha1>si20mwzjjudtlclq5r0rydmoiyr59x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Deepak nagargoje</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46741</id>
    <revision>
      <id>2708963</id>
      <parentid>233635</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48983-66</username>
        <id>187283</id>
      </contributor>
      <comment>/* Deepak Nagargoje */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2708963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="6a75av3qtiynuq6ah3yr7a92epep22x" xml:space="preserve">{{स्वागत|दीपक नागरगोजे|सदस्य क्रमांक = २,१४३}}

== Deepak Nagargoje  ==

social worker  [[विशेष:योगदान/~2026-48983-66|~2026-48983-66]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48983-66|talk]]) १८:०८, १० सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>6a75av3qtiynuq6ah3yr7a92epep22x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708964</id>
      <parentid>2708963</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48983-66</username>
        <id>187283</id>
      </contributor>
      <comment>/* अल्प परिचय.. दिपक नागरगोजे. ( समाजसेवक) जन्म. 27/11/77 शिक्षण - M.A. sociology, Public administration.( FC college pune) शांतिवन, पोस्ट आर्वी , ता. शिरूर कासार जिल्हा बीड. 413249. कॉन्टॅक्ट - 9923772694 7028372694 स्वर्गिय समाजसेवक बाबा आमटे यांची विचारधारा जपणारे दीपक नागरगोजे हे ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते असून मराठवाड्यातील अनाथ मुलांसाठी, रस्त्यावर सोडलेल्या, टाकून दिलेल्या, कुमारी मातांच्या मुलांसाठी वंचित मुलांसाठी ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठी त...</comment>
      <origin>2708964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22174" sha1="kzlfpm7mycf65ypru920f8wmi7o8d2k" xml:space="preserve">{{स्वागत|दीपक नागरगोजे|सदस्य क्रमांक = २,१४३}}

== Deepak Nagargoje  ==

social worker  [[विशेष:योगदान/~2026-48983-66|~2026-48983-66]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48983-66|talk]]) १८:०८, १० सप्टेंबर २०२६ (IST)

== अल्प परिचय.. दिपक नागरगोजे. ( समाजसेवक) जन्म. 27/11/77  शिक्षण -  M.A. sociology,  Public administration.( FC college pune) शांतिवन, पोस्ट आर्वी , ता. शिरूर कासार जिल्हा बीड. 413249. कॉन्टॅक्ट - 9923772694                 7028372694      स्वर्गिय समाजसेवक बाबा आमटे यांची विचारधारा जपणारे  दीपक नागरगोजे हे ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते असून मराठवाड्यातील अनाथ मुलांसाठी, रस्त्यावर सोडलेल्या,  टाकून  दिलेल्या,  कुमारी  मातांच्या  मुलांसाठी  वंचित मुलांसाठी ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठी तमाशा कलावंतांच्या मुलांसाठी रेड लाईट एरियातील महिलांच्या मुलांसाठी पालनपोषण,  पुनर्वसन   शिक्षण आणि संगोपनाचे काम ते गेल्या 25 वर्षापासून करीत आहेत. मराठवाड्यातील बीड या दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यामध्ये आर्वी तालुका शिरूर कासार येथे शांतीवन आश्रमाची स्थापना गेल्या पंचवीस वर्षांपूर्वी दीपक नागरगोजे यांनी केली. आज या प्रकल्पामध्ये झिरो ते 18 वयोगटातील मुलांच्या संगोपनाचे शिक्षणाचे आणि दत्तक विधानाचे कार्य केले जाते. 350 मुलांची निवासी  व्यवस्था या प्रकल्पात आहे.  झिरो ते सहा वयोगटातील मुलांसाठी शांतीवन मध्ये सुलभा सुरेश जोशी नावाचे शिशुगृह स्थापन करण्यात आलेले असून रस्त्यावर टाकून दिलेली मुलं नको असलेली मुलं फेकून दिलेली मुलं संकटात सापडलेली मुलं या मुलांना या शिशुगृहामध्ये वाढवले जाते. तसेच केंद्र सरकारच्या माध्यमातून कायदेशीर मार्गाने कारा एजन्सीज मार्फत या मुलांचे चांगल्या कुटुंबात पुनर्वसन करण्याचे कामही या प्रकल्पातून होते.  शांतीवन प्रकल्पात अनाथ वंचित मुलींच्या निवासाची आणि शिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. सध्या 178 मुली या प्रकल्पात शिक्षण घेत असून 500 मुलींकरता नवीन प्रकल्पाची निर्मिती करण्यात येत आहे. अनाथ वंचित मुलींबरोबरच ऊसतोड कामगारांच्या मुलींनाही या नवीन प्रकल्पात सामावून घेतले जाणार आहे. बीड जिल्ह्यात सातत्याने भेटसावत असणाऱ्या बालविवाहाच्या प्रश्नांवरती या या प्रकल्पात राबविण्यात आलेले वेगवेगळे प्रयोग बालविवाह या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी पथदर्शी ठरले आहेत.  या प्रकल्पात संगोपन आणि शिक्षण घेतलेल्या शेकडो मुली आज स्वतःच्या पायावर उभे राहिलेल्या असून त्यांचे समाजात भक्कमपणे पुनर्वसन झालेले आहे. प्रकल्पातील मुलांच्या शिक्षणासाठी प्रकल्पातच शाळा उघडण्यात आलेले असून या शाळेची गुणवत्ता जिल्ह्यातील टॉप टेन मध्ये आहे. सरकारच्या कुठल्याही अनुदानाशिवाय सुरू असलेले हे कार्य आज हजारो अनाथ विद्यार्थ्यांचे हक्काचे घर बनले आहे.  हजारो अनाथ वंचित मुलांच्या  आयुष्यात प्रकाशाचे दीप उजळण्याचे कार्य दीपक नागरगोजे करीत असून आजपर्यंत हजारो मुलांना संगोपन करीत शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे. त्यांच्या प्रकल्पात शिक्षण घेतलेली शेकडो मुले आज स्वतःच्या पायावर उभी आहेत. 40 पेक्षा  जास्त  मुले डॉक्टर  झाली आहेत.  ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी त्यांनी दिलेल योगदान भरीव असून अनेक शैक्षणिक योजना या मुलांसाठी लागू करण्यास त्यांनी सरकारला भाग पाडले आहे.  शांतीवन मध्ये शिक्षण घेऊन पुढे शिक्षणासाठी जाणाऱ्या मुलांची संपूर्ण व्यवस्था शांतीवनच्या माध्यमातूनच वेगवेगळ्या शहरात केली जाते. आज कितीतरी मुलं वैद्यकीय शाखा इंजीनियरिंग शाखा आणि इतर वेगवेगळ्या अभ्यासक्रमाच्या पदव्या घेऊन स्वतःच्या पायावरती उभे राहत आहेत. मुलांच्या उच्च शिक्षणासाठी दीपक नागरगोजे आणि तारांगण नावाचा प्रकल्प स्थापन केला असून त्यांच्या या प्रकल्पाच्या माध्यमातून या मुलांचे उच्च शिक्षण करण्यात येते. पुणे येथे या उच्च शिक्षण घेणाऱ्या मुलांसाठी वस्तीग्रह सुरू केले असून मुलींसाठीही मोठ्या वस्तीगृहाची उभारणी केली जात आहे. 200 मुलांची आणि 200 मुलींची पुण्यात शिक्षणाची व्यवस्था करण्याचा प्रकल्प सध्या सुरू आहे.  शाळाबाह्य मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी सरकारकडे नेहमी आग्रह धरलेला आहे. वंचित मुलांच्या संगोपनाच्या आणि शिक्षणाच्या हक्कासाठी त्यांनी वेळोवेळी सरकारकडे आग्रही भुमिका घेतली. महाराष्ट्रातील आणि देशातील अनेक पुरस्काराने दीपक नागरगोजे यांना सन्मानित करण्यात आलेले असून शिक्षणाबरोबरच आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या रोखता याव्यात म्हणून शेतकरी मनोबल प्रकल्पासारखे मॉडेल त्यांनी आर्वी येथे डेव्हलप केले आणि  शेतकऱ्यांची एक हजार एकर जमीन कायमस्वरूपी पाण्याखाली आणून मोठ्या प्रमाणात जलसिंचनाचे कार्य केले. शेती पाणी या विषयात त्यांनी केलेले कार्य मराठवाड्यात एक पॅटर्न निर्माण झाला आहे.  वेगवेगळ्या सामाजिक विषयावरती ते नेहमी वेगवेगळ्या वर्तमानपत्रातून आणि दूरचित्रवाणी वाहिनीच्या माध्यमातून आपली भूमिका सातत्याने मांडत असतात. वेगवेगळ्या वेळी निर्माण झालेल्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित संकटामध्येही दीपक नागरगोजे यांनी केलेले मदत कार्य हे उल्लेखनीय आहे. ==

अल्प परिचय..

दिपक नागरगोजे.

( समाजसेवक)

जन्म. 27/11/77

शिक्षण -  M.A. sociology,  Public administration.( FC college pune)

शांतिवन, पोस्ट आर्वी , ता. शिरूर कासार जिल्हा बीड. 413249.

कॉन्टॅक्ट - 9923772694

                7028372694

     स्वर्गिय समाजसेवक बाबा आमटे यांची विचारधारा जपणारे  दीपक नागरगोजे हे ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते असून मराठवाड्यातील अनाथ मुलांसाठी, रस्त्यावर सोडलेल्या,  टाकून  दिलेल्या,  कुमारी  मातांच्या  मुलांसाठी 

वंचित मुलांसाठी ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठी तमाशा कलावंतांच्या मुलांसाठी रेड लाईट एरियातील महिलांच्या मुलांसाठी पालनपोषण,  पुनर्वसन 

शिक्षण आणि संगोपनाचे काम ते गेल्या 25 वर्षापासून करीत आहेत. मराठवाड्यातील बीड या दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यामध्ये आर्वी तालुका शिरूर कासार येथे शांतीवन आश्रमाची स्थापना गेल्या पंचवीस वर्षांपूर्वी दीपक नागरगोजे यांनी केली. आज या प्रकल्पामध्ये झिरो ते 18 वयोगटातील मुलांच्या संगोपनाचे शिक्षणाचे आणि दत्तक विधानाचे कार्य केले जाते. 350 मुलांची निवासी  व्यवस्था या प्रकल्पात आहे.  झिरो ते सहा वयोगटातील मुलांसाठी शांतीवन मध्ये सुलभा सुरेश जोशी नावाचे शिशुगृह स्थापन करण्यात आलेले असून रस्त्यावर टाकून दिलेली मुलं नको असलेली मुलं फेकून दिलेली मुलं संकटात सापडलेली मुलं या मुलांना या शिशुगृहामध्ये वाढवले जाते. तसेच केंद्र सरकारच्या माध्यमातून कायदेशीर मार्गाने कारा एजन्सीज मार्फत या मुलांचे चांगल्या कुटुंबात पुनर्वसन करण्याचे कामही या प्रकल्पातून होते. 

शांतीवन प्रकल्पात अनाथ वंचित मुलींच्या निवासाची आणि शिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. सध्या 178 मुली या प्रकल्पात शिक्षण घेत असून 500 मुलींकरता नवीन प्रकल्पाची निर्मिती करण्यात येत आहे. अनाथ वंचित मुलींबरोबरच ऊसतोड कामगारांच्या मुलींनाही या नवीन प्रकल्पात सामावून घेतले जाणार आहे. बीड जिल्ह्यात सातत्याने भेटसावत असणाऱ्या बालविवाहाच्या प्रश्नांवरती या या प्रकल्पात राबविण्यात आलेले वेगवेगळे प्रयोग बालविवाह या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी पथदर्शी ठरले आहेत.  या प्रकल्पात संगोपन आणि शिक्षण घेतलेल्या शेकडो मुली आज स्वतःच्या पायावर उभे राहिलेल्या असून त्यांचे समाजात भक्कमपणे पुनर्वसन झालेले आहे. प्रकल्पातील मुलांच्या शिक्षणासाठी प्रकल्पातच शाळा उघडण्यात आलेले असून या शाळेची गुणवत्ता जिल्ह्यातील टॉप टेन मध्ये आहे. सरकारच्या कुठल्याही अनुदानाशिवाय सुरू असलेले हे कार्य आज हजारो अनाथ विद्यार्थ्यांचे हक्काचे घर बनले आहे.

हजारो अनाथ वंचित मुलांच्या  आयुष्यात प्रकाशाचे दीप उजळण्याचे कार्य दीपक नागरगोजे करीत असून आजपर्यंत हजारो मुलांना संगोपन करीत शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे. त्यांच्या प्रकल्पात शिक्षण घेतलेली शेकडो मुले आज स्वतःच्या पायावर उभी आहेत. 40 पेक्षा  जास्त  मुले डॉक्टर  झाली आहेत. 

ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी त्यांनी दिलेल योगदान भरीव असून अनेक शैक्षणिक योजना या मुलांसाठी लागू करण्यास त्यांनी सरकारला भाग पाडले आहे. 

शांतीवन मध्ये शिक्षण घेऊन पुढे शिक्षणासाठी जाणाऱ्या मुलांची संपूर्ण व्यवस्था शांतीवनच्या माध्यमातूनच वेगवेगळ्या शहरात केली जाते. आज कितीतरी मुलं वैद्यकीय शाखा इंजीनियरिंग शाखा आणि इतर वेगवेगळ्या अभ्यासक्रमाच्या पदव्या घेऊन स्वतःच्या पायावरती उभे राहत आहेत. मुलांच्या उच्च शिक्षणासाठी दीपक नागरगोजे आणि तारांगण नावाचा प्रकल्प स्थापन केला असून त्यांच्या या प्रकल्पाच्या माध्यमातून या मुलांचे उच्च शिक्षण करण्यात येते. पुणे येथे या उच्च शिक्षण घेणाऱ्या मुलांसाठी वस्तीग्रह सुरू केले असून मुलींसाठीही मोठ्या वस्तीगृहाची उभारणी केली जात आहे. 200 मुलांची आणि 200 मुलींची पुण्यात शिक्षणाची व्यवस्था करण्याचा प्रकल्प सध्या सुरू आहे. 

शाळाबाह्य मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी सरकारकडे नेहमी आग्रह धरलेला आहे. वंचित मुलांच्या संगोपनाच्या आणि शिक्षणाच्या हक्कासाठी त्यांनी वेळोवेळी सरकारकडे आग्रही भुमिका घेतली. महाराष्ट्रातील आणि देशातील अनेक पुरस्काराने दीपक नागरगोजे यांना सन्मानित करण्यात आलेले असून शिक्षणाबरोबरच आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या रोखता याव्यात म्हणून शेतकरी मनोबल प्रकल्पासारखे मॉडेल त्यांनी आर्वी येथे डेव्हलप केले आणि  शेतकऱ्यांची एक हजार एकर जमीन कायमस्वरूपी पाण्याखाली आणून मोठ्या प्रमाणात जलसिंचनाचे कार्य केले. शेती पाणी या विषयात त्यांनी केलेले कार्य मराठवाड्यात एक पॅटर्न निर्माण झाला आहे.  वेगवेगळ्या सामाजिक विषयावरती ते नेहमी वेगवेगळ्या वर्तमानपत्रातून आणि दूरचित्रवाणी वाहिनीच्या माध्यमातून आपली भूमिका सातत्याने मांडत असतात. वेगवेगळ्या वेळी निर्माण झालेल्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित संकटामध्येही दीपक नागरगोजे यांनी केलेले मदत कार्य हे उल्लेखनीय आहे. [[विशेष:योगदान/~2026-48983-66|~2026-48983-66]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-48983-66|talk]]) १८:०९, १० सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>kzlfpm7mycf65ypru920f8wmi7o8d2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708965</id>
      <parentid>2708964</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48983-66|~2026-48983-66]] ([[User talk:~2026-48983-66|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>233635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="qlty6layc8ipeus0x8g2478y80a40t6" xml:space="preserve">{{स्वागत|दीपक नागरगोजे|सदस्य क्रमांक = २,१४३}}</text>
      <sha1>qlty6layc8ipeus0x8g2478y80a40t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रोएशिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47699</id>
    <revision>
      <id>2709137</id>
      <parentid>2690278</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7292" sha1="b7ycghz94t916y5dr9raz8dzbk5n72a" xml:space="preserve">{{देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = क्रोएशिया 
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये =''Republika Hrvatska''
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = क्रो‌एशिया गणतंत्र
|राष्ट्र_ध्वज = Flag_of_Croatia.svg
|राष्ट्र_चिन्ह =Coat_of_arms_of_Croatia.svg
|जागतिक_स्थान_नकाशा = Europe_location_CRO.png
|राष्ट्र_नकाशा = Hr-map.png
|ब्रीद_वाक्य = 
|राजधानी_शहर = [[झाग्रेब]]
|सर्वात_मोठे_शहर =  [[झाग्रेब]]
|सरकार_प्रकार = सांसदीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[झोरान मिलानोविच]]
|पंतप्रधान_नाव = [[आंद्रेय प्लेंकोविच]]
|सरन्यायाधीश_नाव = 
|राष्ट्र_गीत = ''Lijepa naša domovino''&lt;small&gt;&lt;br /&gt;''सुंदर आपुली मातृभूमी''&lt;/small&gt;
|राष्ट्र_गान = 
|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = ८ ऑक्टोबर १९९१
|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = 
|राष्ट्रीय_भाषा = [[क्रोएशियन भाषा|क्रोएशियन]]
|इतर_प्रमुख_भाषा =  
|राष्ट्रीय_चलन =  [[क्रो‌एशिया कुना|कुना]]
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = १२६ 
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ५६,५९४
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ०.२
|लोकसंख्या_वर्ष = २००९
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १२२
|लोकसंख्या_संख्या =  ४४,८९,४०९
|लोकसंख्या_घनता = ८१
|प्रमाण_वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]]
|यूटीसी_कालविभाग = +१
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ३८५
|आंतरजाल_प्रत्यय = .hr
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = 
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = ७८.५३९ अब्ज
|जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = 
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = १७,७०३
|दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
}}
'''क्रोएशिया''' हा [[युरोप|युरोपातील]] [[बाल्कन]] विभागामधील एक देश आहे. [[झाग्रेब]] ही क्रोएशियाची राजधानी व प्रमुख शहर आहे.

== इतिहास ==
क्रोएशिया [[युगोस्लाव्हिया]] ह्या भुतपुर्व देशाचा एक भाग होता, परंतु युगोस्लाव्हियाचे तुकडे झाल्यानंतर १५ जानेवारी १९९२ रोजी क्रोएशियाला स्वतंत्र देश म्हणुन आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली. 
&lt;br /&gt;[[Image:Breakup of Yugoslavia.gif|left|thumb|305px|युगोस्लाव्हियाचे विघटन दाखवणारे धावचित्र.
----
{{legend|#FE0000|[[युगोस्लाव्हियाचे साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक]]}}
{{legend|#C00000|[[युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक]]; [[सर्बिया आणि मॉंटेनिग्रो]]; [[सर्बिया]]}}
{{legend|#0000FE|[[क्रो‌एशिया]]}}
{{legend|#FFFF00|[[स्लोव्हेनिया]]}}
{{legend|#800080|[[मॅसिडोनिया]]}}
{{legend|#008000|[[बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिना]]}}
{{legend-line|solid 2px #00FE00;|बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनाची दोन गणराज्ये}}
{{legend|#808080|[[मॉंटेनिग्रो]]}}
{{legend|#FF9933|[[कोसोव्हो]]}}]]

{{clear}}
== भूगोल ==
=== चतुःसीमा ===
क्रोएशियाच्या उत्तरेला [[स्लोव्हेनिया]] व [[हंगेरी]], पूर्वेला [[सर्बिया]], दक्षिणेला [[बोस्निया आणि हर्झगोव्हिना]], आग्नेयेला [[मॉंटेनिग्रो]] तर पश्चिमेला [[एड्रियाटिक समुद्र]] आहेत.

=== संस्कृती ===
क्रोशियाची संस्कृती ही ग्रीक, रोमन आणि इल्ल्य्रीअन संस्कृतींनी प्रभावित आहे. सांस्कृतिकदृष्ट्या क्रोशियात दोन सांस्कृतिक गट मानले जाऊ शकतात: मध्य युरोपीय आणि भूमध्यसागरी. ऐतिहासिक काळापासून अनेक प्रभावशाली व्यक्तींची क्रोएशिया जन्मभूमी आहे. त्यांच्यामध्ये ३ नोबेल पुरस्कार विजेत्यांचा समावेश होतो.

== खेळ ==
* [[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]]
== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Hvar hvar 2.jpg|[[Hvar]]
चित्र:Sakarun Bay, Dugi otok, Croatia, 1987.jpg|[[Dugi Otok]]
चित्र:Knin Croatia 01.jpg|Město [[Knin]], ležící na jihu země
चित्र:Krka falls.jpg|[[Národní park Krka]]
चित्र:Dubrovnik-L04-1.jpg|[[Dubrovnik]], město na seznamu světového dědictví UNESCO
चित्र:Senj Croatia.JPG|Přístav ve městě [[Senj]]
चित्र:Makarska from port.jpg|[[Makarska]]
चित्र: Ban Jelačić statue which used to be on the north facing the south and was changed with the breakup of Yugoslavia (13023759645).jpg |[[Záhřeb]]
&lt;/gallery&gt;

{{ माहितीचौकट युरोपातील देश}}

[[वर्ग:युरोपातील देश]]
[[वर्ग:युगोस्लाव्हिया]]</text>
      <sha1>b7ycghz94t916y5dr9raz8dzbk5n72a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची उद्देशिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48682</id>
    <revision>
      <id>2709100</id>
      <parentid>2641128</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="oa35ri1kc3sijlnubq1ox9v3khh8ti6" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
[[चित्र:भारतीय संविधानाची उद्देशिका.jpg|300px|अल्ट=भारतीय संविधानाची उद्देशिका|इवलेसे|भारतीय संविधानाची मराठीतील उद्देशिका, १९७७ नंतरची.]]

'''भारतीय प्रजासत्ताकाच्या संविधानाची उद्देशिका''' ही उद्देश ठरावावर आधारित आहे; जो ठराव [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी १३ डिसेंबर १९४६ रोजी [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेत]] मांडला होता आणि २२ जानेवारी १९४७ रोजी तो स्वीकारण्यात आला. संविधान सभेने २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी ही उद्देशिका स्वीकारली आणि ती २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली; हा दिवस भारतात '[[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. याचे मूळ मसुदा लेखन जवाहरलाल नेहरू यांनी केले होते.&lt;ref name=&quot;p534&quot;&gt;{{cite book | last=Leone | first=F. | title=Prophet and Statesmen in Crafting Democracy in India: Political Leadership, Ideas, and Compromises | publisher=Lexington Books | year=2019 | isbn=978-1-4985-6937-8 | url=https://books.google.com/books?id=itS-DwAAQBAJ&amp;pg=PA224 | page=224}}&lt;/ref&gt; पुढे, [[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|भारतात आणीबाणीच्या]] काळात [[इंदिरा गांधी]] यांच्या कार्यकाळात यात &quot;समाजवादी&quot;, &quot;धर्मनिरपेक्ष&quot; आणि &quot;एकात्मता&quot; हे शब्द जोडण्यात आले.&lt;ref name=&quot;42amend&quot;&gt;{{cite web|title=The Constitution (Forty-Second Amendment) Act, 1976|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend42.htm|publisher=Government of India|access-date=1 December 2010}}&lt;/ref&gt;

== मजकूर ==
;उद्देशिका

:'''आम्ही भारताचे लोक, भारताचे एक सार्वभौम''' 
:'''समाजवादी धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य''' घडवण्याचा 
:व त्याच्या सर्व नागरिकांस:
:::सामाजिक, आर्थिक व राजनैतिक '''न्याय;'''
:::विचार, अभिव्यक्ति, विश्वास, श्रद्धा 
::::::व  उपासना यांचे  '''स्वातंत्र्य ;''' 
:::::दर्जाची व संधीची '''समानता;‍'''  
::निश्चितपणे प्राप्त करून देण्याचा 
::आणि त्या सर्वांमध्ये व्यक्तीची प्रतिष्ठा 
:::व राष्ट्राची एकता व एकात्मता 
:::::यांचे आश्वासन देणारी '''बंधुता''' 
::प्रवर्धित करण्याचा संकल्पपूर्वक निर्धार करून; 
:'''आमच्या संविधानसभेत''' 
:आज दिनांक [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९ |१९४९]] रोजी 
:'''याद्वारे हे संविधान अंगीकृत आणि अधिनियमित''' 
:'''करून स्वतःप्रत अर्पण करीत आहोत.'''

==हेही पहा==
* [[भारतीय संविधान]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* {{संकेतस्थळ|http://lawmin.nic.in/coi/preamble.pdf|अधिकृत भारतीय संविधान उद्देशिका (पीडीएफ)|इंग्लिश}}{{ मृत दुवा}}


[[वर्ग:भारतीय संविधान|उद्देशिका]]</text>
      <sha1>oa35ri1kc3sijlnubq1ox9v3khh8ti6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लोकसभा मतदारसंघांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50686</id>
    <revision>
      <id>2709117</id>
      <parentid>2684255</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88196" sha1="4evt847n66r6buxtgai6dyzumkqfg3i" xml:space="preserve">
[[File:Wahlkreise in Indien.svg|thumb|भारतीय लोकसभा मतदारसंघ]]
[[लोकसभा]], भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह आहे जे खासदारांनी बनलेले आहे. संसदेचा प्रत्येक सदस्य (खासदार) एका भौगोलिक मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करतो. [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानात]] नमूद केल्यानुसार लोकसभेचा कमाल आकार ५५० सदस्यांचा आहे, ज्यामध्ये २८ राज्यांतील लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे ५३० सदस्य आणि ८ केंद्रशासित प्रदेशातील लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे २० सदस्य आहेत. सध्या ५४३ मतदारसंघ आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members of Parliament |url=https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/members-parliament |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503063047/https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/members-parliament |archive-date=3 May 2024 |access-date=30 August 2024}}&lt;/ref&gt;

== संक्षेप सारणी ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; width=&quot;80%&quot;
|+ लोकसंख्या मतदारसंघ
! rowspan=&quot;2&quot; scope=col | क्र.
! rowspan=&quot;2&quot; scope=col | राज्य/केंद्रशासित प्रदेश
! colspan=&quot;5&quot; scope=colgroup | जागा
! rowspan=&quot;2&quot; scope=col | लोकसंख्या&lt;br&gt;(२०११)
! rowspan=&quot;2&quot; scope=col | लोकसंख्या प्रति&lt;br&gt;मतदारसंघ 
|-
! scope=col | सामान्य
! scope=col | एससी
! scope=col | एसटी
! scope=col | एकूण
! scope=col | एकूण (%)
|-
| १
! scope=row | [[आंध्र प्रदेश]]
| २०
| ४
| १
| २५ 
| ४.६०४%
| {{formatnum:49577103}}
| {{formatnum:1983084}}
|-
| २
! scope=row | [[अरुणाचल प्रदेश]]
| २
| -
| -
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:1383727}}
| {{formatnum:691864}}
|-
| ३
! scope=row | [[आसाम]]
| ११
| १
| २
| १४ 
| २.५७८%
| {{formatnum:31205576}}
| {{formatnum:2228970}}
|-
| ४
! scope=row | [[बिहार]]
| ३४
| ६
| -
| ४० 
| ७.३६६%
| {{formatnum:104099452}}
| {{formatnum:2602486}}
|-
| ५
! scope=row | [[छत्तीसगढ]]
| ६
| १
| ४
| ११ 
| २.०२६%
| {{formatnum:25545198}}
| {{formatnum:2322291}}
|-
| ६
! scope=row | [[गोवा]]
| २
| -
| -
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:1458545}}
| {{formatnum:729273}}
|-
| ७
! scope=row | [[गुजरात]]
| २०
| २
| ४
| २६ 
| ४.७८८%
| {{formatnum:60439692}}
| {{formatnum:2324604}}
|-
| ८
! scope=row | [[हरियाणा]]
| ८
| २
| -
| १० 
| १.८४२%
| {{formatnum:25351462}}
| {{formatnum:2535146}}
|-
| ९
! scope=row | [[हिमाचल प्रदेश]]
| ३
| १
| -
| ४ 
| ०.७३७%
| {{formatnum:6864602}}
| {{formatnum:1716151}}
|-
| १०
! scope=row | [[झारखंड]]
| ८
| १
| ५
| १४ 
| २.५७८%
| {{formatnum:32988134}}
| {{formatnum:2356295}}
|-
| ११
! scope=row | [[कर्नाटक]]
| २१
| ५
| २
| २८ 
| ५.१५६५%
| {{formatnum:61095297}}
| {{formatnum:2181975}}
|-
| १२
! scope=row | [[केरळ]]
| १८
| २
| -
| २० 
| ३.६८३%
| {{formatnum:33406061}}
| {{formatnum:1670303}}
|-
| १३
! scope=row | [[मध्य प्रदेश]]
| १९
| ४
| ६
| २९ 
| ५.३४१%
| {{formatnum:72626809}}
| {{formatnum:2504373}}
|-
| १४
! scope=row | [[महाराष्ट्र]]
| ३९
| ५
| ४
| ४८ 
| ८.८४%
| {{formatnum:112374333}}
| {{formatnum:2341132}}
|-
| १५
! scope=row | [[मणिपूर]]
| १
| -
| १
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:2570390}}
| {{formatnum:1285195}}
|-
| १६
! scope=row | [[मेघालय]]
| -
| -
| २
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:2966889}}
| {{formatnum:1483445}}
|-
| १७
! scope=row | [[मिझोरम]]
| -
| -
| १
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:1097206}}
| {{formatnum:1097206}}
|-
| १८
! scope=row | [[नागालॅंड]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:1978502}}
| {{formatnum:1978502}}
|-
| १९
! scope=row | [[ओडिशा]]
| १३
| ३
| ५
| २१ 
| ३.८६७%
| {{formatnum:41974219}}
| {{formatnum:1998772}}
|-
| २०
! scope=row | [[पंजाब]]
| ९
| ४
| -
| १३ 
| २.३९४%
| {{formatnum:27743338}}
| {{formatnum:2134103}}
|-
| २१
! scope=row | [[राजस्थान]]
| १८
| ४
| ३
| २५ 
| ४.६०४%
| {{formatnum:68548437}}
| {{formatnum:2741937}}
|-
| २२
! scope=row | [[सिक्कीम]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:610577}}
| {{formatnum:610577}}
|-
| २३
! scope=row | [[तमिळनाडू]]
| ३२
| ७
| -
| ३९ 
| ७.१८२%
| {{formatnum:72147030}}
| {{formatnum:1849924}}
|-
| २४
! scope=row | [[तेलंगणा]]
| १२
| ३
| २
| १७ 
| ३.१३१%
| {{formatnum:35003674}}
| {{formatnum:2059040}}
|-
| २५
! scope=row | [[त्रिपुरा]]
| १
| -
| १
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:3673917}}
| {{formatnum:1836959}}
|-
| २६
! scope=row | [[उत्तर प्रदेश]]
| ६३
| १७
| -
| ८० 
| १४.७३३%
| {{formatnum:199812341}}
| {{formatnum:2497654}}
|-
| २७
! scope=row | [[उत्तराखंड]]
| ४
| १
| -
| ५ 
| ०.९२१%
| {{formatnum:10086292}}
| {{formatnum:2017258}}
|-
| २८
! scope=row | [[पश्चिम बंगाल]]
| ३०
| १०
| २
| ४२ 
| ७.७३५%
| {{formatnum:91276115}}
| {{formatnum:2173241}}
|-
| २९
! scope=row | [[अंदमान आणि निकोबार बेटे]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:380581}}
| {{formatnum:380581}}
|-
| ३०
! scope=row | [[चंदिगढ]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:1055450}}
| {{formatnum:1055450}}
|-
| ३१
! scope=row | [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]]
| १
| -
| १
| २ 
| ०.३६८%
| {{formatnum:585764}}
| {{formatnum:292882}}
|-
| ३२
! scope=row | [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]]
| ५
| -
| -
| ५
| ०.९२१%
| {{formatnum:12267032}}
| {{formatnum:2453406}}
|-
| ३३
! scope=row | [[लडाख]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:274000}}
| {{formatnum:274000}}
|-
| ३४
! scope=row | [[लक्षद्वीप]]
| -
| -
| १
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:64473}}
| {{formatnum:64473}}
|-
| ३५
! scope=row | [[दिल्ली]]
| ६
| १
| -
| ७
| १.२८९%
| {{formatnum:16787941}}
| {{formatnum:2398277}}
|-
| ३६
! scope=row | [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]]
| १
| -
| -
| १ 
| ०.१८४%
| {{formatnum:1247953}}
| {{formatnum:1247953}}
|-class=sortbottom
!colspan=2 scope=row|एकूण
! ४१२
! ८४
! ४७
! ५४३
! १००%
! {{formatnum:1210569573}}
! {{formatnum:2229410}}
|}

== राज्यानुसार मतदारसंघ ==
=== [[आंध्र प्रदेश]] (२५) ===

[[चित्र:Andhra Pradesh Loksabha constituencies (2019 - ).svg|इवलेसे|आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[अरुकू लोकसभा मतदारसंघ|अरुकू]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २. [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] 
| ३. [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]]
| ४. [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] 
|-
| ५. [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] 
| ६. [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ७. [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] {{ref|1|[एससी]}}
| ८. [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]]
|-
| ९. [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] 
| १०. [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]]
| ११. [[मछिलिपटनम लोकसभा मतदारसंघ|मछिलिपटनम]] 
| १२. [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]]
|-
| १३. [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]]
| १४. [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १५. [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बा.पटला]] {{ref|1|[एससी]}}
| १६. [[ओंगोले लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोले]] 
|-
| १७. [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]]
| १८. [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]]
| १९. [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनन्तपूर]]
| २०. [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]]
|-
| २१. [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]]
| २२. [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २३. [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] {{ref|1|[एससी]}}
| २४. [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २५. [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
|}

=== [[अरुणाचल प्रदेश]] (२) ===
[[File:Arunachal Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|अरुणाचल प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] 
| २. [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]]
|}

=== [[आसाम]] (१४) ===
[[File:Assam Wahlkreise Lok Sabha 2023.svg|इवलेसे|आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ (२०२३ नंतर)]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+२०२३ नंतरची यादी
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २. [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] 
| ३. [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] 
| ४. [[दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ|दर्रांग-उदलगुडी]]
|-
| ५. [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ६. [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ७. [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ८. [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ९. [[नागांव लोकसभा मतदारसंघ|नागांव]] 
| १०. [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]]
| ११. [[सोणितपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोणितपूर]]
| १२. [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]]
|-
| १३. [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] 
| १४. [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] 
|-
|}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! colspan=4 | २०२३ च्या आधीची यादी
|- 
| १. [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २. [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ३. [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ४. [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] 
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ५. [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ६. [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] 
| ७. [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]]
| ८. [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२०२४)|मंगलदोई]]
|-
| ९. [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]]
| १०. [[नौगाँग (लोकसभा मतदारसंघ)|नौगाँग]] 
| ११. [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]]
| १२. [[जोरहाट (लोकसभा मतदारसंघ)|जोरहाट]] 
|-
| १३. [[दिब्रुगड (लोकसभा मतदारसंघ)|दिब्रुगड]] 
| १४. [[लखिमपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लखिमपूर]]
|-
|}

=== [[बिहार]] (४०) ===
[[File:Bihar Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|बिहारमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
| १. [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]]
| २. [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]]
| ३. [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]]
| ४. [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]]
|-
| ५. [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] 
| ६. [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]]
| ७. [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]]
| ८. [[सुपौल लोकसभा मतदारसंघ|सुपौल]]
|-
| ९. [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] 
| १०. [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]]
| ११. [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]]  
| १२. [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]]
|-
| १३. [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] 
| १४. [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]]
| १५. [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]]
| १६. [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] 
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १७. [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] {{ref|1|[एससी]}}
| १८. [[सिवन लोकसभा मतदारसंघ|सिवन]]
| १९. [[महाराजगंज लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| २०. [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २१. [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| २२. [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २३. [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| २४. [[बेगुसराई (लोकसभा मतदारसंघ)|बेगुसराई]] 
|-
| २५. [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]]
| २६. [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] 
| २७. [[बांका (लोकसभा मतदारसंघ)|बांका]]
| २८. [[मोंघिर लोकसभा मतदारसंघ|मोंघिर]] 
|-
| २९. [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] 
| ३०. [[पटणा लोकसभा मतदारसंघ|पटणा]] 
| ३१. [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]]
| ३२. [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]
|-
| ३३. [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३४. [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३५. [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]]
| ३६. [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] 
|-
| ३७. [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३८. [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३९. [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४०. [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
|}

=== [[छत्तीसगढ]] (११) ===
[[File:Chhattisgarh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|छत्तीसगढमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]]  {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]]  {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३. [[जांजगिर-चांपा लोकसभा मतदारसंघ|जांजगिर-चांपा]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४. [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]]
|-
| ५. [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]]
| ६. [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनान्दगाव]]
| ७. [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]]
| ८. [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]]
|-
| ९. [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुन्द]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १०. [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ११. [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] {{ref|1|[एसटी]}}
|}

=== [[गोवा]] (२) ===
[[चित्र:Goa Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|गोवामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] 
| २. [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]]
|}

=== [[गुजरात]] (२६) ===
[[File:Gujarat Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|गुजरातमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १. [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] {{ref|1|[एससी]}}
| २. [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]]
| ३. [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| ४. [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]]
|-
| ५. [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]]
| ६. [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गान्धीनगर]]
| ७. [[पूर्व अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ८. [[पश्चिम अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ९. [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेन्द्रनगर]]
| १०. [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]]
| ११. [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबन्दर]]
| १२. [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]]
|-
| १३. [[जुनागढ़ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]]
| १४. [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]]
| १५. [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]]
| १६. [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणन्द]]
|-
| १७. [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]]
| १८. [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १९. [[दहोद लोकसभा मतदारसंघ|दहोद]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २०. [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]]
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २१. [[छोटाउदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटाउदेपूर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २२. [[भरूच लोकसभा मतदारसंघ|भरूच]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २३. [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २४. [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]]
|-
| २५. [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २६. [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[हरियाणा]] (१०) ===
[[File:Haryana Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|हरियाणामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १. [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अम्बाला]] {{ref|1|[एससी]}}
| २. [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३. [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४. [[हिस्सार लोकसभा मतदारसंघ|हिस्सार]] 
|-
| ५. [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] 
| ६. [[सोनेपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनेपत]] 
| ७. [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]]
| ८. [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] 
|-
| ९. [[गुरगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुरगांव]]
| १०. [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] 
|- 
|}

=== [[हिमाचल प्रदेश]] (४) ===
[[File:Himachal Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|हिमाचल प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[कांगडा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] 
| २. [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मण्डी]]
| ३. [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४. [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
|}

=== [[झारखंड]] (१४) ===
[[File:Jharkhand Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|झारखंडमधील लोकसभा मरदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[डुम्का लोकसभा मतदारसंघ|डुम्का]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ३. [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] 
| ४. [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] 
|-
| ५. [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] 
| ६. [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] 
| ७. [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]]
| ८. [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] 
|-
| ९. [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १०. [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ११. [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुण्टी]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १२. [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहारडागा]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १३. [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामौ]] {{ref|1|[एससी]}} 
| १४. [[हजारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हजारीबाग]]
|-
|}

=== [[कर्नाटक]] (२८) ===
[[File:Karnataka Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|कर्नाटकमधील लोकसभा मरदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]]
| २. [[बेळगाव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगाव]]
| ३. [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४. [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] {{ref|1|[एससी]}} 
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५. [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] {{ref|1|[एससी]}} 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ६. [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ७. [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बिदर]]
| ८. [[कोप्पल लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पल]]
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ९. [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] {{ref|1|[एसटी]}}
| १०. [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हवेरी]]
| ११. [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]]
| १२. [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]]
|-
| १३. [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]]
| १४. [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]]
| १५. [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]]
| १६. [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हस्सन]]
|-
| १७. [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १८. [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] {{ref|1|[एससी]}} 
| १९. [[तुम्कुर लोकसभा मतदारसंघ|तुम्कुर]]
| २०. [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मण्ड्या]]
|-
| २१. [[म्हैसूर लोकसभा मतदारसंघ|म्हैसूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २२. [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] {{ref|1|[एससी]}} 
| २३. [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]]
| २४. [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर उत्तर]]
|-
| २५. [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर मध्य]]
| २६. [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर दक्षिण]]
| २७. [[चिकबल्लपूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबल्लपूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २८. [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] {{ref|1|[एससी]}} 
|-
|}

=== [[केरळ]] (२०) ===
[[File:Kerala Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|केरळमधील लोकसभा मरदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासारगोड]]
| २. [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]]
| ३. [[वडकरा लोकसभा मतदारसंघ|वडकरा]]
| ४. [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]]
|-
| ५. [[कोझिकोडे लोकसभा मतदारसंघ|कोझिकोडे]]
| ६. [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]]
| ७. [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]]
| ८. [[पालक्काड लोकसभा मतदारसंघ|पालक्काड]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ९. [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] {{ref|1|[एससी]}} 
| १०. [[तृशुर लोकसभा मतदारसंघ|तृशुर]]
| ११. [[चालकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चालकुडी]]
| १२. [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]]
|-
| १३. [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]]
| १४. [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]]
| १५. [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १६. [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] {{ref|1|[एससी]}} 
|-
| १७. [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]]
| १८. [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]]
| १९. [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]]
| २०. [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]]
|-
|}

=== [[मध्य प्रदेश]] (२९)===
[[File:Madhya Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मध्य प्रदेशमधील लोकसभा मरदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २. [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] {{ref|1|[एससी]}} 
| ३. [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]]
| ४. [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]]
|-
| ५. [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ६. [[टिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|टिकमगढ]] {{ref|1|[एससी]}} 
| ७. [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]]
| ८. [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]]
|-
| ९. [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]]
| १०. [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]]
| ११. [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १२. [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| १३. [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १४. [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] {{ref|1|[एसटी]}}
| १५. [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]]
| १६. [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा ]]
|-
| १७. [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|नर्मदापुरम (होशंगाबाद)]]
| १८. [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]]
| १९. [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]]
| २०. [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २१. [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] {{ref|1|[एससी]}} 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २२. [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] {{ref|1|[एससी]}} 
| २३. [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मन्दसौर]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २४. [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २५. [[धर लोकसभा मतदारसंघ|धर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २६. [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इन्दुर]] 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २७. [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २८. [[खांडवा लोकसभा मतदारसंघ|खांडवा]]
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २९. [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[महाराष्ट्र]] (४८)===
[[File:Maharashtra Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|महाराष्ट्रमधील लोकसभा मरदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नन्दुरबार]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २. [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] 
| ३. [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] 
| ४. [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] 
|-
| ५. [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]  
| ६. [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ७. [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] {{ref|1|[एससी]}}
| ८. [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] 
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ९. [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] {{ref|1|[एससी]}}
| १०. [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]]
| ११. [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भण्डारा गोन्दिया]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १२. [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] {{ref|1|[एसटी]}} 
|-
| १३. [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चन्द्रपुर]]
| १४. [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] 
| १५. [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] 
| १६. [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]]
|-
| १७. [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] 
| १८. [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] 
| १९. [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २०. [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डोरी]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| २१. [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २२. [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| २३. [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवण्डी]]
| २४. [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] 
|-
| २५. [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] 
| २६. [[उत्तर मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुम्बई]]
| २७. [[उत्तर पश्चिम मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पश्चिम मुम्बई]]
| २८. [[उत्तर पूर्व मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पूर्व मुम्बई]]
|-
| २९. [[उत्तर मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मध्य मुम्बई]]
| ३०. [[दक्षिण मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मध्य मुम्बई]]
| ३१. [[दक्षिण मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुम्बई]]
| ३२. [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] 
|-
| ३३. [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] 
| ३४. [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] 
| ३५. [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] 
| ३६. [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] 
|-
| ३७. [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३८. [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३९. [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] 
| ४०. [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]  
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४१. [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४२. [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४३. [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]]
| ४४. [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] 
|-
| ४५. [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] 
| ४६. [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग]]
| ४७. [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] 
| ४८. [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] 
|-
|}

=== [[मणिपूर]] (२) ===
[[File:Manipur Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|मणिपूरमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[अंतः मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|अंतः मणिपूर]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]]  {{ref|1|[एसटी]}}
|}

=== [[मेघालय]] (२) ===
[[File:Meghalaya Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मेघालयमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] {{ref|1|[एसटी]}}
|}

=== [[मिझोरम]] (१) ===
[[File:Mizoram Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मिझोरममधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] {{ref|1|[एसटी]}}
|}

=== [[नागालॅंड]] (१) ===
[[File:Nagaland Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|नागालॅंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]]
|}

=== [[ओडिशा]] (२१) ===
[[File:Odisha Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|ओडिशामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[बरागढ लोकसभा मतदारसंघ|बरागढ]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ३. [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ४. [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ५. [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] {{ref|1|[एसटी]}}
| ६. [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालासोर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ७. [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ८. [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ९. [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]]
| १०. [[बोलांगिर लोकसभा मतदारसंघ|बोलांगिर]]
| ११. [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १२. [[नौरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नौरंगपूर]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| १३. [[कंधमाळ लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाळ]]
| १४. [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| १५. [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १६. [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंहपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| १७. [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]]
| १८. [[भुवनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुवनेश्वर]]
| १९. [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]]
| २०. [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]]
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २१. [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[पंजाब]] (१३) ===
[[File:Punjab Lok Sabha constituency map.png |इवलेसे|पंजाबमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[गुरदासपुर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपुर]]
| २. [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]]
| ३. [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४. [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५. [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| ६. [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]]
| ७. [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ८. [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ९. [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] {{ref|1|[एससी]}}
| १०. [[फिरोजपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोजपूर]]
| ११. [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिण्डा]]
| १२. [[संगरूर लोकसभा मतदारसंघ|संगरूर]]
|-
| १३. [[पतियाळा लोकसभा मतदारसंघ|पतियाळा]]
|-
|}

=== [[राजस्थान]] (२५) ===
[[File:Rajasthan Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १. [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २. [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३. [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]]
| ४. [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]]
|-
| ५. [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]]
| ६. [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]]
| ७. [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]]
| ८. [[अलवार लोकसभा मतदारसंघ|अलवार]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ९. [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १०. [[करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धोलपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ११. [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] {{ref|1|[एसटी]}}
| १२. [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]]
|-
| १३. [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]]
| १४. [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| १५. [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]]
| १६. [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]]
|-
| १७. [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]]
| १८. [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १९. [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २०. [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| २१. [[चित्तोडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तोडगढ]]
| २२. [[राजसमंद लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंद]]
| २३. [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]]
| २४. [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]]
|-
| २५. [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]]
|-
|}

=== [[सिक्कीम]] (१) ===
[[File:Sikkim Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|सिक्कीममधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]]
|}

=== [[तमिळनाडू]] (३९) ===
[[File:Tamil Nadu Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १. [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] {{ref|1|[एससी]}}
| २. [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई उत्तर]]
| ३. [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]]
| ४. [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई मध्य]]
|-
| ५. [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ६. [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] {{ref|1|[एससी]}}
| ७. [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]
| ८. [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]]
|-
| ९. [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]
| १०. [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]]
| ११. [[तिरुवनमलाई लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनमलाई]]
| १२. [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १३. [[विलुपुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुपुरम]] {{ref|1|[एससी]}}
| १४. [[कल्लकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लकुरिची]]
| १५. [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]
| १६. [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]
|-
| १७. [[इरोड लोकसभा मतदारसंघ|इरोड]]
| १८. [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १९. [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] {{ref|1|[एससी]}}
| २०. [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
|-
| २१. [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| २२. [[दिंडीगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डिगुल]]
| २३. [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]
| २४. [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]]
|-
| २५. [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]]
| २६. [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २७. [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] {{ref|1|[एससी]}}
| २८. [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २९. [[नागपट्टीनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टीनम]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३०. [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]]
| ३१. [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| ३२. [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुरै]]
|-
| ३३. [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]
| ३४. [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]
| ३५. [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]
| ३६. [[तूतुकुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुकुडी]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३७. [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३८. [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]
| ३९. [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]]
|-
|}

=== [[तेलंगणा]] (१७) ===
[[File:Telangana Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|तेलंगणामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २. [[पेद्दपल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दपल्ली]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३. [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]]
| ४. [[निजामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निजामाबाद]]
|-
| ५. [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]]
| ६. [[मेदक लोकसभा मतदारसंघ|मेदक]]
| ७. [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]]
| ८. [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]]
|-
| ९. [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]]
| १०. [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]]
| ११. [[महबूबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबूबनगर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १२. [[नागरकर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नागरकर्नूल]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| १३. [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]]
| १४. [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १५. [[वारंगळ लोकसभा मतदारसंघ|वारंगळ]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १६. [[महबूबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबूबाबाद]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
| १७. [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]]
|-
|}

=== [[त्रिपुरा]] (२) ===
[[File:Tripura Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|त्रिपुरामधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[पश्चिम त्रिपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम त्रिपुरा]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[पूर्व त्रिपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्व त्रिपुरा]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[उत्तर प्रदेश]] (८०) ===
[[File:Uttar Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]]
| २. [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]]
| ३. [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]]
| ४. [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५. [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] {{ref|1|[एससी]}}
| ६. [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]]
| ७. [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]]
| ८. [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|सम्भल]]
|-
| ९. [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]]
| १०. [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| ११. [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]]
| १२. [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]]
|-
| १३. [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १४. [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] {{ref|1|[एससी]}}
| १५. [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १६. [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| १७. [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १८. [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] {{ref|1|[एससी]}}
| १९. [[फत्तेपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फत्तेपूर सिक्री]]
| २०. [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]]
|-
| २१. [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]]
| २२. [[इटाह लोकसभा मतदारसंघ|इटाह]]
| २३. [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]]
| २४. [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]]
|-
| २५. [[बरैली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]]
| २६. [[पिलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पिलीभीत]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २७. [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| २८. [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]]
|-
| २९. [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]]
| ३०. [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३१. [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३२. [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ३३. [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३४. [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३५. [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]]
| ३६. [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]]
|-
| ३७. [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]
| ३८. [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]]
| ३९. [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]]
| ४०. [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४१. [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४२. [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]
| ४३. [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| ४४. [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४५. [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जलौन]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४६. [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]]
| ४७. [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| ४८. [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बान्दा]]
|-
| ४९. [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५०. [[कौशांबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] {{ref|1|[एससी]}}
| ५१. [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]]
| ५२. [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५३. [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] {{ref|1|[एससी]}}
| ५४. [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]]
| ५५. [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५६. [[बहरैच लोकसभा मतदारसंघ|बहरैच]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ५७. [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]]
| ५८. [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]]
| ५९. [[गोंदा लोकसभा मतदारसंघ|गोन्दा]]
| ६०. [[डोमारीगंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारीगंज]]
|-
| ६१. [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]]
| ६२. [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]]
| ६३. [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| ६४. [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]]
|-
| ६५. [[कुशीनगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशीनगर]]
| ६६. [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ६७. [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ६८. [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| ६९. [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]
| ७०. [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]]
| ७१. [[सालेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सालेमपूर]]
| ७२. [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]]
|-
| ७३. [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ७४. [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] {{ref|1|[एससी]}}
| ७५. [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]]
| ७६. [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]]
|-
| ७७. [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]
| ७८. [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]]
| ७९. [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ८०. [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
|}

=== [[उत्तराखंड]] (५) ===
[[File:Uttarakhand Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|उत्तराखंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी गढवाल]] 
| २. [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३. [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] {{ref|1|[एससी]}} 
| ४. [[नैनिताल-उधमसिंह नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंह नगर]] 
| ५. [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरद्वार]]
|}

=== [[पश्चिम बंगाल]] (४२) ===
[[File:Westbengalen Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १. [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपुरद्वार]] {{ref|1|[एसटी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३. [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४. [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]]
|-
| ५. [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]]
| ६. [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]]
| ७. [[उत्तर मालदा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मालदा]]
| ८. [[दक्षिण मालदा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मालदा]]
|-
| ९. [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]]
| १०. [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपुर]]
| ११. [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]]
| १२. [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १३. [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १४. [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] {{ref|1|[एससी]}}
| १५. [[बैरकपुर लोकसभा मतदारसंघ|बैरकपुर]]
| १६. [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]]
|-
| १७. [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]
| १८. [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]]
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | १९. [[जॉयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जॉयनगर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २०. [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] {{ref|1|[एससी]}}
|-
| २१. [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]]
| २२. [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]]
| २३. [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]]
| २४. [[उत्तर कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]]
|-
| २५. [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावरा]]
| २६. [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]]
| २७. [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]]
| २८. [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | २९. [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३०. [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| ३१. [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]]
| ३२. [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]]
|-
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | ३३. [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]]  {{ref|1|[एसटी]}}
| ३४. [[मिदनापोर लोकसभा मतदारसंघ|मिदनापोर]]
| ३५. [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]]
| ३६. [[बांकुडा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुडा]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३७. [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] {{ref|1|[एससी]}}
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ३८. [[पूर्व बर्धमान लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व बर्धमान]] {{ref|1|[एससी]}}
| ३९. [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]]
| ४०. [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]]
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ४१. [[बोलपुर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपुर]] {{ref|1|[एससी]}}
| ४२. [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]]
|-
|}

== केंद्रशासित प्रदेशानुसार मतदारसंघ ==
&lt;gallery mode=Packed&gt;
File:Andamanen &amp; Nikobaren Wahlkreise Lok Sabha.svg|अंदमान आणि निकोबार बेटे
File:Chandigarh Wahlkreise Lok Sabha.svg|चंदिगढ
File:Dadra Wahlkreise Lok Sabha.svg|दादरा आणि नगर-हवेली
File:Daman &amp; Diu Wahlkreise Lok Sabha.svg|दमण आणि दीव
File:Delhi Wahlkreise Lok Sabha.svg|दिल्ली
File:J&amp;K PC new formatted.png|जम्मू आणि कश्मीर
File:Ladakh map for WLM-IN.svg|लडाख
File:Lakshadweep Wahlkreise Lok Sabha.svg|लक्षद्वीप
File:Pondicherry Wahlkreise Lok Sabha.svg|पुडुचेरी
&lt;/gallery&gt;
=== [[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अन्दमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
|}

=== [[चंदिगढ]] ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| १. [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]]
|}

=== [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]] (२) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| १. [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]]
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | २. [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश]] ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|- 
| १. [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] 
| २. [[उत्तरपूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तरपूर्व दिल्ली]] 
| ३. [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] 
| ४. [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ| नवी दिल्ली]] 
|-
| style=&quot;background:#fef06d;&quot; | ५. [[उत्तर पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पश्चिम दिल्ली]] {{ref|1|[एससी]}} 
| ६. [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] 
| ७. [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] ||
|-
|}

=== [[जम्मू आणि काश्मीर]] (५) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] 
| २. [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] 
| ३. [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनन्तनाग]]
| ४. [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] 
| ५. [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]]
|-
|}

=== [[लडाख]] (१) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लडाख]] 
|-
|}

=== [[लक्षद्वीप]] (१) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| style=&quot;background:#fdcdb0;&quot; | १. [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] {{ref|1|[एसटी]}}
|-
|}

=== [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] (१) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
| १. [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी]]
|-
|}

== भूतपूर्व मतदारसंघ ==

भारताच्या परिसीमन आयोगाने अनेक वर्षांपासून अनेक मतदारसंघांच्या हद्दीत फेरबदल केले असून नवे मतदारसंघ निर्माण झाले आहे. वाढत्या व बदलत्या लोकसंखेनुसार हे करण्याची गरज असते. परिसीमन आयोग ही एक स्वतंत्र संस्था आहे ज्यांच्या आदेशाला कोणत्याही न्यायालयात आव्हान देता येत नाही. हे आदेश लोकसभा आणि संबंधित राज्यांच्या विधानसभांसमोर ठेवण्यात येतात. व त्यात बदलांना परवानगी नसते.

खालील यादी ही भूतपूर्व मतदारसंघांची आहे.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! राज्य/केंद्रशासित प्रदेश !! मतदारसंघ !! रद्द होण्याचे वर्ष !! परिणाम
|-
| rowspan=&quot;18&quot; | महाराष्ट्र || [[इचलकरंजी लोकसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] || २००८ || [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले मतदारसंघ]] निर्माण
|-
| [[एरंडोल लोकसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] || २००८ || [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] आणि [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव मतदारसंघात]] विलीन
|-
| [[कराड लोकसभा मतदारसंघ|कराड]] || २००८ || [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा मतदारसंघ]] आणि [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली मतदारसंघात]] विलीन
|-
| [[कुलाबा लोकसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] || २००८ || [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड मतदारसंघात]] विलीन
|-
| [[कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] || २००८ || [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी मतदारसंघ]] निर्माण
|-
| [[खामगाव लोकसभा मतदारसंघ|खामगाव]] || १९७६ || [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम मतदारसंघ]] निर्माण
|-
| [[खेड लोकसभा मतदारसंघ|खेड]] || ||
|-
| [[गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] ||२००८ || [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] विलीन
|-
| [[चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|चिमूर]] ||२००८ || [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ| गडचिरोली]] मतदारसंघात विलीन
|-
| [[डहाणू लोकसभा मतदारसंघ|डहाणू]] || ||
|-
| [[पंढरपूर लोकसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] || ||
|-
| [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] ||२००८ || [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] विलीन
|-
| [[मालेगाव लोकसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] || ||
|-
| [[मुंबई सेंट्रल लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई सेंट्रल]] || ||
|-
| [[रत्‍नागिरी लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] || २००८ || [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग मतदारसंघ]] निर्माण
|-
| [[राजापूर लोकसभा मतदारसंघ|राजापूर]] || २००८ || [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग मतदारसंघ]] निर्माण
|-
| [[यवतमाळ लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] || २००८ || [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम मतदारसंघात]] विलीन
|-
| [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम]] || २००८ || [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम मतदारसंघात]] विलीन
|-
|}

== टिप्पणी ==
* &lt;sup&gt;{{note|1|[एससी]}}&lt;/sup&gt; - [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]] (एससी) साठी राखीव. 
* &lt;sup&gt;{{note|1|[एसटी]}}&lt;/sup&gt; - [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमाती]] (एसटी) साठी राखीव.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय संसद}}
[[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ|*]]</text>
      <sha1>4evt847n66r6buxtgai6dyzumkqfg3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नागौर लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51167</id>
    <revision>
      <id>2709081</id>
      <parentid>2443182</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2709081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6701" sha1="561yf2883ejtaiwh8i2ovq2aoyqkn7c" xml:space="preserve">'''नागौर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]] देशाच्या ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]] राज्याच्या [[नागौर]] ह्या नगरात स्थित असून येथील सर्व आठ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[नागौर जिल्हा|नागौर जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ नागौर मध्ये खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा मतदारसंघ]] समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| [[नागौर विधानसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| rowspan=8 | [[नागौर जिल्हा|नागौर]]
|-
|२
| [[खिंवसर विधानसभा मतदारसंघ|खिंवसर]]
|-
|३
| [[जायल विधानसभा मतदारसंघ|जायल]]
|-
|४
| [[नावां विधानसभा मतदारसंघ|नावां]]
|-
|५
| [[डीडवाना विधानसभा मतदारसंघ|डीडवाना]]
|-
|६
| [[पर्बतसर विधानसभा मतदारसंघ|पर्बतसर]]
|-
|७
| [[मकराना विधानसभा मतदारसंघ|मकराना]]
|-
|८
| [[लाडनूं विधानसभा मतदारसंघ|लाडनूं]]
|}

== खासदार ==
[[चित्र:Rajesh Pilot 2008 stamp of India.jpg|250 px|इवलेसे|काँग्रेसचे वरिष्ठ नेते दिवंगत [[राजेश पायलट]] येथून पाच वेळा निवडून आले होते.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा|तिसरी]]
| [[सुरेंद्र कुमार डे]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| [[चौथी लोकसभा|चौथी]]
| एन.के. सोमाणी
| bgcolor=#0000CC|
| [[स्वतंत्र पक्ष]]
|-
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा|पाचवी]] 
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| rowspan=4 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
|-
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा|सातवी]]
|-
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| [[रामनिवास मिर्धा]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| bgcolor=#008000|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
| १९९७ पोटनिवडणूक
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
| भानुप्रकाश मिर्धा
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा|बारावी]]
| rowspan=2 | राम रघुनाथ चौधरी
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
|-
| [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| भंवरसिंह दांगावास
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी]]
| [[ज्योती मिर्धा]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| [[सी.आर. चौधरी]]
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| rowspan=2 | [[हनुमान बेनीवाल]]
| rowspan=2 bgcolor=#CC9900|
| rowspan=2 | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक दल]]
|-
| [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
|}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] 

{{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:नागौर लोकसभा मतदारसंघ|*]]
[[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नागौर जिल्हा|लो]]</text>
      <sha1>561yf2883ejtaiwh8i2ovq2aoyqkn7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709082</id>
      <parentid>2709081</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* खासदार */</comment>
      <origin>2709082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6424" sha1="bkxwglsvpb382lgja332fmbcvwgyapv" xml:space="preserve">'''नागौर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]] देशाच्या ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]] राज्याच्या [[नागौर]] ह्या नगरात स्थित असून येथील सर्व आठ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[नागौर जिल्हा|नागौर जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ नागौर मध्ये खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा मतदारसंघ]] समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| [[नागौर विधानसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| rowspan=8 | [[नागौर जिल्हा|नागौर]]
|-
|२
| [[खिंवसर विधानसभा मतदारसंघ|खिंवसर]]
|-
|३
| [[जायल विधानसभा मतदारसंघ|जायल]]
|-
|४
| [[नावां विधानसभा मतदारसंघ|नावां]]
|-
|५
| [[डीडवाना विधानसभा मतदारसंघ|डीडवाना]]
|-
|६
| [[पर्बतसर विधानसभा मतदारसंघ|पर्बतसर]]
|-
|७
| [[मकराना विधानसभा मतदारसंघ|मकराना]]
|-
|८
| [[लाडनूं विधानसभा मतदारसंघ|लाडनूं]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा|तिसरी]]
| [[सुरेंद्र कुमार डे]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| [[चौथी लोकसभा|चौथी]]
| एन.के. सोमाणी
| bgcolor=#0000CC|
| [[स्वतंत्र पक्ष]]
|-
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा|पाचवी]] 
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| rowspan=4 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
|-
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा|सातवी]]
|-
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| [[रामनिवास मिर्धा]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| bgcolor=#008000|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
| १९९७ पोटनिवडणूक
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
| भानुप्रकाश मिर्धा
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा|बारावी]]
| rowspan=2 | राम रघुनाथ चौधरी
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
|-
| [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| भंवरसिंह दांगावास
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी]]
| [[ज्योती मिर्धा]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| [[सी.आर. चौधरी]]
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| rowspan=2 | [[हनुमान बेनीवाल]]
| rowspan=2 bgcolor=#C7B72C|
| rowspan=2 | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]]
|-
| [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
|}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] 

{{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:नागौर लोकसभा मतदारसंघ|*]]
[[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नागौर जिल्हा|लो]]</text>
      <sha1>bkxwglsvpb382lgja332fmbcvwgyapv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709089</id>
      <parentid>2709082</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6425" sha1="6u7nvs5gk2ehtamhse0tvjzxygwg719" xml:space="preserve">'''नागौर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]] देशाच्या ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]] राज्याच्या [[नागौर]] ह्या नगरात स्थित असून येथील सर्व आठ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[नागौर जिल्हा|नागौर जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ नागौर मध्ये खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा मतदारसंघ]] समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| [[नागौर विधानसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| rowspan=8 | [[नागौर जिल्हा|नागौर]]
|-
|२
| [[खिंवसर विधानसभा मतदारसंघ|खिंवसर]]
|-
|३
| [[जायल विधानसभा मतदारसंघ|जायल]]
|-
|४
| [[नावां विधानसभा मतदारसंघ|नावां]]
|-
|५
| [[डीडवाना विधानसभा मतदारसंघ|डीडवाना]]
|-
|६
| [[पर्बतसर विधानसभा मतदारसंघ|पर्बतसर]]
|-
|७
| [[मकराना विधानसभा मतदारसंघ|मकराना]]
|-
|८
| [[लाडनूं विधानसभा मतदारसंघ|लाडनूं]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा|तिसरी]]
| [[सुरेंद्र कुमार डे]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| [[चौथी लोकसभा|चौथी]]
| एन.के. सोमाणी
| bgcolor=#0000CC|
| [[स्वतंत्र पक्ष]]
|-
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा|पाचवी]] 
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| rowspan=4 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| [[सहावी लोकसभा|सहावी]]
|-
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा|सातवी]]
|-
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| [[रामनिवास मिर्धा]]
|-
| [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| [[नववी लोकसभा|नववी]]
| rowspan=3 | [[नाथूराम मिर्धा]]
| bgcolor=#008000|
| [[जनता दल]]
|-
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
| १९९७ पोटनिवडणूक
| [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
| भानुप्रकाश मिर्धा
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा|बारावी]]
| rowspan=2 | राम रघुनाथ चौधरी
| rowspan=2 bgcolor=#00CCFF|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
|-
| [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
| भंवर सिंह डांगावास
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी]]
| [[ज्योती मिर्धा]]
| bgcolor=#00CCFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| [[सी.आर. चौधरी]]
| bgcolor=#FF9900|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| rowspan=2 | [[हनुमान बेनीवाल]]
| rowspan=2 bgcolor=#C7B72C|
| rowspan=2 | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]]
|-
| [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
|}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] 

{{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:नागौर लोकसभा मतदारसंघ|*]]
[[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नागौर जिल्हा|लो]]</text>
      <sha1>6u7nvs5gk2ehtamhse0tvjzxygwg719</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनमाड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53571</id>
    <revision>
      <id>2709097</id>
      <parentid>2495028</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे</comment>
      <origin>2709097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14354" sha1="l4rt5suzx8uz4wkih65qh3u0i63zlwr" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=शहर
|अधिकृत_भाषा=मराठी
|संसदीय_मतदारसंघ=[[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]]
|विधानसभा_संख्या=
|विधानसभा_प्रकार=
|स्थापित_दिनांक=[[इ.स. १९२८|१९२८]]
|स्थापित_शीर्षक=नगरपालिका स्थापना
|नेता_नाव_३=
|नेता_पद_३=
|नेता_नाव_२=
|नेता_पद_२=
|नेता_नाव_१=
|नेता_पद_१=
|साक्षरता_स्त्री=८४.९६
|योजना_संघटना=
|साक्षरता_पुरुष=९४.४६
|साक्षरता=८९.८१
|लिंग_गुणोत्तर=१.०४
|लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ=
|लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष=
|लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक=
|लोकसंख्या_मेट्रो=
|लोकसंख्या_घनता_संदर्भ=
|लोकसंख्या_घनता=
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=&lt;ref name=&quot;Census2011&quot;&gt;{{cite web |title=Manmad Population Census 2011 |url=https://www.census2011.co.in/data/town/802829-manmad-maharashtra.html |website=Census 2011 India |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|लोकसंख्या_वर्ष=२०११
|विधानसभा_मतदारसंघ=[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]]
|शासकीय_संघटना=[[मनमाड नगरपालिका|मनमाड नगरपरिषद]]
|लोकसंख्या_एकूण=८००५८
|एसटीडी_कोड=०२५९१
|गुणक_शीर्षक=
|चिन्ह_शीर्षक=
|चिन्ह_आकारमान=
|चिन्ह=
|तळटिपा=
|दालन=
|संकेतस्थळ_नाव=
|संकेतस्थळ=
|आरटीओ_कोड=MH 41 - MH 15
|unlocode=
|पिन_कोड=४२३१०४
|संक्षिप्त_नाव=
|मनपा_विभाग=
|कोरे_उत्तर_२=
|कोरे_शीर्षक_२=
|कोरे_उत्तर_१=मराठी
|कोरे_शीर्षक_१=[[बोलीभाषा]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_३=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३=
|न्यायक्षेत्र_नाव_२=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२=
|न्यायक्षेत्र_नाव_१=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१=
|मनपा_वार्ड=
|लोकसंख्या_क्रमांक=
|तालुका_नावे=[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]]
|स्थानिक_नाव=मनमाड
|रेखांशसेकंद=
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ=
|क्षेत्रफळ_मेट्रो=
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ=
|क्षेत्रफळ_क्रमांक=
|क्षेत्रफळ_आकारमान=
|क्षेत्रफळ_एकूण=
|नकाशा_शीर्षक=
|आतील_नकाशा_चिन्ह=
|मुळ_नकाशा_पट्टी=
|शोधक_स्थान=
|मुळ_नकाशा=
|रेखांशमिनिटे=
|उंची_संदर्भ=
|रेखांश=
|अक्षांशसेकंद=
|अक्षांशमिनिटे=
|अक्षांश=
|आकाशदेखावा_शीर्षक=
|आकाशदेखावा=
|मेट्रो=
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|iucn_category=
|टोपणनाव=
|इतर_नाव=
|उंची=
|समुद्री_किनारा=
|जिल्हे=
|दिशा_३=
|जिल्हा=[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]]
|विभाग=[[नाशिक विभाग|नाशिक]]
|प्रांत=
|जवळचे_शहर=[[मालेगाव]]
|मोठे_मेट्रो=
|मोठे_शहर=
|मुख्यालय=
|उपराजधानी=
|राजधानी=
|मार्ग_३=
|अंतर_३=
|स्थान_३=
|हवामान=
|मार्ग_२=
|अंतर_२=
|दिशा_२=
|स्थान_२=
|मार्ग_१=
|अंतर_१=
|दिशा_१=
|स्थान_१=
|तापमान_उन्हाळा=
|तापमान_हिवाळा=
|तापमान_वार्षिक=
|वर्षाव=२४८
|स्वयंवर्गीत=
}}
'''मनमाड''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक महत्त्वाचे शहर व रेल्वे जंक्शन आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nashik.gov.in/ |title=Official Website of Nashik District |website=Nashik District Administration |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[मनमाड नगरपालिका|मनमाड नगरपालिकेची]] स्थापना [[इ.स. १९२८|१९२८]] साली झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://maharashtra.gov.in/ |title=Government of Maharashtra Directory |website=Government of Maharashtra |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== लोकसंख्या ==
२०११ च्या जनगणनेनुसार मनमाड शहराची लोकसंख्या ८०,०५८ इतकी होती; त्यात ४०,८१६ पुरुष तर ३९,२४२ महिलांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt; एकूण लोकसंख्येत ० ते ६ वयोगटातील बालकांचे प्रमाण १२% इतके होते. शहराचा साक्षरता दर ८९.८१% होता.&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt;

== दळणवळण ==
मनमाड हे [[भारतीय रेल्वे|भारतीय रेल्वेच्या]] प्रमुख जंक्शनांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cr.indianrailways.gov.in/ |title=Central Railway Bhusawal Division |website=Indian Railways |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; हे [[मध्य रेल्वे]]च्या भुसावळ विभागात मोडते. या ठिकाणहून [[भुसावळ]], [[नागपूर]], [[औरंगाबाद]], [[दौंड]]-[[पुणे]] आणि [[मुंबई]]कडे जाण्यासाठी १४० हून अधिक रेल्वे गाड्या उपलब्ध आहेत. मनमाडहून मुंबईकरिता दररोज [[गोदावरी एक्सप्रेस]], [[राज्यराणी एक्सप्रेस]] आणि [[पंचवटी एक्सप्रेस]] या गाड्या सुटतात.

मनमाड शहर हे महाराष्ट्र राज्य महामार्ग क्र. १० वर वसलेले आहे, ज्यामुळे ते उत्तरेला [[मालेगाव]], [[धुळे]] व दक्षिणेला [[कोपरगाव]], [[शिर्डी]] व [[अहमदनगर]] शहरांशी जोडले गेले आहे. मनमाडच्या पश्चिमेला [[चांदवड]] व [[लासलगाव]] ही शहरे आहेत आणि पूर्वेला [[नांदगाव]] हे तालुक्याचे ठिकाण आहे.

== प्रशासन ==
मनमाड शहराचे नागरी प्रशासन मनमाड नगरपरिषद पाहते. हे शहर [[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव विधानसभा]] व [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी लोकसभा]] मतदारसंघात येते. मनमाड येथे उपविभागीय पोलीस अधिकारी कार्यालय, तसेच प्रथम वर्ग न्यायदंडाधिकारी व कनिष्ठ स्तर दिवाणी न्यायालय कार्यरत आहे.

== उद्योगधंदे ==
मनमाड येथे [[भारतीय अन्न महामंडळ|भारतीय अन्नधान्य महामंडळाचे]] (FCI) मोठे कोठार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fci.gov.in/ |title=Food Corporation of India Depots |website=Food Corporation of India |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; तसेच मध्य रेल्वेच्या भुसावळ विभागाचे केंद्रीय अभियंता कार्यशाळेच्या (Central Engineering Workshop) दोन शाखा येथे आहेत. शहरात [[इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन|इंडियन ऑइल]], [[हिंदुस्तान पेट्रोलियम]], [[भारत पेट्रोलियम]] आणि इंडेन ऑइलचे मोठे पेट्रोलियम टर्मिनल व बॉटलिंग प्लांट्स आहेत, ज्यामुळे स्थानिक रोजगाराला मोठा हातभार लागतो.

== शिक्षण ==
मनमाड हे परिसरातील विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र आहे. येथे [[मराठा विद्या प्रसारक समाज|मविप्र]] संस्था व महात्मा गांधी विद्यामंदिर संचलित महाविद्यालये आहेत. तसेच शासकीय [[औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था]] (ITI) आणि तंत्रनिकेतन (पॉलिटेक्निक) महाविद्यालय उपलब्ध आहे. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणासाठी छत्रे न्यू इंग्लिश स्कूल, संत झेवियर्स हायस्कूल आणि मध्य रेल्वे माध्यमिक विद्यालय या प्रमुख शिक्षण संस्था कार्यरत आहेत.

== पर्यटन ==
मनमाडजवळ मनमाड-अहमदनगर राज्य मार्गावर ऐतिहासिक [[अंकाई-टंकाई किल्ले]] आहेत. अंकाई किल्ल्याजवळ अगस्ती ऋषींचा आश्रम आहे. शहराच्या उत्तरेस अंकाई रांगेत एका सुळक्याचा आकार अंगठ्यासारखा दिसतो, ज्याला स्थानिक पातळीवर 'हडबीची शेंडी' (Ankai Pinnacle) म्हणून ओळखले जाते. मनमाड-नांदगाव रस्त्यावरील नागापूर येथे महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे, जिथे श्रावण महिन्यात आणि महाशिवरात्रीला उत्सव भरतो. [[शिर्डी]] येथे जाण्यासाठी उत्तर व पूर्व भारतातून येणारे अनेक भाविक मनमाड रेल्वे स्थानकाचा वापर करतात.

== शेती ==
मनमाड येथे कृषी उत्पन्न बाजार समिती (APMC) असून परिसरातील शेतकरी आपला शेतीमाल येथे विक्रीसाठी आणतात. नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव बाजार समितीनंतर मनमाड हे कांद्याची मोठी बाजारपेठ म्हणून ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nashik Onion Markets Trade Update |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/onion-trade-in-nashik-district/article34123456.ece |work=The Hindu |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== बँकिंग ==
मनमाडमध्ये [[भारतीय स्टेट बँक]], [[देना बँक]], [[सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया]], [[बँक ऑफ महाराष्ट्र]], [[युनियन बँक ऑफ इंडिया]], नाशिक जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक आणि प्रगती को-ऑपरेटिव्ह बँक यांच्या शाखा कार्यरत आहेत.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:नांदगाव तालुका]]</text>
      <sha1>l4rt5suzx8uz4wkih65qh3u0i63zlwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709098</id>
      <parentid>2709097</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2709098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14328" sha1="tr9uy5mcc54rkyqv3tnjyy54vy0z79f" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=शहर
|अधिकृत_भाषा=मराठी
|संसदीय_मतदारसंघ=[[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]]
|विधानसभा_संख्या=
|विधानसभा_प्रकार=
|स्थापित_दिनांक=[[इ.स. १९२८|१९२८]]
|स्थापित_शीर्षक=नगरपालिका स्थापना
|नेता_नाव_३=
|नेता_पद_३=
|नेता_नाव_२=
|नेता_पद_२=
|नेता_नाव_१=
|नेता_पद_१=
|साक्षरता_स्त्री=८४.९६
|योजना_संघटना=
|साक्षरता_पुरुष=९४.४६
|साक्षरता=८९.८१
|लिंग_गुणोत्तर=१.०४
|लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ=
|लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष=
|लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक=
|लोकसंख्या_मेट्रो=
|लोकसंख्या_घनता_संदर्भ=
|लोकसंख्या_घनता=
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=&lt;ref name=&quot;Census2011&quot;&gt;{{cite web |title=Manmad Population Census 2011 |url=https://www.census2011.co.in/data/town/802829-manmad-maharashtra.html |website=Census 2011 India |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;
|लोकसंख्या_वर्ष=२०११
|विधानसभा_मतदारसंघ=[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]]
|शासकीय_संघटना=[[मनमाड नगरपालिका|मनमाड नगरपरिषद]]
|लोकसंख्या_एकूण=८००५८
|एसटीडी_कोड=०२५९१
|गुणक_शीर्षक=
|चिन्ह_शीर्षक=
|चिन्ह_आकारमान=
|चिन्ह=
|तळटिपा=
|दालन=
|संकेतस्थळ_नाव=
|संकेतस्थळ=
|आरटीओ_कोड=MH 41 - MH 15
|unlocode=
|पिन_कोड=४२३१०४
|संक्षिप्त_नाव=
|मनपा_विभाग=
|कोरे_उत्तर_२=
|कोरे_शीर्षक_२=
|कोरे_उत्तर_१=मराठी
|कोरे_शीर्षक_१=[[बोलीभाषा]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_३=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३=
|न्यायक्षेत्र_नाव_२=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२=
|न्यायक्षेत्र_नाव_१=
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१=
|मनपा_वार्ड=
|लोकसंख्या_क्रमांक=
|तालुका_नावे=[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]]
|स्थानिक_नाव=मनमाड
|रेखांशसेकंद=
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ=
|क्षेत्रफळ_मेट्रो=
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ=
|क्षेत्रफळ_क्रमांक=
|क्षेत्रफळ_आकारमान=
|क्षेत्रफळ_एकूण=
|नकाशा_शीर्षक=
|आतील_नकाशा_चिन्ह=
|मुळ_नकाशा_पट्टी=
|शोधक_स्थान=
|मुळ_नकाशा=
|रेखांशमिनिटे=
|उंची_संदर्भ=
|रेखांश=
|अक्षांशसेकंद=
|अक्षांशमिनिटे=
|अक्षांश=
|आकाशदेखावा_शीर्षक=
|आकाशदेखावा=
|मेट्रो=
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|iucn_category=
|टोपणनाव=
|इतर_नाव=
|उंची=
|समुद्री_किनारा=
|जिल्हे=
|दिशा_३=
|जिल्हा=[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]]
|विभाग=[[नाशिक विभाग|नाशिक]]
|प्रांत=
|जवळचे_शहर=[[मालेगाव]]
|मोठे_मेट्रो=
|मोठे_शहर=
|मुख्यालय=
|उपराजधानी=
|राजधानी=
|मार्ग_३=
|अंतर_३=
|स्थान_३=
|हवामान=
|मार्ग_२=
|अंतर_२=
|दिशा_२=
|स्थान_२=
|मार्ग_१=
|अंतर_१=
|दिशा_१=
|स्थान_१=
|तापमान_उन्हाळा=
|तापमान_हिवाळा=
|तापमान_वार्षिक=
|वर्षाव=२४८
|स्वयंवर्गीत=
}}
'''मनमाड''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक महत्त्वाचे शहर व रेल्वे जंक्शन आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nashik.gov.in/ |title=Official Website of Nashik District |website=Nashik District Administration |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; [[मनमाड नगरपालिका|मनमाड नगरपालिकेची]] स्थापना [[इ.स. १९२८|१९२८]] साली झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://maharashtra.gov.in/ |title=Government of Maharashtra Directory |website=Government of Maharashtra |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== लोकसंख्या ==
२०११ च्या जनगणनेनुसार मनमाड शहराची लोकसंख्या ८०,०५८ इतकी होती; त्यात ४०,८१६ पुरुष तर ३९,२४२ महिलांचा समावेश होता.&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt; एकूण लोकसंख्येत ० ते ६ वयोगटातील बालकांचे प्रमाण १२% इतके होते. शहराचा साक्षरता दर ८९.८१% होता.&lt;ref name=&quot;Census2011&quot; /&gt;

== दळणवळण ==
मनमाड हे [[भारतीय रेल्वे|भारतीय रेल्वेच्या]] प्रमुख जंक्शनांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cr.indianrailways.gov.in/ |title=Central Railway Bhusawal Division |website=Indian Railways |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; हे [[मध्य रेल्वे]]च्या भुसावळ विभागात मोडते. या ठिकाणहून [[भुसावळ]], [[नागपूर]], [[औरंगाबाद]], [[दौंड]]-[[पुणे]] आणि [[मुंबई]]कडे जाण्यासाठी १४० हून अधिक रेल्वे गाड्या उपलब्ध आहेत. मनमाडहून मुंबईकरिता दररोज [[गोदावरी एक्सप्रेस]], [[राज्यराणी एक्सप्रेस]] आणि [[पंचवटी एक्सप्रेस]] या गाड्या सुटतात.

मनमाड शहर हे महाराष्ट्र राज्य महामार्ग क्र. १० वर वसलेले आहे, ज्यामुळे ते उत्तरेला [[मालेगाव]], [[धुळे]] व दक्षिणेला [[कोपरगाव]], [[शिर्डी]] व [[अहमदनगर]] शहरांशी जोडले गेले आहे. मनमाडच्या पश्चिमेला [[चांदवड]] व [[लासलगाव]] ही शहरे आहेत आणि पूर्वेला [[नांदगाव]] हे तालुक्याचे ठिकाण आहे.

== प्रशासन ==
मनमाड शहराचे नागरी प्रशासन मनमाड नगरपरिषद पाहते. हे शहर [[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव विधानसभा]] व [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी लोकसभा]] मतदारसंघात येते. मनमाड येथे उपविभागीय पोलीस अधिकारी कार्यालय, तसेच प्रथम वर्ग न्यायदंडाधिकारी व कनिष्ठ स्तर दिवाणी न्यायालय कार्यरत आहे.

== उद्योगधंदे ==
मनमाड येथे [[भारतीय अन्न महामंडळ|भारतीय अन्नधान्य महामंडळाचे]] (FCI) मोठे कोठार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fci.gov.in/ |title=Food Corporation of India Depots |website=Food Corporation of India |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt; तसेच मध्य रेल्वेच्या भुसावळ विभागाचे केंद्रीय अभियंता कार्यशाळेच्या (Central Engineering Workshop) दोन शाखा येथे आहेत. शहरात [[इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन|इंडियन ऑइल]], [[हिंदुस्तान पेट्रोलियम]], [[भारत पेट्रोलियम]] आणि इंडेन ऑइलचे मोठे पेट्रोलियम टर्मिनल व बॉटलिंग प्लांट्स आहेत, ज्यामुळे स्थानिक रोजगाराला मोठा हातभार लागतो.

== शिक्षण ==
मनमाड हे परिसरातील विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र आहे. येथे [[मराठा विद्या प्रसारक समाज|मविप्र]] संस्था व महात्मा गांधी विद्यामंदिर संचलित महाविद्यालये आहेत. तसेच शासकीय [[औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था]] (ITI) आणि तंत्रनिकेतन (पॉलिटेक्निक) महाविद्यालय उपलब्ध आहे. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणासाठी छत्रे न्यू इंग्लिश स्कूल, संत झेवियर्स हायस्कूल आणि मध्य रेल्वे माध्यमिक विद्यालय या प्रमुख शिक्षण संस्था कार्यरत आहेत.

== पर्यटन ==
मनमाडजवळ मनमाड-अहमदनगर राज्य मार्गावर ऐतिहासिक [[अंकाई-टंकाई किल्ले]] आहेत. अंकाई किल्ल्याजवळ अगस्ती ऋषींचा आश्रम आहे. शहराच्या उत्तरेस अंकाई रांगेत एका सुळक्याचा आकार अंगठ्यासारखा दिसतो, ज्याला स्थानिक पातळीवर 'हडबीची शेंडी' (Ankai Pinnacle) म्हणून ओळखले जाते. मनमाड-नांदगाव रस्त्यावरील नागापूर येथे महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे, जिथे श्रावण महिन्यात आणि महाशिवरात्रीला उत्सव भरतो. [[शिर्डी]] येथे जाण्यासाठी उत्तर व पूर्व भारतातून येणारे अनेक भाविक मनमाड रेल्वे स्थानकाचा वापर करतात.

== शेती ==
मनमाड येथे कृषी उत्पन्न बाजार समिती (APMC) असून परिसरातील शेतकरी आपला शेतीमाल येथे विक्रीसाठी आणतात. नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव बाजार समितीनंतर मनमाड हे कांद्याची मोठी बाजारपेठ म्हणून ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nashik Onion Markets Trade Update |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/onion-trade-in-nashik-district/article34123456.ece |work=The Hindu |access-date=11 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== बँकिंग ==
मनमाडमध्ये [[भारतीय स्टेट बँक]], [[देना बँक]], [[सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया]], [[बँक ऑफ महाराष्ट्र]], [[युनियन बँक ऑफ इंडिया]], नाशिक जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक आणि प्रगती को-ऑपरेटिव्ह बँक यांच्या शाखा कार्यरत आहेत.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:नांदगाव तालुका]]</text>
      <sha1>tr9uy5mcc54rkyqv3tnjyy54vy0z79f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जयराम शिलेदार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56751</id>
    <revision>
      <id>2708988</id>
      <parentid>2032403</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <origin>2708988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9941" sha1="mrlbjgbbqeypvxpmg19l527r4998if1" xml:space="preserve">

{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = जयराम शिलेदार
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = जयराम शिलेदार
| पूर्ण_नाव = जयराम शिलेदार
| जन्म_दिनांक = ६ डिसेंबर, १९१६
| जन्म_स्थान = पुणे
| मृत्यू_दिनांक =  ६ नोव्हेंबर, १९९२
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = अभिनय 
| राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = जयमाला
| अपत्ये = लता, 
    कीर्ती(१६ ऑगस्ट १९५२-२२ जानेवारी २०२२)
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}

'''जयराम शिलेदार''' (६ डिसेंबर, इ.स. १९१६ - [[नोव्हेंबर ६]], [[इ.स. १९९२|१९९२]]) हे [[मराठी]] गायक, नाट्य-चित्रपट अभिनेते होते. जयराम शिलेदारांचा विवाह औरंगाबाद जिल्ह्यातील सोयगाव येथे श्रीराम मंदिरात [[इ.स. १९५०|१९५०]] साली गायिका-अभिनेत्री प्रमिला जाधव [[जयमाला शिलेदार|जयमाला]] यांच्याशी झाला. [[कीर्ती शिलेदार]] आणि [[लता शिलेदार]] (दीप्ती भोगले) या त्यांच्या कन्या होत. अभिनेता किरण भोगले हा जावई.

[[अण्णासाहेब किर्लोस्कर]] यांनी सुरू केलेल्या संगीत नाटकांना, [[नटसम्राट]] [[बालगंधर्व]], संगीतसूर्य [[केशवराव भोसले]], मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]] यांच्यामुळे सोन्याचे दिवस दिसले. संगीत रंगभूमीने मराठी भूमीतल्या संगीत रसिकांना झपाटून टाकले. पण बोलपटांच्या युगाने संगीत रंगभूमीला उतरती कळा लागली. महाराष्ट्रातल्या बहुतांश संगीत नाटक संस्था हळूहळू बंद पडल्या. संगीत रंगभूमीलाही ओहोटी लागली होती. जयराम शिलेदार यांना चित्रपटांमुळे लोकप्रियता मिळाली होती तरी, त्यांचा जीव मात्र संगीत रंगभूमीवरच घुटमळत होता. जयमाला यांची साथ मिळताच त्यांनी चित्रपटसृष्टीकडे पाठ वळवली आणि संगीत रंगभूमीच्या पडत्या काळात, संगीत रंगभूमीला वाचवायसाठी पुढचे आयुष्य संगीत रंगभूमीसाठीच समर्पित केले. परिणामी त्यांनी रंगभूमीवर आणलेल्या संगीत नाटकांच्यामुळेच, संगीत रसिकांची पावले पुन्हा नाट्यगृहाकडे वळली. नव्या पिढीलाही त्यांनी संगीत नाटकांचे वेड लावले. ते वाढवले आणि युवा पिढीनेही संगीत नाटकाची ही परंपरा पुढे चालवायसाठी प्रयत्‍नही केले. ’मराठी रंगभूमी’ (स्थापना १० ऑक्टोबर १९४९)  ही त्यांची संस्था रसिक मान्य झाली ती, या कुटुंबाने पैसा, प्रसिद्धी, संपत्ती, या कशाचाही मोह न ठेवता फक्त मराठी रंगभूमीवर संगीत नाटकेच अखंडपणे सुरू ठेवल्याने. मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, नागपूर, धुळे, जळगाव, कोल्हापूर, पणजी या मोठ्या शहरांसह ’मराठी रंगभूमी'ने इंदूर, ग्वाल्हेर, जबलपूर, बंगलोर, कलकत्ता, या शहरातही संगीत नाटकांचे महोत्सव करून मराठी संगीत रसिकांची अभिरुची जपली. संगीताच्याच नव्हे तर रंगभूमीच्या क्षेत्रातही मराठी संगीत नाटकांनी जी नवी परंपरा निर्माण झाली, ती संगीत नाटकातल्या कथानक आणि संगीताच्या संगमानेच होय.

जयराम आणि जयमाला शिलेदार यांनी ’मराठी रंगभूमी' ही संस्था स्थापन करून, संगीत नाटकांची परंपरा पुनरूज्जीवित तर केलीच, पण पुन्हा संगीत रंगभूमीच्या वैभवी परंपरेचे दर्शनही संगीत रसिकांना घडवले.

वि.भा. देशपांडे यांनी दीड तासात आटोपेल इतके संक्षिप्‍त करून दिलेल्या संगीत सौभद्र आणि संगीत रामराज्य वियोग या नाटकांचे यशस्वी प्रयोग जयराम शिलेदारांनी दिल्ली आकाशवाणीवरून सादर केले.

==जयराम शिलेदार यांच्या  ‘मराठी रंगभूमी’ या संस्थेनेसादर केलेली नाटके ==
* संगीत अनंत फंदी
* संगीत अभोगी
* एकच प्याला
* संगीत कमळाच्या पाकळ्या
* कविराय रामजोशी
* संगीत कान्होपात्रा
* संगीत गा भैरवी गा
* संगीत संत तुकाराम
* संगीत द्रौपदी
* संगीत नमस्ते महाशय
* बाजीराव-मस्तानी
* भेटता प्रिया
* संगीत मंदोदरी
* मला निवडून द्या
* संगीत महाकवी कालीदास
* मानापमान
* मुंबईची माणसं
* संगीत मूकनायक
* संगीत मृच्छकटिक
* ययाती आणि देवयानी
* संगीत रामराज्यवियोग
* संगीत रूपमती
* संगीत विद्याहरण
* संगीत शाकुंतल
* संगीत शारदा
* श्रीरंग प्रेमरंग
* संगीत संशयकल्लोळ
* संगीत सैरंध्री
* संगीत सौभद्र
* संगीत स्वप्नमंगल
* संगीत स्वयंवर
* संगीत स्वरसम्राज्ञी 


=== चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;  
|- 
! width=&quot;20%&quot;| चित्रपट
! width=&quot;10%&quot;| वर्ष (इ.स.)
! width=&quot;20%&quot;| भाषा
! width=&quot;30%&quot;| सहभाग
|- 
| रामजोशी || १९४७ || मराठी || अभिनय
|- 
| जिवाचा सखा || || मराठी || अभिनय
|-
| मीठभाकर || १९४९ || मराठी || अभिनय
|}

==आत्मचरित्र==
जयराम शिलेदारांनी 'सूरसंगत' या नावाचे आपले आत्मकथन लिहिले आहे.

{{DEFAULTSORT:शिलेदार,जयराम}}
[[वर्ग:मराठी गायक]]
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९१६ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>mrlbjgbbqeypvxpmg19l527r4998if1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्लॅरिनेट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59045</id>
    <revision>
      <id>2709154</id>
      <parentid>2572704</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* हे सुद्धा पहा */</comment>
      <origin>2709154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3968" sha1="finnobiosqwf9srs1c44lpih07r5da7" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[चित्र:Diderot clarinette.jpg|thumb|right|250 px|जे.सी.डेनर यांचा क्लॅरिनेट]]

'''क्लॅरिनेट''' हे फुंकून वाजवण्याच्या प्रकारातले वाद्य आहे. [[इ.स. १६९०]] मध्ये [[जर्मनी]]च्या [[न्युरेम्बर्ग]] शहरात पहिले क्लॅरिनेट तयार केले गेले होते. हे वाद्य देनर या संगीतकाराने तयार केले. क्लॅरिनेट हे नाव ''क्लॅरिनेटो'' या मूळ इटालियन शब्दावरून आले आहे.

पाश्चात्य वाद्यवृंदातील चार सुषिर वाद्यांपैकी हे एक आहे. [[बासरी]], [[ओबो]] व [[बसून (वाद्य)|बसून]] ही इतर तीन वाद्ये होत. क्लॅरिनेटचे बेस, अ‍ॅल्टो इ. अनेक प्रकार असतात. हे प्रकार त्यातून निघणाऱ्या स्वरांच्या पल्ल्यांवर आधिरत असतात. सर्वसाधारणतः दंडगोलाच्या आकाराच्या नळीच्या तोंडाशी एकेरी जिव्हाळी लावलेल्या या वाद्याचे नियंत्रण ओठांनी करता येते.

[[वोल्फगांग आमाडेउस मोझार्ट|मोझार्टने]] [[मानहाइम वाद्यवृंद|मानहाइम वाद्यवृंदातील]] वादकांकडून हे वाद्य ऐकल्यावर त्याने [[कॉंचेर्टो]] व [[क्विंटेट]] पद्धतीच्या रचना या वाद्यासाठी लिहिल्या. यानंतर [[अँड्रु लॉइड वेबर]]ने आपल्या [[कॉंचेर्टस्टुक]]मध्ये याचा वापर केला. जर्मन संगीतज्ञ वॅगनर याने आपल्या संगीतिकांसाठी क्लॅरिनेटचा उपयोग केला.

== वाद्याचे स्वरूप ==

==आधुनिक संगीतातील स्थान==
== अभिजात संगीतातील स्थान ==
==नावाजलेले क्लॅरिनेट वादक==
[[बेनी गुडमन]], [[रेजिनाल्ड केल]], [[जॅक ब्रायमर]], [[जेरवास द पेये]] [[नागेश कोळी]]&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, बुधवार,२१ मे २०२५&lt;/ref&gt; हे काही आधुनिक क्लॅरिनेट वादक आहेत.

== अधिक वाचन ==
==हे सुद्धा पहा==
[[File:Clarinets E-flat Bflat Alto Bass.jpg|thumb|250px|Part of the clarinet family]]
{{File|Registre du chalumeau|clarinette_chalumeau.ogg}}
{{File|Registre du clairon|clarinette_clairon.ogg}}
{{File|Gamme chromatique|clarinette_game_chromatique.ogg}}

&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;350&quot; mode=packed&gt;
Image:Clarinet 4 key anon Bate (1).jpg|चार कळांचा जुना क्लॅरिनट
Image:Leitner+Kraus 410.jpg|आधुनिक क्लॅरिनट
&lt;/gallery&gt;

{{विस्तार}}

[[वर्ग:वाद्ये]]</text>
      <sha1>finnobiosqwf9srs1c44lpih07r5da7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सात हिंदुस्तानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59180</id>
    <revision>
      <id>2709018</id>
      <parentid>2644661</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>copyedit</comment>
      <origin>2709018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1693" sha1="8ww2invq57ji7q38lj85l4hhoaywh5s" xml:space="preserve">'''सात हिंदुस्तानी''' हा एक [[हिंदी भाषा]] [[भाषा|भाषेतील]] चित्रपट आहे. हा [[अमिताभ बच्चन]] यान्चा पहिला चित्रपट होता.
{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = 
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९६९
| भाषा = हिंदी
| इतर भाषा =
| देश = [[भारत]]
| निर्मिती = 
| दिग्दर्शन = 
| कथा = 
| पटकथा = 
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = 
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ऍनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[अमिताभ बच्चन]] 
| प्रदर्शन तारीख =
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
}}
==पार्श्वभूमी==
==कथानक==
==उल्लेखनीय==
विजेता, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, पदार्पण अभिनेता [[अमिताभ बच्चन]] 
==बाह्य दुवे==

{{विस्तार}}</text>
      <sha1>8ww2invq57ji7q38lj85l4hhoaywh5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709020</id>
      <parentid>2709018</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>/* कथानक */</comment>
      <origin>2709020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="0aqenraky5vo92qbnb61a6k7xtcw70b" xml:space="preserve">'''सात हिंदुस्तानी''' हा एक [[हिंदी भाषा]] [[भाषा|भाषेतील]] चित्रपट आहे. हा [[अमिताभ बच्चन]] यान्चा पहिला चित्रपट होता.
{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = 
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९६९
| भाषा = हिंदी
| इतर भाषा =
| देश = [[भारत]]
| निर्मिती = 
| दिग्दर्शन = 
| कथा = 
| पटकथा = 
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = 
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ऍनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[अमिताभ बच्चन]] 
| प्रदर्शन तारीख =
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
}}
==पार्श्वभूमी==
==कथानक==
बिहारमधील अनवर अली हा मुस्लिम कवी आणि इतर पाच पुरुष — जे सर्वजण वेगवेगळ्या धर्मांचे आणि भारतातील विविध भागांतील आहेत — पोर्तुगीजांच्या ताब्यात असलेल्या गोव्यातील मूळ रहिवासी असलेल्या मारिया या आपल्या सातव्या सहकाऱ्यासोबत मिळून, पोर्तुगीज किल्ले व इमारतींवर भारतीय ध्वज फडकवून राज्यात राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत करण्याचे काम करतात.

==उल्लेखनीय==
विजेता, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, पदार्पण अभिनेता [[अमिताभ बच्चन]] 
==बाह्य दुवे==

{{विस्तार}}</text>
      <sha1>0aqenraky5vo92qbnb61a6k7xtcw70b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वारली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61250</id>
    <revision>
      <id>2709136</id>
      <parentid>2684446</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9591" sha1="3l1rstxxd6ahxk6gtu983nnma4o51a6" xml:space="preserve">[[File:तारपा नृत्य १ Tarpa Dance 1.jpg|thumb|तारपा नृत्य १ Tarpa Dance 1]]
वारली ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[आदिवासी]] जमात आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/warli-society-of-the-natural-world/articleshow/68537556.cms|title=निसर्गपुत्र वारली समाज|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-05-14}}&lt;/ref&gt; मुख्यत्वे [[ठाणे]] आणि [[पालघर]] जिल्ह्यात या जमातीचे वास्तव्य दिसून येते.
वारली चित्रकला हे वारली जमातीचे वैशिष्ट्य आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=j465_rJGwSkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=warli+painting&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=warli%20painting&amp;f=false|title=Mythos and Logos of the Warlis: A Tribal Worldview|last=Dandekar|first=Ajay|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-692-5|language=en}}&lt;/ref&gt;या चित्रकलेचा प्रचार जगभरात झालेला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/culture-and-religion/world-tribal-day-vishwa-adivasi-diwas-history-of-warli-painting-in-marathi-dnb85|title=World Tribal Day : आदिवासी संस्कृतीचे कलात्मक चित्रण करणाऱ्या वारली चित्रकलेचा इतिहास माहितीये का?|last=भावसार-बगाडे|first=धनश्री|date=2023-08-09|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2024-05-14}}&lt;/ref&gt;

==निवासस्थान==
वारल्यांची वस्ती मुख्यत्वे महाराष्ट्र, व गुजरात राज्यांत तसेच दादरा व नगर हवेली या केंद्रशासित प्रदेशांत असून महाराष्ट्र राज्याच्या ठाणे, [[पालघर]] व नाशिक जिल्ह्यांत त्यांची वस्ती अधिक प्रमाणात आढळते. सात- आठ किंवा दहा-पंधरा खोपट्यांचा समूह ज्या ठिकाणी असेल त्याला पाडा म्हणतात. वारली पाड्यांतच राहतात. साधारण उंचवट्यावर झाडांचा आश्रय घेऊन सावलीला हे पाडे वसलेले असतात.

==नावाची व्युत्पत्ती==
वारली या नावाच्या व्युत्पत्तीबद्दल विद्वानांत मतैक्य नाही आणि तत्संबंधी अनेक कथा, दंतकथा व वदंता प्रसृत झाल्या आहेत. प्राचीन साहित्यातही या जमातीचे भिन्न नावांनी उल्लेख आढळतात. कात्यायनाने वार्तिकात निषाद, व्यास व वरूड या तीन अनार्य जमातींचा उल्लेख केला आहे. त्यांपैकी वरूड म्हणजे वारली होत, असे वि. का. राजवाडे यांनी महिकावतीच्या बखरीत म्हणले आहे. 'वरूड' शब्दावरून वरुडाई-वारुली-वारली अशी त्यांनी व्युत्पत्ती दिली आहे. डॉ. विल्सन यांच्या मते दक्षिणेतील सात कोकणांपैकी वरलाट ह्या कोकणात राहणारे ते वारली, अशी या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे. आर्. इ. एन्थोवेन व लॅथॅम हे वारली ही भिल्लांचीच एक पोटजात असल्याचे नमूद करतात.

==वारली चित्रकलेचा प्रसार==
[[File:Warli Paintings SGNP by Raju Kasambe DSCF0200 (1) 05.jpg|thumb|Warli Paintings SGNP by Raju Kasambe DSCF0200 (1) 05]]
* नवी दिल्ली येथील आनंदग्राम येथे वारली संस्कृतीचे संग्रहालय आहे.  तेथे वारली चित्रे आहेत.
* यशोधरा दालमिया यांच्या पुस्तकात पुस्तकात वारली चित्रांच्या प्रतिकृती आहेत. मूळ चित्रे इ.स.पू. २५०० ते ३००० वर्षांपूर्वीची असावीत.  मध्य प्रदेशातील भीमबेटका तेथील खडकांवरील चित्रे इ.स.पू. ५०० ते १०००० या काळातली असावीत.
[[जिव्या सोमा म्हसे]] या वारली चित्रकलाकाराने वारली चित्रकला जगभरात पोहोचविली.

==वारली चित्रकला==
या चित्रांमधे एक वर्तुळ, एक त्रिकोण आणि एक चौरस असतो. ही अत्यंत प्राथमिक भित्तिचित्रे अतिशय मूलभूत समजली जातात&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=22NDAAAAYAAJ&amp;q=warli+painting&amp;dq=warli+painting&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y|title=The Painted World of the Warlis: Art and Ritual of the Warli Tribes of Maharashtra|last=Dalmia|first=Yashodhara|date=1988|publisher=Lalit Kala Akademi|language=en}}&lt;/ref&gt;.या  चित्रांचा मध्यवर्ती भाग विशेषकरून शिकार, मासेमारी आणि शेती, उत्सव आणि नृत्य, झाडे आणि प्राणी अशा दृश्यांचा असतो. मानवी आणि प्राणी दोन त्रिकोणाद्वारे प्रस्तुत केले जातात; वरचा त्रिकोण म्हणजे पोट आणि खालचा लहान त्रिकोण म्हणजे ओटीपोट.

विधी चित्रे ही बहुधा झोपड्यांमध्ये आढळतात. भिंती बनवण्यासाठी, झाडाच्या फांद्या, माती आणि शेण यांचे मिश्रण वापरले आहे. लाल गेरूने रंगविलेली भिंत वारली चित्रांची पार्श्वभूमी असते. वारली चित्रकलेत फक्त पांढरा रंग वापरतात. एक पांढरे रंगद्रव्य आणि घट्टपणा यावा म्हणून तांदुळाची पिठी आणि डिंक असतो. कुंचला म्हणून दातांनी चावलेली बांबूची लवचिक काडी वापरतात. भित्तिचित्रे फक्त  विवाहसोहळ्यासारख्या विशेष प्रसंगी काढली जातात.

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Warli Art.jpg|वारली चित्र
File:A Warli painting by Jivya Soma Mashe, Thane district.jpg|जिव्या सोम्या मोशे (ठाणे) याने काढलेले चित्र
चित्र:Oeuvres de Jivya Soma Mashe (Musée du Quai Branly) (4489836226).jpg|जिव्या सोम्या मोशे (ठाणे) याची अजून चित्रे
चित्र:Anonymous Warli painting on paper, 64 x 86 cm.jpg|अनामिकाने काढलेले एक चित्र
चित्र:Painted prayers, Warli paintings, at Sanskriti Kendra, Anandagram, New Delhi.jpg|वारली चित्रशैलीतील 'रंगविलेल्या प्रार्थना'
&lt;/gallery&gt;

== संबंधित पुस्तके ==
[[commons:File:विकासवाडीचे_वारली_विद्यार्थी.pdf|विकासवाडीचे वारली विद्यार्थी]]

== संदर्भ ==
[[वर्ग:आदिवासी]]
[[वर्ग:चित्रकला]]
[[वर्ग:भारतातील अनुसूचित जमाती]]</text>
      <sha1>3l1rstxxd6ahxk6gtu983nnma4o51a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संवादिनी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72522</id>
    <revision>
      <id>2709151</id>
      <parentid>2546565</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25922" sha1="04pnntlcpdrw1ifudxnq76cs6c5pzz2" xml:space="preserve">{{विस्तार}}

{{हा लेख|वाद्य पेटी|पेटी (निःसंदिग्धीकरण)}}

'''संवादिनी''' (हार्मोनियम/बाजाची पेटी/पेटी) हिचा शोध [[पॅरिस]] शहरातील अलेक्झांडर डिबेन यांनी [[इ.स. १७७०]] मध्ये लावला. भारतात हे वाद्य [[इ.स. १८००]]नंतर युरोपीय लोकांनी आणले.
[[हात|हाताने]] किंवा [[पाय|पायाने]] भात्याद्वारे [[हवा]] भरून पितळी कंपन तयार करणाऱ्या (सूर) शिट्ट्यांच्या मार्फत सुरेल [[ध्वनी]] निर्माण होतो. या वाद्यात डावीकडील बाजूकडून सुरुवात केल्यास प्रथम २ व नंतर ३ असे काळ्या पट्ट्यांचे तीन समूह असतात. [[भारतीय]] [[संगीत|संगीतात]] या बाजाच्या पेटीचा गायकाला साथ देण्यासाठी किंवा एकलवादनासाठी उपयोग होतो. [[कीर्तन|कीर्तने]], [[सुगम संगीत]] इत्यादी ठिकाणी पेटी साथीला असते.

हार्मोनियममध्ये दोन घटक महत्त्वाचे असतात : स्वराची पत्ती व हवेचा भाता. आवाज निघतो तो पत्तीतून. पत्तीत भरल्या जाणाऱ्या हवेला नियंत्रित करण्याचे काम भाता करतो. प्रत्येक स्वरासाठी एक लांबट चौकट असते. चौकटीच्या खाचेत पत्ती खाली-वर होऊ शकते. ह्या स्वरचौकटी एका ओळीत एक फळीवर चिकटवितात व ती फळी पेटीत अशा रीतीने बसवितात की, भात्यातून येणारी हवा त्या फळीतून शिरेल. उच्च प्रतीच्या स्वरचौकटी पूर्वी परदेशांतून, विशेषतः जर्मनी व फ्रान्समधून, मागवीत असत पण आता त्या भारतात तयार होऊ लागल्या असून पालिताणा( गुजरात) येथे मोठ्या प्रमाणावर तयार होतात. भाता दाबला म्हणजेे त्यातून निघालेली हवा स्वरपत्तिकेच्या खाली बंद असलेल्या चौकटीत कोंडली जाते. या चौकटीत चार-पाच मोठी छिद्रे अंतराअंतरावर असतात व ती छोट्या लाकडी पट्ट्यांनी बंद असतात. त्यांना लोखंडी सळ्या जोडून त्या सळ्यांची टोके पेटीच्या बाहेर काढलेली असतात. हार्मोनिअम वाजविताना ह्या सळ्या ओढून बंद चौकटीतील एक किंवा अधिक छिद्रे उघडतात त्यामुळे भात्यातून आलेली हवा या छिद्रांतून स्वरपत्तिकेत शिरते. स्वर-पत्तिकेच्या वर, पेटीच्या बाहेर, वरच्या चौकटीत प्रत्येक स्वरचौकटीला जोडणारी एक अशा खाचा केलेल्या असतात व त्यांवर प्रत्येक स्वराची एक अशा, समोर काळ्या व पांढऱ्या रंगांच्या आणि मागे टणक तारेनेदाबून धरलेल्या लांब पट्ट्या असतात. एक एक पट्टी बोटाने दाबलीकी, तिच्याखालची खाच उघडी पडते व तिच्यातून तसेच आतल्यास्वरचौकटीतून आलेली हवा बाहेर पडते. हवेच्या या संचलनामुळे स्वरचौकटीतील पत्ती कंपित होऊन आवाज निघतो. स्वरपट्टीवरून बोट काढले की, मागची खाच बंद होते व हवेला बाहेर पडण्यास वाव न मिळाल्यामुळे पत्ती कंपित होत नाही. यात साडेतीन सप्तकाचे स्वर मिळतात. हार्मोनियममध्ये स्वर टेंपर्ड स्केलमध्ये लावलेले असतात. टेंपर्ड स्केलमध्ये स्वरसप्तकातील कोमल व शुद्ध स्वरांचे स्वरूप सप्तकाचेसमान बारा भाग करून योजलेले असते कारण सप्तकात प्रमुख स्वरसात म्हणजे शुद्ध किंवा तीव्र व उपप्रमुख किंवा कोमल मिळून बारा, सात पट्ट्या पांढऱ्या व पाच काळ्या रंगाच्या असतात. स्वरभरणा आणि हाताळ-ण्यास सुलभता यांमुळे भारतात या वाद्याचा प्रसार व प्रचार झपाट्याने झाला.

==शोध व प्रसार==
संवादिनी हे नाव भारतीय वाद्याचे आहे असे वाटते, पण ते तसे नाही. हार्मोनियम या मूळ पाश्चात्य वाद्याचे ते भारतीय नाव आहे. १७७० इ.स.च्या आसपास आँर्गन या रीङवाल्या वाद्यामध्ये काही नवे प्रयोग होण्यास सुरुवात झाली. मुळात तीन स्वरांचा मेळ जो पाश्चात्य संगीतात आवश्यक असतो, तो साध्य करण्याचे उद्दिष्ट ज्या वाद्याने साध्य होते, तशा वाद्यांची आवश्यकता नव्या रीङ वाद्यांमध्ये निर्माण होऊ लागली. त्या प्रयत्नांतूनच १८४० मध्ये फ्रान्समध्ये अलेक्झांर दिबेन याने अशा स्वरपट्ट्या असणारे हे हलक्या वजनाचे वाद्य शोधून काढले. हार्मनी म्हणजे स्वरांच्या मिश्रणाने साधला जाणारा संवाद. यालाच सहज भाषेत स्वरमिश्रण म्हणण्यास हरकत नाही. एकमेकास अनुकूल असणाऱ्या स्वरांच्या संवादामुळे भारतीय संगीतकारांनी या वाद्याचे नाव संवादिनी ठेवले.

हार्मोनियम विदेशातून आलेले हे पहिलेच वाद्य नाही. यापूर्वी व्हायोलिन भारतात आले होते, आणि या वाद्याचा प्रवेश पहिल्यांदा दाक्षिणात्य संगीतात झाला, त्यानंतर ते वाद्य हिंदुस्तानी संगीतात आले.

==हिंदुस्तानी संगीतामध्ये प्रथम प्रयोग==
हिंदुस्तानी संगीतासाठी या वाद्याचा प्रथम प्रयोग मराठी संगीत नाटकांच्या माध्यमातून सुरू झाला तो १८८२ साली. संगीत शाकुंतल या पहिल्या संगीत नाटकाने आँर्गनचा उपयोग केला. त्यानंतर संगीत साैभद्र हे नाटकही त्यातल्या संगीतासाठी आणि
ऑर्गनच्या साहाय्याने गाजले. मराठी संगीत नाटकानी शास्त्रीय संगीतातल्या बंदिशींचाही पदांसाठी उपयोग केला आणि त्यातूनच हार्मोनियमने हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतामधले आपले स्थान बळकट केले. नाट्यसंगीताच्या माध्यमातूनच एका स्वतंत्र स्वरवाद्याची देणगी भारतीय संगीताला मिळाली.

==प्रथम वादक==
* दादा मोङक (प्रथम हार्मोनियम वादक), किर्लोस्कर नाटक मंङळी, इ.स. १८८२

==प्रथम स्वतंत्र वादक==
* भैया गणपतराव शिंदे, ग्वाल्हेर (इ.स. १८५२-१९२०)

==भारतात निर्मिती==
भारतीय संगीत हे मूलतः बैठकीचे असल्यामुळे खाली बसून वाजिवण्यासाठी या वाद्यामध्ये मूलभूत बदल झाले ते बंगालच्या कारागिरानी बनविलेल्या हातपेटीमुळे. कलकत्त्याच्या द्वारिकानाथ घोष यांनी १८७५ मध्ये सर्वप्रथम भारतीय संगीताल उपयुक्त हार्मोनियमची निर्मिती केली. द्वारिका दास या त्यांच्या फर्मने आधुनिक हातपेटीची भारतात पहिल्यांदा निर्मिती आणि विक्री केली. त्यानंतर टी. एस्. रामचंद्र अँड कंपनीने महाराष्ट्रात याची निर्मिती सुरू केली. त्यानंतर गुजरातमध्ये अहमदाबाद येथे गणपतराव बर्वे यांनी हातपेट्या बनवल्या. दुसऱ्या महायुद्धानंतर युरोपमधून आँर्गनची आयातही बंद झाली. मग [[भावनगर]]मध्ये आणि [[पालिटाणा]]मध्ये पेट्यांसहित ध्वनिपट्ट्यांचीही निर्मिती सुरू झाली. महाराष्ट्र, गुजरात, बंगाल आणि पंजाब प्रांतात दर्जेदार हार्मोनियम बनविले जाऊ लागल्या.  बेळगावातही झीलु सुतार आणि रामचंद्र हुदलीकर यानी उत्तम दर्जाचे हार्मोनियम बनविलेया. २२ श्रुतियुक्त हार्मोनियम बनिवण्यात हुदलीकर यांचा हातखंडा होता.

पाश्चात्य सुरावटींप्रमाणे बनलेले हार्मोनियम हिंदुस्तानी संगीतासाठी कधी उपयोगात आणले जाण्याची शक्यताच नव्हती. परंतु उस्ताद अब्दुल करीमखाँ यांचे शिष्य बाळकृष्णबुवा कपिलेश्वरी यानी गंधार ट्यून्ङ हार्मोनियम बनवून ते हिंदुस्तानी गायकीला योग्य बनविले. गं. बा. आचरेकर यानी श्रुति हार्मोनियम बनविले. त्यांचेच चिरंजीव बा. गं आच्ररेकर यानीही ते कार्य पुढे चालविले. ङाँ. विद्याधर ओक यानीही २२ श्रुतींची मेलोङियम बनविली आहे. बेळगावचेच हरी गोरे यानी पितळेचा रस तयार करून रीड्स बनविण्याचा कारखाना सुरू केला. स्वदेशी चळवळीला प्राधान्य देऊन त्यानी संपूर्ण भारतीय बनावटीचे हार्मोनियम बनविले. कलकत्ता, दिल्ली आणि इतर संगीतपेठांत त्यांच्या हार्मोनियमला मागणी होती. वाद्यसंगीताला आवश्यक स्वरपेट्याही ते उत्तम बनवीत. म्हैसूरच्या महाराजानी त्यांचा या कार्याबद्दल गौरवही केला होता. हरिभाऊ गोरे यांनी चार स्वर असणाऱ्या वाद्यांना षड्ज-पंचम- मध्यमाचा स्वरपुरवठा करणाऱ्या छोट्या तंबोरापेट्याही निर्माण केल्या. पंडित [[पन्नालाल घोष]], पंडित [[व्ही जी. जोग]] या महान वादक कलाकारांनी या सुलभ तंबोरा पेट्यांचा वापर सुरू केला आणि वजनाने हलक्या व प्रवासात सहज नेऊ शकणाऱ्या या वाद्याला प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

==सुप्रसिद्ध पेटीवादक==
पं.विश्वनाथ कान्हेरे ,अजय जोगळेकर, [[अप्पा जळगावकर]] (पुणे), [[अरविंद थत्ते]], आदित्य ओक, एकनाथ ठाकुरदास, केदार नाफडे,  गणपतराव पुरोहित, गुलाम रसुल बशीरखाँ (बडोदा), [[गोविंदराव टेंबे]]  (कोल्हापूर-१८८१-१९५७), गुंडोपंत वालावलकर [[गोविंदराव पटवर्धन,]] चिन्मय कोल्हटकर, चैतन्य कुंटे, जयंत बोस, तन्मय देवचक्के,मिलिंद कुलकर्णी,वरद सोहनी [[तुळशीदास बोरकर]], श्रीराम हसबनीस, दिनकर शर्मा, दीपक मराठे, नन्हेबाबू कुंवर (बिदर), निर्मला काकोडे, ङाॅ. पाबळकर, पी. मधुकर (मुंबई-१९१६-१९६७), पुट्टराज गवई, पुरुषोत्तम वालावलकर (मुंबई), [[पु. ल. देशपांडे]], प्रमोद मराठे, बच्चुभाई भंडारे (मुंबई-१८७८-१९०९), बंडूभैय्या चाैघुले (इंदूर), बबन मांजरेकर, बलदेव मिश्र (वाराणसी), बाबुराव बोरकर (बेळगाव), बाबुसिंह (हैद्राबाद), बाळ माटे, भीष्मदेव चॅटर्जी, [[मनोहर चिमोटे]] (मुंबई), मुनेश्वर दयाल, मोहनलाल, रवींद्र काटोटी, रवींद्र माने, राजाभाऊ कोसके, राजेंद्र वेैशंपायन, रामभाऊ विजापुरे (बेळगाव- १९१७-२०१०), लक्ष्मणसिंंह, वसंत कनकापूर (धारवाड), वासंती म्हापसेकर, विजय घासकडवी, विठ्ठलराव कोरगावकर (बेळगाव-१८८४- १९७४), विनय मिश्र, शेषाद्री गवई,  सारंग कुलकर्णी, सीमा शिरोडकर, सुधांशु कुलकर्णी, सुधीर नायक, अश्विन वालावलकर, [[सुयोग कुंडलकर]], सुवेंदु बॅनर्जी, सोहनलाल, हणमंतराव वाळवेकर (धारवाड), ज्ञानप्रकाश घोष, पुंडलिक कोल्हटकर डोंबिवली

==आाकाशवाणीवर हार्मोनियम==
संवादिनी हे साथीचे वाद्य म्हणून एकोणीसाव्या शतकाच्या आरंभापासून सर्वमान्य झालेले वाद्य आहे. सर्व ख्यालगायकानी या वाद्याला अगदी खुशीने अंगीकारिले. ज्यांचे गायन श्रुतियुक्त असे त्यानीही हार्मोनियम साथीला घेतले आणि गायकांचे कणसुर सहजपणे सामावून घेऊन त्याना जोरकसपणा देण्याचे कामही हार्मोनियमने केले. परंतु मींडकाम करता न येणे, गमक न निघणे अशा काही कारणांमुळे स्वतंत्र वाद्य म्हणून त्याची मान्यता आकाशवाणीने  बाळकृष्ण केसकरांच्या केंद्रीय मंत्रिपदाच्या कारकिर्दीत रद्द केली.  (केसकरांनी चित्रपट संगीत, क्रिकेट समालोचन यांनाही अकाशवाणीवरून बंद केले!) बेळगावचे हार्मोनियमवादक रामभाऊ विजापुरे यानी १९४५ साली हैदराबाद आकाशवाणीवर स्वतंत्र वादनाचा सर्वात पहिला कार्यक्रम केला. निजाम सरकारचे कायदे कानून इतर परगण्यांपेक्षा वेगळे असल्याने हे शक्य झाले. पण इतरत्र कुठेही आकाशवाणीवर हार्मोनियमला मान्यता नव्हतीच. पुण्याचे हार्मोनियमवादक डाँ. पाबळकर, बेळगावचे विठ्ठलराव कोरगावकर यांच्यासारख्यानी स्वतंत्र वादनाच्या मागणीसाठी केंद्रसरकारकडे जोर लावला होता. अनेक वर्षांनंतर (सुमारे २० वर्षांनंतर) त्या प्रयत्नांना यश मिळाले व १९७२मध्ये हार्मोनियमला आकाशवाणीची मान्यता मिळाली. त्यानंतर बऱ्याच वादकांचे स्वतंत्र वादनाचे कार्यक्रम आकाशवाणीच्या विविध केंद्रांवरून प्रसारित झाले. १९७२ आणि ७३ मध्ये रामभाऊ विजापुरे आणि वसंत कनकापूर यांचे धारवाड केंद्रावर अनेकवेळा वादन झाले. त्यानंतर एका वादकाच्या बेसुर वादनामुळे हार्मोनियमवर पुन्हा बंदी आली. त्यानंतर कित्येक वर्षांनी १ एप्रिल २०१८ रोजी बेळगावचे रविंद्र काटोटी यांचा रविवारच्या राष्ट्रीय संगीत प्रसारणात स्वतंत्र संवादिनीवादनाचा कार्यक्रम झाला.

==कर्नाटक संगीतामध्ये संवादिनी==
विद्वान बी. अरुणाचलप्पा, विद्वान टी. चौडय्या, विद्वान नरसिंहय्या, विद्वान पल्लदम वेंकटरमण राव, विद्वान आर. परमशिवन, एस. श्रीनिवास, सी. रामदास अशा अनेकांनी कर्नाटक संगीतासाठी संवादिनीचा प्रभावी उपयोग केला. कर्नाटक संगीत संवादिनीवर सादर करणारे कलाकार आकाशवाणीच्या ग्रेडेशन पासूनही वंचित नव्हते.

==संदर्भ==
१. भारतीय संगीत व संगीतशास्त्र-बा. गं. आचरेकर, महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृति मंङळ

२. विश्व संवादिनी शृंग स्मरणिका ५,६,७ जाने. २०१८

३. स्वरऋणी - लेखिका स्मिता सुनील नाईक

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Harmonium2.jpg|पायपेटी (ऑर्गन) हिच्या भात्याची उघडझाप पायाने केली जाते आणि दोन्ही हाताच्या बोटांनी काळ्या-पांढऱ्या पट्ट्या दाबून सूर निर्माण केले जातात
चित्र:Traditional harmonium played in manhattan apartment.JPG|पारंपरिक लाकडी संवादिनी
चित्र:Harmonium Sint Jacobs Gent.JPG|पायपेटी (मागील बाजू) याचा भाता कसा असतो ते दाखविले आहे.
चित्र:Harmonium.jpg|संवादिनी वाजवताना एक व्यक्ती. एका हाताने भाता चालवून तो दुसऱ्या हाताने संवादिनी वाजवीत आहे
चित्र:Harmonium close up.jpg|संवादिनी-नजीकचे दृष्य
&lt;/gallery&gt;

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:वाद्ये]]</text>
      <sha1>04pnntlcpdrw1ifudxnq76cs6c5pzz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शीशराम ओला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72979</id>
    <revision>
      <id>2709068</id>
      <parentid>2638359</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="fz4kp7lqqduply4wrqhvo12uj0lt42h" xml:space="preserve">'''शीशराम ओला''' ([[जून ३०]], [[इ.स. १९२७]] - [[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१३]]) हे काँग्रेस पक्षाचे नेते आणि खासदार होते. हे [[मे]] [[इ.स. २००९]] पासून [[मनमोहन सिंह]] सरकारमध्ये [[खाणमंत्री]] होते. ते [[इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तिवारी काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून तर [[इ.स. १९९८]], [[इ.स. १९९९]], [[इ.स. २००४]] आणि [[इ.स. २००९]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[राजस्थान]] राज्यातील [[झुनझूनू लोकसभा मतदारसंघ]]ातून निवडून गेले.

{{DEFAULTSORT:ओला, शीशराम}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:तिवारी काँग्रेस नेते]]
[[वर्ग:भारतीय खाणमंत्री]]
[[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:झुनझूनूचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>fz4kp7lqqduply4wrqhvo12uj0lt42h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709069</id>
      <parentid>2709068</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="g6hlho1bgp365idf90favey55vxpaqz" xml:space="preserve">'''शीशराम ओला''' ([[जून ३०]], [[इ.स. १९२७]] - [[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१३]]) हे काँग्रेस पक्षाचे नेते आणि खासदार होते. हे [[मे]] [[इ.स. २००९]] पासून [[मनमोहन सिंह]] सरकारमध्ये [[खाणमंत्री]] होते. ते [[इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तिवारी काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून तर [[इ.स. १९९८]], [[इ.स. १९९९]], [[इ.स. २००४]] आणि [[इ.स. २००९]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[राजस्थान]] राज्यातील [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ]]ातून निवडून गेले.

{{DEFAULTSORT:ओला, शीशराम}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:तिवारी काँग्रेस नेते]]
[[वर्ग:भारतीय खाणमंत्री]]
[[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:झुनझूनूचे खासदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>g6hlho1bgp365idf90favey55vxpaqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सवाई माधवराव पेशवे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73033</id>
    <revision>
      <id>2709164</id>
      <parentid>2045858</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5700" sha1="sxsndhppw76tfrypgjbd1xnyl5wcf3b" xml:space="preserve">{{इतिहासलेखन}}
{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = सवाई माधवराव पेशवे
| पदवी = 
| चित्र = Madhav Rao Narayan, the Maratha Peshwa with Nana Fadnavis and Attendants (cropped).jpg
| चित्र_शीर्षक = सवाई माधवराव पेशवे (चित्रकार: [[जेम्स वेल्स (चित्रकार)|जेम्स वेल्स]]; चित्रनिर्मिती: इ.स. १७९२)
| राजध्वज_चित्र = 
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = 
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ = इ.स. १७८२ - इ.स. १७९५
| राज्यारोहण = 
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = 
| राजधानी = 
| पूर्ण_नाव = माधवराव नारायणराव भट(पेशवे)
| इतर_पदव्या = 
| जन्म_दिनांक = इ.स.१८ एप्रिल   १७७४
| जन्म_स्थान = [[किल्ले पुरंदर]], [[मराठा साम्राज्य]]
| मृत्यू_दिनांक = इ.स. १७९५
| मृत्यू_स्थान = [[शनिवारवाडा]], [[पुणे]], [[मराठा साम्राज्य]]
| पूर्वाधिकारी = [[नारायणराव पेशवे]]
| राजपद_वारस = 
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[दुसरा बाजीराव]]
| वडील = [[नारायणराव पेशवे]]
| आई = गंगाबाई
| पत्नी = यशोदाबाई
| इतर_पत्नी = राधाबाई
| पती = 
| इतर_पती = 
| संतती = 
| राजवंश = [[पेशवे]]
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = 
| राजचलन = 
| तळटिपा = 
|}}
'''सवाई माधवराव''' किंवा '''माधवराव नारायण''' (अन्य नामभेद: '''दुसरा माधवराव''') (जन्मः इ.स. १७७४ ; [[किल्ले पुरंदर]], [[मराठा साम्राज्य]]  - मृत्यू :इ.स. १७९५ ; [[शनिवारवाडा]], [[पुणे]], [[मराठा साम्राज्य]]) हा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा]] [[पेशवा]], अर्थात पंतप्रधान होता. याने इ.स. १७८२ ते इ.स. १७९५ या काळात मराठ्यांच्या पेशवाईची सूत्रे सांभाळली. [[रघुनाथराव पेशवे|रघुनाथरावाच्या]] कारस्थानातून हत्या झालेल्या पेशवा [[नारायणराव पेशवे|नारायणरावाचा]] हा पुत्र होता. सातारा दरबाराच्या  संकेतांनुसार पदारूढ पेशव्याचा पुत्र पुढील वारसदार ठरत असल्यामुळे, माधवराव नारायणाचा पेशवेपदावर कायदेशीर हक्क होता. परंतु नारायणरावाच्या हत्येनंतर पेशवाईवर हक्क सांगणाऱ्या रघुनाथरावाला पुणे दरबारातील [[बारभाई|बारभाईंनी]] पेशवेपदापासून [[बारभाई कारस्थान|दूर ठेवले]] व माधवराव नारायणास साताऱ्याच्या छत्रपतींकडून पेशवाईची वस्त्रे देववून पेशवेपदावर बसवले. पदारूढ होतेवेळेस माधवराव नारायण अल्पवयीन असल्यामुळे आरंभी [[नाना फडणवीस]] कारभारी म्हणून कामकाज पाहत होते.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:सवाई माधवरावाचे मोडी पत्र.JPG|सवाई माधवरावाचे मोडी पत्र
चित्र:Madhav Rao Narayan, the Maratha Peshwa with Nana Fadnavis and Attendants.jpg|[[नाना फडणवीस|नाना फडणवीसांबरोबर]] बसलेले सवाई माधवराव पेशवे
&lt;/gallery&gt;

{{विस्तार}}
{{मराठा साम्राज्य}}
{{पेशवे}}
{{पुणे}}
{{DEFAULTSORT:पेशवा,माधवराव नारायण}}
[[वर्ग:पेशवे]]
[[वर्ग:मराठी राजे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]]
[[वर्ग:इ.स. १७७४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १७९५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>sxsndhppw76tfrypgjbd1xnyl5wcf3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वसईचा किल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73434</id>
    <revision>
      <id>2709166</id>
      <parentid>2693534</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13839" sha1="9i4y1hgi3k80hkejbv3f0uro688lvzi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = वसई किल्ला
| चित्र = Vasaifort.jpg
| चित्रशीर्षक = महादरवाजा 
| चित्ररुंदी = 200px
| उंची =समुद्रसपाटीलगत 
| श्रेणी = सोपी
| प्रकार = भुईकोट किल्ला
| ठिकाण = [[पालघर जिल्हा|पालघर]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = 
| अवस्था = व्यवस्थित
| गाव = [[वसई]]
}}
'''वसईचा किल्ला''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] [[वसई]]जवळ असणारा एक [[भुईकोट किल्ला]] असून तो समुद्रकिनाऱ्यालगत बांधलेला आहे. भारत सरकारने या किल्ल्याला दिनांक [[२६ मे]], [[इ.स. १९०९]] रोजी [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Thana/scan0001.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=११ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307132432/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Thana/scan0001.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==रचना==
तीन बाजूंनी [[समुद्र]] आणि दलदलीने वेढलेला आणि एका बाजूने वसई गावाकडे उघडणारा अशी किल्ल्याची रचना आहे. किल्ल्याला दोन प्रमुख प्रवेशद्वारे असून एक जमिनीच्या दिशेने (गावाकडे) आणि दुसरे बंदराच्या दिशेने आहे. किल्ल्याच्या चोहीबाजूंनी पूर्वी तट होते आणि तटांची उंची ३० फुटांच्या वर होती.&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot;&gt;{{cite book |title=Thana District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thane/places_Bassein.html |publisher=Government of Maharashtra |series=Gazetteer of India}}&lt;/ref&gt;

==बुरूज==
किल्ल्याला एकूण दहा [[बुरूज]] आहेत. नोस्सा सिन्होरा दोरेमेदिया, रैस मागो, सेंट गोंसोले, माद्रद दीय, एलिफांत, सेंट पेद्रू, सेंट पॉल्स, सेंट सेबस्तियन आणि दहावा सेंट सेबस्तियन कावलिरो बुरूज, अशी या बुरुजांची नावे होती.&lt;ref name=&quot;marathe&quot;&gt;{{cite book |last=मराठे |first=प्रमोद |title=किल्ले वसई |year=२००८ |publisher=डायमंड पब्लिकेशन्स |isbn=9788184830880}}&lt;/ref&gt; बुरुजांवर तोफा आणि बंदुका ठेवल्या जात. प्रत्येक बुरुजावर आठ सैनिक, त्यांचा एक कप्तान असे पथक तैनात असे. [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांशी]] झालेल्या [[वसईची लढाई|वसईच्या लढाईत]] सेंट सेबस्तियन बुरूज सुरूंगाने उडवून मराठ्यांच्या फौजा आत शिरल्याचे सांगितले जाते.&lt;ref name=&quot;marathe&quot; /&gt;

==अंतर्गत रचना==
[[चित्र:Map of Bassein from Portuguese Atlas (1630).jpg|thumb|left|250px|वसईच्या किल्ल्याचा [[पोर्तुगीज भारत|पोर्तुगीज]] नकाशा (इ.स. १६३०).]]
किल्ल्याच्या आतील भागात दोन मुख्य दरवाजे असून सेंट जॉन बुरुजाच्या बाजूला बंदराच्या दिशेने उघडणारा दर्या दरवाजा आहे.&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot; /&gt; किल्ल्यात न्यायालय, तीन चर्च, हॉस्पिटल, कारागृह, दारूचे कोठार वगैरे विशेष इमारती असून बाकी इमारतींचे अवशेषही दिसून येतात. किल्ल्यात चोर वाटा आणि काळोखी चक्री जिने आहेत. महादेवाचे आणि वज्रेश्वरीचे मंदिरही आहे. मराठ्यांनी किल्ला जिंकून घेतल्यावर बुरुजांना मराठी नावे दिली होती.&lt;ref name=&quot;marathe&quot; /&gt; [[कोकण|कोकणातला]] बंदरावर स्थित असा हा किल्ला तत्कालीन राजवटींना समुद्रावर आणि व्यापारावर लक्ष ठेवण्याच्या कामी अतिशय उपयुक्त असावा असा अंदाज बांधता येतो. तरीही [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] हातात असताना या किल्ल्याचा म्हणावा तसा वापर झालेला दिसत नाही.

हा मूळचा किल्ला मुसलमानी पद्धतीने बांधलेला असला तरी पोर्तुगीजांनी त्याची बरीचशी मोडतोड करून युरोपीय पद्धतीच्या स्थापत्यशास्त्राचा वापर करून किल्ल्याची पुनर्बांधणी केल्याचे दिसते. अर्धगोलाकार कमानींचे दरवाजे, खिडक्या, सज्जे, बुरूज रोमन स्थापत्यशास्त्राचा वापर करून बांधल्याचे दिसते. इंग्रजांच्या हाती लागल्यावर किल्ल्याची व्यवस्था चांगली राखली गेली नाही. दलदल आणि त्यात माजणारे रान यामुळे किल्ल्याची पडझड होत होती. त्यात सन १८६० मध्ये इंग्रजांनी हा किल्ला एका इंग्रज अधिकाऱ्याला, कर्नल लिटलवूडला भाड्याने दिला. त्याने किल्ल्यात उसाची शेती केली आणि साखर कारखाना उभारण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी लागणारा खर्च भागवण्यासाठी त्याने किल्ल्यातील दगड लोकांना विकण्यास सुरुवात केली. यामुळे किल्ल्याला अधिक हानी पोहोचली.&lt;ref name=&quot;gazetteer&quot; /&gt;

==सद्यस्थिती==
[[चित्र:Statue of Chimaji Appa.jpg|right|thumb|250px|[[वसई]]च्या किल्ल्यातील [[चिमाजी अप्पा|चिमाजी अप्पांचा]] पुतळा]]
किल्ल्याचे अवशेष आणि किल्ल्याची व्यवस्था स्वातंत्र्योत्तर काळातही फारशी राखली गेली नाही. अनेक वर्षे हा किल्ला दुर्लक्षितच राहिला. सुयोग्य व्यवस्था राखली न गेल्याने जागोजागी माजलेले रान, तट फोडून बाहेर आलेली झाडांची मुळे, दलदल यामुळे किल्ल्याची आणखीनच दुर्दशा होत गेली. १५-२० वर्षांपूर्वी किल्ल्याच्या बऱ्याचशा परिसरात मानवी संचार शक्य नव्हता. गेल्या काही वर्षांत उभारला गेलेला [[चिमाजी अप्पा|चिमाजी आप्पांचा]] पुतळा व स्मारक आणि भारतीय पुरातत्त्व खात्याने या किल्ल्याची व्यवस्था हाती घेऊन थोडी डागडुजी आणि रानाची साफसफाई केल्याने या उपेक्षित किल्ल्याकडे लोकांचे थोडेफार लक्ष वळले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fort Bassein (Vasai Fort) |url=https://asimumbaicircle.gov.in/fort_bassein.html |website=Archaeological Survey of India - Mumbai Circle }}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; तरीही ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या असलेल्या [[मुंबई]]जवळच्या या किल्ल्याला पर्यटन स्थळ बनवावे या दृष्टीने भक्कम प्रयत्न होणे आवश्यक आहेत. किल्ल्याच्या राहिलेल्या अवशेषांची डागडुजी करून, भिंती, बुरूज, तट यांची साफसफाई करून, जागोजागी ऐतिहासिक माहिती देणाऱ्या पाट्या लावून, पर्यटकांसाठी विश्रांती व्यवस्था करून या किल्ल्याकडे लोकांचे लक्ष वेधणे आणि एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक वारसा जपणे शक्य आहे.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Vasai-fort-ruins.jpg|वसईच्या किल्ल्याचे भग्नावशेष
File:Bassein Fort corner.jpg
File:Bassein Fort watchtower.jpg|टेहळणीचा मनोरा
File:Bassein Fort embellishment.jpg
File:Bassein Fort entrance.jpg| प्रवेशद्वार
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== अधिक वाचन ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[वसई परिसरातील दुर्ग]] - [[श्रीदत्त राऊत]]

==हे सुद्धा पहा==
*[[वसईची लढाई]]
*[[वसईचा तह]]

{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{विस्तार-किल्ला}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]]
[[वर्ग:वसई]]</text>
      <sha1>9i4y1hgi3k80hkejbv3f0uro688lvzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गणेश दामोदर सावरकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74044</id>
    <revision>
      <id>2709138</id>
      <parentid>2677442</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30306" sha1="bqyp0588t1yqddtk2xwgifzqtpwhddr" xml:space="preserve">{{बदल}}{{विकिकरण}}
{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र
| नाव = '''गणेश दामोदर सावरकर'''
| चित्र = Savarkar Ganesh Damodar.JPG
| चित्र रुंदी = 150px
| चित्र शीर्षक = 
| टोपणनाव = बाबाराव 
| जन्मदिनांक = [[जून १३]], [[इ.स. १८७९|१८७९]]
| जन्मस्थान = [[भगूर]], [[नाशिक जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक = [[मार्च १६]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] 
| मृत्युस्थान = [[सांगली]],[[महाराष्ट्र]]
| चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]]
| संघटना = [[अभिनव भारत]]&lt;/br&gt;[[मित्रमेळा]]
| पत्रकारिता लेखन = 
| पुरस्कार = 
| स्मारके = 
| धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]]
| प्रभाव = [[शिवाजी महाराज]], [[लोकमान्य टिळक]]
| प्रभावित = 
| वडील नाव = दामोदर सावरकर
| आई नाव = राधाबाई सावरकर  
| पती नाव = 
| पत्नी नाव = यशोदा उर्फ येसूताई
| अपत्ये = नाहीत.
| स्वाक्षरी चित्र = 
| तळटिपा = 
}}

'''{{लेखनाव}}''' उर्फ बाबाराव सावरकर ([[जून १३]], [[इ.स. १८७९|१८७९]], [[मार्च १६]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]) हे भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=P5ljAAAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;redir_esc=y|title=यशपाल, पुनर्मूल्यांकन|date=2004|publisher=शिल्पायन|isbn=978-81-87302-41-4|language=hi}}&lt;/ref&gt;

सावरकर घराणे मूळचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र राज्याच्या]] [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[चिपळूण|चिपळूण तालुक्यात असलेल्या]] गुहागर पेट्यामधील [[पालशेत]] येथील होते. त्या परिसरातील [[सांवर|सांवरीच्या]] झाडांवरून काही जणांना सांवरवाडीकर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कालांतराने सांवरवाडीकरचे सावरकर झाले. पुढे कामानिमित्त काही मंडळी [[कोकण]] सोडून घाटावर स्थाईक झाली. [[बाळाजी बाजीराव पेशवे]] यांच्या काळात केलेल्या पराक्रमामुळे पेशव्यांनी नारायण दीक्षित (सावरकर) आणि त्यांचे स्नेही धोपावकर यांना [[नाशिक|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[भगूर]] गावाच्या जवळ असलेल्या राहुरी गावाची जहागीर दिली. घाटावर स्थाईक झालेल्या सावरकर घराण्यातील नारायण दीक्षित (सावरकर) यांच्यापासून दामोदरपंत सावरकर हे सातव्या [[पिढी|पिढीतील]] वंशज होते. दामोदरपंतांचे शिक्षण मॅट्रिकपर्यंत झाले होते. भगूर परिसरात त्यांच्या इतके शिकलेले अन्य कोणीही नसल्याने त्यांना विशेष मान होता. पिढीजात [[जहागीर]] सांभाळणे आणि [[सावकारी]] हे त्यांचे व्यवसाय होते. 

दामोदरपंत सावरकर यांचा विवाह मनोहर घराण्यातील राधाबाई यांच्याशी झाला. लग्नानंतर त्यांना दोन मुले झाली पण ती वाचली नाहीत. त्यानंतर या जोडप्याला तीन मुले व एक मुलगी अशी चार अपत्ये झाली. दि. १३-जून-१८७९ रोजी {{लेखनाव}} उर्फ बाबा यांचा जन्म झाला, दि. २८-मे-१८८३ रोजी [[विनायक दामोदर सावरकर|विनायक]] उर्फ तात्या आणि नंतर साधारण तीन तीन वर्षांनी माई (नंतरच्या माई काळे) आणि नारायण उर्फ बाळ सावरकर यांचा जन्म झाला.

==बालपण==
बाबारावांचे बालपण भगूर गावात गेले. लहानपणापासून बाबाराव हुशार, अभ्यासू, संघटनकुशल, सततोद्योगी होते. तसेच [[बुद्धिबळ|बुद्धिबळ]], [[आट्यापाट्या]], [[विटी-दांडू]], [[धनुष्य]]-[[बाण]] चालविणे वगैरे विविध खेळातही ते पटाईत होते. लहानपणी बाबांना विविध प्रकारच्या रोगांनी सताविले. त्यात २०-२१ दिवस मुदतीचा ताप ([[विषमज्वर]]) हा नित्याचाच असे आणि बाबांना [[विंचू]] दंशही खूपदा (सुमारे २०० वेळा) झाला. थोडे मोठे झाल्यावर वडील दामोदरपंतांच्या देखरेखीखाली बाबाराव [[तलवार]] आणि [[बंदूक|बंदूकही]] उत्तम प्रकारे चालवायला शिकले. वडील, मामा आणि तात्याराव [[कविता]] करीत असत पण बाबांना कवितेची आवड नव्हती. वडिलांना आवड असल्याने त्यांनी घरी [[गाय]]-[[बैल]], [[कुत्रा]] पाळलेले होते. तसेच घरी फुलझाडेही खूप लावली होती. बाबारावांनी वडिलांकडून टापटीप, अभ्यास, सगळ्यांशी मिळून राहणे, हे गुण घेतले. तर आईकडून [[स्वयंपाक]] करायला ते शिकले. आईच्या अकाली निधनानंतर बाबाराव काही काळ आपल्या घरी स्वतःच स्वयंपाक करीत असत.

==शिक्षण / व्यासंग==
घरच्या परिस्थितीमुळे आणि कुटुंबाच्या जबाबदारीमुळे बाबारावांचे शालेय शिक्षण मॅट्रिकच्या आतच उरकले पण [[योगविद्या]], [[वैद्यक|वैद्यकाचा]] नाद असल्याने त्या अनुषंगाने त्यांनी अनेक पुस्तकांचे वाचन केले. ते स्वतः अनेक प्रकारची औषधेही तयार करीत असत. [[ज्योतिष|फलज्योतिष्य]], [[शरीर सामुद्रिक]], [[हस्त सामुद्रिक]], मंत्रशास्त्र, [[योग]], [[वेदान्त]] अशा शास्त्रांचा सखोल अभ्यास त्यांनी केला. ते स्वतः चांगले गात असत तसेच [[तबला]] आणि [[सतार]] वाजवू शकत असत. त्यांच्या संग्रहात इतिहास, राजकारण, राज्यशासन, भाषा, सैन्यव्यवहार, धर्म, तत्त्वज्ञान, चरित्रे, संघटनशास्त्र, कला, इ. अनेक विषयांची हजारो पुस्तके होती, त्यांचा सखोल अभ्यास बाबारावांनी केला होता.

===लेखन===
* राष्ट्रमीमांसा व हिंदुस्थानचे राष्ट्रस्वरूप, '''दुर्गातनय''' या टोपणनावाने [[वाराणसी|काशी]] येथे लिहिले, १९३४ साली प्रकाशन.
* हिंदुराष्ट्र - पूर्वी-आता-पुढे
* शिवरायांची आग्ऱ्यावरील गरुडझेप
* वीरा-रत्‍न-मंजुषा
* ख्रिस्तपरिचय अर्थात ख्रिस्ताचे हिंदुत्व
* धर्म कशाला हवा ?
* मोपल्यांचे बंड&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=HZSUZYStfmIC&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;redir_esc=y|title=Hindī upanyāsa kośa: 1917-1936|last=Gopāla|date=1968|publisher=Grantha Niketana|language=hi}}&lt;/ref&gt;
* वीर बैरागी, मूळ हिंदी भाषेतील पुस्तकावरून भाषांतरित केलेले पुस्तक
*पत्रलेखन
*१८५७चा स्वतंत्र्यसंग्रम

===प्रकाशन===
* नेपाळी आंदोलनाचा उपक्रम
* संघटन संजीवनी
* भयसूचक घंटा

===स्फुट लेख===
केसरी (पुणे), लोकमान्य (मुंबई), महाराष्ट्र (नागपूर), सकाळ (मुंबई), आदेश (नागपूर), वंदे भारतम्‌ (मुंबई), मराठा (इंग्रजी, पुणे), श्रद्धानंद (पुणे), प्रजापक्ष (अकोला), विक्रम (सांगली) इ. वृत्तपत्रात बाबारावांनी वेळोवेळी, विविध विषयांवर लेख लिहिले.

==बाबाराव सावरकरांचे गाजलेले पुस्तक - ख्रिस्त परिचय अर्थात ख्रिस्ताचे हिंदुत्व== 
‘येशू ख्रिस्त हे तामिळी हिंदू होते. तसेच ते जन्माने विश्‍वकर्मा ब्राह्मण होते. ख्रिश्‍चन धर्म हा हिंदू धर्माचाच एक भाग आहे‘, असे विचार स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोर सावरकर यांचे बंधू गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर यांनी &quot;ख्रिस्त परिचय‘ नावाच्या १९४६ साली प्रकाशित झालेल्या एका पुस्तकात मांडले होते. हे पुस्तक २६-२-२०१६ रोजी पुनःप्रकाशित करण्यात आले. ‘ओल इंडिया ट्रू ख्रिश्चन काउ या संस्थेने या पुस्तकाविरुद्ध मुंबई हायकोर्टात धाव घेऊन पुस्तकाची प्रत्येक प्रत जप्त करण्याची मागणी केली आहे.{{संदर्भ हवा}}

==लग्न==
आईच्या अकाली निधनानंतर १८९६ साली बाबारावांचे लग्न झाले. लग्नानंतर त्यांनी पत्‍नीचे नाव यशोदा ठेवले. तात्यारावांसह अनेकजण त्यांना येसू वहिनी म्हणत. येसूवहिनी तात्यारावांच्या आणि नारायणरावांच्या प्रेरणास्थान होत्या. बाबारावांना दोन मुले झाली पण दोघेही फार काळ राहू शकली नाही.

==क्रांतिकार्य==
तात्याराव आणि मित्रांनी १८९९ च्या नोव्हेंबर महिन्यात '''राष्ट्रभक्तसमूह''' नावाची एक गुप्त संस्था स्थापन केली. सुरुवातीला बाबारावांना या संस्थेबद्दल काहीच माहिती नव्हती. मात्र नंतर त्यांना माहिती मिळाल्यावर बाबांनी या संस्थेसाठी काम सुरू केले. गुप्त संस्थेत तरुणांना प्रवेश देण्यापूर्वी त्यांची मानसिक तयारी पाहण्यासाठी दि. १-जानेवारी-१९०० या दिवशी '''मित्रमेळा''' नावाची संस्था उघडपणे सुरू करण्यात आली. बाबाराव मित्रमेळा संस्थेचे कार्यवाह होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=vlg_AAAAMAAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;redir_esc=y|title=Bhāratīya krāntikārī āndolana kā itihāsa|last=Gupta|first=Manmath Nath|date=1966|publisher=Ātmārāma|language=hi}}&lt;/ref&gt; मित्रमेळा संस्थेतर्फे गणेश उत्सव, शिवजयंतीसह इतर थोरांच्या [[जयंती|जयंत्या]] साजऱ्या करणे, सार्वजनिक (प्रकट) भाषणांचे आयोजन करणे, कविता, [[पोवाडा|पोवाडे]] म्हणणे आदी प्रकारे तरुणांना प्रोत्साहन देण्याचे काम हाती घेण्यात आले. बाबारावांनी संस्थेतील तरुणांना मार्गदर्शन मिळावे म्हणून [[बाळ गंगाधर टिळक|लोकमान्य टिळकांसह]] अनेकांना वेळोवेळी [[नाशिक]] येथे आमंत्रण दिले. 

बाबांच्या प्रयत्‍नांनी राष्ट्रीय चळवळीचे केंद्र म्हणून नाशिक ओळखले जाऊ लागले. १९०४ साली मित्रमेळाची गुप्त संस्था म्हणून '''अभिनव भारत''' संस्था स्थापन करण्यातही बाबांचा पुढाकार होता. अभिनव भारत ही जहालवाद्यांची संस्था होती. त्यातील लोकांचा पूर्ण स्वातंत्र्य हाच ध्यास होता आणि त्यासाठी काहीही करण्याची तयारी असलेल्या तरुणांनाच त्यात प्रवेश दिला जात असे. या दोन संस्थांशिवाय बाबारावांच्या पुढाकारानेच १९०३ साली '''मित्रसमाज''' नावाची विद्यार्थ्यांची संस्था आणि १९०५ साली '''आत्मनिष्ठ युवतीसंघ''' नावाची स्त्रियांची संघटना स्थापन करण्यात आली. या सर्व संस्था आपापल्या कार्यक्षेत्रात स्वदेशीचा पुरस्कार करणाऱ्या होत्या आणि यातील निवडक मंडळींना अभिनव भारतशी जोडले जात असे.

२०-जुलै-१९०५ रोजी [[वंगभंग चळवळ|वंगभंगची]] अधिकृत घोषणा झाली. त्यानंतर याचा विरोध म्हणून सर्वत्र विदेशीचा बहिष्कार - होळी, स्वदेशीचा पुरस्कार सुरू झाला. बाबाराव नाशिक येथून आणि तात्याराव [[पुणे]] येथून ही चळवळ चालवीत. सशस्त्र क्रांतीचा प्रचारही गुप्तपणे सुरू करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/know-about-ganesh-savarkar-who-conspired-killing-of-congress-leader-maulana-azad-2938219.html|title=गणेश सावरकर क्या सचमुच मौलाना आज़ाद को मारना चाहते थे?|website=News18 India|access-date=2021-06-13|archive-date=2021-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613101707/https://hindi.news18.com/news/knowledge/know-about-ganesh-savarkar-who-conspired-killing-of-congress-leader-maulana-azad-2938219.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==अभियोग==
सरकारी यंत्रणा बाबारावांच्या पाळतीवर होतीच. त्यातच बाबाराव [[मुंबई|मुंबईला]] गेले आणि क्षुल्लक वादात सापडले. त्यावरून चौकशी करून बाबांना दि. २८-फेब्रुवारी-१९०९ रोजी मुंबईत अटक करण्यात आली. नंतर त्यांना नाशिकला नेण्यात आले. सखोल चौकशीअंती बाबांच्या घरी आक्षेपार्ह बऱ्याच गोष्टी आढळल्याने त्यांच्यावर तत्कालीन दंडविधानाच्या ''कलम १२१ आणि १२४ अ'' अंतर्गत खटला दाखल करण्यात आला. दि.०८ जून इ.स. १९०९ रोजी बाबारावांना [[जन्मठेप|जन्मठेपेची]] - काळ्यापाण्याची शिक्षा आणि सर्व मिळकतीच्या जप्तीची शिक्षा तसेच [[सश्रम कारावास|सश्रम कारावासाची]] शिक्षा ठोठाविण्यात आली. काळ्यापाण्याची शिक्षा [[अंदमान आणि निकोबार|अंदमान]] येथे भोगावयाची होती. ही शिक्षा सुनाविल्यावर थोड्याच काळात बाबारावांनी उच्च न्यायालयात फेर निर्णयासाठी याचिका दाखल केली. पण यथावकाश त्याचाही निकाल बाबांच्या विरुद्धच लागला आणि जुनी शिक्षा कायम करण्यात आली.

==परिणाम==
बाबारावांना जन्मठेपेची शिक्षा झाल्याचे [[लंडन]] मध्ये असलेल्या भारतीयांना समजले. तात्याराव आणि सहकारी ब्रिटिश सरकारला कशी अद्दल घडवावी यावर विचार करीत होते. तोच एकीकडे [[मदनलाल धिंग्रा]] याने वंगभंगसाठी जबाबदार असलेल्या [[कर्झन वायली|कर्झन वायलीवर]] दि. ०१ जुलै इ.स. १९०९ रोजी गोळ्या झाडून त्याचा वध केला. तर दुसरीकडे नाशिकमधील अभिनव भारतचे सदस्य गुप्तपणे एकत्र आले आणि [[अनंत कान्हेरे]], अण्णा कर्वे आणि विनायक देशपांडे यांनी बाबारावांना शिक्षा होण्यास जबाबदार असलेला मुख्य अधिकारी म्हणून [[आर्थर मॅसन टिपेट्स जॅक्सन|जॅक्सनचा]] वध दि. २१ डिसेंबर इ.स. १९०९ रोजी केला. याशिवाय देशभर हरेक मार्गाने निषेध झाले.

==अंदमान==
काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगण्यासाठी इ.स. १९११ साली अंदमानला पाठविण्यात आले. अंदमान येथील शिक्षा अतिशय कठोर स्वरूपाची होती. बाबाराव रोज मरण यातना भोगत. त्यातच तात्यारावांनाही काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली आणि त्यांचीही रवानगी अंदमानला करण्यात आली. बाबारावांचे धाकटे बंधू नारायणराव यांनी आपल्या दोन्ही वडील बंधूंची सुटका व्हावी म्हणून अनेकांना भेटून, निवेदने देऊन प्रयत्‍न चालविले. अखेर इ.स. १९२१ साली दोन्ही सावरकर बंधूंची अंदमान मधून सुटका झाली पण एकूण शिक्षेचा काळ संपला नसल्याने त्यांना भारतातील विविध ठिकाणच्या तुरुंगात पाठविण्यात आले. बाबारावांची तब्येत साथ देत नाही असे पाहून इ.स. १९२२ साली त्यांची शिक्षा संपल्याचे घाईने कळविण्यात आले.

==निधन==
शिक्षा संपल्यानंतर बाबांची प्रकृती साथ देत नसतांनाही त्यांनी आपले पूर्वीचे कार्य नव्या जोमाने सुरू केले. त्यांचे लिखाण, वाचन, प्रकाशनाचे कामही वाढले. अनेक तरुणांना प्रोत्साहन देऊन सशस्त्र क्रांतीशिवाय पर्याय नसल्याचे त्यांना पटवून दिले. क्रांतिकार्य अव्याहतपणे सुरू असतांनाच दि. १६-मार्च-१९४५ रोजी बाबाराव सावरकर यांचे सांगली(महाराष्ट्र) येथे निधन झाले.

==स्मारक==
सांगली शहरातील गावभाग सांगली येथे नदी किनारी एका इमारतीत बाबाराव सावरकर यांचे एक स्मारक आहे. स्मारका मध्ये क्रांतीवीर बाबाराव सावरकर यांची भव्य पंच धातूने बनलेली मूर्ती आहे.या वास्तूचे उदघाटन तत्कालीन खासदार मा.अटल बिहारी वाजपेयजी यांच्या हस्ते झाले होते.शिवभक्त भालजी पेंढारकर हे या समितीचे पहिले अध्यक्ष होते.हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे ,शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या प्रमाणे अनेक मान्यवरांनी या स्मारकाला भेटी दिल्या आहेत.प्रत्येक सावरकर प्रेमींनी दर्शन घ्यावे असे हे स्मारक आहे.

==बाबाराव सावरकरांसंबंधी पुस्तके==
* क्रांतिकारक बाबाराव सावरकर (लेखक दुर्गेश परुळकर)
* क्रांतिवीर बाबाराव सावरकर, लेखक द. न. गोखले
* त्या तिघी (सावरकर बंधूंच्या पत्‍नी येसूवहिनी (बाई), यमुना(माई) आणि शांता(ताई) यांच्यावरील कादंबरी (लेखिका डॉ. शुभा साठे)

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Savarkar Ganesh Damodar.JPG|{{लेखनाव}}
चित्र:Savarkar Yashoda Ganesh.JPG|यशोदा उर्फ येसुवहिनी गणेश सावरकर 
चित्र:Savarkar Vinayak Damodar.JPG|[[विनायक दामोदर सावरकर]]
चित्र:Savarkar Yamuna Vinayak.JPG|यमुना उर्फ माई विनायक सावरकर
चित्र:Savarkar Narayan Damodar.JPG|नारायण उर्फ बाळ दामोदर सावरकर
चित्र:Savarkar Shantabai Narayan.JPG|शांताबाई नारायण सावरकर 
&lt;/gallery&gt;

==संदर्भ==


{{DEFAULTSORT:सावरकर, गणेश दामोदर}}
[[वर्ग:इ.स. १८७९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]]
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:मराठी साहित्यिक]]
[[वर्ग:मराठी व्यक्ती]]</text>
      <sha1>bqyp0588t1yqddtk2xwgifzqtpwhddr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शरद बाबू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74902</id>
    <revision>
      <id>2709015</id>
      <parentid>2538966</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2709015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8207" sha1="7vboyd6lwdlo3mxe4nb4my2ijivreie" xml:space="preserve">'''सत्यम बाबू दिक्षितुलू''' तथा '''शरद बाबू''' ([[३१ जुलै]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[२२ मे]], [[इ.स. २०२३|२०२३]]) हा मुख्यत्वे [[तमिळ चित्रपट|तमिळ]] आणि [[तेलुगू चित्रपट|तेलुगू चित्रपटसृष्टीत]] काम करणारा एक भारतीय अभिनेता होता. त्याने तमिळ, तेलुगू, [[कन्नड चित्रपट|कन्नड]], तसेच काही [[मल्याळम चित्रपट|मल्याळम]] आणि [[हिंदी चित्रपट|हिंदी]] चित्रपटांसह ३०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले. त्याला आठ राज्यस्तरीय [[नंदी पुरस्कार]] मिळाले होते.

सुमारे पाच दशकांच्या अभिनय कारकीर्दीत शरद बाबू त्याच्या उंची, आकर्षक रूप आणि हसऱ्या चेहऱ्यासाठी ओळखला जात असे.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-05-22 |title=Sarath Babu no more {{!}} An actor with a compelling screen presence and sartorial elegance |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/sarath-babu-no-more-an-actor-with-a-compelling-screen-presence-and-sartorial-elegance/article66880329.ece |access-date=2023-05-23 |issn=0971-751X |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523065733/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/sarath-babu-no-more-an-actor-with-a-compelling-screen-presence-and-sartorial-elegance/article66880329.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Despite his transition over years, his smile was always constant: KS Ravikumar on Sarath Babu |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2023/may/22/despite-his-transition-over-years-his-smile-was-always-constant-ks-ravikumar-onsarath-babu-43726.html |access-date=2023-05-23 |website=CinemaExpress |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523224503/https://www.cinemaexpress.com/tamil/news/2023/may/22/despite-his-transition-over-years-his-smile-was-always-constant-ks-ravikumar-onsarath-babu-43726.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तो पडद्यावरील प्रभावी उपस्थितीसाठी ओळखला जात असे, विशेषतः ज्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी एकत्र काम केले तेथे [[रजनीकांत]] सोबतची त्याची मैत्री विशेष प्रसिद्ध झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Rajinikanth mourns demise of Sarath Babu: 'I have lost my dear friend…' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/rajinikanth-mourns-demise-of-sarath-babu-i-have-lost-my-dear-friend-8623452/ |access-date=2023-05-23 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523161022/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/rajinikanth-mourns-demise-of-sarath-babu-i-have-lost-my-dear-friend-8623452/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; त्याने अनेक चित्रपटांमध्ये [[कमल हासन]] सोबतही काम केले होते.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-05-22 |title=Actor Sarath Babu dies after a prolonged illness |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/actor-sarath-babu-dies-after-a-prolonged-illness/article66880288.ece |access-date=2023-05-23 |issn=0971-751X |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523072853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/actor-sarath-babu-dies-after-a-prolonged-illness/article66880288.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
शरद बाबूचा जन्म [[३१ जुलै]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी ''सत्यम बाबू दिक्षितुलू'' म्हणून झाला.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=31 July 2015|title=నేడు నటుడు శరత్ బాబు పుట్టినరోజు|url=https://www.andhrajyothy.com/telugunews/abnarchievestorys-135369|url-status=live|website=[[आंध्र ज्योती]]|access-date=1 May 2021|archive-date=12 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512173225/https://www.andhrajyothy.com/telugunews/abnarchievestorys-135369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=3 February 2019|title=Yesteryear actress Rama Prabha claims her ex Sarath Babu cheated her|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/yesteryear-actress-rama-prabha-claims-her-ex-sarath-babu-cheated-her-1445880-2019-02-03|url-status=live|access-date=2021-05-01|website=India Today|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709192904/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/yesteryear-actress-rama-prabha-claims-her-ex-sarath-babu-cheated-her-1445880-2019-02-03}}&lt;/ref&gt; [[इ.स. १९८०|१९८० च्या दशक]]ात तो तेलुगू अभिनेत्री [[रमा प्रभा]] हिच्यासोबत लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये होता. [[इ.स. १९८८|१९८८]] मध्ये दोघे वेगळे झाले आणि रमा प्रभा हिने शरद बाबूवर फसवणूक करून [[चेन्नई]] येथील आपली मालमत्ता बळकावल्याचा आरोप केला. शरद बाबूने हे आरोप फेटाळून लावले परंतु रमा हिच्यासोबत संबंध असल्याचे मान्य केले. तथापि, इतरांची मालमत्ता बेकायदेशीरपणे बळकावण्याचा आपला कोणताही हेतू नव्हता असे त्याने स्पष्ट केले. रमा हिच्याशी संबंध प्रस्थापित झाले तेव्हा आपण तिच्यापेक्षा वयाने खूप लहान होतो असेही त्याने नमूद केले.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sarath Babu blasts Rama Prabha for cheating accusation: I was born with a silver spoon |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/sarath-babu-blasts-rama-prabha-for-cheating-accusation-i-was-born-with-a-silver-spoon-1449652-2019-02-06 |access-date=2023-05-23 |website=India Today |language=en |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523224502/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/sarath-babu-blasts-rama-prabha-for-cheating-accusation-i-was-born-with-a-silver-spoon-1449652-2019-02-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; नंतर त्याने [[एम. एन. नाम्बियार]] यांची मुलगी स्नेहा नाम्बियार हिच्याशी विवाह केला.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:बाबू, शरद}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>7vboyd6lwdlo3mxe4nb4my2ijivreie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रतनगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76070</id>
    <revision>
      <id>2709159</id>
      <parentid>2487852</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* छायाचित्रे */</comment>
      <origin>2709159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37516" sha1="9mfb76gt4o44ll41gf7m0ztha1dxw0n" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट किल्ला
|नाव=रतनगड
|चित्र=Ratangad nedhe.jpg
|चित्रशीर्षक=
|चित्ररुंदी=
|उंची= ४३०० फुट
|प्रकार=गिरिदुर्ग
|श्रेणी=मध्यम
|ठिकाण=(त्रिंबक दरवजा)सम्राद.ता.अकोले. जि.अ.नगर.,(गणेश दरवाज)रतनवाडी.अकोले. अ.नगर.
|डोंगररांग=पश्चिम घाट
|जाण्याचा रस्ता=रतनवाडी, सम्राद,
|गाव =
|अवस्था =
|स्थापना = सुमारे इसवी सन.१६००-१७०० दरम्यान.
}}
'''रतनगड''' ('''डोंगरी ''' किल्ला )हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक  किल्ला आहे.

== स्थान ==
रतनवाडीपासून ६ किलोमीटर अंतरावर, भंडारदऱ्यापासून २३ किमी, पुण्यापासून १८३ किमी आणि मुंबईपासून १९७ किमी अंतरावर असलेल्या महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील रतनवाडी गावात हा प्राचीन किल्ला आहे. रतनगड हे महाराष्ट्रात ट्रेकिंगसाठी प्रसिद्ध आहे आणि भंडारादरा येथील पर्यटन प्रसिद्ध स्थळांपैकी एक आहे. किल्याला भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ ऑक्टोबर ते डिसेंबर हा आहे.

हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून ४२५० फूट उंचीवर आहे. रतनगडचा किल्ला शिवाजी महाराज यांनी वापरला होता.

किल्ल्याला पुणे, साम्रद, कोकण आणि त्र्यंबक ही चार प्रवेशद्वारे आहेत. (हि नावे दरवाजा ज्या विभागाकडे म्हणजे किल्लेदाराच्या राज्याच्या चारी दिशांना असणाऱ्या भागांवरून दिली आहेत)&lt;bR/&gt;

अहमदनगर जिल्ह्यातील सामरद या गावातून पुढे दीड ते दोन किमी अंतरावर, भंडारदरा भागाच्या पश्चिम बाजूला सांदन दरी आहे. पावसाळ्याचे चार महिने वगळता वर्षभर इथे गर्दी असते.

संदन दरीतली वाट पुढे इतकी निमुळती होत जाते की कित्येक ठिकाणी सूर्याचा प्रकाश जमिनीपर्यंत पोचत नाही. समोर आजोबा पर्वत, रतन गड आणि मागे अलंग-मदन-कुलंग गड आणि कळसूबाई शिखर सह्याद्रीच्या विशालतेची साक्ष देत असताना ही संदन दरीची सैर करणे एक स्मरणीय अनुभव आहे . आशिया खंडातील क्रमांक दोनची खोल दरी असा या दरीचा लौकिक असल्याचे सांगितले जाते.  (पुरावा?).

{{बदल}}

'''सुभेदार जावजी हिराजी बांबळे '''

बहामनी राजवंशाच्या स्थापनेत संपलेल्या त्रासामुळे पश्चिम अहमदनगर टेकड्यांच्या महादेव कोळीनीं स्वातंत्र्य मिळविले. त्यापैकी एक इ.स.१३४६ मध्ये जयदेवराव मुकणे या महादेव कोळी राजाला बहामनी राजाने उत्तर कोकणात जव्हारचा प्रमुख बनविले. पहिल्यांदा जव्हार राज्यामध्ये  अहमदनगर जिल्ह्याच्या बऱ्यााच भागांचा समावेश होता.('''जव्हार प्रमुखांनी इसवी सन १७६०मध्ये अकोल्यात रतनगड किल्ला ताब्यात घेतला. ट्रान्स. बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, 244. अशी नोंद आहे.''')

इ.स.१७६० मध्ये महादेव कोळ्यांची संख्या वाढल्याने अहमदनगची शांती भंग झाली. महादेव कोळी  प्रमुखांपैकी एक, '''हिराजी बांबळे ''' याचे वडील व अन्य कुटुंब बहामनी राजांच्या काळापासून वसाहतीत होते. वडलांचे निधन झाले. पेशवाईच्या सेवेत पदभारावर असलेाला '''हिराजीचा मुलगा जावजी''' याने व जुन्नर येथेील पेशव्याच्या व्यवस्थापकाने जावजी यांना वडिलांची वसाहत व दर्जा देण्यास नकार दिला. मध्यम आकाराचे आणि गोरा, धैर्यवान, अस्वस्थ आणि अनियमित सवयींचे वर्णन केलेले जावजी यांनी पेशवे यांची सेवा सोडून, ​​टेकड्यांकडे माघार घेतली आणि सचोरांची टोळी काढली. जावजींना डोंगर सोडून कोकणात सेवेसाठी सुरू असलेल्या मोहिमेमध्ये सामील होण्याचे आदेश देण्यात आले. त्याला विश्वासघात झाल्याची भीती वाटली व ते खानदेशाला पळून गेले. त्याच्या कुटुंबीयांना ताब्यात घेण्यात आले आणि त्याच्याविरुद्ध सैन्य पाठविण्यात आले. 

जुन्नर येथील सरदार रामजी सावंतमध्ये जावजीचा कडवा शत्रू होता. त्याने जुन्नरच्या सुभेदाराला पटवून दिले की जावजी हा वाईट माणूस आहे. .जुन्नरच्या सुभेदाराशी बोलणी करण्यास गेलेल्या रामजींनी दहा महादेव कोळी प्रमुखांचा एक गट पकडला, यात शेळकंदे घराण्यातील पाच, कोकाटे घराण्यातील दोन, भांगरे घराण्यातील एक आणि बांबळे घराण्यातील दोन हे होते. त्यातील एक भाऊ आणि चुलत भाऊ, जावजी यांनी आपल्या कुटुंबाबद्दल काही बातमी जाणून घेण्यासाठी पाठवले होते. रामजींनी जुन्नरच्या सुभेदाराकडून सात महादेव कोळ्यांना फाशी देण्याचा आदेश मिळविला आणि त्यांना शिवनेरी किल्ल्याचा कडेलोट करून खाली फेकण्यात आले. बदला घेताना जावजींनी रामजी सावंतच्या भावाला ठार मारले. तो टेकडीच्या एकाकी भागात राहत होता.  जो सावंत जखमेचा पुरावा म्हणून जायचा तो  गोसावी एका मंत्रांचा वापर करीत होता. रामजींनी जावजीची शिकार करण्यासाठी सैन्याची एक तुकडी मागितली. 

सैन्य मिळाले आणि रामजीने जावजीचे बंड लहान पक्षांमध्ये विभागून बंडसंपूर्ण देशभर पसरविले. एकाच वेळी सर्व बाजूंकडून ऐकल्या जाणाऱ्याा शत्रूविरुद्ध यशा मिळविण्यासाठी रामजींना युक्तीचा अवलंब करावा लागला आणि छोट्या तुकड्यांमधून आपल्या माणसांना दूरदूर पसरवावे लागले. त्याने ज्या पक्षाला आज्ञा केली त्या जावजीने त्यांना आश्चर्यचकित केले आणि रामजी आणि त्याचा एक मुलगा मारला गेला. रामजीच्या थोरल्या मुलाला सैन्याच्या ताब्यात देण्यात आले पण त्यालाही जावजींनी आश्चर्यचकित केले आणि जुन्नरमध्ये ठार मारले. '''पुणे सरकारने आता जावजीला औपचारिक घोषित केले. त्यांनी रघुनाथरावांना सामील केले व त्यांनी उत्तम सेवा बजावली, सिद्दगड, भैरवगड, कोट्टा व इतर ठाणे किल्ले, नाशिकमधील अलंग आणि अहमदनगरमधील रतनगड व मदनगड ताब्यात घेतले.''' नाना फडणवीस यांनी दाजी कोकाटेला, जो जुन्नर येथील अग्रगण्य महादेव कोळी अधिकारी होता, त्याने जावजीविरूद्ध कारवाई करण्याचे आदेश पाठवले आणि त्यांना बजावले की, जावजी यांना ताब्यात घेण्यात अपयशी ठरल्यास त्यांना पेशवेच्या सेवेतून काढून टाकले जाईल. 

लवकरच दाजी आणि जावजी घोडनेरच्या  जंगलात भेटू लागले. जावजीचा मित्र म्हणून दाजींनी स्वतःचे प्रतिनिधित्व केले. ते एकत्र बसून आंघोळीसाठी नदीवर गेले. ते आंघोळ करत असताना जावजीच्या एका व्यक्तीने दाजीची पिशवी उघडली आणि त्यात जावजीच्या फाशीसाठी नाना फडणवीस यांनी स्वाक्षरी केलेला एक आदेश सापडला. शिबिरात परत आल्यावर या व्यक्तीने जावजीला जे काही पाहिले त्यास सांगितले आणि दाजी आणि त्याचे तीन मुलगे रात्री त्यांचे गळे कापले. यानंतर जावजीचा पाठपुरावा नेहमीपेक्षा अधिक तीव्र झाला. त्यांनी रघुनाथरावांकडे मदत मागितली, पण रघुनाथरावांचे कारण आता हताश झाले होते आणि त्यांना काहीच करता आले नाही. '''नाशिक येथे पेशव्यांचा राज्यपाल असलेल्या धोंडो गोपाळ याच्या सल्ल्यानुसार जावजीने आपले सर्व किल्ले तुकोजी होळकर यांच्या स्वाधीन केले आणि''' होळकरांच्या प्रभावामुळे माफी दिली गेली आणि सैन्याच्या ताब्यात राजूरमधील साठ गावांचा जिल्हा किंवा सुभा यांच्या ताब्यात देण्यात आले. १७८९  पर्यंत जावजी  सन्मानाच्या पदरातच राहिले परंतु त्यांच्या स्वतःच्या अनुयायांनी दिलेल्या जखमेतून त्याचा मृत्यू झाला. [मॅकिन्टोशच्या लक्षात आले की जावजीच्या बारा बायकांपैकी एक शिंपिन आणि दुसरी तेलिन होती. ट्रान्स बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, 254.] त्यांच्यानंतर त्यांचा मुलगा हिरोजी नाईक होता.

आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात कोकाटे आणि शेळकंदे या दोन महादेव कोळी देशमुख लोकांच्या असंतोषात  वाढ झाली होती. या उगवत्यात  नागरिकांना सामील होऊ नये म्हणून सरकारने घेतलेले एक उपाय म्हणजे विविध गावातील प्रमुखांना(पाटील) साखळी सुरक्षा किंवा जामीन सांखळीत प्रवेश करणे आणि प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या चांगल्या वागणुकीची हमी देणे आणि देशमुख किंवा जिल्हा प्रमुख सर्वांसाठी सुरक्षितता असणे. जावजींना सुभ्याचा कारभार सोपविल्यानंतर हे देशमुख/नाईक  चार वर्षांपेक्षा जास्त काळ शांत राहिले. ते पुन्हा बाहेर गेले, त्यांना विश्वासघाताने मारण्यात आले आणि त्यांना मृत्युदंड देण्यात आले.

इ.स.१७९८ मध्ये महादेव कोळी लोकांमध्ये एक नवीन त्रास झाला. या उद्रेकाचे प्रमुख म्हणजे तीन महादेव कोळी बंधू गोविंदजी, मनाजी आणि वालोजी भांगरे हे लोकप्रिय पुरुष होते ज्यांना अनुयायी मोठ्या संख्येने जमा झाले. गोविंदजीला लवकरच नेण्यात आले आणि मनाजी पळून गेले आणि मरण पावले. वालोजी अधिक यशस्वी झाले. त्याने एक हजाराहून अधिक माणसांच्या टोळीचे नेतृत्व केले आणि ढोल व झेंडे यांच्यासह डेक्कन आणि कोकणात छापा टाकला आणि व्यापक दहशत व त्रास दिला. शेवटी त्याला जावजी बोमले यांचा मुलगा हिरोजी नाईक यांनी पळवून नेले आणि तो राजूर येथे तोफांच्या तोंडातून उडाला गेला. वालोजीच्या निधनानंतर, त्याचा पुतण्या रामजी भांगरे जो वालोजीपेक्षाही सक्षम आणि अधिक धैर्यशील नेता होता, त्यांना ताब्यात घेण्याच्या सरकारी अधिकारांच्या प्रयत्नांना पराभूत करण्यात ते यशस्वी झाले. म्हणून शक्ती निराश वाटल्याने सरकारने रामजीला माफीची ऑफर दिली आणि त्याने एक महत्त्वपूर्ण पोलीस चौकी दिली ज्यामध्ये त्यांनी उत्कृष्ट सेवा केली. [ट्रान्स बॉम भूगर्भ. सॉक्स मी, 256-258.]

कोणत्याही सरकारी कर्मचाऱ्यांना त्याच्या पगाराशिवाय काही घेऊ नये असा आदेश येईपर्यंत रामजींनी चांगली सेवा दिली. हा आदेश रामजी आणि त्याच्या कर्मचारी याना लागू झाला; त्याच्या बाजूने एखादा अपवाद वगळता यावा म्हणून विचारण्यासाठी त्याने लिहिले होते, परंतु आपल्या पत्राला उत्तर न मिळाल्याने त्यांनी पदमुक्तीची मागणी केली. त्याचा डिस्चार्ज नाकारला गेला आणि त्याला सहा महिन्यांची रजा देण्यात आली. सहा महिन्यांच्या रजेच्या शेवटी त्याचा पगार वाढवण्यासाठी किंवा त्याच्या हक्काची हानी भरून काढण्यासाठी काहीही केले गेले नाही म्हणून तो सावकर लुटारू झाला. 

'''रामजी भांगरे यांचे प्रमुख समर्थक रतनगडचे महादेव कोळी किल्लेदार गोविंदराव खाडे नावाचे होते. गोविंदराव पेशवाईच्या खाली अकोल्यापासून बावीस मैलांच्या पश्चिमेला रतनगडच्या टेकडी किल्ल्याचा सेनापती  होता.''' पेशव्यांच्या पडत्या वेळी तो आपल्या धन्याशी कट्टर राहिला आणि वयाची विनंती करून त्याने ब्रिटिश सरकारच्या अधीन नोकरीस नकार दिला. मॅकिन्टोशच्या ऑर्डरची स्थापना झाल्यानंतर टेकडी-किल्ल्यांच्या(रतनगड) चौकाच्या कपातीमध्ये गोविंदरावांच्या बारा नातलगांना, ज्यांनी रतनगडच्या चौकीचा भाग बनविला होता त्यांना रोजगारापासून वंचित ठेवले होते आणि ज्या गावाचे कमांडंट होते त्या गावाच्या उत्पन्नापासून वंचित ठेवले होते. किल्ल्याकडे त्यांचे वंशपरंपरागत दावे होते. गोविंदराव आणि त्याचे नातेवाईक आणि इतर बरेच निराश लोक डोंगरावर गेले आणि १८२८ च्या उत्तरार्धात कोकणातील रामजी भांगरे हे दोघे सामील झाले. जानेवारी १८२९ मध्ये अकोला डोंगरावर अनेक महादेव कोळी आहेत आणि लोक मोठ्या प्रमाणात घाबरले आहेत या वृत्ताच्या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन मॅकिनटोश सह्याद्रीस सैन्याच्या तुकडीसह गेले. सुरुवातीला, जवळजवळ कोणत्याही गावात त्याचे टोळीत दोन किंवा तीन प्रतिनिधी नसले तरी, कोणतीही माहिती मिळू शकली नाही. ब्राह्मण कुलकर्णी, ज्यांच्यातील काही लोक वाढत होते,. इ.स. १८३८ साली रतनगड आणि सनगर किल्ल्यांच्या परिसरात त्याने बंड उभारले. कॅप्टन मॅकिंटॉश याने हे बंड मोडण्यासाठी सर्व अवघड खिंडी, दऱ्या, घाट, रस्ते, जंगले याची बारीकसारीक माहिती मिळविली. बंडखोरांची गुपिते बाहेर काढली..........


     == गडावरील राजकर्ते ==


1) इ.स.1360 - हा किल्ला महादेव कोळी नायकांकडे होता 

2) इ.स.1400 - बहमनी सल्तनत कडून जव्हारचे राजे नेमशहा यांच्या ताब्यात देण्यात आला.
 
3) इ.स.1490 - मलिक अहमद याने किल्ला जिंकला आणि पुन्हा नियुक्ती महादेव कोळी सरदारची केली.

4) इ.स.1590 - मलिक अंबर आणि मिया मंजू या दोन मोठया सरदारांत या प्रांतावरून वाद पुढे मलिक अंबर विजयी आणि आपल्या जवळच्या महादेव कोळी सरदारची नेमणूक केली.

5) इ.स.1630 - मोघल आक्रमण शहाजी राजे ,महादेव कोळी सरदार आणि इतर मराठा सरदार यांच्या मदतीने निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न झाला. पुढे मोघल विजयी आणि माहुलीच्या तहात किल्ला मोघलांना स्वाधीन केला.

6) इ.स.1660 - छत्रपती शिवाजी महाराज यांची उत्तर मोहीम मोरोपंतांच्या आणि स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या मदतीने किल्ला स्वराज्यात घेतला आणि किल्ल्यावर पुन्हा स्थानिक महादेव कोळी यांची नेमणूक केली.
 
7) इ.स.1664 - सुरतेच्या स्वारीहून परतताना राजांनी किल्ल्याचा आश्रय घेतला हा किल्ला भौगोलिक दृष्टीने महत्त्वाचा होता.

8) इ.स.1688 - मोघलांची दक्षिण स्वारी, नाशिक आणि कल्याण मुघल सुभेदारांनी जव्हारच्या राजांच्या मदतीने किल्ला ताब्यात घेतला.

9) इ.स.1720 - छत्रपती शाहूराजांबरोबर किल्ला मराठा साम्राज्यात आला.
 
10) इ.स.1750 - पेशवे यांनी राजूर प्रांत तयार केला.प्रांताचे मुखयालय रतनगड करून सुभेदार म्हणून महादेव कोळी जावजी हिराजी बांबळे यांची नियुक्ती केली.

11) इ.स.1750-1790 - सुभेदार जावजी बांबळे यांच्या काळात किल्ल्याचा विकास झाला.राजूर प्रांत संपन्न झाला आणि रतनगड किल्ल्याचे महत्त्व आणखी वाढले 

12) इ.स.1790 - जावजी यांचे पुत्र हिरोजी हे सुभेदार झाले या काळात देवगावचे देशमुख/नाईक वाळोजी भांगरे यांनी पेशवाईविरुद्ध बंड पुकारले आणि रतनगड घेण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला.

13) इ.स. 1813 - रामजी भांगरे हे राजूरचे सुभेदार झाले आणि रतनगड किल्ल्याचे किल्लेदार गोविंदराव खाडे झाले.

14) 5 मे 1818 - तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन गॉडर्ड याने किल्लेदार गोविंदराव खाडे यांचा पराभव करून किल्ला ताब्यात घेतला.

15) इ.स.1820 - रामजी भांगरे, गोविंदराव खाडे आणि त्यांचे पुत्र कृष्णा खाडे यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले. कॅप्टन मॅन्कीटोश याने बंड मोडून काढले. किल्ल्याचा वाटा बंड केल्या आणि किल्ल्याची नासधूस केली.

16) इ.स.1735 - आद्यक्रांतिकारक राघोजी भांगरे यांनी रतनगड आणि सनगर किल्ल्यांच्या परिसरात मोठा उठाव केला होता. 


'''१८१८ साली रतनगड पाच विभागांचे मुख्यालय होते.राजुरची ३६ खेडी, अलंगची २२ खेडी ही सह्याद्रीच्या वरची व सह्याद्रीच्या खालची सोकुर्ली परगण्याची ६० खेडी,वाडी परगण्याची २२ खेडी, जुरुश्रोशि परगण्याची ६० खेडी होती.'''

आजून एक की हा किल्ला(१६००-१७०० शतकात) मौल्यावण वस्तू,दागिने,रत्न, ठेवण्याचे एक ठिकाण होते.आणि १८२० नंतर ब्रिटिशांनी हा गड ताब्यात घतल्यानंतर गडावरील या वस्तु ताब्यात घेतल्या. गड पूर्ण दारुगोळा लावून नष्ट केला.तसेच पश्चिम घाटातील ज्या काही औषधी,जडीबुटी,शोधण्याचे ठिकाण या गडाकडे पाहिले जायचं.

पुराणात असा ऊललेख आहे समुद्र मंथन झाल्या वर  देव आणि दानव यांच्या मध्ये समुद्रातून निघालेल्या अमृताची वाटणी करण्याचे ठरले व नेवासे या ठिकाणी देवांनी अमृत प्राशन कले त्याच पंक्ती मधे राहू नावाचा एक दानव असून त्याने अमृत प्राशन केलेले आहेस असे समजताच विषणुने मोहीनी रूप धारण करून त्या दानवाचा शिरछेद केला त्याचे धड राहूरी या ठीकाणी पडले तर शीर रतनगडावर पडले व त्याच्या कंठातील अमृताची धार गडावरून वाहू लागली त्या काळा पासून त्या धारेचे नदी मध्ये रूपांतर झाले व नदीस अमृत वाहीनी असे नाव पडले.

==छायाचित्रे==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Ratangad entrance.jpg
File:Amruteshwar.jpg
File:Chor Darwaza.jpg
File:Tank in Amruteshwar temple.jpg
File:Ladder Trail.jpg
File:The way down.jpg
File:The gunnery.jpg
File:Tryambak darwaza.jpg
File:The Nedhe.jpg
File:Fort sentry.jpg
File:Ratangad11.jpg
&lt;/gallery&gt;

==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे==
गडावरील प्रेक्षणीय ठिकाणे - 
*१ - गणेश दरवाजा.
*२ - रत्ना देवीची गुहा. (मंदिर)
*३ - मुक्कामाची गुहा.
*४ - प्रमुख दरवाजा. (यावर देवादिकांची शिल्पे पहावयास मिळतात)
*५ - इमारतींचे जोते. (गडावर वास्तव्याला असलेल्या जुन्या भग्न इमारतींचे अवशेष)
*६ - कडेलोट पॉइंट.
*७ - राणीचा हुडा (भग्न बुरूज)
*८ - प्रवरेचे उगमस्थान.
*९ - मोर्च्याची ठिकाणे आणि बुरूज.
*१० - अंधार कोठी व त्यातील पाण्याचे तले. (यातील पाणी हे अतिशय मधुर असून पिण्यास योग्य आहे )
*११ - नेढ़ (गडावरील अत्युच्च ठिकाण, खडकाला असलेले आरपार भगदाड.)
*११ - कल्याण दरवाजा. (यालाच साम्रद,कोकण किंवा त्रिम्बक दरवाजा असेही म्हणतात.)

==गडावरील राहायची सोय==
गडावर रहाण्याच्या सोईसाठी दोन गुहा असून पाण्याची उपलब्धता आहे. गडावरील गुहांमध्ये अंदाजे ३० ते ३५ लोक राहू शकतात.

==गडावरील खाण्याची सोय==
गडावर खान्याची सोय नाही. स्वताला ती व्यवस्था करावी लागते.

==गडावरील पाण्याची सोय==
गडावरील पाण्याची टाके आहेत. त्यातील काही पिण्यायोग्य आहेत.
कल्याण दरवाज्याजवळील झरा सुमधुर आहे.

==गडावर जाण्याच्या वाटा==
गडावर जाण्यासाठी तीन वाटा आहेत.
१ रतनवाडीहुन
२ कुमशेतहुन शिवकालीन मार्गाने
३ साम्रदहुन

==मार्ग ===
==कसे जाल ? मुंबईहुन/- कसारा - इगतपूरी- घोटी - वारांगुशी -

       भंडारदरा - साम्रादगावं.
नाशिकहून - घोटी - वरंगुशी - भंडारदरा -

   ं    सम्रादगावं.
पुण्याहुन - संगमनेर - अकोले - राजूर - भंडारदरा(

       रतनवाडी फाटा) -मुतखेल - रतनवाडी

==जाण्यासाठी लागणारा वेळ==
रतनवाडीतून गडावर पोहचण्याकरिता ३ तास लागतात.
==संदर्भ==
* [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो
* [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]]
* [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्ग|किल्ले]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]]
* [[ट्रेक द सह्याद्रीज]]
* [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]]
* [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]]
* [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]]
*((पुरातन) कथा )) - ((चेतन भोईर,अकोले))

*http://164.100.185.107/gazetteer/home.html#nirmal. र्स्ष ... VISHAL BHAWAR.... gazetteer मधील या गडाच  इतिहास शोधणारा...............
*

== हे सुद्धा पहा==
*[[भारतातील किल्ले]]

{{साचा:विस्तार-किल्ला}}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}

{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]</text>
      <sha1>9mfb76gt4o44ll41gf7m0ztha1dxw0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता</title>
    <ns>5</ns>
    <id>81657</id>
    <revision>
      <id>2709044</id>
      <parentid>2708576</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48705-04|~2026-48705-04]] ([[User talk:~2026-48705-04|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2683726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30730" sha1="4jloaczln97zrnaielfwnbb94w08fna" xml:space="preserve">मराठी विकिपीडियावर उल्लेखनीय लेख व त्यासाठीचे निकष आणि तदनुषंदाची चर्चा येथे व्हावी.

उपयुक्त माहिती. पान काढू नये

==हे सुद्धा पहा==
* जुनी चर्चा -[[विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता/जुनी चर्चा १]]

== लेखन बदल करण्याविषयी मार्गदर्शन हवे आहे ==

[[वासुदेव वामन बापट गुरुजी]] ह्या पृष्ठावर
जाहिरातबाजी, वैध संदर्भांचा अभाव, नि:पक्षपाती दृष्टिकोनाचा अभाव, व्यक्तिची विश्वकोशीय उल्लेखनियता प्रश्नांकित असा tag लावण्यात आला आहे, त्या मागचे स्पष्टीकरण मिळेल काय ?

नक्की कुठला बदल केल्यास माहिती स्वीकारार्ह होईल ?

मी विकिपीडिया वरती नवीन असल्याने कृपया मार्गदर्शन करावे.

जाहिरातबाजी - हा हेतू अजिबात नाही. आपण मार्गदर्शन केल्यास आवश्यक तो बदल केला जाईल.

विकिपीडिया वरती उपलब्ध असलेल्या इतर अनेक लेखांचा संदर्भ पाहून अभ्यास करूनच ही पोस्ट टाकण्याची हिम्मत केली होती.

वैध संदर्भांचा अभाव- म्हणजे नक्की काय ?

पुस्तकांचा संदर्भ - पुस्तके प्रकाशित असून पुराव्यानिशी उपलब्ध आहेत. वेबसाईट काही काळ बंद असल्याने ते संदर्भ बदलले असतील, तरी वेळ मिळताच त्यांच्यात सुहारण करण्यात येईल.

नि:पक्षपाती दृष्टिकोनाचा अभाव - कृपया सोदाहरण स्पष्टीकरण द्याल अशी अपेक्षा, तरच योग्य बदल करता येईल.

व्यक्तिची विश्वकोशीय उल्लेखनियता प्रश्नांकित - ह्याचा अर्थ कळला नाही. समजावून सांगाल का?

ह्या गोष्टींची माहितीच नसल्याने चूका घडू शकतात, तेव्हा आपण मार्गदर्शन केल्यावर चूका टाळून लिखाण करता येईल. तरी राग न मानता मदत करावी, अशी विनंती आहे.

 [[सदस्य:माधवी वाघ|माधवी वाघ]] ([[सदस्य चर्चा:माधवी वाघ|चर्चा]]) ११:३३, १ सप्टेंबर २०१८ (IST)

{{साद|माधवी वाघ}}
* हे पान मूळातूनच बदलण्याची गरज आहे, आपण बदलण्याची तयारी दाखवीलीत त्याबद्दल आपले आभार. 
* ह्या पानातील, स्तुतीपर शब्द-वाक्ये काढून टाकणे आवश्यक आहे. सर्व अतिशयक्तीपूर्ण मजकूर काढून टाकावा लागेल. 
* व्यावसायीक हेतू साध्य करणाऱ्या बाबीं जसेकी, पुस्तके अमेझोन वर उपलब्ध आहेत वगैरे काढून टाकावे लागेल. 
* संदर्भ हे अनेक ठिकाणाहून द्यावे लागतील, फक्त बापट गुरुजींच्याच भक्तांच्या संकेतस्थळांचे चालणार नाहीत. विश्वसनीय ठिकाणचे पुस्तकांचे संदर्भ पान क्रमांकासकट द्यावेत.([[सदस्य:Sureshkhole/सायटोईड धूळपाटी|येथे]] आपल्याला संदर्भ कसा द्यायचा ह्याची माहिती मिळेल.) 
* बापट गुरुजी हे विश्वकोशात उल्लेख होण्यासारखी व्यक्ती होते हे, सिद्ध व्हावे लागेल त्यासाठी बापट गुरुजींचा स्पष्ट उल्लेख असलेले वैध संदर्भ त्यांचे महत्व स्पष्ट करणारे संदर्भ हवेत (माझ्या शोधात मला असे कसलेही संदर्भ दिसले नाहीत, त्यामुळे मला बापट गुरुजी उल्लेखनीय वाटत नाहीत.) 
म्हणून पर्याय असा आहे की, बापट गुरुजी ज्या पंथाचे किंवा संप्रदायाचे असतील त्या पानावर हा मजकूर हलवावा. पण आवश्यक ते बदल करूनच. 
* सगळ्याचा परिपाक म्हणजे फक्त वास्तव, प्रत्येक विधानाला संदर्भ देत, वस्तूनिष्ठ पद्धतीने मांडल्यास हा लेख टिकवता येईल. लेखाच्या चर्चापानावर मी संदर्भ शोधायचे कसे हे सुचवतो. उरलेली चर्चा लेखाच्या चर्चा पानावर करुयात. धन्यवाद![[सदस्य:sureshkhole|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color:#B22222&quot;&gt;सुरेश खोले&lt;/span&gt;''']]&lt;sup&gt; [[सदस्य चर्चा:sureshkhole|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;&quot;संदर्भ द्या! अगदी भांडतानासुध्दा&quot;!!!&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १२:३१, १ सप्टेंबर २०१८ (IST)


{{साद|सुरेश खोले}}

असाच देतात का प्रतिसाद? आपल्या प्रतिसादाबद्दल मनापासून धन्यवाद. फारच चांगली आणि मुद्देसूद माहिती दिलीत. आपल्यामुळे विकिपीडिया संदर्भातील बऱ्याच गोष्टी नव्याने कळल्या. आपण दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार मी लेखात योग्य ते बदल करायचा प्रयत्न करते. सोबतच मी विकिपीडियावरील संकेत, नियमावली, चर्चापाने आणि नवीन लेखन विषयक माहिती वाचण्यास आरंभ केला आहे. प्रयत्न असाच आहे की, लवकरात लवकर विकिपीडिया समजून घेता येईल आणि कार्यास हातभार लावता येईल.

{{ साद|QueerEcoFeminist }} नमस्कार आपल्या सुचने नुसार संदर्भासह [[ वासुदेव वामन बापट गुरुजी ]] हा लेख पुन्हा संपादित करून लिहिला गेला आहे. तेव्हा उल्लेख्ननीयता साशंक ह्या मथळ्यातून तो वगळण्यास हरकत नसावी.

== लेख टिकविण्यासाठी मार्गदर्शन हवे आहे ==
{{साद|sureshkhole}}
[[श्रीपाद वैद्य]] लेखावर घेतलेल्या आक्षेपांचे निराकरण करण्याकरिता व हा लेख टिकविण्याकरिता याेग्य ते बदल केले आहेत व उल्लेखनीयता असणारी वास्तविक माहिती लिहिणे सुरुच आहे. तरी कृपया वेळ द्यावा. आपले अनुभवी मार्गदर्शन मिळावे ही विनंती. जेणेकरुन माझ्यासारख्या नवोदितांना प्रोत्साहन मिळेल.
[[सदस्य:MA$HRVA|MA$HRVA]] ([[सदस्य चर्चा:MA$HRVA|चर्चा]]) १९:५५, १७ सप्टेंबर २०१८ (IST)

== उल्लेखनियता ==
[[हर्षित अभिराज]] या पानावर विश्वकोशीय उल्लेखनीयता/दखलपात्रता असा साचा लावण्यात आला आहे, काही संदर्भ जोडत आहे.

* https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms
* https://www.esakal.com/pune-wari/saathchal-activities-need-society-says-harsshit-abhiraj-128812
* http://www.lokmat.com/marathi-cinema/musician-harshit-abrajs-social-enterprise/
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/janshakti-epaper-jansha/marathi+kalakarancha+sanman+jhala+tarach+bhasha+samriddh+hoil-newsid-84691366
* https://www.bhaskar.com/news/MH-PUN-kailash-kher-embarked-on-a-new-journey-to-know-the-whole-story-4346147-PHO.html
* http://mymarathi.net/local-pune/pune-festivhal-6/
* https://www.deshdoot.com/milind-dastane-is-working-on-direction-of-cinema/
* https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms
* https://discoverpune.com/pune-news/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82/
* http://www.marathichitrapatparivar.com/forms/Puraskar%202013/Tisara%20Chitrapada.pdf
* https://www.majhapaper.com/2013/07/26/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA/
* http://mymarathi.net/local-pune/pune-festivhal-6/
* https://maharashtradesha.com/ent/baban-marathi-movie-by-dipak-pathak/
* http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%AC%E0%A4%A8/
* http://prahaar.in/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95/
* http://punenewsexpress.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE/
* https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pt-Talwalkar-to-inaugurate-Shaniwarwada-fest/articleshow/11125637.cms
* https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Marathi-movie-item-song-features-Kanthshehnai/articleshow/15475419.cms
* https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/dagadushet-bappa/articleshow/41446103.cms
* https://indianexpress.com/article/cities/pune/neck-deep-in-music/

Shrinivaskulkarni1388 २०:०९, १७ ऑक्टोबर २०१८ (IST)

== उल्लेखनियता ==

[[श्रीनिवास गोविंदराव कुलकर्णी]] हा लेख मी स्वतः संपादित करू शकत नाही, तरी उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक - 

* https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Shrinivas-G.-Kulkarni/movies
* https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Shrinivas-G.-Kulkarni
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/policenama-epaper-policnam/man+he+vede+albam+rasikanchya+bhetila-newsid-95174720
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/just+marathi+marathi-epaper-jmarathi/man+he+vede+albam+pradarshanachya+margavar-newsid-94997333
* https://www.policenama.com/tag/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3/
* http://marathi.webdunia.com/article/marathi-cinema-news/mand-he-vede-marathi-album-118082000011_1.html
* http://www.cinekatta.in/blogs/category/Entertainment%20Updates/page/16/
* https://in.bookmyshow.com/person/shrinivas-kulkarni/1082557
* https://in.bookmyshow.com/ahmedabad/movies/savai-sarjachya-navane-changbhala/ET00056967
* https://in.bookmyshow.com/khajani/movies/hichyasathi-kay-pan/ET00073710

Shrinivaskulkarni1388 ११:२५, १९ ऑक्टोबर २०१८ (IST)

== आपली सहमती मिऴावी ==

नमस्कार विकीपेडीया माहितगार, मी सध्या [[रमेश औटी]] पानाचे लेखन करत आहे. पण टायवेन गोनसालविस यांनी &quot;उल्लेखनीयता रद्दीकरण&quot; व &quot;लवकर वगऴावे&quot; हा साचा पानावर चढविला आहे. काही संदर्भ मी दिले आहेत. तरी माझी आपणास विनंती आहे की थोड्या कालावधीसाठी हे पान काढले जावू नये. रमेश औटीचा आगामी चित्रपट कटीबंध लवकरच प्रदर्शित होत आहे. संत [[नरहरी सोनार]] ह्या मराठी विकीपेडीया पानावर ही माहीती आपण पाहू शकता. ह्या चित्रपटाचा संदर्भ नक्कीच हे पान टिकवण्यास कामी येईल अशी मला खात्री आहे. आपण सहाय्य कराल ही अपेक्षा.
[[सदस्य:Rachit143|Rachit143]] ([[सदस्य चर्चा:Rachit143|चर्चा]]) ०६:२६, ६ जानेवारी २०१९ (IST)

== Page meets all the Notable Information ==

Dear Admin,
 Please see [[Shubham Ghodke]] it has all the notable links and has all the correct information available on google, so please look at this before any further discussion. [[सदस्य:Shubhamghodke3904|Shubhamghodke3904]] ([[सदस्य चर्चा:Shubhamghodke3904|चर्चा]]) २२:४३, १० डिसेंबर २०२० (IST)

== पुणे इट आउट्स च्या विकिपीडिया पानामध्ये  नवीन स्रोत जोडल्याबाबत  ==

पुणे इट आउट्स च्या विकिपीडिया पानामध्ये  नवीन संदर्भ स्रोत जोडण्यात आलेला आहे. कृपया तो तपासून घ्यावा

==  [[नंदिनी ओझा]] या लेखामध्ये आवश्यक बदल केलेले आहेत  ==

खालील दोन्ही सूचनांनुसार [[नंदिनी ओझा]] या लेखात बदल केलेलं आहेत. बदल तपासून लेखावरील दोन्ही सूचना कमी कराव्यात, हि विनंती. 

या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही.
कृपया लेख तपासून पुनर्लेखन करावे. हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.

मराठी विकिपीडियासाठी ह्या लेख पान/विभागाच्या/मजकुराच्या विश्वकोशीय उल्लेखनीयता/दखलपात्रतेबद्दल साशंकता आहे. हा साचा लावलेल्या लेखाबद्दल/विभागाबद्दल/मजकुराच्या विश्वकोशीय उल्लेखनीयतेबाबत साधक बाधक चर्चा होणे अभिप्रेत आहे. जर उचित उल्लेखनीयता स्थापित करण्यात आली नाही, तर हा लेख, दुसऱ्या लेखात विलीन /पुनर्निर्देशित किंवा पान/विभाग/मजकूर न वगळण्याबद्दल विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता येथे इतर विकिपीडिया सदस्यांची सहमती न मिळाल्यास संबंधित पान/विभाग/मजकूर वगळला जाऊ शकतो. सुयोग्य आणि विश्वासार्ह संदर्भ उपलब्ध करुन दिल्यास अथवा माहितीस दुजोरा प्राप्त करुन दिल्यास ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयतेबाबत निर्णय करणे सोपे होऊ शकते.
त्रुटी: कृपया हा साचा मुख्य नामविश्वात/लेखात वापरू नका.

== मैत्री प्रकाशन, लातूर ==

असे दिसून येत आहे की, सदस्य, [[सदस्य:संगीता व्यंकटराव मोरे]] विशिष्ट व्यक्तींची जाहिरात करत आहेत. बहुतांश लेख हे त्यांच्याकडे पुस्तक प्रकाशित करणाऱ्याच्या नावाचे असावेत. [[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे 💬&lt;/span&gt;''']] २३:५८, २२ फेब्रुवारी २०२१ (IST)


== उल्लेखनियता ==
नमस्कार, मी विकीपेडीया माहितगार.

[[तुषार रायते]] हा लेख मी स्वतः संपादित करू शकत नाही, तरी उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक


*https://www.aninews.in/news/business/business/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural20210326164231/
*https://www.dnaindia.com/technology/report-nextgendigihub-lends-a-hand-in-developing-rural-india-digitally-2885687
*https://businessconnectindia.in/lounge-interviews/nextgendigihub
*http://dhunt.in/c5wZV
*https://www.startupindiamagazine.com/tushar-rayate-digihub
*https://english.lokmat.com/business/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural/
*https://www.deccanherald.com/brandspot/pr-spot/tushar-rayate-the-mind-behind-rural-digital-marketing-platform-nextgendigihub-974144.html
*https://www.thebharatexpressnews.com/nextgendigihub-contributes-to-digital-development-in-rural-india/
*https://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/tushar-rayate-transforming-the-rural-atmosphere-with-nextgendigihub-23168794
*https://www.zee5.com/zee5news/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural

[[सदस्य:मराठी महिती|मराठी महिती]] ([[सदस्य चर्चा:मराठी महिती|चर्चा]]) १०:२५, २६ एप्रिल २०२१ (IST)

== उल्लेखनियता ==
नमस्कार, मी रंगनाथ वाकचौरे .

[[सम्राट थोरात ]] हा लेख उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक

खाली देत आहे तरी हे पान  हटवू नये अशी माझी आपणांस विनंती आहे , अजून काही संदर्भ मी समाविष्ट करतो आहे तरी परिचारक, आणि सन्माननीय  सदस्य  आपण याचा विचार करावा 
धन्यवाद 

https://www.pmc.gov.in/en/samrat-abhay-thorat
https://punemirror.com/pune/civic/a-man-of-vision/cid5086615.htm
https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/former-mayor-mla-vasant-thorat-passes-away-at-77/articleshow/65614597.cms
https://punemirror.com/pune/cover-story/matrimonial-site-has-misused-my-wedding-pics-bjp-corporator/cid5091894.htm
https://marathi.abplive.com/news/pune/bharat-matrimony-uses-wedding-photos-of-bjp-corporator-without-permission-latest-update-538259
https://punemirror.com/pune/civic/bjp-leaders-rush-to-open-projects/cid5124704.htm7.	
https://photogallery.indiatimes.com/events/pune/sufi-night/articleshow/52008781.cms#:~:text=Samrat%20and%20Aishwarya%20Thorat%20during,JW%20Marriot%20in%20Pune%20%2D%20Photogallery
https://indianexpress.com/article/cities/pune/in-pmc-pcmc-the-richest-the-youngest-all-set-to-take-guard-4550212/
http://www.mycorporateinfo.com/director/samrat-abhay-thorat-7155694
https://www.thecompanycheck.com/company/sjs-sports-clique-private-limited/U74999PN2016PTC166435
https://www.mid-day.com/brand-media/article/bjp-corporator-in-the-pune-municipal-corporation-pmc-samrat-abhay-thorat-has-organized-an-e-shram-card-registration-drive-for-workers-in-the-unorganized-sector-23223414
https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/photograph-of-corporator-used-by-bharat-matrimony/articleshow/64034069.cms

== बांबू इंडिया पृष्ठाच्या उल्लेखनीयता साचा बाबत  ==

[[बांबू इंडिया]] या विकिपीडिया पानाला प्रचारक @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] सर यांनी उल्लेखनीयतेचा साचा जोडला आहे. या लेखाच्या उल्लेखनीयतेबाबत आपल्या सर्वांचे मते आणि मदत आवश्यक आहे.

बांबू इंडिया या स्टार्टअप कंपनीचे इत्यंभूत सर्व माहिती संघराज्य शासनाच्या नीती आयोगाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे आणि तो एक उल्लेखनीयतेचा महत्त्वाचा पुरावा होऊ शकतो. त्याची लिंक मी खाली जोडत आहे.

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2022-02/Bamboo_Presentations/Technical_Session_3_Bamboo_for_fibre_and_%20lifestyle_products_Shri_Yogesh_Shinde.pdf

संयुक्त राष्ट्र संघाकडून बांबू इंडियाने आतापर्यंत केलेल्या कामाचे कौतुक केलेले असून त्या संदर्भात द इंडियन एक्सप्रेस या आघाडीच्या वृत्तपत्राची बातमी संदर्भ म्हणून जोडली आहे.

https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-based-startup-among-15-firms-at-un-environment-day-global-celebrations-5204418/

लेखाची उल्लेखनीयता टिकवण्यासाठी या दोन संदर्भांचा उपयोग होऊ शकतो असे मला वाटते.

बांबू इंडिया च्या संदर्भात अजूनही भरपूर काही बातम्या असो त्या मी जोडू शकतो.

ई टीव्ही भारत, दैनिक भास्कर, इंडिया टाइम्स इत्यादी महत्त्वाच्या संकेतस्थळांच्या बातम्या मी संदर्भ म्हणून लेखात जोडले आहेत ज्या हा लेख टिकविण्यास मदत करू शकतात असे मला वाटते.

तरी आपण याबद्दल योग्य ते मार्गदर्शन करावे, जे काही बदल आपण सुचवाल ते मी करण्यास तयार आहे. @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १३:००, १९ मार्च २०२५ (IST)

:@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १३:५४, २१ मार्च २०२५ (IST)

== शिरीष कुलकर्णी या लेखातील संदर्भ व सुधारणा ==

नमस्कार,

[[शिरीष कुलकर्णी]] या लेखामध्ये अधिकचे संदर्भ जोडले आहेत. लेखातील भाषाशैली अधिक तटस्थ करण्याचा प्रयत्न केला आहे. पुरस्कार आणि माध्यमांतील प्रसिद्धी संदर्भांसह अद्ययावत करण्यात आली आहे. कृपया उल्लेखनीयतेच्या दृष्टीने लेखाचा पुनर्विचार करावा हि विनंती. [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १४:२५, ९ मे २०२६ (IST)

:@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]]
:प्रचालक/प्रशासक अभय नातू सर आणि प्रचालक संतोष मोरे सर कृपया मार्गदर्शन करावे हि विनंती.  [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १०:२०, १० मे २०२६ (IST)
::@[[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]], नमस्कार, चर्चा पूर्ण होईपर्यंत, लेख जपला जातो, त्यामुळे अजिबात गडबड करू नये. विशेष म्हणजे लेख बऱ्यापैकी आहे, उडवला जाण्याची शक्यता कमीच आहे. असो. सदरील लेखातील कारकिर्द मधील लोकमत ईपेपर वाला दहावा संदर्भ अपूर्ण आहे. त्यातून कोणतीही माहिती मिळत नाही. जमल्यास दुरुस्त करावा. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १४:१४, १० मे २०२६ (IST)
:::लोकमत ईपेपर वाला दहावा अपूर्ण असलेला संदर्भ आपण सांगितल्याप्रमाणे दुरुस्त केला आहे. 
:::धन्यवाद सर [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १२:५१, ११ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>4jloaczln97zrnaielfwnbb94w08fna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुरंदर किल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90163</id>
    <revision>
      <id>2709149</id>
      <parentid>2687767</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31441" sha1="k4p8x0oz8kxos550iqci5doz0i1xxqb" xml:space="preserve">{{विस्तार}}

'''पुरंदरचा किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील  सासवड गावाजवळ असलेला एक किल्ला आहे़. 

{{किल्ला
|नाव = पुरंदर
|चित्र =Purandar Fort entrance 2.jpg
|चित्रtitle = किल्ले पुरंदर
|चित्ररुंदी = 200px
|नकाशा = Maharashtra
| lat_d = 18 | lat_m = 16 | lat_s = 55 | lat_NS = N
| long_d = 73 | long_m = 58 | long_s = 27 | long_EW = E
|उंची = १५०० मी.
|प्रकार = [[गिरिदुर्ग]]
|श्रेणी = सोपी
|ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|डोंगररांग = [[सह्याद्री]]
|अवस्था =
|गाव = [[सासवड]]
|स्थापना = १३५०
| अक्षांश = 18.17
| रेखांश = 73.59
}}
[[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] पुरंदर किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला आहे हे या किल्ल्याचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. दक्षिणोत्तर पसरलेल्या मूळ रांगेतून  पूर्व दिशेकडे काही फाटे फुटले आहेत. त्यापैकी एका फाट्यावर [[सिंहगड]] आहे. तोच फाटा पूर्वेकडे अदमासे २४ किलोमीटर धावून [[भुलेश्वर]]जवळ लोप पावतो. याच डोंगररांगेवर पुरंदर आणि वज्रगड वसलेले आहेत. [[कात्रज घाट]] किंवा बापदेव घाट किंवा दिवे घाट ओलांडून पुरंदरच्या पायथ्याशी जाता येते. किल्ल्याच्या चौफेर माच्या आहेत. किल्ला [[पुणे|पुण्याच्या]] आग्नेय दिशेला अंदाजे २० मैलांवर तर [[सासवड|सासवडच्या]] नैऋत्येला ६ मैलांवर आहे. गडाच्या पूर्वेला बहुतांशी प्रदेश सपाट आहे तर पश्चिमेला डोंगराळ प्रदेश आहे. वायव्येला १३-१४ मैलांवर [[सिंहगड]] आहे. तर पश्चिमेला १९-२० मैलांवर [[राजगड]] आहे.

पुरंदर किल्ला तसा विस्ताराने मोठा आहे. किल्ला मजबूत असून बचावाला जागा उत्तम आहे. गडावर मोठी शिबंदी राहू शकते. दारुगोळा व धान्याचा मोठा साठा करून गड दीर्घकाळ लढवता येऊ शकत असे. एक बाजू सोडली तर गडाच्या इतर सर्व बाजू दुर्गम आहेत. गडावरून सभोवारच्या प्रदेशावर बारीक नजर ठेवता येते.&lt;ref name=&quot;maha-tourism-purandar&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = https://www.maharashtratourism.gov.in/mr/treasures/fort/purandar | title = पुरंदर | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ]]}}&lt;/ref&gt;

==किल्ल्याची रचना==

दोन भागांमध्ये विभागलेला आहे. 

*माची: हा किल्ल्याचा खालचा भाग आहे आणि येथे अनेक ऐतिहासिक वास्तू आहेत. 
जसे की पुरंदरेश्वर मंदिर, रामेश्वर मंदिर आणि दिल्ली दरवाजा.

*बालेकिल्ला: हा किल्ल्याचा वरचा भाग आहे आणि येथे अनेक बुरुज आणि तटबंदी आहेत.

==इतिहास==

पुरंदर म्हणजे [[इंद्र]]. ज्याप्रमाणे इन्द्राचे स्थान बलाढ्य तसाच हा पुरंदर. पुराणात या डोंगराचे नाव आहे '''इंद्रनील पर्वत'''. हनुमंताने द्रोणागिरी उचलून नेत असताना त्या पर्वताचा काही भाग खाली पडला तोच हा &quot;इंद्रनील पर्वत&quot;. बहामनीकाळी बीदरचे चंद्रसंपत देशपांडे यांनी बहामनी शासनाच्या वतीने पुरंदर ताब्यात घेतला. त्यांनी पुरंदरच्या पुनर्निर्माणास प्रारंभ केला. त्याच घराण्यातील महादजी नीलकंठ याने कसोशीने हे काम पूर्ण केले. येथील शेन्दऱ्या बुरूज बांधतांना तो सारखा ढासळत असे. तेव्हा बाहिरनाक सोननाक याने आपला पुत्र नाथनाक आणि सून देवाकाई अशी दोन मुले त्यात गाडण्यासाठी दिली. त्यांचा बळी घेतल्यावरच हा बुरूज उभा राहिला.
* हा किल्ला सन १४८९ च्या सुमारास [[निजामशाही]] सरदार मलिक अहमद याने जिंकून घेतला.
** पुढे शके १५५० मध्ये तो [[आदिलशाही|आदिलशाहीत]] आला. 
इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजीराजे भोसले|शहाजीराजांना]] कैदेत टाकले. त्याच वेळी [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. म्हणून शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे आपले वडील कैदेत होते तर दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी पुरंदर किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. महादजी नीलकंठराव यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावाभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या पुरंदर किल्ल्याच्या साहाय्याने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी नेताजी पालकर यास गडाचा सरनौबत नेमले. वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी महाराज|संभाजी]] राजांचा जन्म पुरंदरवर झाला.

== [[पुरंदरचा तह]] ==

शके १५८७ म्हणजेच १६६५ मध्ये [[मुघल|मोगल]] सरदार [[मिर्झाराजे जयसिंह|जयसिंहाने]] पुरंदरला वेढा घातला. या युद्धाचे वर्णन सभासद [[बखर|बखरीमध्ये]] असे आढळते. तेव्हा पुरंदरावरी नामजाद लोकांचा सरदार राजियाचा मुरारबाजी प्रभू म्हणून होता. त्याजबरोबर हजार माणूस होते. याखेरीज किल्ल्याचे एक हजारे असे दोन हजारे लोक होते. त्यात निवड करून मुरारबाजी याने सातशे माणूस घेऊन ते गडाखाली दिलेरखानावरी आले. दिलेरखान तालेदार जोरावर पठाण पाच हजार याखेरीज बैईल वगैरे लोक ऐशी गडास चौतरफा चढत होती. त्यात होऊन सरमिसळ जाहले. मोठे धूरन्धर युद्ध जहले. मावळे लोकांनी व खासां मुरारबाजी यानी निदान करून भांडण केले. पाचशे पठाण लष्कर ठार जाहले. तसेच बहिले मारले.' मुरारबाजी देशपांडेचे हे शौर्य पाहून दिलेरखान बोलिला,'अरे तू कौल घे. मोठा मर्दाना शिपाई तुज नावाजितो.' ऐसे बोलीता मुरारबाजी बोलिला, 'तुझा कौल म्हणजे काय? मी शिवाजी महाराजांचा शिपाई तुझा कौल घेतो की काय?' म्हणोनि नीट खानावरी चालिला. खानावरी तलवारीचा वार करावा तो खानने आपले तीन तीर मारून पुरा केला. तो पडला. मग खानाने तोंडात आंगोळी घातली, 'असा शिपाई खुदाने पैदा केला.' दिलेरखानाने वज्रगड ताब्यात घेतला आणि पुरंदरावर हल्ला केला व पुरंदर माचीचा ताबा घेतला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडला आणि त्याच बरोबर पुरंदरही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहासप्रसिद्ध '[[पुरंदरचा तह]]' झाला. यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी,

# पुरंदर
# रुद्रमाळ
# [[सिंहगड|कोंढाणा]]
# रोहिडा
# [[लोहगड]]
# [[विसापूर]]
# [[तुंग]]
# [[तिकोना]]
# [[प्रबळगड - मुरंजन|प्रबळगड]]
# [[माहुलीगड|माहुली]]
# [[मनरंजन]]
# [[कोहोज]]
# [[कर्नाळा]]
# [[सोनगड]]
# [[पळसगड]]
# [[भंडारगड|भण्डारगड]]
# [[नरदुर्ग]]
# [[मार्गगड]]
# [[वसंतगड|वसन्तगड]]
# [[नंगगड]]
# [[अंकोला]]
# [[खिरदुर्ग]] ([[सागरगड]])
# [[मानगड]]

८ मार्च १६७० मध्ये निळोपंत  मुजुमदाराने किल्ला स्वराज्यात आणला. [[संभाजी]] राजांच्या मृत्यूनंतर किल्ला [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] जिंकला व त्याचे नाव ''आजमगड'' ठेवले. पुढे [[मराठा|मराठ्यांच्या]] वतीने [[शंकरजी नारायण|शंकराजी नारायण सचिवांनी]] मोगलांशी भांडून पुरंदर घेतला. शके १६९५ मध्ये छत्रपती शाहू यांनी किल्ला [[पेशवे]] यांस दिला. अनेक दिवस किल्ल्यावर पेशव्यांची राजधानी होती.
* शके १६९७ मध्ये गंगाबाई पेशवे यांना गडावर मुलगा झाला, त्याचे नाव [[सवाई माधवराव]] ठेवण्यात आले.
इ.स. १८१८ मध्ये [[इंग्लिश लोक|इंग्रजांनी]] गड आपल्या ताब्यात घेतला.

==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे==
पुरंदर  आणि वज्रगड जरी एकाच डोंगरसोंडेवर वसलेले असले तरी ते दोन  स्वतंत्र  किल्ले आहेत.&lt;br /&gt;
#'''बिनी दरवाजा:''' पुरंदर माचीवरील हा एकमेव दरवाजा. नारायणपूर गावातून किल्ल्यावर जाताना हा दरवाजा लागतो. दरवाज्यातून आत शिरल्यावर पहारेकऱ्याच्या देवड्या आहेत. समोरच पुरंदरचा खन्दकडा आपले लक्ष वेधून घेतो. आत शिरल्यावर दोन रस्ते लागतात, एक सरळ पुढे जातो तर दुसरा डावीकडे मागच्या बाजूस वळतो. आपण सरळ रस्त्याने पुढे गेल्यावर उतारावर लष्कराच्या बराकी आणि काही बंगले दिसतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे बालेकिल्ल्याच्या पायथ्याशी एक मंदिर दिसते. त्याचे नाव 'पुरंदरेश्वर'.
#'''पुरंदरेश्वर मन्दिर:''' हे मंदिर महादेवाचे आहे. मंदिरात इंद्राची सव्वा ते दीड फुटापर्यंतची मूर्ती आहे. हे साधारणपणे हेमाडपंथी धाटणीचे असावे. थोरल्या बाजीरावाने या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
#'''रामेश्वर मन्दिर:''' पुरंदरेश्वर मंदिराच्या मागील कोपऱ्यात पेशवे वंशाचे रामेश्वर मंदिर आहे. हे पेशव्यांचे खाजगी मंदिर होते. या मंदिरापासून थोडे वरती गेल्यावर पेशव्याच्या दुमजली वाड्याचे अवशेष दिसतात. पेशवाईच्या आरंभी बाळाजी विश्वनाथने तो वाडा बांधला होता. या वाड्याच्या मागे विहीर आहे. येथून थोडे पुढे गेल्यावर दोन वाटा लागतात. एक वाट बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर जाते तर दुसरी खाली भैरवखिंडीच्या दिशेने जाते. बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर गेल्यावर १५ मिनिटातच माणूस दिल्ली दरवाजापाशी येतो.
#'''दिल्ली दरवाजा:''' हा उत्तराभिमुख दरवाजा आहे. दरवाज्याच्या वळणावर श्री लक्ष्मी मातेचे देवालय आहे. आत गेल्यावर उजवीकडे आणखी एक दरवाजा दिसतो. डावीकडची वाट बालेकिल्ल्याच्या दुसऱ्या टोकापर्यंत जाते. या वाटेने पुढे गेल्यावर काही पाण्याची टाकी लागतात.
#'''खन्दकडा:''' दिल्ली दरवज्यातून आत शिरल्यावर डावीकडे एक कडा थेट पूर्वेकडे गेलेला दिसतो. हाच तो खन्दकडा. या कड्याच्या शेवटी एक बुरूज आहे. बुरूज पाहून आल्यावर परत दरवाज्यापाशी यावे. येथून एक वाट पुढे जाते. या वाटेतच आजूबाजूला पाण्याची काही टाकी लागतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे एक उंचवटा लागतो. त्याच्या मागे पडक्या जोत्यांचे अवशेष आहेत. येथेच अम्बरखान्याचे अवशेष दिसतात. थोडे वर चढून पाहिल्यास वाड्याचे अवशेष दिसतात. वाटेवर पुढे गेल्यावर काही पाण्याचे हौद लागतात. या वाटेवरून पुढे जाताना एक वाट डावीकडे खाली गेली आहे. या वाटेने गेल्यावर केदार दरवाजा लागतो.
#'''पद्मावती तळे:''' मुरारबाजींच्या पुतळ्यापासून पुढे गेल्यावर पद्मावती तळे लागते.
#'''शेन्दऱ्या बुरूज:''' पद्मावती तळ्याच्या मागे बालेकिल्ल्याच्या वायव्येस, तटबंदीच्या बरोबरीने एक बुरूज बांधला आहे. त्याचे नाव शेन्दऱ्या बुरूज.
#'''केदारेश्‍वर:''' केदार दरवाजा पाहून मूळ वाटेने १५ मिनिटे चालून गेल्यावर काही पायऱ्या लागतात. त्या आपल्याला थेट केदारेश्‍वर मंदिरापर्यंत घेऊन जातात. पुरंदरचे मूळ दैवत म्हणजे केदारेश्‍वर.  या केदारेश्‍वर मंदिराचा जीर्णोद्धार झालेला आहे. महाशिवरात्रीला हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. मंदिराच्या समोरच एक दगडी दीपमाळ आहे. सभोवती दगडी फरसबन्दी आहे. केदारेश्‍वराचे मंदिर म्हणजे किल्ल्यावरील अत्युच्च भाग. येथून [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[रायरेश्‍वर]], रोहिडा, [[मल्हारगड]], कऱ्हेपठार हा सर्व परिसर दिसतो. या केदार टेकडीच्या मागे एक बुरूज आहे त्याला कोकण्या बुरूज असे नाव आहे.
#'''पुरंदर माची:''' आल्या वाटेने माघारी फिरून दिल्ली दरवाज्यातून जाणाऱ्या वाटेने थेट पुढे यावे म्हणजे आपण माचीवरील भैरवखिंडीत जाऊन पोहोचतो. वाटेत वाड्याचे अनेक अवशेष दिसतात.
#'''भैरवगड:''' याच खिंडीतून वज्रगडावर जाण्यासाठी वाट आहे. खिंडीत [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांचा]] पुतळा आहे. या खिंडीपर्यन्त गाडी रस्ता आलेला असल्याने त्या रस्त्यावरून गेल्यावर वाटेतच उजवीकडे राजाळे तलाव लागतो. पुरंदरमाचीवर याच तलावाचे पाणी वापरले जाते.
#'''वीर मुरारबाजी:''' बिनी दरवाजातून आत शिरल्यावर उजवीकडे गेल्यावर समोरच  मुरारबाजीचा पुतळा दिसतो. इ.स. १९७० मध्ये हा पुतळा उभा केला आहे.

==गडावर जाण्याच्या वाटा==
पुरंदर किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत.&lt;br /&gt;
#'''[[पुणे|पुण्याहून]]:''' [[पुणे|पुण्याहून]] ३० कि. मी. अंतरावर असणाऱ्या [[सासवड]] या गावी यावे लागते.
#'''[[सासवड|सासवडहून]]:''' [[सासवड|सासवडहून]] [[सासवड]] - [[भोर]] किंवा सासवड नारायणपूर ही गाडी घेऊन नारायणपूर गावाच्या पुढे असणाऱ्या 'पुरंदर घाटमाथा' या थांब्यावर उतरतात. हा घाटमाथा म्हणजे पुरंदर किल्ला आणि समोर असणारा सूर्यपर्वत यामधील खिंड होय. या थांब्यावर उतरल्यावर समोरच डोंगरावर एक दोन घरे दिसतात. या घरामागूनच एक पायवाट डावीकडे वर जाते. ही वाट पुढे गाडी रस्त्याला जाऊन मिळते. या वाटेने पाऊण तासात पुरंदर माचीवरील बिनीदरवाजा गाठता येतो.

नारायणपूर हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. गावातूनच गाडीरस्ता थेट किल्ल्यापर्यंत गेलेला आहे. [[पुणे]] ते नारायणपूर अशी बस सेवा देखील आहे. नारायणपूर गावातून गडावर जाण्यास दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे गाडीरस्ता. या रस्त्याने चालतचालत गड गाठण्यास २ तास पुरतात. तर दुसरी म्हणजे जंगलातून जाणारी पायवाट. या पायवाटेने एका तासात माणूस पुरंदर माचीवरच्या बिनी दरवाज्यापाशी पोहोचतो.

==पुरंदर किल्ल्याचे महत्त्व==
पुरंदर किल्ला हा मराठा साम्राज्याचा एक महत्त्वाचा किल्ला होता. हा किल्ला अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तसेच आज हा किल्ला एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखला जातो.

==राहण्याची सोय==
किल्ल्यावर मिलिटरीचे बंगले आहेत. यामध्ये राहण्याची सोय होऊ शकते. मात्र त्यासाठी तेथे असणाऱ्या त्यांच्या अधिकाऱ्यांची अनुमती घेणे आवश्यक आहे. येथे जाताना कोणतेही ओळखपत्र घेऊन जावे (आधार कार्ड ,पॅन पत्र, मतदान ओळखपत्र इत्यादी)

==जेवण्याची सोय==
जेवण्याची सोय स्वतः करावी लागते. पिण्याचे पाणी मात्र नेहमी सोबत ठेवावे कारण केदारेश्वर मंदिरात पाण्याची सोय नाही. गडावर जेवण करण्यासाठी आपण केदारेश्वर मंदिराच्या आवारात बसू शकतो.   

हे ठिकाण गडावरील सर्वात उंच असल्यामुळे इथे वातावरण खूप छान आहे. एकत्रित स्नेहभोजन करण्यासाठी आपण या ठिकाणी नक्की यायला हवे.  

{{विस्तार}}

==जाण्यासाठी लागणारा वेळ==
गडावर जाण्यासाठी पायथ्यापासून १ तास लागतो.

==निष्कर्ष==
पुरंदर किल्ला इतिहास, वास्तुकला आणि नैसर्गिक सौंदर्याचा संगम आहे. तसेच ट्रेकिंगसाठी आणि ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यासाठी उत्तम ठिकाण आहे. महाराष्ट्रातील गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देणारा पुरंदर किल्ल्याला, प्रत्येकाने नक्कीच भेट देईला हवी.

==बाह्य दुवे==
* सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो
* डोंगरयात्रा - आनन्द पाळन्दे
* दुर्गदर्शन - गो. नी. दाण्डेकर
* किल्ले - गो. नी. दाण्डेकर
* दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दाण्डेकर
* सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर
* दुर्गकथा - निनाद बेडेकर
* दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर
* इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर
* महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर

== हे सुद्धा पहा==
* [[भारतातील किल्ले]]
* [[महाराष्ट्रातील किल्ले]]

==छायाचित्रे==

&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:Purandar fort.jpg
चित्र:Purandar fort entrance.jpg
चित्र:Purandar fort bastion.jpg
चित्र:Purandar Fort entrance 2.jpg
चित्र:Purandar Fort church.jpg
चित्र:Stairs Purandar.jpg
चित्र:Purandareshwar Temple.jpg
चित्र:Days Go By.jpg
चित्र:Purandhar fort from Narayanpur Road.JPG
&lt;/gallery&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{साचा:विस्तार-किल्ला}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]
[[वर्ग:पश्चिम घाट]]
[[वर्ग:पश्चिम घाटातील किल्ले]]</text>
      <sha1>k4p8x0oz8kxos550iqci5doz0i1xxqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>समर्थ रामदास स्वामी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95317</id>
    <revision>
      <id>2709118</id>
      <parentid>2681378</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116954" sha1="hh2zv9v5slc5ez3z14tj91133powkll" xml:space="preserve">{{गल्लत|स्वामी समर्थ}}
{{माहितीचौकट हिंदू संत
| नाव = रामदास स्वामी
| चित्र = Samarth_ramdas_swami_original.jpg
| चित्र_शीर्षक = समर्थ रामदास स्वामी - चित्रकार :श्री मेरु स्वामी 
| मूळ_पूर्ण_नाव = नारायण सूर्याजीपंत ठोसर
| जन्म_दिनांक = चैत्र शु. ९, शके १५३० (२४ मार्च १६०८)
| जन्म_स्थान = [[जांब]], [[जालना]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]]
| मृत्यू_दिनांक = माघ कृ. ९, शके १६०३ (१३ जानेवारी १६८१)
| मृत्यू_स्थान = [[सज्जनगड]], [[सातारा]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]]
| गुरू = प्रभू श्रीरामचंद्र
| पंथ = [[समर्थ संप्रदाय]]
| साहित्यरचना = [[दासबोध]], [[मनाचे श्लोक]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| कार्य = भक्ति-शक्तीचा प्रसार, जनजागृती, समर्थ-संप्रदाय व मठांची स्थापना
| पेशा = 
| वडील_नाव = सूर्याजीपंत ठोसर
| आई_नाव = राणूबाई  सूर्याजीपंत  ठोसर
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| वचन = जय जय रघुवीर समर्थ
| संबंधित_तीर्थक्षेत्रे = [[सज्जनगड]], [[शिवथर घळ]], [[चाफळ]]
| विशेष = 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| तळटिपा = 
}}

'''समर्थ रामदास''', जन्म नाव - नारायण सूर्याजी ठोसर ([[२४ मार्च]] [[इ.स. १६०८|१६०८]], [[जांब]] - [[१३ जानेवारी]], [[इ.स. १६८२|१६८१]], [[सज्जनगड]]) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कवी व [[समर्थ संप्रदाय|समर्थ संप्रदायाचे]] संस्थापक होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jEE5DwAAQBAJ&amp;pg=PA6&amp;dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjJtYqmuuznAhVd63MBHTlpAOAQ6AEINTAB#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80&amp;f=false|title=Samarth Guru Ramdas|last=Sankalit|publisher=Suruchi Prakashan|isbn=978-93-86199-33-1|language=hi}}&lt;/ref&gt; [[राम|रामाला]] व [[हनुमंत|हनुमंताला]] उपास्य मानणाऱ्या समर्थ रामदासांनी परमार्थ, स्वधर्मनिष्ठा, राष्ट्रप्रेम यांच्या प्रसारार्थ महाराष्ट्रात प्रबोधन व संघटन केले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=UwhaDwAAQBAJ&amp;pg=PA41&amp;dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHi_WhvOznAhUDIbcAHSxZAZAQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;f=false|title=Prernaprad Jeewan Charitra: For Students|last=Tiwari|first=Vijay Shankar|date=2015-10-01|publisher=Suruchi Prakashan|isbn=978-93-84414-48-1|language=hi}}&lt;/ref&gt; ते [[तुकाराम|संत तुकारामांचे]] समकालीन होते. राजकारण धर्मकारणात जाणीवपूर्वक अंतर्भूत करणारे रामदास हे एकमेव महाराष्ट्रीय संत होते.&lt;ref&gt;जोशी, लक्ष्मणशास्त्री [[मराठी विश्वकोश]] खंड १४, पृष्ठ ७९४&lt;/ref&gt; पर्यावरणावर प्रबोधन आणि लिखाणही त्यांनी केले आहे.

== पूर्वाश्रमीचा परिवार ==
समर्थ रामदास स्वामींच्या वडिलांचे नाव सूर्याजीपंत ठोसर असे होते. ते देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण असून जमदग्नी हे त्यांचे गोत्र होते. ते सूर्योपासक होते. त्यांच्या पत्‍नीचे, म्हणजे गंगाधर-नारायणांच्या आईचे नाव 'राणूबाई' होते.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड आठवा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=११४-१२३}}&lt;/ref&gt; 
[[File:Ramdasadhikari.jpg|thumb|सूर्याजीपंत आणि सरकारी अधिकारी]]

== बालपण ==
समर्थ रामदासस्वामी (नारायण) यांचा जन्म श्रीक्षेत्र जांबसमर्थ या गावी (जालना जिल्हा) शके १५३० (सन १६०८) मध्ये [[रामनवमी|रामनवमीच्या]] दिवशी म्हणजे चैत्र शुद्ध नवमीस, रामजन्माच्याच शुभमुहूर्तावर, म्हणजे माध्यान्ही झाला. ठोसरांचे घराणेच सूर्योपासक होते. नारायण सात वर्षाचा असतांनाच वडील सूर्याजीपंतांचे निधन झाले. घरची सांपत्तिक स्थिती चांगली होती, पण नारायण लहानपणापासूनच विरक्त होता. अतिशय बुद्धिमान, निश्चयी तसेच खोडकर होता. लहानपणी नारायण  साहसी होता. झाडावरून उड्या मारणे, पुरात पोहणे, घोड्यावर रपेट करणे या सगळ्या गोष्टींत तो तरबेज होता. त्याचे आठ मित्र होते. एक मित्र सुताराचा मुलगा होता तर दुसरा गवंड्याचा. एक लोहाराचा तर दुसरा गवळ्याचा. नारायणाने या मित्रांच्या सहवासात बालपणीच त्या-त्या व्यवसायाचे उत्तम ज्ञान प्राप्त करून घेतले होते. निरीक्षणाने आणि अनुभवाने तो सगळ्या गोष्टी शिकला. एकदा नारायण लपून बसला, काही केल्या सापडेना. अखेर एका फडताळात सापडला. &quot;काय करीत होतास&quot; असे विचारल्यावर &quot;आई, चिंता करितो विश्वाची&quot; असे उत्तर त्याने दिले. या मुलाला संसारांत अडकविले तर तो ताळ्यावर येईल या कल्पनेने त्याचे वयाच्या १२व्या वर्षी लग्न ठरविण्यात आले. लग्न-समारंभात पुरोहितांनी &quot;सावधान&quot; हा शब्द उच्चारताच तो ऐकून, नेसलेले एक व अंगावरील पांघरलेले दुसरे, अशा दोन वस्त्रांनिशी नारायण लग्नमंडपातून पळाले. लोकांनी पाठलाग केला. पण त्यांनी तातडी करून गांवाबाहेरची नदी गाठली आणि नदीच्या खोल डोहात उडी मारली.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== तपश्चर्या आणि साधना ==
पुढे तेथून पायी चालत चालत पंचवटीस येऊन रामदासांनी [[राम|रामाचे]] दर्शन घेतले, आणि टाकळीस दीर्घ तपश्चर्या केली. वयाच्या १२ व्या वर्षी नाशिकला आलेले समर्थ १२ वर्षे तपश्चर्या करीत होते. समर्थांनी स्वयंप्रेरणेने स्वतःचा विकास विद्यार्थी दशेत असतानाच करवून घेतला असे मानले जाते.  

नाशिकमध्ये आपल्याला कोणी ओळखू नये म्हणून त्यांनी (समर्थ) रामदास हे नाव धारण केले. टाकळी येथे ते इ.स. १६२१ ते १६३३ असे १२ वर्षे  राहिले. आपल्या या साधनेसाठी त्यांनी टाकळीची निवड करण्यामागे येथील [[नंदिनी नदी]]च्या काठावरील उंच टेकाडावरील घळ किंवा गुहा येथे असलेला एकांत हेच कारण असावे. या तपःसाधनेच्या कालावधीमध्ये ते पहाटे ब्राह्ममुहूर्तावर उठून रोज १२०० सूर्यनमस्कार घालत असत. सूर्योदयापासून माध्यान्हापर्यंत नदीच्या डोहात छातीइतक्या पाण्यात उभे राहून गायत्री मंत्राचे पुरश्चरण करत. दोन तास [[गायत्री मंत्र|गायत्री मंत्रा]]चा तर चार तास 'श्री राम जय राम जय जय राम' या त्रयोदशाक्षरी राम मंत्राचा जप करीत. रामदासांनी रामनामाचे १३ कोटी वेळा नामस्मरण करून झाल्यावर कार्याला आरंभ केला. साक्षात प्रभु श्रीराम हेच त्यांचे सद्‌गुरू झाले असे मानले जाते. समर्थ दुपारी केवळ ५ घरी भिक्षा मागून तिचा श्रीरामाला नैवेद्य दाखवत असत. त्यातील काही भाग पशुपक्ष्यांना ठेवून उरलेला भाग ग्रहण करत असत. समर्थ दुपारी २ तास मंदिरात श्रवण साधना करीत आणि नंतर २ तास ग्रंथांचा अभ्यास करीत. याच काळात त्यांनी वेद, उपनिषदे, सर्व प्राचीन ग्रंथ व विविध शास्त्रे यांचा सखोल अभ्यास केला, रामायणाची रचना केली. त्यांच्या या साधकावस्थेमध्ये त्यांनी आर्ततेने श्रीरामाची प्रार्थना केली तीच 'करुणाष्टके' होत. व्यायाम, उपासना आणि अध्ययन या तीनही गोष्टींना समर्थांच्या जीवनात महत्त्वाचे स्थान होते. त्यांच्या जीवनातील ही १२ वर्षे अत्यंत कडकडीत उपासनेमध्ये व्यतीत झाली.  १२ वर्षाच्या या तीव्र तपश्चर्येनंतर यांना आत्मसाक्षात्कार झाला, असे म्हणतात.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; त्यावेळी समर्थांचे वय २४ वर्षाचे होते. समर्थांनी नाशिक येथे टाकळीला हनुमंताची मूर्ती स्थापन केली. हनुमान ही शक्तीची आणि बुद्धीची देवता आहे त्यामुळे तिची उपासना केली पाहिजे असा समर्थांचा यामागे विचार होता.

== तीर्थयात्रा आणि भारतभ्रमण ==
[[File:Ramdas swami.jpg|thumb|  तुम्हास जगोद्धार करणे आहे /तुमची तनु ते आमुची तनु पाहे /दोनी तपे तुमची रक्षिली काय हे /धर्मस्थापनेकारणे //]]
समर्थांची तपश्चर्या संपल्यानंतर त्यांनी १२ वर्षे भारतभ्रमण केले, तीर्थयात्रा केल्या. सारा हिंदुस्थान पायाखाली घातला. प्रत्येक ठिकाणच्या लोकस्थितीचे निरीक्षण केले. पुढे, ते फिरत फिरत हिमालयात आले तेव्हा त्यांच्या मनातील मूळचा  वैराग्यभाव जागा झाला. त्यांची देहाबद्दलची आसक्ती नष्ट झाली. आपल्याला प्रभू रामचंद्रांचे दर्शन झाले, आत्मसाक्षात्कार झाला.

[[File:Samarth ramdas &amp; guru hargovindaji.jpg|thumb|शिखांचे सहावे धर्मगुरू हरगोविंद आणि  समर्थ रामदास ]]

भारत-भ्रमण करीत असता श्रीनगरमध्ये शीखांचे सहावे गुरू हरगोविंद यांची व समर्थांची योगायोगाने भेट झाली. समाजाच्या दुर्धर स्थितीसंबंधी दोघांची चर्चा/बातचीतही झाली होती. हरगोविंदसिंगांबरोबर १००० सैनिक असायचे. त्यांच्या कमरेला दोन तलवारी असत. त्यांचा हा सर्व सरंजाम पाहून समर्थांना खूप आश्चर्य वाटले. समर्थांनी हरगोविंदांना विचारले, &quot;आपण धर्मगुरू आहात. या दोन-दोन तलवारी आपण का बाळगता?&quot; तेव्हा गुरू हरगोविंद म्हणाले, &quot;एक तलवार धर्माच्या रक्षणासाठी तर दुसरी स्त्रियांच्या शीलरक्षणासाठी.&quot; समर्थांनी पुन्हा आश्चर्याने विचारले, &quot;आणि हा सारा फौजफाटा?&quot; त्यावर हरगोविंद म्हणाले, &quot;धर्माचे रक्षण करणारे हे सैन्य आहे. सध्या शत्रू एवढे अन्याय करीत आहे, केवळ शांती आणि सलोखा यांनी प्रश्न सुटणार नाही. आपल्याला शस्त्रसज्ज झाले पाहिजे. या जगात दुर्बल माणसाला काही किंमत नसते. आपण बलशाली झाले पाहिजे.&quot; 'समान-शीले-व्यसनेषु सख्यम्' या न्यायाने दोघांत सख्य झाले. समर्थ गुरू हरगोविंद यांच्या बरोबर सुवर्ण मंदिरात आले. तिथे ते २ महिने राहिले. तेव्हापासून समर्थ शस्त्र बाळगू लागले. त्याला ते गुप्ती म्हणत. बाहेरून दिसायला कुबडी. जप करतांना या कुबडीवर बगल ठेवून चंद्रनाडी आणि सूर्यनाडी यांचे संचालन करता येत असे. कुबडीच्या दांड्याला आटे असत, त्यात छोटी तलवार असे. समर्थांची अशी तलवार असलेली कुबडी आजही सज्जनगडावर पहायला मिळते. भारत प्रवास करीत असतांना ते आपल्या प्रत्येक शिष्याला सामर्थ्यांचा आणि स्वाभिमानाचा संदेश देत. समर्थांना हिमालयात प्रभू रामचंद्रांकडून धर्मसंस्थापनेसाठी प्रेरणा मिळाली होती. त्यापाठोपाठ गुरू हरगोविंद यांनीही त्यांना सशस्त्र क्रांतीची प्रेरणा दिली.

==समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेले मारुती==
समर्थांनी ११ मारुतींची स्थापना केली. गावोगाव मारुतीची देवळे बांधली. मारुती ही शक्तीची देवता असल्याने मारुतीच्या मंदिराच्या परिसरात ते तरुणांना संघटित करत आणि त्यांना व्यायामाची प्रेरणा देत. [[सातारा]], [[चाफळ]], [[सज्जनगड]] या परिसरात समर्थांचे वास्तव्य अधिक काळ होते. समर्थांनी  स्थापलेले राम मंदिर आणि [[समर्थांचे अकरा मारुती|अकरा मारुतींची]] देवळे याच परिसरात आहेत. ती पुढीलप्रमाणे:

# दास मारुती, [[चाफळ]] (राम मंदिरासमोर)
# वीर मारुती, [[चाफळ]] (राम मंदिरामागे)
# खडीचा मारुती, [[शिंगणवाडी]], [[चाफळ]] (डोंगरावर)
# प्रताप मारुती, [[माजगांव]], [[चाफळ]]
# [[उंब्रज]] मारुती (ता. [[कऱ्हाड|कराड]])
# [[शहापूर]] मारुती ([[उंब्रज]] जवळ)
# [[मसूर]] मारुती (ता. [[कऱ्हाड|कराड]])
# [[बहे]]-[[बोरगांव]] (कृष्णामाई) मारुती (जि. [[सांगली]])
# [[शिराळा]] मारुती ([[बत्तीस शिराळा]], जि. [[सांगली]])
# [[मनपाडळे]] मारुती (जि. [[कोल्हापूर]])
# पारगांव मारुती (जि.[[कोल्हापूर]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==समर्थ स्थापित मठ==

# [[जांब]]
# [[चाफळ]]
# [[सज्जनगड]]
# डोमगाव
# शिरगाव
# [[कन्हेरी]]
# दादेगाव&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# मादळमोही

समर्थ सांप्रदायांमधील प्रमूख शिष्यांपैकी वासुदेवशास्त्री हे एक होत. यांचा मठ कन्हेरी येथे आहे. कन्हेरी हे गाव मांढरदेवी डोंगराच्या (म्हणजे काळुबाई देवस्थान ज्यावर आहे) तिथे पायथ्याशी आहे. पुणे सातारा रस्त्यावर खंडाळा पारगांव वरून पश्चिमेस ११ किमी अंतरावर हे गाव आहे. शिरवळ वरूनही इथे बसने जाता येते. पुणे येथून ६९ किमी वर हा मठ येतो. अत्यंत रमणीय स्थानी सुंदर असा हा मठ आहे. इथे वासुदेवशास्त्री व भीमस्वामी यांच्या समाधी आहेत. या मठाची समर्थ रामदास - वासुदेव - माधव (महादेव) - पुरुषोत्तम - भीमस्वामी - जयराम व नारायण - गंगाधर अशी गुरुपरंपरा आहे.

समर्थ रामदास स्वामींना ज्यांनी प्रत्यक्ष पाहीले ते गिरिधरस्वामी. त्यांना समर्थांनी वेणीस्वामी शिष्या बाईयाबाई यांच्याकरवी अनुग्रहीत करून बीड (पुर्वीचे चंपावती) या क्षेत्रात कार्यस्थान करा सांगितले. बिंदुसरा नदीतीरावर रामतिर्थ या स्थानी गिरिधर यांची समाधी आहे. या गिरिधरकृत &quot;समर्थप्रताप&quot; या ग्रंथात समास १०, ११ व १२ मध्ये समर्थां रामदासांच्या भारतवर्षा मधील शिष्यसंप्रदाय व स्थाने याचा तपशील आढळतो. दहाव्या समासामध्ये श्लोक १४ वासुदेवस्वामींचा उल्लेख आहे. 

''वासुदेव नामा अनुष्ठानी। समर्थप्रतिमा म्हणती जनीं। उत्कट परमार्थ विस्तारुनी। समर्थ चरणी लीन राहे।।१४।।'' 

तसेच

''वासुदेव असा पंडीत निष्पृह। तेणे शिष्यगण बहु केले। हजारोंहजार शिष्य केलें। मंत्रा पालटले बुद्धीबळें।।''

याशिवाय राजारामप्रसादी कृत ग्रंथात, 'भक्तमंजिरीमाला' यामध्ये, ''राजश्री हातें हा मठ करविला। कण्हेरीचा मठ प्रतापेची केला'', असा उल्लेख आढळतो.

श्रीहनुमंतस्वामींची बखर पान क्रमांक १६७ ते १७६ प्रकरण ९ मध्ये तसेच धाराशिव मठाचे श्री अनंतदास रामदासी यांच्या सप्तकांडात्मक &quot;दासायण&quot; यामधील लोकोद्धारकांड पान ३२१ ते ३३३ या ग्रंथांमध्ये वासुदेवशास्त्रींबाबत अधिक माहीती मिळते.

याच परंपरेमधील हनुमंतअवतार समजले जाणारे भीमस्वामी यांनी रघुनाथस्वामी यांना अनुग्रहीत केले. हे पसरणी मठाचे रघुनाथस्वामी यांच्या १६ अध्यायी चरित्रातील द्वितीय अध्यायी वासुदेवशास्त्रींची माहीती मिळते.

हया चरित्राअंती ''इति श्रीमत् सद्गुरू रघुनाथ कथामृत ग्रंथे तत् पूत्र पौत्रेण रंगनाथेन कृते परिपुर्ण षोडशअध्यायः- संपुर्ण।।'', तसेच ग्रंथाच्या शेवटी गुरुपरंपरा विशद केली आहे: ''श्रीरामदास वासुदेव माधवासी ध्यायिजे। पुरूषोत्तम भिमस्वामी पंचायतन पूजिजे।। नित्यनेम सर्वकाळ दृढ पाय वंदिजे। राघवासी हाचि छंद रामराम बोलिजे।।''

अशाप्रकारे विविध संदर्भ ग्रंथांमधील माहीती अनुसार श्री वासुदेव यांचे मुळ नांव सदाशिवशास्त्री देव येवलेकर असे होते. नाशिक जवळील येवले येथे यजुर्वेदी ब्राह्मण कुटूंबात यांचा जन्म झाला. काशीक्षेत्री राहून त्यांनी सहा शास्त्रांचे अध्ययन केले. पुढे गुरूआज्ञेने शास्त्रार्थ करण्यास सांगितलेवरून जानव्यास एक सुरी व दिवसा मशाल पेटवूून हे शास्त्री गावोगांव शास्त्रार्थ करीत विविध विद्वानांकडून जयपत्र लिहून घेत. सुरी यासाठी बाळगली कि शास्त्रार्थ वादात हरले तर तात्काल जीभ छाटून प्राणत्याग करायचा हा प्रण. ते राजगड परिसरात आले असतां श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दर्शनास गेले. त्यावेळी तिथे गागाभट्टही हजर होते. शालिवाहन शके १५८० मधील ही घटना आहे. म्हणजे इस. १६५८ हे वर्ष. गुरू समर्थ रामदास यांचेबरोबर शास्त्रार्थ करायचा यासाठी ते पुढे चाफळ परिसरातील बहीरोबा वाडी जवळील रामघळीजवळ समर्थ एका कातळावर बसले होते तिथे गेले. शास्त्रार्थाची वादभिक्षा मागितली. समर्थ नम्रपणे म्हणाले, आम्ही रामाचे दास ना पंडीत ना विद्वान ना वेदशास्त्र जाणतो. तरी ही अहंकारी सदाशिवशास्त्री ऐकत नाहीत म्हहटल्यावर शिष्य कल्याणाकडे पाहीले. योगीराज कल्याण म्हणाले पात्र बहु शुद्ध आहे कृपा व्हावी. समर्थांनी तेथून एक अंत्यज मोळीविक्या चालला होता त्याला कल्याणाकरवी बोलावून घेतले. आम्ही पात्र नाहीत पण या मोळीविक्या भैरूसोबत आपण शास्त्रार्थ करावा असे ते शास्त्रींना म्हणाले. गुरूचरित्णातील लिलेप्ररमाणे या भैरुने सदाशिवशास्त्रींना हरविले. ही लिला पाहता सदाशिवशास्र्त्री समर्थांना शरण आले व क्षमा मागितली. या सदाशिव शास्त्रींना उपदेश करून वासुदेव  गोसावी हे नामाभिधान दिले. कण्हेरी हे कृष्णेच्या उत्तरेस पंचक्रोशीतील ग्राम आहे व तिथे आपण समाजोद्धाराचे काम करावे असी आज्ञा केली. या वासुदेव शास्त्रींनी पुढे माधव, पुरुषोत्तम, भीमराज, असा बहु रामदासी शिष्यगण तयार केला. परिसरामध्ये शिरवळ, येथे २ भुइंज, मर्ढे, पसरणी, बार्शीजवळ महीषगांव येथे उपमठ तयार झाले.
==जीवन==
भारत प्रवास करतांना शेवटी वयाच्या ३६व्या वर्षी रामदासस्वामी पैठणला परत आले. पैठणला ते एकनाथांच्या वाड्यातच उतरले. नाथ आणि त्यांची पत्‍नी या दोघांनी देह ठेवलेला होता. नाथांची पत्‍नी समर्थांची मावशी होती. पण समर्थांनी कुणालाच ओळख दिली नाही. एक फिरता साधू म्हणून ते त्या घरात राहिले.

मात्र तिथे त्यांना जांब गावातील सगळ्या बातम्या समजल्या. लग्नमंडपातून पलायन केल्यावर २४ वर्षे जांबशी त्यांचा कोणताच संपर्क नव्हता. त्यांच्या वहिनीला दोन मुले झाल्याचे व आई राणूबाई अंध झाल्याचेही त्यांना तेथे कळले. त्यांच्या मनात जांबला जाऊन आईला भेटावे, असे येऊन गेले. समर्थ जांबला पोहोचले, पण तेथेही त्यांनी कोणाला आपली ओळख दिली नाही. आपल्या घराच्या अंगणात उभे राहून त्यांनी भिक्षा मागितली. त्यांची वहिनी भिक्षा घेऊन दारात उभी राहिली. तिची राम आणि शाम ही दोन्ही मुले भिक्षा मागणाऱ्याया गोसाव्याकडे पाहत होती. त्यांना ठाऊक नव्हते की हे आपले काका आहेत. २४ वर्षात दाढी, जटा वाढविल्याने आणि व्यायामाद्वारे शरीर बलदंड झाल्याने पार्वतीबाईदेखील दीराला ओळखू शकल्या नाहीत. अखेर समर्थांनी आपले खरे रूप प्रकट केले. नारायण आल्याने राणूबाईंना खूप आनंद झाला. २४ वर्षाच्या साधनेने समर्थांना काही शक्ती प्राप्त झाल्या होत्या. त्याद्वारे त्यांनी रामचंद्रांना प्रार्थना करून मातेच्या डोळ्याला स्पर्श करताच राणूबाईंना दिसू लागले, असे मानले जाते.

===जीवनकार्य===
समर्थांच्या शिष्य मंडळींमध्ये सर्व प्रकारचे शिष्य होत.समर्थांचे एक वैशिष्ट्य होते - समोरचा मनुष्य ज्या पातळीवरचा असेल त्या पातळीवर जाऊन त्याला ते समजावून सांगत. समर्थांची उपदेशाची भाषा अत्यंत साधी सोपी  होती.

आत्मसाक्षात्कार झाल्यानंतर प्रथमत: सामान्य लोकांनाही पारमार्थिक मार्गास लावावे, अशी इच्छा रामदासस्वामींना साहजिकच झाली. पण पुढील १२ वर्षाच्या प्रवासांत त्यांनी जे पाहिले, जे भयंकर विदारक अनुभव घेतले, त्यांनी त्यांच्या चारित्र्यास एक वेगळीच कलाटणी मिळाली. त्या काळी भारतांतील जनता कमालीच्या हीन, दीन, त्रस्त आणि अपमानित अवस्थेत काळ कंठीत होती. यावनी सत्तेच्या अमानुष जुलुमाखाली भरडली जात होती. लोकांची मालमत्ता, बायका-मुले, आयाबहिणी, देव, धर्म, संस्कृती, काहीच सुरक्षित नव्हते. जनतेची ही हृदयद्रावक अवस्था पाहून समर्थ अत्यंत अस्वस्थ व उद्विग्न झाले.

सर्वस्वी निःसत्त्व आणि दुर्बल झालेल्या आपल्या समाजास परमार्थाचा उपदेश हानिकारकच ठरण्याचा संभव आहे, समाजाला प्रथम संघटित आणि शक्तिसंपन्न बनविले पाहिजे, समाजाचा लुप्त झालेला आत्मविश्वास पुनः जागृत केला पाहिजे, अशी त्यांची खात्री झाली.

'''केल्याने होत आहे रे ।'''&lt;br/&gt; 
आज आपल्या जीवनात अपयश आणि दुःख दिसत असेल, तर त्याला आपले अधीर आणि उतावीळ मन कारणीभूत आहे. बहुसंख्य लोक आज सुख, आंनद, यश, कीर्ती, ऐश्वर्य, अधिकार मिळवण्यासाठी अधीर आणि उतावीळ झाले आहेत. परंतु त्यासाठी शांतपणे आणि सातत्याने कराव्या लागणाऱ्या परिश्रमाचा अभाव दिसून येत आहे. आपल्या हिंदुस्थानी संस्कृतीत विद्या, कला अथवा अन्य कोणत्याही क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी बारा वर्षाचे परिश्रम आवश्यक मानले आहेत. या सतत केलेल्या प्रयत्नांनाच ‘तप’ असे म्हणले जाते. आपला प्राचीन इतिहास वाचला म्हणजे खऱ्या धैर्याची कल्पना येऊ शकेल. जगातील सर्व देशात आणि सर्व काळात जे विद्वान, ज्ञानी, ध्येयवादी, यशस्वी संत, महंत, कलाकार वीर पुरुष होऊन गेले त्यांनी जीवनातील धैर्याची पुंजी कधीही संपू दिली नाही. म्हणूनच परिस्थितीवर मात करून ते यशस्वी झाले. अंतःकरणात श्रद्धा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र कर्तव्य, ध्येय, उपासना या गोष्टी जगात सर्वश्रेष्ठ आहेत. तनाने, मनाने, धनाने आणि प्राणपणाने मला त्या पूर्ण केल्या पाहिजेत, अशी ज्याची दृढ श्रद्धा असेल त्याच्याच अंतःकरणात धैर्य उत्पन्न होईल. साडेतीनशे वर्षापूर्वी, राजकीय राजवटीत जेव्हा हिंदुस्थानी जनता भयभीत झाली होती, तेव्हा श्री समर्थांनी आपले बाहू उभारून खणखणीत वाणीने लोकांना सांगितले -

धिर्धरा धिर्धरा तकवा । हडबडूं गडबडूं नका ।&lt;br/&gt; 
केल्याने होत आहे रे । आधी केलेचि पाहिजे ॥

मसूर या गावी रामनवमीचा उत्सव करून समर्थांनी आपल्या लोकोद्धाराच्या कार्याचा पाया घातला. शके १५७० मध्ये त्यांनी चाफळास राममंदिराची स्थापना केली. काही वेगवेगळ्या गांवी त्यांनी सुरुवातीला मारुतीच्या अकरा मंदिरांची स्थापना केली आणि नंतर गावोगावी. समर्थ रामदास यांनी देशभरात स्थापन केलेले एकूण अकराशे मठ आहेत. ‘मराठा तितुका मेळवावा। महाराष्ट्र धर्म वाढवावा।’ यासाठी  त्यांनी  काया  झिजविली. हरिकथा निरूपण, राजकारण; सावधपण व साक्षेप या तत्त्वांच्या आधारे कार्य करणारा ‘रामदासी’ संप्रदाय त्यांनी निर्माण केला. या माध्यमातून संघटना बांधत, त्यांनी ठरवलेले कार्य सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानुसार लोकसंग्रहाचा अचाट उद्योग त्यांनी मांडला.  &lt;br /&gt;
समर्थ रामदासांच्या ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ या गर्जनेने मरगळलेला महाराष्ट्र जागा झाला. दऱ्याखोऱ्यातून, डोंगर कपारीतून एकच नाद घुमला. सह्याद्रीच नव्हे तर गंगायमुना आणि कावेरीची खोरीही या घोषणेने दणाणून टाकली. आसेतुहिमाचल मठमहंत निर्माण करून, निःस्पृह नेतृत्व समाजात निर्माण करून त्यांनी राष्ट्र उभारणीच्या कार्याला पूरक असे कार्य साधले. धर्मसत्ता व राजसत्ता यांचा अपूर्व समन्वय साधून सशक्त तरुणांची मने राष्ट्रवादाने भारून टाकली. प्रभु [[राम|श्रीरामचंद्र]], आदिशक्ति तुळजाभवानी आणि शक्ती उपासनेसाठी [[मारुती|मारुतीराया]] या तीन देवतांचा जागर त्यांनी समाजात मांडला. अक्षरशः शेकडो मारुती मंदिरांची स्थापना त्यांनी केली. स्वतः डोंगरदऱ्यांत, घळीत राहून समाजाचे व देशाच्या कल्याणाचेच चिंतन केले. समाजातील प्रत्येक घटकाला, अनेक अनाथ, निराधार बालकांना, स्त्रियांना  सन्मार्गाचा, आत्मोद्धाराचा मार्ग दाखविला. समर्थावर [[एकनाथ|संत एकनाथाच्या]] वाङ्‌मयाचा प्रभाव असल्याने प्रपंच आणि परमार्थ नेटका करण्यासाठी विवेकसंपन्न व्हा, असा उपदेश केला. आनंदवनभुवनाचे स्वप्न पाहिले. [[भारत|हिंदुस्थान]] बलसंपन्न व्हावा यासाठीच क्षात्रतेज व ब्राह्मतेज जागविले.

‘सामर्थ्य आहे चळवळीचे, जो जो करील तयाचे। परंतु, तेथे अधिष्ठान पाहिजे। भगवंताचे।’ या त्यांच्याच सूत्रानुसार भगवंताचे अधिष्ठान असलेली चळवळ निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्‍न केला. विविध विषयांतून लीलया समाजप्रबोधन करणाऱ्या समर्थांचे हे मुख्य उद्दिष्ट होते छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांच्या लोकोत्तर कार्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन रामदास स्वामी भारावून गेले.

==शिवाजी महाराजांनी रामदास स्वामींना दिलेली सनद==
[[चित्र:Dhurandhar Shivaji Ramdas bhet.jpg|thumb|शिवाजी महाराज आणि रामदास स्वामी यांच्या भेटीचे एम.व्ही. धुरंधर यांनी काढलेले चित्र]]
[[छत्रपती शिवाजी महाराज]] हे समर्थ रामदास स्वामींच्या विच्याराचे होते. स्वराज्य रक्षणासाठी समर्थ शिवाजी महाराजांन सोबत होते.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ३१ नोव्हेंबर १६७८ मध्ये समर्थ रामदास स्वामींना एक विस्तृत सनद लिहून काही गावे इनाम म्हणून दिली होती. समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते. याबाबतचे एक पत्र इ. स. १९०६ मध्ये धुळ्याच्या शंकरराव देवांनी ‘समर्थांची दोन जुनी चरित्रे’ या ग्रंथात प्रकाशित केले होते; पण या वेळेस देवांना या पत्राची मूळ प्रत न मिळता एक नक्कल सापडली होती. 

यानंतर इतिहासाचार्य राजवाड्यांनाही या पत्राच्या काही नकला सापडल्या. शिवाय, अनेक नकला पुणे पुराभिलेखागारात इनाम कमिशनच्या दफ्तरातही सापडतात; पण या सगळ्या नकला अथवा मूळ पत्राच्या कॉपी असून मूळ पत्र हे अनेक वर्षे कोणाच्याही पाहण्यास आले नव्हते. अखेरीस मे २०१७ मध्ये लंडनच्या ‘ब्रिटिश लायब्ररी’त या मूळ पत्राची फोटोझिंकोग्राफ तंत्रज्ञानाने बनवलेली एक प्रत इतिहास अभ्यासक संकेत कुलकर्णी यांना सापडली असून, महाराष्ट्रात आजवर सापडलेल्या नकलांवर जे शेरे आहेत, त्याबरहुकूम ही प्रत असल्याचे सिद्ध होत आहे. सदर सनदेवर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लिहिलेली ‘मर्यादेयं विराजते’ अशी अक्षरे आहेत. पत्राच्या मुख्य बाजूवरचे अक्षर आवजी चिटणिसांच्या हस्ताक्षराशी मिळतेजुळते आहे.

‘श्रीसद्‌गुरुवर्य, श्रीसकळतीर्थरूप, श्रीकैवल्यधाम, श्रीमहाराज श्रीस्वामी, स्वामींचे सेवेसी चरणरज सिवाजीराजे चरणावरी मस्तक ठेवून विज्ञापनाजे’’, अशा मायन्याने हे पत्र सुरू होते. त्यापुढे शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या शब्दात पूर्वी समर्थांनी त्यांना काय उपदेश केला, त्याबद्दल थोडक्‍यात लिहिले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://abpmajha.abplive.in/mumbai/badlapur-sanad-by-shivaji-maharaj-to-samarth-ramdas-discovered-latest-update-495858 |title=येथे |access-date=2019-05-19 |archive-date=2018-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308135529/http://abpmajha.abplive.in/mumbai/badlapur-sanad-by-shivaji-maharaj-to-samarth-ramdas-discovered-latest-update-495858 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==तत्त्वज्ञान==
रामदासस्वामी अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे पुरस्कर्ते होते. केवळ ब्रह्म हेच सत्य आहे हा विचार त्यांच्या साहित्यात सर्वत्र दिसतो. त्यांच्या तत्त्वज्ञानास [[एकनाथ|संत एकनाथांच्या]] वाङ्‌मयाची बैठक होती. दासबोधाच्या बहुतेक सर्व दशकांमध्ये ब्रह्म&lt;sup&gt;%&lt;/sup&gt;, माया, जीव, जगत्‌, परमेश्वर इत्यादी गोष्टींची चर्चा आहे. पंचीकरण हा विषय समर्थांनी अतिशय सखोलपणे सांगितला आहे. परब्रह्म, मूळमाया, गुणमाया, त्रिगुण, पंचमहाभूते, अष्टधा प्रकृती, विश्वाची उभारणी व संहार, पिंड-ब्रह्मांड रचना व त्यांचे संबंध अशा अनेक विषयांचे चिंतन समर्थांच्या साहित्यात आहे. सर्व कर्मांचा कर्ता हा राम असून, आपण मिथ्या अहंकारामुळे स्वतःकडे कर्तेपण घेतो असे ते सांगतात. समर्थ रामदास स्वामी स्वतः सदैव विदेही अवस्थेमध्ये असल्याने त्यांचे हे अनुभवज्ञान त्यांनी ग्रंथरूपाने मांडले.  

त्यांनी भक्तिमार्गाचा प्रसार केला. भक्ती केल्यामुळे देव निश्चितपणे प्राप्त होतो असे त्यांनी दासबोधाच्या सुरुवातीलाच सांगितले आहे. त्यांनी स्वतः १२ वर्षे नामस्मरण भक्ती केली व त्याचा प्रसार केला. परमार्थाशिवाय केलेला प्रपंच 'भिकारी' आहे. ज्या घरामध्ये रामनाम नाही ते घर सोडून खुशाल अरण्यात निघून जावे असे समर्थ निक्षून सांगतात. देवाचे वैभव वाढवावे, नाना उत्सव करावे असे त्यांचे मत होते. समर्थांनी प्रत्ययाचे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ मानले. अनुभवाशिवाय असलेल्या केवळ शब्दज्ञानाची त्यांनी तिखट शब्दात हजेरी घेतली आहे. भोंदू गुरू व बावळट शिष्य हे परस्परांचे नुकसान करतात असे त्यांनी सांगितले आहे.

परमात्मा हा चराचरांत भरलेला असून, त्याची प्राप्ती करून घेण्यातच मानवी जीवनाची सार्थकता आहे हे समर्थांनी अनेक स्थळी सांगितले आहे. अनेक उपनिषदांचा संदर्भ देऊन समर्थांनी या जगाचे  अनित्यत्व, मिथ्यत्व प्रतिपादन केले आहे. कर्म, भक्ती, ज्ञान या मार्गांचे अनुसरण करून मुक्त होण्याचे सर्वोच्च लक्ष्य त्यांनी त्यांच्या शिष्यांपुढे ठेवले. सतत ईश्वरचिंतन करावे, सद्गुरूंची सेवा करावी, उपासनेला प्राणपणाने चालवावे, सतत परमार्थ ग्रंथांचे परिशीलन करावे असे अनेक दंडक समर्थांनी घालून दिले आहेत.

पहा : [[चौदा ब्रह्म]]

==व्यक्तिमत्त्व==
मध्यम उंची, मजबूत बांधा, गौर वर्ण, तेजस्वी कांति, कपाळावर लहानसे टेंगूळ, असे समर्थांचे स्वरूप होते. कमरेस लंगोटी, किंवा कधी कफनी, पायांत खडावा. लांब दाढी, जटा, गळ्यांत जपाची माळ, यज्ञोपवीत, हातांत कुबडी, काखेस झोळी, अशा थाटात समर्थांची रुबाबदार आणि दुसऱ्यावर छाप पाडणारी मूर्ती संचार करीत असे.  
“शुकासारिखे पूर्ण वैराग्य ज्याचे। वसिष्ठापरी ज्ञान योगेश्र्वराचे। कवी वाल्मिकासारिखा मान्य ऐसा। नमस्कार माझा सद्गुरू रामदासा।।” हा श्लोक वामन पंडितांनी समर्थ रामदासांना उद्देशून लिहिला आहे.

==साहित्य व काव्यनिर्मिती==
समर्थ रामदास हे निसर्गप्रेमी होते. त्यांनी आपल्या निवासाच्या ज्या जागा निवडल्या त्या सर्व निसर्गरम्य जागा होत्या.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; आजही चाफळ, शिवथरघळ, सज्जनगड आणि समर्थांच्या वेगवेगळ्या घळी पाहण्यासाठी तरुण गिर्यारोहक गर्दी करतात. काही साहसी तरुण मुले मुद्दाम पावसाळ्यात मोहीम म्हणून समर्थांची तीर्थक्षेत्रे पाहतात. समर्थांना अंगापूरच्या डोहात दोन मूर्ती सापडल्या; एक श्रीरामचंद्रांची आणि दुसरी तुळजाभवानीची. त्यांतील श्रीरामाची मूर्ती त्यांनी चाफळला स्थापन केली. श्री तुळजा भवानीची मूर्ती स्थापन करण्यासाठी ते सज्जनगडावर आले. सज्जनगडावरील प्रसिद्ध अंग्लाई देवीचे मंदिर आजही याची साक्ष देत आहे. सज्जनगडाच्या पायथ्याला समर्थांना एक बाग तयार करायची होती. या बागेत कोणकोणती झाडे लावावयाची आणि ती कशी लावावीत या संबंधीचे समर्थांचे स्वतंत्र प्रकरण आहे. यावरून त्यांचा वनस्पतीशास्त्राचा किती अभ्यास होता याची कल्पना येते. बाग प्रकरण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या कवितेत समर्थांनी सुमारे ३५० वनस्पतींची नवे दिली आहेत. आश्चर्य म्हणजे यादी देताना पालेभाज्या, फळभाज्या, फळ, फूल, औषधी वनस्पती यांची व्यवस्थित वर्गवारी आहे. सज्जनगडावर दोन वर्षे राहून समर्थ शिवथरघळीत आले.  तिथे त्यांनी समर्थ संप्रदायाचा श्रीमद दासबोध हा प्रधान ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात समर्थांनी प्रपंच, राजकारण, संघटन, व्यवस्थापन, व्यवहारचातुर्य, व्यक्तिमत्त्व विकास, सभ्यता आणि शिष्टाचार या सगळ्या गोष्टींचा अंतर्भाव केला आहे. दासबोधातील मूर्खलक्षणे वाचत असताना तर अनेकांना वाटते की, समर्थांनी आपला स्वभाव अचूकपणे कसा ओळखला? जगातील अनेक भाषांमध्ये दासबोधाचा अनुवाद झाला आहे.

समाजाविषयीच्या अपार तळमळीतून समर्थांनी विपुल वाङ्‌मय निर्मिती केली. रोखठोक विचार, साधी सरळ भाषा आणि स्पष्ट निर्भीड मांडणी ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. [[दासबोध]],&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/book/show?id=90|title=दासबोध|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704073350/http://web.bookstruck.in/book/show?id=90|archive-date=2018-07-04|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[मनाचे श्लोक]],&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/book/show?id=89|title=मनाचे श्लोक|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704074926/http://web.bookstruck.in/book/show?id=89|archive-date=2018-07-04|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[करुणाष्टके]],&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/book/show?id=225|title=करुणाष्टके|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[मारुति स्तोत्र|भीमरूपी स्तोत्र]],&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/book/show?id=1128|title=भीमरूपी स्तोत्रे|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704085512/http://web.bookstruck.in/book/show?id=1128|archive-date=2018-07-04|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; अनेक आरत्या उदाहरणार्थ 'सुखकर्ता दुखहर्ता वार्ता विघ्नाची' ही [[गणपती|गणपतीची]] आरती, 'लवथवती विक्राळा ब्रम्हांडी माळा' ही [[शंकर|शंकराची]] आरती, कांही पदे  इत्यादी त्यांच्या लेखनकृती प्रसिद्ध आहेत. [[समर्थ रामदास स्वामींच्या आरत्यांनी]] घरांघरांत स्थान मिळवले आहे 'युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा' ही संत नामदेवांनी लिहिलेली आरती प्रसिद्ध आहे. याचा अर्थ नामदेवांच्या काळात देवांच्या आरत्या मंदिरात म्हटल्या जात होत्या.  
पुढे मोगलांच्या आक्रमणामुळे देवांचे उत्सव बंद पडले, अनेक मंदिरे उद्ध्वस्त झाली. त्यामुळे आरती वाङ्‌मय जनमानसाच्या स्मृतीतून नाहीसे झाले. समर्थांनी या वाङ्‌मयाचे पुनरुज्जीवन केले. आपण ज्या विविध आरत्या म्हणतो, त्यांपैकी अनेक समर्थ रामदासांनी लिहिल्या आहेत. 

आपल्या अखंड प्रवासाच्या दरम्यान श्री समर्थ रामदास स्वामी श्रीक्षेत्र मोरगावला येऊन पोहोचले. येथे श्री मयूरेश्वराच्यासमोर उभे राहिल्यानंतर त्यांनी जोरात 'जय जय रघुवीर समर्थ' अशी आरोळी दिली. त्यावेळी महासाधू [[मोरया गोसावी]] महाराज यांचे चिरंजीव श्री चिंतामणी महाराज देव (थोरले) तेथे होते. श्री चिंतामणी महाराजांनी श्री समर्थांना विनंती केली की मोरया च्या समोर मोरया ची आरोळी असावी. ज्या कोणत्या देवतेच्या मंदिरात आपण असू त्या देवतेचाच जयघोष करायला हवा. मात्र श्रीसमर्थांनी ते न ऐकता वारंवार 'जय जय रघुवीर समर्थ&quot; चाच नारा दिला, आणि एक चमत्कार घडला. अचानक श्रीसमर्थांचे डोळ्यास अंधारी आली. हे अजबच संकट आलेले पाहून श्री समर्थ श्रीगणेशांना शरण गेले. या संकटातून वाचविण्यासाठी त्यांनी मयुरेश्वराची करुणा भाकली. आर्तपणे त्यांनी  जी साद घातली तीच आपण नेहमी &quot;सुखकर्ता दुखहर्ता...&quot; ह्या आरती रूपात म्हणत असतो. &quot;सुखकर्ता दुखहर्ता...&quot; ही श्री समर्थ रामदास स्वामी निर्मित आरती याच स्थानी, यानिमित्ताने निर्माण झाली. 
श्री समर्थांच्या आगमनाचा साक्षीदार म्हणून जसा हनुमंत राया [[मोरगाव]] येथे स्थापित आहे.

तुळजापूरची भवानी माता ही तर समर्थांची कुलस्वामिनी. तिचे दर्शन घेतांना समर्थांना 'दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी' ही आरती स्फुरली. 'सत्राणे उड्डाणे हुंकार वदनी' ही मारुतीची आरती म्हणताना तर अंगात वीरश्रीचा संचार होतो. 

समर्थांनी शंकराची आरती लिहिली, त्याची कथा मोठी गमतीशीर आहे. तीर्थयात्रा करताना समर्थ जेजुरीला आले. तिथे खंडेरायाचे दर्शन घेऊन ते लवथेश्वराला आले. जो कोणी मंदिरात झोपतो तो रात्रीच मरण पावतो, अशी या मंदिराची ख्याती होती. हे कळल्यावर समर्थांनी मुद्दाम मंदिरातच झोपायचे ठरवले. ग्रामस्थांनी त्यांचे मन वळविण्याचा प्रयत्न केला पण समर्थ तसे हट्टी होते. सकाळी ग्रामस्थांनी मंदिरात भीत भीतच प्रवेश केला. पाहतात तर काय! समर्थ भगवान लवथेश्वराची पूजा करीत होते. त्याच वेळी 'लवथवती विक्राळा ब्रम्हांडी माळा' या प्रसिद्ध आरतीची निर्मिती झाली. समर्थांनी खंडेराया, दत्तात्रय, विठ्ठल, श्रीकृष्ण, दशावतार अशा विविध देवांच्या आरत्या केल्या आहेत.

रामदासस्वामींनी श्रीमत्‌ ग्रंथराज 'दासबोध’ या पारमार्थिक ग्रंथाची रचना ([[महाड|महाडजवळील]]) शिवथरघळ येथे केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=RPicBQAAQBAJ&amp;pg=PA744&amp;dq=%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7+%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjC2uLx1ILoAhXOIbcAHWB6DHQQ6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%20%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&amp;f=false|title=Dasbodh prakrut-marathi|publisher=Mrs Manasi s. vaidya|language=mr}}&lt;/ref&gt;

दासबोधाशिवाय रामायणांतील किष्किंधा, सुंदर व युद्ध ही कांडे, कित्येक [[अभंग]], [[आरती|आरत्या]], भूपाळ्या, पदे, [[स्तोत्र|स्तोत्रे]], राज-धर्म, क्षात्र-धर्म, शिवाजीमहाराज, संभाजीमहाराज यांस पत्रे, आपल्या शिष्यांना मार्गदर्शन, मठ आणि त्यांतील उत्सव यांसंबंधी मार्गदर्शन, आत्माराम, अन्वय-व्यतिरेक, वैराग्य-शतक, ज्ञान-शतक, उपदेश-शतक, षड्‌रिपु-विवेक इत्यादी विषयांवरील विपुल लेखन समर्थांनी केले आहे.

समर्थांची शिकवण कशी व्यावहारिक शहाणपणाची, सावधानतेची, आत्मविश्वास उत्पन्न करणारी, रोखठोक आणि राजकारणी स्वरूपाचीही होती.

एका दृष्टीने समर्थांच्या शिकवणुकीचे सार केवळ काही शव्दांत सांगता येते - कर्म ,उपासना, ज्ञान, विवेक. भक्ती, प्रयत्‍न व सावधानता.

समर्थांनी राष्ट्रउभारणीसाठी जसे बहुमोल मार्गदर्शन केले तसेच लोकशिक्षण, प्रपंच, परमार्थ, विवेक या गोष्टींवरही भर दिला; कारण यातूनच राष्ट्र उभे राहते, स्वराज्य स्थापन होते. लोकांनी साक्षर व्हावे यासाठी त्यांनी लिहिण्याची, वाचण्याची मोहीम काढली. आपल्या वचनांत ते म्हणतात- ‘दिसा माजी काही तरी ते लिहावे, प्रसंगी अखंडीत वाचीत जावे’ त्याचबरोबर त्यांनी असेही सांगितले -&lt;br/&gt;
जे जे आपणासि ठावे। ते ते इतरांसि शिकवावे। शहाणे करून सोडावे सकळ जन।।

प्रपंच सोडून जर परमार्थ केला, तर केवळ आत्मोन्नती होईल परंतु प्रपंच करून परमार्थ केला, तर राष्ट्रोन्नती होईल म्हणून ते म्हणतात की -&lt;br/&gt;
प्रपंची जे सावधान। तोचि परमार्थ करील जाण।&lt;br/&gt;
प्रपंची जो अप्रमाण। तो परमार्थी खोटा।।

याशिवाय गाणे कसे असावे हे सांगताना समर्थ लिहितात,&lt;br/&gt;
बाळके श्वापदे पक्षी। लोभती वेधती मनी।&lt;br/&gt;
चित्त निश्चिंत होतही। धन्य ते गायनी कळा।।&lt;br/&gt;
मराठी (प्राकृत) भाषेचा अभिमानही समर्थ व्यक्त करतात. समर्थ लिहितात,

‘येक म्हणजी [[मराठी|मऱ्हाठी]] काय। हे तो भल्यासी ऐको नये।&lt;br/&gt;
ती मूर्ख नेणती सोय। अर्थान्वयाची।।&lt;br/&gt;
लोहाची मांदूस केली। नाना रत्‍ने साठविली।&lt;br/&gt;
ती अभाग्याने त्यागिली। लोखंड म्हणोनी।&lt;br/&gt;
तैसी भाषा प्राकृत।।’

==लेखन==
रामदासस्वामींची वाङ्‌मय संपदा अफाट आहे. मानवी जीवन सर्वांगाने समृद्ध व्हावे म्हणून समर्थांनी विविध विषयांवर चिंतनपर रचना केल्या. दासबोध, आत्माराम, मनाचे श्लोक, करुणाष्टके, शेकडो अभंग, स्तोत्रे, स्फुट रचना, रुबाया, सवाया, भारुडे, कविता, अनेक ओवीबद्ध पत्रे तसेच आरत्या त्यांनी रचलेल्या आहेत. समर्थांच्या वाङमयाचे मूल्यमापन भिन्न प्रकारे, अनेक दृष्टिकोनातून, अनेक विचारवंतांनी केले आहे. त्यांच्या एक एक वाङ्‌मय प्रकाराचा ऊहापोह करून त्या प्रकारच्या वाङ्‌मयातून समर्थ काय सांगतात, हे पहातानाही त्यांच्या भक्तीचे, शैलीचे, बुद्धिमत्तेचे कुणालाही कौतुक वाटावे. त्यांचा भाषावैभव स्वयंभू होता. त्यांना शब्दांची कधी वाणच पडली नाही. 

समर्थांनी साहित्य, कला, आरोग्य, जीवनशैली, निसर्ग, बांधकाम, उद्योग या विषयांवरही लिहिले आहे. जीवनाचे कोणतेही अंग समर्थांनी सोडलेले नाही. सर्वच क्षेत्रांत उच्च ध्येय गाठण्यासाठी, यश मिळवण्यासाठी काय करावे, याचे तपशीलवार मार्गदर्शन समर्थ करतात. असे अनेक विषय त्यांच्या साहित्यात आहेत. समर्थांची [[मराठी]] भाषा ही मोजक्याच पण ठसठशीत शब्दांत सर्व काही सांगणारी भाषा आहे. समृद्ध शब्दरचना, मराठी शब्दांची वैभवशाली उधळण, तर्कशुद्ध विचारांची रेखीव, नेटकी मांडणी आणि  माणसाच्या जीवनाचे, अगदी छोट्या-छोट्या व्यवहारांचे सूक्ष्म निरीक्षण (अन्‌ त्याचे प्रकटीकरण) ही समर्थांच्या साहित्याची आणखी काही वैशिष्ट्ये. विशिष्ट लय, गेयता हीदेखील त्यांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये होत.  समर्थांची काव्यरचना आणि तिचे साहित्यगुण हा स्वतंत्र अभ्यासाचाच विषय आहे.

परळी येथे मठस्थापना करताना मठाच्या परिसरात बाग करण्यात येत होती त्या वेळी त्यांनी बागेवरती एक अखंड प्रकरणच लिहिले. तसेच सामानगडावर किल्ले बांधताना लिहिलेल्या ‘कारखाने’ या प्रकरणाच्या पहिल्या समासात विटा कशा कराव्यात, बांधकाम या प्रकरणात मजुरांना कशी, किती कामे द्यावीत यासारखी सर्व माहिती त्यांनी दिली आहे.

रामदासांच्या काही साहित्यरचना :-
* [[अस्मानी सुलतानी]]
* [[आत्माराम]]
* [[आनंदवनभुवनी]]
* एकवीरा समाधी अर्थात्‌ जुना दासबोध
* [[करुणाष्टके]]
* [[समर्थ रामदास स्वामींचे छत्रपती शिवाजी महाराजांना पत्र|छत्रपती शिवाजी महाराजांना लिहिलेले पत्र]]
* [[दासबोध]]
* [[समर्थकृत देवी स्तोत्रे]]
* [[नृसिंहपंचक]] : हे काव्य [[अनुप्रास|लाटानुप्रासाचे]] उत्तम उदाहरण आहे. 
* ’भीमरूपी महारुद्रा’ सारखे स्तोत्र
* [[मनाचे श्लोक]]-  मनाचे श्लोक एकूण २०५ आहेत.
* [[मारुति स्तोत्र]]
* मुसलमानी अष्टक
* [[रामदास स्वामींचे अभंग]]
* [[राममंत्राचे श्लोक]]
* [[समर्थांच्या उर्दू पदावल्यांचे पुस्तक]]
* [[सवाई]]
* ’सुखकर्ता दुखहर्ता’, ’लवथवती विक्राळा ब्रम्हांडी माळा’, ’सत्राणे उड्डाणे हुंकार वदनीं’, यांसारख्या [[रामदास स्वामींनी रचलेल्या आरत्या|सुमारे ६१ आरत्या]] 
* [[सोलीव सुख ]] , आणि
* अप्रसिद्ध असलेला हजारो पानी मजकूर

== समर्थांचा अंतिम प्रवास : साहित्यातील वर्णन  ==
संवत्सरी दुर्मती । सज्जनगडी हो इमारती । दोन सहस्र निष्क प्रीती ।वेचिली राये ।।&lt;br/&gt;
घर बांधिले विशाले । गृह प्रवेश करतीये वेले । वैशाख मासी भक्तपाले । प्रवेशले ।।&lt;br/&gt;
तेव्हा बोलिले वचन । आम्हास राहाणे स्वल्प जाण ।। &lt;br/&gt;
सांप्रत ज्यास मठ म्हणतात ती इमारत जीर्ण झालेली असल्याने अंगलाई देवालय व शेजारच्या तटातील ओवऱ्यांत समर्थांच्या राहण्याची व्यवस्था केली .१६०३ च्या रामनवमीनंतर चाफळहून समर्थ परत येईपर्यंत इमारत तयार झाली आणि समर्थ आल्यावर वैशाखापासून तेथेच राहू लागले. गृहप्रवेश करतेवेळेसच समर्थ उद्गारले 'येथे आता स्वल्प काळ राहणे आहे; खोलीचे बाहेर येणे किंवा कोणाशी बोलणे बहुतेक कमीच केले. उद्धवस्वामी व आक्काबाई यांशिवाय खोलीत कोणास येऊ देत नसत. कोणी काही कार्यभाग विचारले तर 'राम बुद्धी देईल तसे करा' म्हणून उत्तर देत. &lt;br/&gt;
'कोण्ही विचार पुसले काही । पूर्वीच सांगितले पाही । सांगावया आता काही । उरेचिना ।।' &lt;br/&gt;
पितळेच्या खुराचा पलंग होता, त्यावर नित्य बसून असत. अन्नाचा आहार अगदी टाकला होता. पाच चार महिने तर केवळ दुधावरच होते. जवळ कोणास येऊ देत नसत. एखाद्यास प्रसंगोपात बोलाविले तर त्याने तेवढे येऊन काय आज्ञा आहे ते विचारून जावे. उद्धव अथवा आक्का हे मात्र न विचारता खोलीत ये-जा करत व काय हवे नको ते पाहत. निजले असले तर उठवून दूध देत. पण ते दूधही स्वामींनी मर्जी असली तर घ्यावे नाही तर अपेक्षा नाही म्हणून सांगावे. उद्धव एके दिवशी म्हणाले की व्याधिनिरसनार्थ अनुष्ठान बसवितो व उत्तम वैद्य आणवितो; त्यावर हसून समर्थ म्हणाले आतापर्यंत देहाची ममता टाकण्याचा उपदेश दुसऱ्यास केला त्याचे हे सार्थक की काय? प्रारब्धाने देहाचे जे व्हायचे जेथे व्हायचे ते होत राहील. तेव्हा आक्का म्हणाल्या 'आपली इच्छा नसेल तर राहिला औषधोपचार; पण आता थंडीचे दिवस आले येथे डोंगरावर तर फार थंडी असते. तेव्हा चार दिवस खाली चाफळला किंवा दुसऱ्या एखाद्या ठिकाणी चलावे. 'समर्थांनी उत्तर दिले - &lt;br/&gt;
जेथे होईल हे प्रांत (शेवट) । तेथे भजतील हो भक्त । उत्साह चाफळी अद्भुत । राहील तेव्हा ।। &lt;br/&gt;
'आम्ही चाफळास जाण्याने श्री रघुवीराच्या उपासनेकडे लोकांचे दुर्लक्ष होऊ लागेल यासाठी कोठेही आता जाणे नको; &lt;br/&gt;
'म्हणौनी सज्जनगडी वास । आम्हास करणे सावकास । जे होईल देहास । ते येथे घडे ।।' &lt;br/&gt;
अशाही स्थितीत पौषमासी ( मार्गशीर्षाचा क्षयमास होता ) डोमगावहून कल्याण स्वामी आले. त्यांनी लिहिलेली दासबोधाची प्रत तपासून दिली. &lt;br/&gt;
आमची प्रतिज्ञा ऐसी । काही न मागावे शिष्यासी । आपणामागे जगदीशासी । भजत जावे ।।' &lt;br/&gt;
ही शेवटची ओवी करून ती १२-१० मध्ये घातली. &lt;br/&gt;
'मध्यरात्री साहावे तासी । समर्थ पाहती त्या मूर्तीसी । मेण होते जे नयनासी । ते काढविले ।। &lt;br/&gt;
श्रीचे मुखावलोकन केले । परम समाधान झाले । याउपरी आले । राहणे न घडे ।। &lt;br/&gt;
अवकाश पांच दिवस । उरला आहे आम्हास । कोण पुजील त्यास । यश घडो ।। &lt;br/&gt;
करणाऱ्याच्या करविल्या । आणि त्याच्या श्रमाचा । प्रसाद झाला सर्वांचा । मनोरथ ।। 
अर्थात हे बोलणे बहुतेक स्वगतच झाले. दुसरे दिवशी सकाळी मूर्ती पाहण्यासाठी खोलीत मंडळी आली असता समर्थांच्या मुखातून एक श्लोकार्ध निघाला - &lt;br/&gt;
रविकुळटिळकाचा वेळ संनिध आला । तदुपरी भजनाशी पाहिजे संग केला ।।समर्थांचे मनोगत जाणून -&lt;br/&gt;
अनुदिनी नवमी हे मानसी आठवावी । बहुत लगबगीने कार्यसिद्धी करावी ।। &lt;br/&gt;
हे दोन चरण उद्धवांनी म्हणून समर्थांचा श्लोक पूर्ण केला. ते पाहून समर्थ फार संतुष्ट होऊन म्हणाले 'उद्धवा शाबास भले शाबास!' आणि नंतर श्रीरामापुढे अखंड नामघोष सुरू केला.&lt;br/&gt;
माघ कृ.८ रोजी दोन प्रहरी निद्रा करून उठले, ते समयी वचने दोनी प्रत्येकी येकादशाक्षरे-- &lt;br/&gt;
देवद्रोहीयांचा नाशची आहे ।। समुद्रातीरस्थांचा नाश आहे ।। बोलिले, असे लेखांक ४३ मध्ये म्हणले आहे. त्यातच शेवटी लिहिले आहे की, &lt;br/&gt;
नवमी दो प्रहरा दर्शनासी बहुत लोक आले । त्यांस स्वमुखे आज्ञा दिली । ते लोक द्वारापासी उभेच आहेत । संनिध कोन्हासही येऊ दिल्हे नाही । तेच समयी पलंगावरून उतरून पादुकावरी उत्तराभिमुखी बैसले । श्रींचे स्मरण केले ।। &lt;br/&gt;
&quot;पलंगाखाली उतरले । पादुका पायी लेइले । उत्तर दिशेकडे केले । मुख बरवे ।।&lt;br/&gt;
भक्तजन विनविती । पलंगावरी बैसावे म्हणती । तेव्हा बोलिले हो प्रीती । बैसाणे नाही ।।&lt;br/&gt;
तुम्ही बैसवाल तरी पहा । म्हणोन उचलती जन दहा । शक्तिवंत करिती अहा । नुचलती आमुते ।।&lt;br/&gt;
करिता बहुतची यत्न । नुचले अनुमात्र आसन । तेव्हा आज्ञापिले वचन । बाहेर बैसां ।। &lt;br/&gt;
आक्का व उद्धव यांखेरीज बाकीचे सगळे बाहेर दाराशीच बसले, आणि समर्थांनी रघुपतीकडे दृष्टी लावून ध्यान धरले; त्याबरोबर आक्का व शिष्य मंडळी घाबरी होऊ लागली. ते पाहून समर्थ म्हणाले ,'इतके दिवस सेवेत राहून वेदान्त श्रवण केल्याचे व अध्यात्माच्या अभ्यासाचे फळ हेच काय? त्यावर आक्कांनी हात जोडून विनंती केली, घाबरे होणे किंवा ममतेत गुंतणे हे काहीच समर्थांनी ठेवले नाही, पण प्रत्यक्ष सेवा व सगुणदर्शन अंतरेल याचे वाईट वाटते'; त्या वेळी त्यांच्या (व आज आपल्याही) समाधानासाठी समर्थांच्या मुखातून पुढील अभंग प्रकटला - &lt;br/&gt;
माझी काया गेली खरे । परी मी आहे जगदाकारे । ऐका स्वहित उत्तरे । सांगेन ती ।।&lt;br/&gt;
नका करू खटपट । पहा माझा ग्रंथ नीट । तेणे सायुज्याची वाट । ठाई पडे ।।&lt;br/&gt;
राहा देहाच्या विसरे । वर्तो नका वाईट बरे । तेणे मुक्तीची द्वारे । चोजविती ।।&lt;br/&gt;
रामीरामदास म्हणे । सदा स्वरूपी अनुसंधान । करा श्री रामाचे ध्यान । निरंतर ।।&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
या अभंगाचा आशय भीमस्वामींनी दोन ओव्यांत सांगितला तो असा -&lt;br/&gt;
माझी काया आणि वाणी ।गेली म्हणाल अंतःकरणी । परी मी आहे जग्जीवनी । निरंतर ।।&lt;br/&gt;
आत्माराम दासबोध । माझे स्वरूप स्वतःसिद्ध । असता न करावा खेद । भक्त जनी ।।&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
नंतर श्रीसमर्थांनी रामनामाचा गजर तीन वेळा एवढ्या मोठ्याने केला कI त्या घोषाने मुहूर्तभरपर्यंत गडावरील सर्व आकाश दुमदुमून गेले.&lt;br/&gt;
तीन वेळा स्मरण केले । अंबर अवघे गर्जिनले । रामनामे कोंदाटले । जिकडे तिकडे ।।&lt;br/&gt;
मुहूर्त एक हो गर्जना । गगनी कोंदाटली जाणा । विस्मय पावलो निजजना । प्रेम आले ।।&lt;br/&gt;
ध्वनी जाली संपूर्ण । जाहला अवतार हो पूर्ण । देशोदेशी भक्तजन । जाते जाले ।।&lt;br/&gt;
या प्रकारे श्रीसमर्थांनी 'माघ वद्य नवमी । दिवसा दोन प्रहर नेमी । शनिवारी परंधामी । योग केला ।।{{संदर्भ हवा}}

अंतिम पाच दिवसांमध्ये समर्थांनी अन्नपाणी वर्ज्य केले. त्याच काळात सज्जनगडावर तंजावर येथून श्रीराम पंचायतनाच्या मूर्ती आल्या. समर्थांनी स्वहस्ते त्यांचे पूजन केले. पूर्णपणे एकांतवास स्वीकारला. त्यावेळी त्यांच्याजवळ फक्त [[उद्धव स्वामी]] व [[आक्का बाई]] होते. [[कल्याण स्वामी]] डोमगाव येथे होते. अंतिम दिनी समर्थ पद्मासन घालून उत्तराभिमुख बसले. तीन वेळा 'जय जय रघुवीर समर्थ ' हा घोष करून आत्मा पंचत्वात विलीन केला. त्यांच्या पार्थिवाचे अंत्यसंस्कार [[उद्धव स्वामी]] यांनी केले. समर्थांनी पूर्वसूचना देऊन माघ वद्य नवमी शके सोळाशे तीन सन १६८१ रोजी देह ठेवला. हीच दासनवमी होय.

==समर्थसंप्रदाय==
समर्थसंप्रदाय हा महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा संप्रदाय आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=pL9HAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjk1KHRvOznAhWk63MBHfm9CzQQ6AEIMjAB|title=Hindī evaṃ Marāṭhī ke Vaishṇava sāhitya kā tulanātmaka adhyayana|last=Jogalekar|first=N. C.|date=1968|publisher=Javāhara Pustakālaya|language=hi}}&lt;/ref&gt; समर्थ रामदास स्वामी यांनी तो शिवाजी महाराजांच्या काळात स्थापन केला. संत रामदास स्वामींप्रमाणेच या संप्रदायाच्या कवींनी व कवयित्रींनी विपुल लेखन केले आहे. या संप्रदायाची बहुतेक हस्तलिखिते  धुळ्याच्या समर्थ वाग्देवता मंदिरात ठेवली आहेत. त्यांचा शोध घेऊन संग्रह करण्यासाठी समर्थ भक्त [[शंकरराव देव]] यांनी अपार परिश्रम केले. त्यामुळे हा मौलिक संग्रह आजवर टिकून राहिला.

==शिष्यमंडळ==
[[File:समर्थ.jpg|thumb|समर्थांना शिष्याकडून कठोर साधनेची आणि अभ्यासाची अपेक्षा होती.]]
समर्थांनी त्या काळी ११०० मठ स्थापन केले आणि सुमारे १४०० तरुण मुलांना समर्थ संप्रदायाची दीक्षा दिली. त्यांचे काही शिष्य गृहस्थाश्रमी होते, तर काही शिष्य ब्रम्हचारी होते. कल्याणस्वामी रामदासांचे पट्टशिष्य होते. ज्या वेळी एखाद्या शिष्याची महंतपदी नियुक्ती होत असे त्या वेळी त्या शिष्याची कसून परीक्षा घेतली जाई. समर्थांना शिष्याकडून कठोर साधनेची आणि अभ्यासाची अपेक्षा असे. दासबोधाचे नुसते पारायण करून भागत नव्हते, दासबोध समजावून घेण्यावर समर्थांचा भर होता. अनेक महंतांचा दासबोध कंठस्थ होता. शिष्याची परीक्षा घेण्याची समर्थांची पद्धत मोठी विलक्षण होती. त्यावेळी ग्रंथ छापले जात नसत. हाताने लिहून ग्रंथांचा नकला केल्या जात. छापील नसल्यामुळे ग्रंथ बांधलेले (बाइंडिंग केलेले) नसत. पानांवर पृष्ठांक देखील नसायचे. अशा वेळी समर्थ त्या शिष्याकडून त्याने लिहिलेली दासबोधाची पोथी मागवून घेत. पत्त्याप्रमाणे पिसून पोथीची सर्व पाने विस्कळीत करत आणि मग शिष्याला सगळा दासबोध पुन्हा व्यवस्थित लावून ठेवायला सांगत. ज्या शिष्यांचा दासबोध कंठस्थ नसे त्यांना पोथी जुळवायला फार वेळ लागे. अशा शिष्याला महंत म्हणून किंवा मठपती पदी नियुक्त केले जात नसे. ज्याला पोथी लावायला विलंब झाला त्यांची निर्भत्सना करताना समर्थ म्हणत,&quot; याने दासबोध वाचला नाही केवळ गंधफुले वाहून पूजला.&quot;त्या वेळी समर्थांचे शिष्यांना सांगणे होते की, जो कोणी दासबोध ग्रंथाचे वाचन करील, तो ग्रंथ नीट समजावून घेईल आणि त्यानुसार आचरण करेल, अशा माणसाला मोक्ष मिळेल. त्यासाठी वेगळा गुरू करण्याची गरज नाही. ग्रंथ हेच गुरू होत.

* [[अनंत कवी]]
* [[अनंतबुवा मेथवडेकर]]
* [[अंबिकाबाई]]
* [[आक्का बाई]]
* [[उद्धव स्वामी]]
* [[कल्याण स्वामी]]
*[[भीम स्वामी]]
* [[केशव स्वामी]]
* [[गिरिधर स्वामी]]
* [[आचार्य गोपालदास]]
* [[दत्तात्रय स्वामी]]
* [[दिनकर स्वामी]]
* [[दिवाकर स्वामी]]
* भीमदास स्वामी
* [[भोळाराम स्वामी]]
* [[मेरु स्वामी]]
* [[रंगनाथ स्वामी]]
* रघुनाथ स्वामी
* [[रोकडाराम स्वामी ]]
* [[वासुदेव स्वामी]]
* [[वेणा बाई]]
* हणमंत स्वामी
* [[श्री हंसराज स्वामी]]

== चरित्रे आणि इतर ग्रंथ==
* आनंदवनभुवनी (कादंबरी, लेखिका : [[शुभांगी भडभडे]])
* ऐसी हे समर्थ पदवी (अशोक प्रभाकर कामत)
* संत कबीर रामदास : एक तुलनात्मक अभ्यास (डॉ. ज्योत्स्ना खळदकर) (प्रकाशन दिनांक ११-६-२०१७)
* कल्याणा, छाटी उडाली ([[सुनील चिंचोलकर]])
* ग्रंथराज दासबोध खंड १ ([[सुनील चिंचोलकर]])
* तुका राम दास (तुलसी आंबिले, लोकसत्ता दैनिकात २०१६ साली प्रसिद्ध झालेल्या दोन सदरांतील मजकुराचे संकलन)
* तोचि येक रामदास ([[जनार्दन ओक]])
* पत्र समर्थांची ([[सुनील चिंचोलकर]])
* प्राचीन मराठी वाङ्‌मयाचा इतिहास : तुकाराम-रामदास (अच्युत नारायण देशपांडे, १९६६)
* मनाच्या श्‍लोकातून मनःशांती ([[सुनील चिंचोलकर]])
* मला दासबोधीच लाभेल बोध ([[सुनील चिंचोलकर]])
* राजगुरू समर्थ रामदास (शं.दा. पेंडसे)
* राजवाड्यांचा रामदास : ([[राजवाडे]] लेखसंग्रहाअंतर्गत, संपादन [[द.वा. पोतदार]])
* रामदास (श.श्री. पुराणिक)
* रामदास : वाङ्मय आणि कार्य ([[न.र. फाटक]]) (१९५३)
* श्री रामदास स्वामींचे प्रपंचविज्ञान ([[श्री.म. माटे]])
* विद्यार्थ्यांचे श्रीरामदास (पुस्तक आणि ऑडिओ बुक) ([[सुनील चिंचोलकर]])
* शिवाजी आणि रामदास ([[सुनील चिंचोलकर]])
* शिष्य समर्थांचे ([[सुनील चिंचोलकर]])
* श्रीसमर्थ चरित्र ([[ज.स. करंदीकर]], १९५३)
* श्रीसमर्थ चरित्र ([[न.र. फाटक]]) (१९५१)
* श्रीसमर्थ चरित्र (सदाशिव खंडो आळतेकर) (दुसरी आवृत्ती, सन १९७४)
* श्रीसमर्थचरित्र (सदाशिव खंडो आळतेकर) (शके १८५५) 
* श्री समर्थ चरित्र : आक्षेप आणि खंडन ([[सुनील चिंचोलकर]])
* श्रीसमर्थ चरित्र (अनेक खंड) : खंड १. -श्रीसमर्थावतार ([[बा.सी. बेंद्रे]])
* श्री समर्थ चरित्र (अनेक खंड) : तृतीय खंड -श्री समर्थ संप्रदाय (शंकरराव देव)
* समर्थदर्शन (संपादित लेख संग्रह; लेखक - श्री.र. कावळे, अनिरुद्ध कुलकर्णी, श्या.गो. मुद्गल.  प्रस्तावना - [[के.वि. बेलसरे]], नवीन आवृत्ती - १९८२
* श्रीसमर्थप्रताप (समर्थांचा प्रत्यक्ष सहवास लाभलेले गिरिधरस्वामी)
* समर्थविचार (कॅप्टन आनंद जयराम बोडस) 
* समर्थ व्यवस्थापन (दासबोध) लेखक - रमेश कुलकर्णी)  
* श्रीसमर्थ रामदास वाङ्मय शब्दार्थ संदर्भकोश (दासबोध वगळून) (संपादक : रा.शं. नगरकर आणि डॉ. मु.श्री. कानडे)
* सद्‌गुरू समर्थ रामदास और छत्रपति शिवाजी महाराज (हिंदी, लेखक सुरेश तोफखानेवाले) 
* समर्थ रामदास आणि स्वामी विवेकानंद ([[सुनील चिंचोलकर]])
* समर्थ रामदास विवेक दर्शन (संत रामदास, साहित्य अकादमी प्रकाशन)
* समर्थ रामदासांचा भक्तियोग (डाॅ. [[शंकर अभ्यंकर]])
* श्रीरामदासस्वामि-चरितम् (संस्कृत, श्रीपादशास्त्री हसुरकर, शके १८४४)  
* समर्थ शिकवण (आनंद जयराम बोडस) 
* श्रीसमर्थ रामदास : जीवन व तत्त्वज्ञान (?)
* समर्थ रामदास स्वामी आणि शिवाजी महाराज ([[कौस्तुभ कस्तुरे|कौस्तुभ सतीश कस्तुरे]])
* श्री रामदास स्वामींचे प्रपंचविज्ञान ([[श्री.म. माटे]])
* समर्थ रामदासांचे व्यवस्थापन ([[सुनील चिंचोलकर]])
* समर्थ संदेश (कॅप्टन आनंद जयराम बोडस) 
* समर्थ साहित्य (उषा जोशी)
* श्रीसमर्थांचा गाथा (संपादक [[अनंतदास रामदासी]], १९२८)
* समर्थ रामदासांची साहित्‍य सृष्‍टी (लेखक : [[सुनील चिंचोलकर]]; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)
* श्रीसमर्थांची लघुकाव्ये (संपादक - डॉ. सुनीती सहस्रबुद्धे)
* श्री समर्थाचें पुण्य स्मरण (शंकर धोंडो क्षीरसागर)
* साक्षेप समर्थांचा (डॉ. वि. रा करंदीकर)
* [[commons:File:समर्थ_रामदास.pdf|समर्थ रामदास]] - ले.पु.पां.गोखले (वाचनासाठी उपलब्ध)

==नाटके आणि चित्रपट==
* संत रामदास (मराठी चित्रपट, दिग्दर्शक राजा नेने)
* जय जय रघुवीर समर्थ (मराठी लघुपट, दिग्दर्शक जितेंद्र वाईकर)
* समर्थ रामदास स्वामी (मराठी चित्रपट, दिग्दर्शक राजू सावंत)
* श्रीशिवसमर्थ (नाटक, लेखक : जयवंत पंदिरकर)
* श्री राम समर्थ (चित्रपट, दिग्दर्शक संतोष तोडणकर)
* रघुवीर

==विसाव्या शतकातील रामदासी==
* [[अण्णाबुवा कालगावकर]]
* [[अनंतदास रामदासी]]
* [[गोंदवलेकर महाराज]] 
* [[नानासाहेब धर्माधिकारी]]
* [[नारायण महाराज, हरिहर]]
* [[प्रल्हाद महाराज रामदासी]]
* [[केशव विष्णू बेलसरे]]
* [[मसुरकर महाराज]]
* [[शंकर श्रीकृष्ण देव]]
* [[श्रीधर स्वामी]]

==संस्था==
स्वामी समर्थ रामदास यांचे नाव दिलेल्या अनेक संस्था महाराष्ट्रात आहेत. त्यांपैकी काही या :-
* स्वामी समर्थ रामदास महापालिका मंडई, वांद्रे (मुंबई)

==रामदास स्वामींनी वास्तव्य केलेल्या ‘घळी’==
तारळेघळ, मोरघळ, रामघळ, [[शिवथरघळ]], हेळवाक घळ, वगैरे

==हे सुद्धा पहा==
* [[काशीबाई साखाजी मिन्धर]]
* [[नारायण विष्णू धर्माधिकारी]]
* [[दासबोध]]
* [[समर्थ पंचायतन]]
* [[परळी वैजनाथ येथील रामदासी मठ]]
* [[अकोला येथील रामदासी मठ]]

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=Packed&gt;
File:Ramdas vardan.jpg|वरदान
File:Ramdastemp.jpg|समर्थहृदय श्री शंकर श्रीकृष्ण देव यांनी समर्थांच्या जन्मस्थानी उभारलेले समर्थांचे मंदिर
File:Ramdas balpan.jpg|बालपण
File:Sajjangad ramdas.jpg|सज्जनगड येथील राम मूर्ति
File:Sajjangad samadhi.jpg|समर्थ रामदास स्वामींची समाधी सज्जनगड
File:Ramdas tap.jpg|तपश्चर्या आणि साधना
File:Ramdas takali.jpg|हनुमंताची मूर्ती सोन्याची....कि शेणाची?
File:Ramdas shishy.jpg|धोंडिबाच्या मनाची उन्मनी अवस्था झाली
File:Lord Ram at Chaphal -Samarth Ramdas Swami.jpg|चाफळ येथील समर्थ स्थापित श्रीराम मूर्ती  
File:Samarth Ramdas Swami sthapit Maruti Varanasi.jpg|काशी येथील समर्थ स्थापित मारुती मूर्ती
File:Ramdas aarati.jpg|श्री लवथवेश्वराचे पूजन.
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{विकिक्वोट}}
{{विकिस्रोत साहित्यिक}}
* [[:b:दासबोध|दासबोध]]
* [http://santvenaswami.com/ समर्थशिष्या वेणा स्वामी यांच्यावरील संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208115808/http://santvenaswami.com/ |date=2011-02-08 }}
* [http://sanskritdocuments.org/marathi/index.html#Dasbodh दासबोध]
* [http://www.aathavanitli-gani.com/Santvani/Samarth_Ramdas 'आठवणीतली गाणी.कॉम' या संकेतस्थळावर समर्थ रामदास यांची काव्ये]
* [http://www.loksatta.com/lokrang-news/samarth-darshan-at-sajjangad-1069441/ समर्थदर्शन-संत रामदासांच्या जीवनपटाचा शोध घेणाऱ्या या संग्रहालयाची सफर]

{{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}}
{{मराठी साहित्यिक}}
{{DEFAULTSORT:रामदास}}

[[वर्ग:मराठी कवी]]
[[वर्ग:मराठी संत]]
[[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]]
[[वर्ग:हिंदू संत]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:समर्थ रामदास]]
[[वर्ग:इ.स. १६०८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १६८१ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>hh2zv9v5slc5ez3z14tj91133powkll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेल्वे स्थानक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97694</id>
    <revision>
      <id>2709142</id>
      <parentid>2510966</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* गॅलरी */</comment>
      <origin>2709142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4324" sha1="g0xvagdzcou0msio4ikuv9y754j1ptz" xml:space="preserve">[[चित्र:Chhatrapati Shivaji Terminus (Victoria Terminus).jpg|right|thumb|300 px|[[मुंबई]]मधील [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] हे [[भारत]]ातील सर्वात वर्दळीचे रेल्वे स्थानक आहे.]]
'''रेल्वे स्थानक''' किंवा '''रेल्वे स्टेशन''' ही [[रेल्वे वाहतूक]]ीसाठीची एक इमारत आहे जेथे प्रवाशांच्या चढण्या-उतरण्याकरिता [[रेल्वे]]गाड्या थांबतात. रेल्वे स्थानकांमध्ये माल चढवून-उतरवून घेण्याची देखील सोय असते. साधारणपणे रेल्वे स्थानकांमध्ये एक वा अनेक फलाट (प्लॅटफॉर्म) असतात ज्यामुळे एका स्थानकावर एकाच वेळी अनेक गाड्या थांबू शकतात. रेल्वे स्थानकवर तिकीट विक्री, प्रतिक्षाखोली, उपहारगृहे, स्वच्छतागृहे इत्यादी अनेक सोयी असतात.

जी स्थानके रेल्वेमार्गाच्या सर्वात शेवटी असतात त्यांना टर्मिनस किंवा टर्मिनल असे म्हणतात (उदा. [[कुर्ला|कुर्ल्याजवळील]] [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]]). तसेच ज्या स्थानकांमध्ये एकापेक्षा अधिक रेल्वेमार्ग येउन मिळतात त्यांना जंक्शन म्हणतात (उदा. [[भुसावळ]] जंक्शन). बरेच ठिकाणी (विशेषतः [[युरोप]]मध्ये) लांब पल्ल्याच्या रेल्वेगाड्यांसाठी व उपनगरी रेल्वेगाड्यांसाठी वेगळी स्थानके असतात. भारतात मात्र ह्या दोन गाड्यांसाठी एकाच स्थानकामधील वेगळे फलाट वापरण्यात येतात.(अपवाद:[[मुंबई सेंट्रल]] ह्या स्थानकामध्ये लांब पल्ल्याच्या रेल्वेगाड्यांसाठी व उपनगरी रेल्वेगाड्यांसाठी दोन वेगळी स्थानके आहेत.)

== गॅलरी ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
Image:ShinjukuSta 1-5ofJR200505.jpg|[[टोकियो]]मधील शिंजुकू स्टेशन जगातील सर्वात वर्दळीचे स्थानक आहे.
Image:Grand Central Station Main Concourse Jan 2006.jpg|६७ फलाट असणारे [[न्यू यॉर्क शहर]]ामधील [[ग्रँड सेंट्रल टर्मिनल]] हे जगतील सर्वात मोठे स्थानक आहे.
Image:Liverpool Road railway station, Manchester.jpg|१८३० साली बांधलेले [[लिव्हरपूल]] रोड स्टेशन हे जगातील सर्वात जुने स्थानक आहे.
चित्र:Paris Nord Platfrom.jpg|[[पॅरिस]]मधील [[गार द्यू नॉर]] हे [[युरोप]]ातील सर्वात वर्दळीचे स्थानक आहे.
चित्र:Chennai Central station.jpg|[[चेन्नई सेंट्रल]]
&lt;/gallery&gt; 

{{कॉमन्स|Railway station|रेल्वे स्थानक}}

[[वर्ग:रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:रेल्वे स्थानके| ]]</text>
      <sha1>g0xvagdzcou0msio4ikuv9y754j1ptz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तुतारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99182</id>
    <revision>
      <id>2709155</id>
      <parentid>2590746</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4487" sha1="04k4otcsff6qnti2l089rre104n5vzk" xml:space="preserve">[[चित्र:Mumbai wedding player.jpg|thumb|right|250px|तुतारी फुंकणारा तुतारीवाला (मुंबई, इ.स. २००६)]]
'''तुतारी''' (स्त्रीलिंगी नाम; अनेकवचन: '''तुताऱ्या''') हे [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]], विशेषकरून [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]], प्रचलित असणारे एक सुषिर (म्हणजे तोंडाने फुंकून वाजवण्याचे) [[वाद्य]] आहे. ही आकडेबाज वळणाची, म्हणजे साधारणतः इंग्रजी 'सी' किंवा 'एस' आकाराची असते व तिचा आकार वाजविणाऱ्याच्या तोंडाकडे निमुळता होत आलेला असतो. सर्वसाधारणपणे, हे [[पितळ|पितळेचे]] किंवा प्राण्यांच्या शिंगाचे बनविलेले असते. मात्र सध्या अन्य धातू व मिश्रधातूंमध्येही तुताऱ्या बनवल्या जातात.&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Das|first=Mohua|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/senas-in-the-cold-but-the-tutari-written-off-many-times-may-still-resonate/articleshow/72205901.cms|title=Sena’s in the cold, but the tutari, written off many times, may still resonate|date=24 November 2019|work=Times of India}}&lt;/ref&gt;

तुतारीला 'शृंग', 'रणश्रृंग', 'सिंगा', 'कुरुडूतू' किंवा 'कोम्बू' असेही म्हणतात. 

== वापर ==
[[चित्र:Ranasringa_MET_89.4.161_slide.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Ranasringa_MET_89.4.161_slide.jpg/220px-Ranasringa_MET_89.4.161_slide.jpg|इवलेसे| 1880 चा रणसिंगा, सध्या मेट्रोपॉलिटन म्युझियम ऑफ आर्टच्या संग्रहात आहे]]

[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] तुतारी हे केवळ राजेशाही परंपरांशी जोडलेले नसून सध्याचे राजकीय प्रतीक म्हणून टिकून आहे. [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]], [[श्रीलंका]] आणि [[नेपाळ|नेपाळमध्येही]] हे वाद्य वाजवले जाते. पूर्वी [[लढाई]]स तोंड फुटणे किंवा राजाचे आगमन होणे, इत्यादी प्रसंगी तुतारी फुंकली जात असे. वर्तमान काळात [[लग्न]]प्रसंगात किंवा सभासमारंभांच्या उद्घाटनप्रसंगी हिचा वापर होताना आढळतो. हे सणांच्या काळात आणि धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये वाजवले जाते. हे लग्नासाठी आणि लष्करी संगीतात देखील वाजवले जाते.&lt;ref name=&quot;द हिंदू&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Lalitha|first=M|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-tutaris-sound-is-a-signal/article23512041.ece|title=The tutari’s sound is a signal|date=19 February 2017|work=द हिंदू}}&lt;/ref&gt;
{{विस्तार}}

== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt;
चित्र:MorachiEntryGate.jpg|तुतारीवाल्याचे शिल्प : मोराची चिंचोली, महाराष्ट्र
चित्र:Tutariwala.jpg|तुतारीवाला
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]]
[[वर्ग:सुषिर वाद्ये]]</text>
      <sha1>04k4otcsff6qnti2l089rre104n5vzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुतार पक्षी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125460</id>
    <revision>
      <id>2709093</id>
      <parentid>2704325</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>इतरत्र सापडलेला मजकूर येथे हलवला</comment>
      <origin>2709093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5784" sha1="149x2dpgnay4mt2nhovzfz0xfj76qm1" xml:space="preserve">[[चित्र:Grote_bonte_specht_in_boom_met_rode_klimop,_RP-P-2005-471.jpg|इवलेसे]]

'''सुतार पक्षी''' हा एक झाडांमध्ये चोचीने मोठे भोक पाडून घरटे बनवणारा [[पक्षी]] आहे. [[सुतार]] जसे लाकडाचे काम करतो तसा हा पक्षी झाडात [[घरटे]] कोरतो. म्हणून या पक्ष्याला सुतार पक्षी असे नाव पडले.

सुतार पक्षी मुख्यतः झाडाच्या खोडांवर आणि फांद्यांवर कीटकांच भक्षण करतात आणि बहुतेक वेळा त्यांच्या चोचीने विशिष्ट प्रकारचा आवाज काढून एकमेकांशी संवाद साधतात. सुतार पक्षी हा [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यू गिनी]], [[न्यू झीलंड]], [[मादागास्कर]] आणि [[अंटार्क्टिका]] सोडून जगभर सर्वत्र आढळून येणारा पक्षी आहे.

== शारीरिक बदल ==
सुतार पक्षांनी परिस्थितीला जुळवून घेत बरेच बदल घडवलेले आहेत. त्यामुळेच ते स्वतःला इजा न करता लाकडावर जोरदारपणे मारा करू शकतात.  त्यांची कवटी जाड आहे आणि मेंदूत शोषक ऊतकांद्वारे (absorptive tissue) उशी केली जाते, ज्यामुळे ते त्यांच्या डोक्याच्या वारांच्या शारीरिक धक्क्यांना सहन करण्यास मदत करतात.  सुतार पक्षाची जीभ लांबलचक, काटेरी आणि चिकट असते ज्यातून किडे पकडता येतात. सुतार पक्ष्याची चोच टोकदार असते सततच्या मारामुळे ती वाढत राहते. झाडाच्या पृष्ठभागावर धरण्यास अनुकूल असावेत म्हणून सुतार पक्षांच्या पायाचे दोन बोटे पुढे आणि दोन मागे असतात.  &lt;ref&gt;https://www.encyclopedia.com/plants-and-animals/animals/vertebrate-zoology/woodpecker#B Encyclopedia &lt;/ref&gt;

बहुतेक सुतार पक्षी हे स्थिरावलेले आहेत व फार कमी प्रजाती स्थलांतरित आहेत. बहुतेक सुतार पक्षांच्या हालचालींचे वर्णन विखुरलेले आहे असे म्हणता येईल. तरुण पक्षी कडक हवामानापासून बचाव करण्यासाठी पळ काढून स्थलांतर करतात.  काही प्रजाती स्थलांतरित असतात, उदाहरणार्थ, करड्या-रंगाच्या सुतार पक्षी हिवाळ्यातील महिन्यांत डोंगरावरून सखल भागात जातात.

या पक्ष्याच्या वर्गात अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारे खालील पक्षी येतात.
#[[डाऊनी वुडपेकर|डाऊनी सुतारपक्षी]] (Downy Woodpecker)
#[[हेअरी वुडपेकर|केसाळ सुतारपक्षी]] (Hairy Woodpecker)
#[[रेड हेडेड वुडपेकर |लाल डोक्याचा सुतारपक्षी]] (Red Headed Woodpecker)
#[[नॉर्दन फ्लिकर |उत्तरीय फ्लिकर]] (Northern Flicker)
#[[रेड बेलीड वुडपेकर |लाल पोटाचा सुतारपक्षी]] (Red-bellied Woodpecker)
==वैशिष्ट्ये==
हे पक्षी झाडावर ढोलीत राहतात.फळे,बी,कीटक हे यांचे अन्न आहे.
==आढळस्थान==
हे पक्षी अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] या राज्यातही आढळतात.&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;

== वर्तन ==
बहुतेक सुतार पक्षी एकटे आयुष्य जगतात, परंतु त्यांचे वर्गीकरण हे असामाजिक प्रजातीपासून ते समूहात राहणाऱ्या प्रजातींमध्ये करता येऊ शकते.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेले पक्षी]]</text>
      <sha1>149x2dpgnay4mt2nhovzfz0xfj76qm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शी जिनपिंग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133237</id>
    <revision>
      <id>2709076</id>
      <parentid>2649825</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wingstem</username>
        <id>157534</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>2709076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123226" sha1="rkxse2bbg68azfkzeimx6moaum0dyb9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पंतप्रधान
| नाव = शी जिनपिंग
| लघुचित्र = 
| चित्र =Xi Jinping Sept. 19, 2012.jpg
| चित्र आकारमान = 250 px
| पद =  कम्युनिस्ट पक्षाचा सरचिटणीस
| कार्यकाळ_आरंभ =[[१५ नोव्हेंबर]] [[इ.स. २०१२]]
| कार्यकाळ_समाप्ती =
| मागील = [[हू चिंताओ]]
| पुढील =
| पद1 = चीनचा उप-राष्ट्राध्यक्ष
| कार्यकाळ_आरंभ1 =[[१५ मार्च]] [[इ.स. २००८]]
| कार्यकाळ_समाप्ती1 =
| मागील1 = 
| पुढील1 = 
| कार्यकाळ_आरंभ2 
| कार्यकाळ_समाप्ती2 
| मागील2 = 
| पुढील2 = 
| जन्मदिनांक           =  {{जन्म दिनांक आणि वय|1953|6|15}}
| जन्मस्थान            = [[बीजिंग]], [[चीन]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| पक्ष                  = [[चीनचा कम्युनिस्ट पक्ष|कम्युनिस्ट पक्ष]]
| धर्म                  = 
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               =
}}
'''शी जिनपिंग''' ([[चिनी भाषा|चिनी]]: 习近平;  [[१५ जून]] [[इ.स. १९५३]]) हे [[आशिया]]तील [[चीन]] देशाचा सर्वोच्च नेता आहेत. ते सध्या [[विद्यमान]] उपराष्ट्राध्यक्ष, [[चीनचा कम्युनिस्ट पक्ष|कम्युनिस्ट पक्षाचा]] सरचिटणीस, चीनचे लष्करप्रमुख तसेच कम्युनिस्ट केंद्रीय सैन्याचे अध्यक्ष आणि इतर अनेक पदे सांभाळतात. त्यांनी २०१२ पासून चीनचे सातवे अध्यक्ष म्हणूनही काम केले आहेत. यांना चिनी नेतृत्वाच्या पाचव्या पिढीतील सदस्य समजले जाते. हे आधुनिक चीन राष्ट्राच्या (पीआरसी) च्या स्थापनेनंतर जन्मलेले तेथील साम्यवादी पक्षाचे पहिले सरचिटणीस आहेत.

{{बदल}}

चिनी कम्युनिस्ट दिग्गज शी झोंगक्सुन यांचे पुत्र, शी यांना सांस्कृतिक क्रांतीदरम्यान त्यांच्या वडिलांच्या निर्मूलनानंतर किशोरावस्थेत शांक्सी प्रांतातील ग्रामीण यानचुआन काउंटीमध्ये निर्वासित करण्यात आले. ते लियांगजियाहे गावातील याओडोंगमध्ये राहत होते, जिथे अनेक अयशस्वी प्रयत्नांनंतर ते सीसीपीमध्ये सामील झाले आणि स्थानिक पक्ष सचिव म्हणून काम केले. सिंघुआ विद्यापीठात कामगार ,शेतकरी,सैनिक म्हणून रासायनिक अभियांत्रिकीचा अभ्यास केल्यानंतर, शी यांनी चीनच्या किनारी प्रांतांमध्ये राजकीयदृष्ट्या प्रगती केली. शी १९९९ ते २००२ पर्यंत फुजियानचे गव्हर्नर होते, त्यानंतर २००२ ते २००७ पर्यंत शेजारच्या झेजियांगचे गव्हर्नर आणि पक्ष सचिव झाले. शांघायचे पक्ष सचिव चेन लियांग्यू यांना बडतर्फ केल्यानंतर, २००७ मध्ये शी यांची काही काळासाठी त्यांच्या जागी बदली करण्यात आली. त्यानंतर ते त्याच वर्षी सीसीपीच्या पॉलिटब्युरो स्थायी समिती (पीएससी) मध्ये सामील झाले आणि ऑक्टोबर २००७ मध्ये केंद्रीय सचिवालयाचे प्रथम क्रमांकाचे सचिव होते. २००८ मध्ये, त्यांना हू जिंताओ यांचे गृहीत उत्तराधिकारी म्हणून सर्वोच्च नेते म्हणून नियुक्त करण्यात आले. या उद्देशाने, शी यांची सीएमसीचे आठवे उपाध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. २०१६ मध्ये त्यांना सीसीपीकडून अधिकृतपणे नेतृत्व केंद्राची पदवी मिळाली.

चीनच्या देशांतर्गत धोरणाचे निरीक्षण करताना, शी यांनी पक्ष शिस्त लागू करण्यासाठी आणि अंतर्गत एकता मजबूत करण्यासाठी दूरगामी उपाययोजना सुरू केल्या आहेत. त्यांच्या भ्रष्टाचारविरोधी मोहिमेमुळे माजी पीएससी सदस्य झोउ योंगकांग यांच्यासह प्रमुख विद्यमान आणि निवृत्त सीसीपी अधिकाऱ्यांचे पतन झाले. &quot;सामान्य समृद्धी&quot; वाढवण्यासाठी, शी यांनी समानता वाढवण्यासाठी डिझाइन केलेल्या धोरणांची मालिका लागू केली, गरिबीविरुद्धच्या लढाईचा भाग म्हणून लक्ष्यित गरिबी निर्मूलन कार्यक्रमांचे निरीक्षण केले आणि २०२१ मध्ये तंत्रज्ञान आणि शिकवणी क्षेत्रांविरुद्ध व्यापक कारवाईचे निर्देश दिले. शिवाय, त्यांनी सरकारी मालकीच्या उद्योगांना (SOEs) पाठिंबा वाढवला, प्रगत उत्पादन आणि तंत्रज्ञान विकासावर भर दिला, प्रगत लष्करी-नागरी संलयन केले आणि चीनच्या मालमत्ता क्षेत्रात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला. मुख्य भूमी चीनमध्ये कोविड-१९ साथीच्या रोगाची सुरुवात झाल्यानंतर, त्यांनी सुरुवातीला जानेवारी २०२० ते डिसेंबर २०२२ पर्यंत शून्य-कोविड धोरणाचे अध्यक्षपद भूषवले आणि शेवटी कमी करण्याच्या धोरणाकडे वळले.

चीनचे अमेरिकेशी असलेले संबंध, दक्षिण चीन समुद्रातील नऊ-डॅश लाइन आणि चीन-भारत सीमा वाद या बाबतीत शी यांनी अधिक आक्रमक परराष्ट्र धोरण अवलंबले आहे. याव्यतिरिक्त, परदेशात चीनचे आर्थिक हितसंबंध वाढवण्यासाठी, शी यांनी बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्हचे समर्थन करून आफ्रिका आणि युरेशियामध्ये चीनचा प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे. २०१५ मध्ये शी भेटलेल्या मा यिंग-जेऊ यांचे उत्तराधिकारी तैवानचे अध्यक्ष त्साई इंग-वेन यांच्या नेतृत्वाखाली बीजिंग आणि तैपेईमधील संबंध बिघडले तेव्हा शी यांनी त्यांचे नेतृत्व केले. २०२० मध्ये, शी यांनी हाँगकाँगमध्ये राष्ट्रीय सुरक्षा कायदा मंजूर केला ज्याने शहरातील राजकीय विरोधकांवर, विशेषतः लोकशाही समर्थक कार्यकर्त्यांवर, कडक कारवाई केली.

सत्तेत आल्यापासून, शी यांच्या कार्यकाळात सेन्सॉरशिप आणि सामूहिक पाळत ठेवण्यामध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे, मानवी हक्कांमध्ये घसरण झाली आहे, ज्यामध्ये शिनजियांगमध्ये उइघुरांचा छळ, त्यांच्या नेतृत्वाभोवती व्यक्तिमत्त्वाच्या पंथाचा उदय आणि २०१८ मध्ये अध्यक्षपदासाठी मुदत मर्यादा काढून टाकण्यात आल्या आहेत. शी यांचे राजकीय विचार आणि तत्त्वे, ज्यांना शी जिनपिंग विचार म्हणून ओळखले जाते, ते पक्ष आणि राष्ट्रीय संविधानांमध्ये समाविष्ट केले गेले आहेत. पीआरसीच्या पाचव्या पिढीच्या नेतृत्वाचे केंद्रीय व्यक्तिमत्त्व म्हणून, शी यांनी राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि सामाजिक सुधारणा, लष्करी पुनर्रचना आणि आधुनिकीकरण आणि इंटरनेटवरील नवीन सीसीपी समित्या यासह अनेक पदे स्वीकारून संस्थात्मक शक्तीचे केंद्रीकरण केले आहे. ऑक्टोबर २०२२ मध्ये, शी यांनी सीसीपी सरचिटणीस म्हणून तिसरा कार्यकाळ मिळवला आणि मार्च २०२३ मध्ये तिसऱ्या कार्यकाळासाठी राज्य अध्यक्ष म्हणून पुन्हा निवडून आले.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण ==
शी जिनपिंग यांचा जन्म १५ जून १९५३ रोजी बीजिंगमध्ये झाला, [2] ते शी झोंगक्सुन आणि त्यांची दुसरी पत्नी ची झिन यांचे तिसरे अपत्य होते. १९४९ मध्ये पीआरसीच्या स्थापनेनंतर, शी यांच्या वडिलांनी चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या प्रचार विभागाचे प्रमुख, उप-पंतप्रधान आणि राष्ट्रीय पीपल्स काँग्रेसचे उपाध्यक्ष अशी अनेक पदे भूषवली.[3] शी यांना दोन मोठ्या बहिणी होत्या, १९४९ मध्ये जन्मलेल्या ची किआओकियाओ (齐桥桥) आणि १९५२ मध्ये जन्मलेल्या ची अन'आन (齐安安).[4] शी यांचे वडील शांक्सीच्या फुपिंग काउंटीतील होते.[5]

शी १९६० च्या दशकात बीजिंग बेई स्कूल, [6][7] आणि नंतर बीजिंग नंबर २५ स्कूल, [8] मध्ये गेले. त्याच जिल्ह्यातील बीजिंग क्रमांक १०१ शाळेत शिक्षण घेतलेल्या लिऊ हे यांच्याशी त्यांची मैत्री झाली आणि ते नंतर चीनचे उपपंतप्रधान बनले आणि शी चीनचे सर्वोच्च नेते झाल्यानंतर त्यांचे जवळचे सल्लागार बनले.  १९६३ मध्ये, जेव्हा शी दहा वर्षांचे होते, तेव्हा त्यांच्या वडिलांना सीसीपीमधून काढून टाकण्यात आले आणि हेनानमधील लुओयांग येथील एका कारखान्यात कामावर पाठवण्यात आले. मे १९६६ मध्ये, सांस्कृतिक क्रांतीने शी यांचे माध्यमिक शिक्षण कमी केले जेव्हा विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या शिक्षकांवर टीका करण्यासाठी आणि त्यांच्याशी लढण्यासाठी सर्व माध्यमिक वर्ग थांबवण्यात आले. विद्यार्थी अतिरेक्यांनी शी कुटुंबाच्या घराची तोडफोड केली आणि शी यांच्या बहिणींपैकी एक, शी हेपिंग हिला &quot;मृत्यूपर्यंत छळण्यात आले&quot;.

नंतर, त्याच्या आईला त्याच्या वडिलांचा जाहीर निषेध करावा लागला, कारण त्यांना क्रांतीचा शत्रू म्हणून गर्दीसमोर मिरवण्यात आले. नंतर १९६८ मध्ये शी १५ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांना तुरुंगात टाकण्यात आले. १९६८ मध्ये, शी यांनी बायी स्कूलच्या सुधारणा समितीकडे अर्ज सादर केला आणि बीजिंग सोडून ग्रामीण भागात जाण्याचा आग्रह धरला. [१४] १३ जानेवारी १९६९ रोजी, ते बीजिंग सोडून माओ झेडोंगच्या डाउन टू द कंट्रीसाइड चळवळीसोबत शांक्सीच्या यानान येथील लियांगजियाहे गावात पोहोचले. [१५] यानानचे ग्रामीण भाग खूप मागासलेले होते, [१६] ज्यामुळे किशोरावस्थेत शी यांच्यासाठी मोठी पोकळी निर्माण झाली. त्यांनी एकदा आठवले की त्यांना &quot;पाच अडथळे&quot; (पिसू, अन्न, जीवन, श्रम आणि विचार अडथळा) पार करावे लागले, [१७] आणि या अनुभवामुळे त्यांना ग्रामीण गरिबांशी जवळीक निर्माण झाली. [१६] काही महिन्यांनंतर, ग्रामीण जीवन सहन न झाल्याने, तो बीजिंगला पळून गेला. ग्रामीण भागातील पळून जाणाऱ्यांवर कारवाई करताना त्याला अटक करण्यात आली आणि खड्डे खोदण्यासाठी एका कामाच्या छावणीत पाठवण्यात आले. नंतर तो त्याच्या काकू क्यू युन आणि काका वेई झेनवू यांच्या समजुतीमुळे गावात परतला. तो लियांगजियाहेचा पक्ष सचिव म्हणून काम करत होता, जिथे तो एका गुहेच्या घरात राहत होता.

त्यानंतर त्यांनी यानचुआनमध्ये एकूण सात वर्षे घालवली. १९७३ मध्ये, यानचुआन काउंटीने शी जिनपिंग यांना सामाजिक शिक्षणाच्या प्रयत्नांचे नेतृत्व करण्यासाठी जियाजियानपिंग कम्युनमधील झाओजियाहे गावात नियुक्त केले. त्यांच्या प्रभावी कामामुळे आणि गावकऱ्यांशी असलेल्या मजबूत संबंधांमुळे, समुदायाने त्यांना तिथेच ठेवण्याची इच्छा व्यक्त केली. तथापि, लियांगजियाहे गावाने त्यांच्या परत येण्याची वकिली केल्यानंतर, त्याच वर्षी जुलैमध्ये शी परत गेले. गावातील शाखा सचिव लियांग युमिंग (梁玉明) आणि लियांग योहुआ (梁有华) यांनी चिनी कम्युनिस्ट पक्षात त्यांच्या अर्जाला पाठिंबा दिला.[23] तरीही, त्यांचे वडील शी झोंगक्सुन अजूनही राजकीय छळाचा सामना करत असल्याने, सुरुवातीला उच्च अधिकाऱ्यांनी अर्ज रोखला होता. दहा अर्ज सादर करूनही, नवीन कम्यून सेक्रेटरी, बाई गुआंगशिंग (白光兴) यांनी शी यांच्या क्षमता ओळखल्याशिवाय त्यांचा अर्ज सीसीपी यानचुआन काउंटी कमिटीकडे पाठवण्यात आला आणि १९७४ च्या सुरुवातीला तो मंजूर करण्यात आला. त्याच सुमारास, लियांगजियाहे गावाच्या नेतृत्वात बदल होत असताना, शी यांना लियांगजियाहे ब्रिगेडचे पक्ष शाखा अध्यक्ष बनण्याची शिफारस करण्यात आली.

पदभार स्वीकारल्यानंतर, शी यांनी लक्षात घेतले की सिचुआनमधील मियांयांग बायोगॅस तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहे आणि त्यांच्या गावात इंधनाची कमतरता असल्याने, त्यांनी बायोगॅस डायजेस्टर्सबद्दल जाणून घेण्यासाठी मियांयांगला प्रवास केला. परत आल्यावर, त्यांनी लियांगजियाहे येथे तंत्रज्ञान यशस्वीरित्या अंमलात आणले, ज्यामुळे शांक्सीमध्ये एक प्रगती झाली जी लवकरच संपूर्ण प्रदेशात पसरली. याव्यतिरिक्त, त्यांनी पाणी पुरवठ्यासाठी विहिरी खोदण्याचे, लोह उद्योग सहकारी संस्था स्थापन करण्याचे, जमीन परत मिळवण्याचे, फ्लू-क्युर केलेले तंबाखू लावण्याचे आणि गावातील उत्पादन आणि आर्थिक आव्हानांना तोंड देण्यासाठी विक्री केंद्रे स्थापन करण्याचे प्रयत्न केले. १९७५ मध्ये, जेव्हा यांचुआन काउंटीला सिंघुआ विद्यापीठात जागा देण्यात आली, तेव्हा सीसीपी यांचुआन काउंटी समितीने शी यांना प्रवेशासाठी शिफारस केली. १९७५ ते १९७९ पर्यंत, शी यांनी बीजिंगमध्ये कामगार-शेतकरी-सैनिक विद्यार्थी म्हणून सिंघुआ विद्यापीठात रासायनिक अभियांत्रिकीचा अभ्यास केला.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द ==

=== केंद्रीय लष्करी आयोग ===
एप्रिल १९७९ मध्ये पदवी प्राप्त केल्यानंतर, शी यांना राज्य परिषदेच्या जनरल ऑफिसमध्ये आणि सीपीसी केंद्रीय लष्करी आयोगाच्या जनरल ऑफिसमध्ये नियुक्त करण्यात आले, जिथे त्यांनी सीपीसी केंद्रीय समितीच्या राजकीय ब्युरोचे सदस्य आणि संरक्षण मंत्री गेंग बियाओ यांच्या तीन सचिवांपैकी एक म्हणून काम केले.

=== हेबेई ===
२५ मार्च १९८२ रोजी, शी यांना हेबेईमधील झेंगडिंग काउंटीचे उप-पक्ष सचिव म्हणून नियुक्त करण्यात आले.झेंगडिंगचे दुसरे उप-पक्ष सचिव लू युलान (吕玉兰) यांच्यासोबत, शी यांनी स्थानिक शेतकऱ्यांवर ओझे असलेल्या अत्यधिक मागणीबद्दल केंद्र सरकारला एक पत्र लिहिले. [38] त्यांच्या प्रयत्नांमुळे केंद्र सरकारला वार्षिक मागणीची रक्कम १४ दशलक्ष किलोग्रॅमने कमी करण्यास यशस्वीरित्या पटवून दिले. १९८३ मध्ये, झेंगडिंगने आपल्या कृषी रचनेत बदल केले, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न १९८४ मध्ये १४८ युआनवरून ४०० युआनपेक्षा जास्त झाले, [39] आणि काउंटीच्या आर्थिक समस्या पूर्णपणे सोडवल्या.

जुलै १९८३ मध्ये सीसीपी झेंगडिंग काउंटी कमिटीचे सचिव म्हणून, शी यांनी अनेक विकास प्रकल्प सुरू केले, ज्यात &quot;झेंगडिंग प्रतिभेच्या नऊ वस्तू&quot;, चांगशान पार्कचे बांधकाम, [लाँगशिंग मंदिराचे जीर्णोद्धार, पर्यटन कंपनीची स्थापना आणि रोंगगुओ हवेली आणि झेंगडिंग टेबल [[टेनिस]] बेसची स्थापना यांचा समावेश होता. त्यांनी चायना टेलिप्ले प्रॉडक्शन सेंटरला झेंगडिंगमध्ये ड्रीम ऑफ द रेड हवेलीच्या चित्रीकरणाचा आधार तयार करण्यास राजी केले आणि रोंगगुओ हवेली बांधण्यासाठी ३.५ दशलक्ष युआन मिळवले, ज्यामुळे काउंटीच्या पर्यटन उद्योगाला लक्षणीयरीत्या चालना मिळाली, त्या वर्षी १७.६१ दशलक्ष युआन महसूल निर्माण झाला. याव्यतिरिक्त, शी यांनी हुआ लुओगेंग, यू गुआंगयुआन, पॅन चेंग्झियाओ यासारख्या प्रमुख व्यक्तींना झेंगडिंगला भेट देण्यासाठी आमंत्रित केले,ज्यामुळे अखेर काउंटीची &quot;अर्ध-शहरी&quot; रणनीती विकसित झाली, विविध व्यवसाय वाढीसाठी शिजियाझुआंगच्या जवळीकतेचा फायदा घेतला. 

सप्टेंबर १९८४ मध्ये, केंद्रीय संघटना विभागाचे सरचिटणीस हे झाई यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या एका ब्रीफिंग सत्रात, शी जिनपिंग यांचे धोरणात्मक दृष्टिकोन आणि झेंगडिंग काउंटीच्या विकासाची व्यापक समज अधोरेखित करण्यात आली. सीसीपी केंद्रीय संघटना विभागाचे उपप्रमुख वेई जियानशिंग यांच्यासह हे निष्कर्ष हू याओबांग यांना कळवले, ज्यात शी यांचे वर्णन धोरणात्मक दृष्टिकोन आणि कामगार आणि शेतकरी यांच्यात मजबूत युती विचारसरणी असलेले नेते होते.१९८५ मध्ये, शी यांनी कॉर्न प्रोसेसिंगवरील अभ्यास दौऱ्यात भाग घेतला आणि कृषी उत्पादन आणि कॉर्न प्रोसेसिंग तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी आयोवा, यूएस, येथे प्रवास केला. अमेरिकेच्या त्यांच्या भेटीदरम्यान, सीसीपी केंद्रीय संघटना विभागाने त्यांना सीसीपी शियामेन महानगरपालिका समितीच्या स्थायी समितीचे सदस्य आणि उपमहापौर म्हणून शियामेन येथे स्थानांतरित करण्याचा निर्णय घेतला.

=== फुजियान ===
जून १९८५ मध्ये उपमहापौर म्हणून झियामेन येथे आगमन झाल्यावर, शी यांनी शहरासाठी पहिल्या धोरणात्मक योजनेचा विकास, १९८५-२००० साठी झियामेन आर्थिक आणि सामाजिक विकास धोरणाचा मसुदा तयार केला. [54] ऑगस्टपासून, झियामेन एरलाइन्स,  झियामेन आर्थिक माहिती केंद्र, [56] आणि झियामेन विशेष प्रशासकीय प्रदेश रस्ते प्रकल्प इत्यादी तयार करण्यास मदत करण्याबरोबरच, त्यांनी युंडांग तलावाच्या व्यापक उपचारांच्या ठरावाचे निरीक्षण केले. त्यानंतर त्यांनी झियामेनमध्ये पेंग लियुआनशी लग्न केले. [58][59]

सप्टेंबर १९८८ मध्ये निंगडेचे सचिव म्हणून नियुक्त झाल्यानंतर त्यांनी एका प्रदेशाचे प्रमुख म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली.आणि त्यावेळी निंगडेची अर्थव्यवस्था फुझोउ आणि झियामेनपेक्षा खूपच वाईट होती. शी यांनी त्यांच्या निंगडे काळातील कामाचा आणि अनुभवाचा आढावा त्यांच्या 'गेटिंग आऊट ऑफ पॉव्हर्टी' या पुस्तकात मांडला,आणि स्थानिक गरिबी निर्मूलन प्रयत्न आणि स्थानिक सीसीपी बांधकाम प्रकल्प हाताळले. [63] सीसीपी फुजियान प्रांतीय समितीने मे १९९० मध्ये शी यांना फुझोऊ शहराचे नगर समिती सचिव म्हणून नियुक्त करण्याचा निर्णय घेतला.

१९९७ मध्ये, त्यांना १५ व्या सीसीपी केंद्रीय समितीचे पर्यायी सदस्य म्हणून नियुक्त करण्यात आले. १९९९ मध्ये, त्यांना उपाध्यक्षपदी बढती देण्यात आली.फुजियानचे गव्हर्नर म्हणून नियुक्त केले आणि एका वर्षानंतर गव्हर्नर बनले. शी यांनी मिन नदी (चीनी: 闽江口金三角经济圈) येथे सुवर्ण त्रिकोणाची संकल्पना मांडली आणि फुझोउ ३८२० प्रकल्प मास्टर प्लॅनच्या बांधकामाचे निरीक्षण केले, [65] जे फुझोउ शहराच्या ३, ८ आणि २० वर्षांच्या विकास धोरणाची रूपरेषा देते. [66] त्यांनी चांगले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मिन नदी पाणी हस्तांतरण प्रकल्प, फुझोउ दूरसंचार केंद्र आणि फुझोउ बंदर यांच्या विकासावर लक्ष केंद्रित केले. त्यांनी तैवानी आणि परदेशी गुंतवणूक आकर्षित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले, फुझोउमध्ये नैऋत्य टीपीव्ही इलेक्ट्रॉनिक्स आणि साउथईस्ट ऑटोमोबाईलची स्थापना केली आणि फुयाओ ग्लास, न्यूलँड डिजिटल तंत्रज्ञान आणि इतर उत्पादन कंपन्यांना चालना दिली.  शिवाय, त्यांनी फुझोउमधील सॅनफांग किक्सियांगसह स्थानिक सांस्कृतिक महत्त्वाच्या ठिकाणांचे पुनर्वसन केले, शहरी नूतनीकरण उपक्रमांना प्रगत केले आणि पिंगटान बेटावरील गरिबी निर्मूलनाच्या समस्येवर प्रभावीपणे लक्ष केंद्रित केले. १९९५ मध्ये, शी जिनपिंग यांना चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या फुजियान प्रांतीय समितीचे उपसचिव म्हणून बढती देण्यात आली आणि १९९९ ते २००२ पर्यंत फुजियानचे गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले, त्या दरम्यान त्यांनी &quot;मेगालोपोलिसिस&quot; ची संकल्पना मांडली आणि फुझोउ आणि झियामेनच्या आंतर-बेट विकास धोरणाचे समर्थन केले, ज्यामुळे स्थानिक अधिकाऱ्यांना युआनहुआ तस्करी प्रकरणाच्या (चीनी: 远华走私案) परिणामांवर जलद मात करण्यास आणि एक नवीन विकास धोरण स्वीकारण्यास प्रेरित केले. [68] शी यांनी &quot;डिजिटल फुजियान&quot; च्या विकासाचे देखील निरीक्षण केले, ज्यामध्ये प्रांताची तक्रार हॉटलाइन &quot;१२३४५ नागरिक सेवा प्लॅटफॉर्म&quot; मध्ये समाविष्ट करण्यात आली, ज्यामुळे संघटनात्मक कार्यक्षमता वाढली.

=== झेजियांग ===
२००२ मध्ये, शी यांनी फुजियान सोडले आणि शेजारच्या झेजियांगमध्ये प्रमुख राजकीय पदे स्वीकारली. काही महिने कार्यवाहक राज्यपाल म्हणून काम केल्यानंतर त्यांनी अखेर प्रांतीय पक्ष समिती सचिव म्हणून पदभार स्वीकारला आणि त्यांच्या कारकिर्दीत प्रथमच एक सर्वोच्च प्रांतीय पद भूषवले. २००२ मध्ये, त्यांना १६ व्या केंद्रीय समितीचे पूर्ण सदस्य म्हणून निवडून आले, ज्यामुळे राष्ट्रीय स्तरावर त्यांचे पदार्पण झाले. झेजियांगमध्ये असताना, शी यांनी दरवर्षी सरासरी १४% वाढीचा अहवाल दिला.या काळात, झेजियांग जड उद्योगापासून दूर जात गेले.झेजियांगमधील त्यांची कारकीर्द भ्रष्ट अधिकाऱ्यांविरुद्ध कठोर आणि सरळ भूमिकेने भरलेली होती. यामुळे त्यांना राष्ट्रीय माध्यमांमध्ये नाव मिळाले आणि चीनच्या सर्वोच्च नेत्यांचे लक्ष वेधले गेले. २००४ ते २००७ दरम्यान, ली कियांग यांनी झेजियांग पक्ष समितीचे सरचिटणीस म्हणून त्यांच्या पदाद्वारे शी यांचे चीफ ऑफ स्टाफ म्हणून काम केले, जिथे त्यांनी घनिष्ठ परस्पर संबंध विकसित केले.

=== शांघाय ===
सप्टेंबर २००६ मध्ये सामाजिक सुरक्षा निधी घोटाळ्यामुळे [[शांघाय]] पक्षाचे सचिव चेन लियांग्यू यांना बडतर्फ केल्यानंतर, मार्च २००७ मध्ये शी यांची शांघाय येथे बदली करण्यात आली, जिथे ते तेथे सात महिने पक्षाचे सचिव होते.शांघायमध्ये, शी यांनी वाद टाळले आणि पक्ष शिस्तीचे काटेकोरपणे पालन करण्यासाठी ओळखले जात होते. उदाहरणार्थ, शांघाय प्रशासकांनी शांघाय आणि हांग्झू दरम्यान त्यांना शटल देण्यासाठी एक विशेष ट्रेनची व्यवस्था करून त्यांची मर्जी मिळवण्याचा प्रयत्न केला जेणेकरून ते त्यांचे काम झेजियांग पक्षाचे सचिव झाओ होंगझू यांच्याकडे सोपवू शकतील. तथापि, शी यांनी ट्रेन घेण्यास नकार दिला, कारण त्यांनी पक्षाच्या नियमावलीत असे म्हटले होते की विशेष गाड्या फक्त &quot;राष्ट्रीय नेत्यांसाठी&quot; राखीव ठेवल्या जाऊ शकतात. शांघायमध्ये असताना, त्यांनी स्थानिक पक्ष संघटनेची एकता जपण्याचे काम केले. त्यांनी वचन दिले की त्यांच्या प्रशासनादरम्यान कोणतेही 'शुद्धीकरण' केले जाणार नाही, जरी अनेक स्थानिक अधिकारी चेन लियांग्यू भ्रष्टाचार घोटाळ्यात अडकले असल्याचे मानले जात होते. बहुतेक मुद्द्यांवर, शी यांनी मोठ्या प्रमाणात केंद्रीय नेतृत्वाच्या लाइनचे प्रतिध्वनी केले.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== उपराष्ट्रपती म्हणून दौरे ==
फेब्रुवारी २००९ मध्ये, उपराष्ट्रपती म्हणून, शी यांनी लॅटिन अमेरिकेचा दौरा केला, मेक्सिको, जमैका, [87] कोलंबिया, व्हेनेझुएला, [88] ब्राझील, [89] आणि माल्टा येथे भेट दिली, त्यानंतर ते चीनला परतले. [90] ११ फेब्रुवारी २००९ रोजी, मेक्सिकोला भेट देताना, शी यांनी परदेशी चिनी लोकांच्या एका गटासमोर भाषण दिले आणि आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संकटादरम्यान चीनचे योगदान स्पष्ट केले, ते म्हणाले की &quot;चीनने आपल्या १.३ अब्ज लोकांना उपासमारीपासून वाचवण्यासाठी संपूर्ण मानवजातीसाठी केलेले हे सर्वात मोठे योगदान आहे.&quot; [b] त्यांनी पुढे टिप्पणी केली: &quot;काही कंटाळलेले परदेशी आहेत, पोट भरलेले, ज्यांच्याकडे आपल्याकडे बोट दाखवण्यापेक्षा चांगले काही नाही. पहिले, चीन क्रांती निर्यात करत नाही; दुसरे, चीन भूक आणि गरिबी निर्यात करत नाही; तिसरे, चीन येऊन तुमची डोकेदुखी करत नाही. आणखी काय सांगायचे आहे?&quot; [c][91] काही स्थानिक टेलिव्हिजन स्टेशनवर ही कथा प्रसिद्ध झाली. या बातमीमुळे चिनी इंटरनेट मंचांवर चर्चांचा पूर आला आणि असे वृत्त आले की शी यांच्या वक्तव्यामुळे चीनचे परराष्ट्र मंत्रालय गोंधळले, कारण प्रत्यक्ष व्हिडिओ हाँगकाँगच्या काही पत्रकारांनी शूट केला होता आणि हाँगकाँग टीव्हीवर प्रसारित केला होता, जो नंतर विविध इंटरनेट व्हिडिओ वेबसाइट्सवर दिसला.

युरोपियन युनियनमध्ये, शी यांनी ७ ते २१ ऑक्टोबर २००९ दरम्यान बेल्जियम, जर्मनी, बल्गेरिया, हंगेरी आणि रोमानियाला भेट दिली. [93] १४ ते २२ डिसेंबर २००९ दरम्यान त्यांनी त्यांच्या आशियाई दौऱ्यात जपान, दक्षिण कोरिया, कंबोडिया आणि म्यानमारला भेट दिली.  नंतर त्यांनी फेब्रुवारी २०१२ मध्ये अमेरिका, आयर्लंड आणि तुर्कस्तानला भेट दिली. या भेटीत व्हाईट हाऊसमध्ये तत्कालीन अमेरिकेचे अध्यक्ष [[बराक ओबामा]] आणि उपाध्यक्ष जो बायडेन (अधिकृत यजमान बायडेन यांच्यासह) यांच्याशी भेट घेतली; [95] आणि कॅलिफोर्निया आणि आयोवा येथे थांबले. आयोवामध्ये, त्यांनी १९८५ च्या हेबेई प्रांतीय अधिकारी म्हणून त्यांच्या दौऱ्यात त्यांचे आतिथ्य करणाऱ्या कुटुंबाला भेट दिली.

=== उच्च पदांवर प्रवेश ===
हे देखील पहा: चिनी नेतृत्वाच्या पिढ्या आणि चीनमध्ये सत्तेचा उत्तराधिकार

पक्ष नेतृत्वाकडे जाण्यापूर्वी काही महिने, शी अधिकृत मीडिया कव्हरेजमधून गायब झाले आणि १ सप्टेंबर २०१२ पासून सुरू झालेल्या अनेक आठवड्यांसाठी परदेशी अधिकाऱ्यांसोबतच्या बैठका रद्द केल्या, ज्यामुळे अफवा पसरल्या.त्यानंतर ते १५ सप्टेंबर रोजी पुन्हा दिसले.[97] १५ नोव्हेंबर २०१२ रोजी, शी यांची सीसीपीच्या १८ व्या केंद्रीय समितीने सीसीपीचे सरचिटणीस आणि सीएमसीचे अध्यक्ष म्हणून निवड केली. यामुळे ते अनौपचारिकरित्या सर्वोच्च नेते आणि पीआरसीच्या स्थापनेनंतर जन्मलेले पहिले व्यक्ती बनले. दुसऱ्या दिवशी शी यांनी त्यांच्या पहिल्या सार्वजनिक उपस्थितीत पीएससीच्या नवीन लाइन-अपचे नेतृत्व केले.[98] पीएससी नऊ वरून सात करण्यात आले, शी आणि ली केकियांग यांनी त्यांच्या जागा कायम ठेवल्या; इतर पाच सदस्य नवीन होते.[99][100][101] चिनी नेत्यांच्या सामान्य पद्धतीपासून स्पष्टपणे वेगळे होऊन, सरचिटणीस म्हणून शी यांचे पहिले भाषण स्पष्ट शब्दात लिहिले गेले होते आणि त्यात कोणतेही राजकीय घोषणा किंवा त्यांच्या पूर्वसुरींचा उल्लेख नव्हता. शी यांनी सामान्य व्यक्तीच्या आकांक्षांचा उल्लेख केला आणि म्हटले, &quot;आपल्या लोकांना चांगले शिक्षण, अधिक स्थिर नोकऱ्या, चांगले उत्पन्न, अधिक विश्वासार्ह सामाजिक सुरक्षा, उच्च दर्जाची वैद्यकीय सेवा, अधिक आरामदायी राहणीमान आणि अधिक सुंदर वातावरण अपेक्षित आहे.&quot; शी यांनी सर्वोच्च पातळीवर भ्रष्टाचाराचा सामना करण्याचे वचन दिले, कारण ते सीसीपीच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण करेल असे संकेत देत; ते दूरगामी आर्थिक सुधारणांबद्दल संयमी होते.

डिसेंबर २०१२ मध्ये, पक्षाचे नेतृत्व स्वीकारल्यानंतर शी यांनी बीजिंगबाहेरच्या पहिल्याच दौऱ्यात ग्वांगडोंगला भेट दिली. या दौऱ्याचा मुख्य विषय पुढील आर्थिक सुधारणा आणि बळकट लष्कराचे आवाहन करणे हा होता. शी यांनी डेंग शियाओपिंगच्या पुतळ्याला भेट दिली आणि त्यांच्या या दौऱ्याचे वर्णन १९९२ मध्ये डेंगच्या स्वतःच्या दक्षिणेकडील दौऱ्याच्या पावलावर पाऊल ठेवून केले गेले असे करण्यात आले, ज्यामुळे १९८९ च्या तियानमेन स्क्वेअर निदर्शने आणि हत्याकांडानंतर रूढीवादी पक्षाच्या नेत्यांनी डेंगच्या अनेक सुधारणा थांबवल्यानंतर चीनमध्ये पुढील आर्थिक सुधारणांना चालना मिळाली. त्यांच्या या दौऱ्यात, शी यांनी सातत्याने त्यांच्या स्वाक्षरीच्या घोषणेचा, &quot;चिनी स्वप्न&quot; चा उल्लेख केला. &quot;हे स्वप्न एका मजबूत राष्ट्राचे स्वप्न म्हणता येईल. आणि लष्करासाठी, ते एका मजबूत लष्कराचे स्वप्न आहे,&quot; शी यांनी खलाशांना सांगितले. शी यांचा हा दौरा महत्त्वाचा होता कारण त्यांनी चिनी नेत्यांच्या प्रवास दिनचर्येच्या स्थापित परंपरा अनेक प्रकारे सोडल्या. बाहेर जेवण्याऐवजी, शी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी नियमित हॉटेल बुफे खाल्ले. त्यांनी त्यांच्या सहकाऱ्यांसह लिमोझिनच्या ताफ्याऐवजी मोठ्या व्हॅनमध्ये प्रवास केला आणि त्यांनी प्रवास केलेल्या महामार्गाच्या भागांवर वाहतूक प्रतिबंधित केली नाही.

१४ मार्च २०१३ रोजी बीजिंगमधील १२ व्या राष्ट्रीय पीपल्स काँग्रेसने पुष्टीकरण मतदानात शी यांची अध्यक्षपदी निवड झाली. त्यांना २,९५२ मते मिळाली, एक विरोधात आणि तीन गैरहजर राहिले.त्यांनी हू जिंताओ यांची जागा घेतली, जे दोन टर्म पूर्ण केल्यानंतर निवृत्त झाले.१७ मार्च रोजी, शी आणि त्यांच्या नवीन मंत्र्यांनी हाँगकाँगचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सीवाय लेउंग यांच्याशी बैठक आयोजित केली, ज्यामध्ये लेउंगला पाठिंबा असल्याचे निश्चित केले.त्यांच्या निवडीनंतर काही तासांतच, शी यांनी अमेरिकेचे अध्यक्ष बराक ओबामा यांच्याशी फोनवरून सायबर सुरक्षा आणि उत्तर कोरियावर चर्चा केली. ओबामा यांनी पुढील आठवड्यात ट्रेझरी आणि राज्य सचिव जॅक ल्यू आणि जॉन एफ. केरी यांच्या चीन भेटीची घोषणा केली.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== नेतृत्व ==

=== भ्रष्टाचारविरोधी मोहीम ===
&quot;सत्य बोलणे&quot; म्हणजे गोष्टींच्या स्वरूपावर लक्ष केंद्रित करणे, स्पष्टपणे बोलणे आणि सत्याचे अनुसरण करणे. हे एका आघाडीच्या अधिकाऱ्याच्या सत्यशोध, न्यायाचे मूर्त स्वरूप, सार्वजनिक हितासाठी समर्पण आणि प्रामाणिकपणा या वैशिष्ट्यांचे एक महत्त्वाचे मूर्त स्वरूप आहे. शिवाय, त्यांनी सत्य सांगण्याचा पाया म्हणजे सत्य ऐकणे हे अधोरेखित केले.

— शी जिनपिंग यांनी २०१२ मध्ये भाषणात 

शी यांनी सत्तेवर आल्यानंतर लगेचच भ्रष्टाचारावर कारवाई करण्याचे वचन दिले. सरचिटणीस म्हणून त्यांच्या उद्घाटन भाषणात, शी यांनी नमूद केले की भ्रष्टाचाराशी लढणे हे पक्षासाठी सर्वात कठीण आव्हानांपैकी एक आहे.त्यांच्या कार्यकाळात काही महिन्यांत, शी यांनी आठ-सूत्री नियमावलीची रूपरेषा आखली, ज्यामध्ये अधिकृत पक्षाच्या कामकाजादरम्यान भ्रष्टाचार आणि कचरा रोखण्यासाठी उद्देशित नियमांची यादी केली गेली; त्याचा उद्देश अधिकाऱ्यांच्या वर्तनावर कडक शिस्त लावणे होता. शी यांनी &quot;वाघ आणि माश्या&quot; म्हणजेच उच्चपदस्थ अधिकारी आणि सामान्य पक्ष कार्यकर्ते उखडून टाकण्याचे वचन दिले. 

शी यांनी माजी सीएमसी उपाध्यक्ष जू कैहौ आणि गुओ बॉक्सिओंग, माजी पीएससी सदस्य आणि सुरक्षा प्रमुख झोउ योंगकांग आणि माजी हू जिंताओ मुख्य सहाय्यक लिंग जिहुआ यांच्याविरुद्ध खटले सुरू केले.नवीन शिस्तपालन प्रमुख वांग किशान यांच्यासह, शी यांच्या प्रशासनाने &quot;केंद्रीय-प्रेषित तपासणी पथके&quot; स्थापन करण्याचे नेतृत्व केले. हे क्रॉस-ज्युरिडिक्शनल पथके होती ज्यांचे काम प्रांतीय आणि स्थानिक पक्ष संघटनांच्या कारभाराची समज मिळवणे आणि बीजिंगने आदेश दिलेली पक्ष शिस्त पाळणे हे होते. उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांची ओळख पटवणे आणि त्यांची चौकशी सुरू करणे हे कार्य पथकांचे परिणाम होते. देशव्यापी भ्रष्टाचार विरोधी मोहिमेदरम्यान शंभराहून अधिक प्रांतीय-मंत्रालयीन स्तरावरील अधिकाऱ्यांना यात सामील करण्यात आले. यामध्ये माजी आणि विद्यमान प्रादेशिक अधिकारी, सरकारी मालकीच्या उद्योगांचे आणि केंद्र सरकारच्या अंगांचे प्रमुख व्यक्ती आणि जनरल यांचा समावेश होता. केवळ मोहिमेच्या पहिल्या दोन वर्षांत, 200,000 हून अधिक अधिकाऱ्यांना इशारे, दंड आणि पदावनती मिळाली.

या मोहिमेमुळे पीएससीच्या सदस्यांसह प्रमुख विद्यमान आणि निवृत्त सीसीपी अधिकाऱ्यांचे पतन झाले आहे.द इकॉनॉमिस्ट सारख्या टीकाकारांनी शी यांच्या भ्रष्टाचारविरोधी मोहिमेला संभाव्य विरोधकांना दूर करण्यासाठी आणि सत्ता एकत्रित करण्यासाठी एक राजकीय साधन म्हणून पाहिले आहे. सर्वोच्च न्यायालयापेक्षा वरच्या क्रमांकावर असलेल्या राष्ट्रीय पर्यवेक्षण आयोग या नवीन भ्रष्टाचारविरोधी संस्थेची शी यांनी स्थापना केली आहे, त्याचे वर्णन अॅम्नेस्टी इंटरनॅशनलने &quot;मानवी हक्कांसाठी पद्धतशीर धोका&quot; असे केले आहे जे &quot;लाखो लोकांना कायद्याच्या वर असलेल्या गुप्त आणि जवळजवळ बेजबाबदार व्यवस्थेच्या दयेवर ठेवते. २०२३ पर्यंत, अंदाजे २.३ दशलक्ष सरकारी अधिकाऱ्यांवर खटला चालवण्यात आला आहे. २९  जानेवारी २०१८ मध्ये, शी यांनी संघटित गुन्हेगारीवर कारवाई करण्यासाठी आणि वाईटाचे उच्चाटन करण्यासाठी तीन वर्षांची विशेष मोहीम सुरू केली जी २०२० पर्यंत चालली. [120] विशेष मोहिमेने कायदेशीर व्यवस्थेतील समस्या उघड केल्यानंतर, सीसीपीने जुलै २०२० मध्ये राजकीय आणि कायदेशीर पथकांना शिक्षित करण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी मोहीम जाहीर केली.

शी यांनी सीसीपीची सर्वोच्च अंतर्गत नियंत्रण संस्था असलेल्या सेंट्रल कमिशन फॉर डिसिप्लिन इन्स्पेक्शन (सीसीडीआय) मध्ये महत्त्वपूर्ण सुधारणांचे पर्यवेक्षण केले आहे. त्यांनी आणि सीसीडीआय सचिव वांग किशान यांनी सीसीडीआयला सीसीपीच्या दैनंदिन कामकाजापासून स्वातंत्र्य दिले आहे, ज्यामुळे एक प्रामाणिक नियंत्रण संस्था म्हणून काम करण्याची त्यांची क्षमता सुधारली आहे. [123] द वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या मते, उपमंत्रीपदाच्या किंवा त्यावरील अधिकाऱ्यांना भ्रष्टाचारविरोधी शिक्षेसाठी शी यांची मान्यता आवश्यक आहे. द वॉल स्ट्रीट जर्नलने म्हटले आहे की जेव्हा ते एखाद्या राजकीय प्रतिस्पर्ध्याला निष्प्रभ करू इच्छितात तेव्हा ते निरीक्षकांना पुराव्यांचे पान तयार करण्यास सांगतात. त्यांनी असेही म्हटले आहे की ते उच्चपदस्थ राजकारण्याच्या जवळच्या सहकाऱ्यांवरील चौकशीला अधिकृत करतात, त्यांच्या जागी त्यांच्या समर्थकांना नियुक्त करतात आणि प्रतिस्पर्ध्यांना त्यांच्या राजकीय तळांपासून वेगळे करण्यासाठी कमी महत्त्वाच्या पदांवर ठेवतात. शी यांचे जवळचे मित्र वांग किशान यांच्याविरुद्धही या युक्त्या वापरल्या गेल्या आहेत.

सायनोलॉजिस्ट वांग गुंगवू यांच्या मते, शी यांना असा पक्ष मिळाला होता जो व्यापक भ्रष्टाचाराचा सामना करत होता. [126][127] शी यांचा असा विश्वास होता की सीसीपीच्या उच्च पातळीवरील भ्रष्टाचारामुळे पक्ष आणि देश कोसळण्याचा धोका आहे. [१२६] वांग पुढे म्हणतात की शी यांचा असा विश्वास आहे की फक्त सीसीपीच चीनवर राज्य करण्यास सक्षम आहे आणि त्याचे पतन चिनी लोकांसाठी विनाशकारी ठरेल. शी आणि नवीन पिढीच्या नेत्यांनी सरकारच्या उच्च पातळीवरील भ्रष्टाचार दूर करण्यासाठी भ्रष्टाचारविरोधी मोहीम सुरू करून प्रतिक्रिया दिली. [१२६][https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== सेन्सॉरशिप ==
शी सरचिटणीस झाल्यापासून, सेन्सॉरशिप वाढली आहे.[128][129] २०१८ च्या चायना सायबरस्पेस गव्हर्नन्स कॉन्फरन्सचे अध्यक्षपद भूषवताना, शी यांनी &quot;हॅकिंग, टेलिकॉम फसवणूक आणि नागरिकांच्या गोपनीयतेचे उल्लंघन यासारख्या गुन्हेगारी गुन्ह्यांवर कठोर कारवाई करण्याचे वचन दिले.&quot;[130] चिनी राज्य माध्यमांना भेट देताना, शी यांनी सांगितले की &quot;पक्ष आणि सरकारी मालकीच्या माध्यमांनी पक्षाचे कुटुंब नाव धारण केले पाहिजे&quot; आणि राज्य माध्यमांनी &quot;पक्षाच्या इच्छेचे पालन केले पाहिजे, पक्षाच्या अधिकाराचे रक्षण केले पाहिजे&quot;.[131]

त्यांच्या प्रशासनाने लादलेल्या अधिक इंटरनेट निर्बंधांवर देखरेख केली आहे आणि मागील प्रशासनांपेक्षा भाषणावर &quot;सर्वत्र कठोर&quot; असल्याचे वर्णन केले आहे.[132] शी यांनी गुगल आणि फेसबुकसह चीनमध्ये इंटरनेट वापर नियंत्रित करण्यासाठी कडक भूमिका घेतली आहे, [133] इंटरनेट सार्वभौमत्वाच्या संकल्पनेअंतर्गत इंटरनेट सेन्सॉरशिपचे समर्थन केले आहे.[134][135] विकिपीडियाची सेन्सॉरशिप कडक आहे; एप्रिल २०१९ मध्ये, विकिपीडियाच्या सर्व आवृत्त्या ब्लॉक करण्यात आल्या.[136] त्याचप्रमाणे, वेइबोच्या वापरकर्त्यांसाठी परिस्थितीचे वर्णन एखाद्याचे खाते हटवले जाईल या भीतीपासून अटकेच्या भीतीपर्यंत बदल अशी करण्यात आली आहे.[137]

२०१३ मध्ये लागू झालेल्या कायद्याने &quot;बदनामीकारक&quot; मानली जाणारी कोणतीही सामग्री ५०० पेक्षा जास्त वेळा शेअर करणाऱ्या ब्लॉगर्सना तीन वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा मंजूर केली.[138] राज्य इंटरनेट माहिती विभागाने प्रभावशाली ब्लॉगर्सना राजकारण, सीसीपीबद्दल लिहिणे किंवा अधिकृत कथनांच्या विरोधात विधाने करणे टाळण्याचे निर्देश देण्यासाठी एका सेमिनारमध्ये बोलावले. अनेक ब्लॉगर्सनी वादग्रस्त विषयांबद्दल लिहिणे बंद केले आणि वेइबोचा ऱ्हास झाला, त्याचे वाचकसंख्या मर्यादित सामाजिक वर्तुळात बोलणाऱ्या वेइचॅट वापरकर्त्यांकडे वळली.[138][https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

== सत्तेचे एकत्रीकरण ==
बीजिंगमध्ये शी यांचे चित्र, सप्टेंबर २०१५

राजकीय निरीक्षकांनी शी यांना माओ त्से तुंग यांच्यानंतर सर्वात शक्तिशाली चिनी नेते म्हटले आहे, विशेषतः २०१८ मध्ये अध्यक्षीय दोन-कार्यकाळांच्या मर्यादा संपल्यापासून. [१३९][१४०][१४१][१४२] शी यांनी माओनंतरच्या पूर्वसुरींच्या सामूहिक नेतृत्व पद्धतींपासून दूर गेले आहेत. त्यांनी आपली शक्ती केंद्रीकृत केली आहे आणि सरकारी नोकरशाही उलथवून टाकण्यासाठी स्वतःच्या नेतृत्वाखाली कार्यगट तयार केले आहेत, ज्यामुळे ते प्रशासनाचे निर्विवाद केंद्रीय व्यक्तिमत्व बनले आहेत. [१४३] किमान एका राजकीय शास्त्रज्ञाच्या मते, शी यांनी &quot;किनाऱ्यावर, फुजियान आणि शांघाय आणि झेजियांगमध्ये तैनात असताना भेटलेल्या कार्यकर्त्यांनी स्वतःला वेढले आहे.&quot; 

निरीक्षकांनी म्हटले आहे की शी यांनी एकेकाळी प्रभावी असलेल्या &quot;तुआनपाई&quot; चा प्रभाव गंभीरपणे कमी केला आहे, ज्याला युवा लीग गट देखील म्हणतात, जे कम्युनिस्ट युवा लीग (CYLC) मधून उदयास आलेले सीसीपी अधिकारी होते. त्यांनी सीवायएलसीच्या कार्यकर्त्यांवर टीका केली आणि म्हटले की [हे कार्यकर्ते] विज्ञान, साहित्य आणि कला, काम किंवा [तरुण लोकांसोबत] जीवन याबद्दल बोलू शकत नाहीत. ते फक्त तेच जुने नोकरशाही, रूढीवादी बोलणे पुन्हा करू शकतात.&quot;

२०१८ मध्ये, नॅशनल पीपल्स काँग्रेस (एनपीसी) ने राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपतींसाठीच्या कार्यकाळ मर्यादा काढून टाकणे, राष्ट्रीय पर्यवेक्षी आयोगाची निर्मिती करणे तसेच सीसीपीची केंद्रीय भूमिका वाढवणे यासह घटनात्मक सुधारणा मंजूर केल्या.  शी यांची पुन्हा अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली, आता मुदत मर्यादा नाहीत, तर ली केकियांग यांची पुन्हा पंतप्रधान म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.  फायनान्शियल टाईम्सच्या मते, शी यांनी चिनी अधिकाऱ्यांसोबत आणि परदेशी मान्यवरांसोबतच्या बैठकींमध्ये घटनात्मक दुरुस्तीबद्दल आपले विचार व्यक्त केले. शी यांनी सीसीपीचे सरचिटणीस आणि सीएमसीचे अध्यक्ष अशी दोन अधिक शक्तिशाली पदे संरेखित करण्याची आवश्यकता असल्याचे स्पष्ट केले - ज्यांच्याकडे मुदत मर्यादा नाहीत. तथापि, शी यांनी तीन किंवा अधिक टर्मसाठी पक्षाचे सरचिटणीस, सीएमसीचे अध्यक्ष आणि राज्य अध्यक्ष राहण्याचा त्यांचा हेतू आहे की नाही हे सांगितले नाही. 

नोव्हेंबर २०२१ मध्ये त्यांच्या सहाव्या पूर्ण सत्रात, सीसीपीने एक ऐतिहासिक ठराव स्वीकारला, एक प्रकारचा पक्षाच्या इतिहासाचे मूल्यांकन करणारा दस्तऐवज. माओ झेडोंग आणि डेंग झियाओपिंग यांनी स्वीकारलेल्या ठरावांनंतरचा हा तिसरा ठराव होता. इतर ऐतिहासिक ठरावांच्या तुलनेत, शी यांच्या ठरावाने सीसीपीने आपल्या इतिहासाचे मूल्यांकन कसे केले यात मोठा बदल घडवून आणला नाही. [155] ऐतिहासिक ठरावासोबत, सीसीपीने 'टू एस्टॅब्लिशेस अँड टू अपहोल्ड्स' या संज्ञांचा प्रचार केला, सीसीपीला पक्षात शी यांच्या मुख्य दर्जाभोवती एकत्र येण्याचे आणि त्यांचे रक्षण करण्याचे आवाहन केले. [156][https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

१६ ते २२ ऑक्टोबर २०२२ दरम्यान झालेल्या चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या २० व्या राष्ट्रीय काँग्रेसने सीसीपी घटनेतील सुधारणा आणि शी यांची तिसऱ्या कार्यकाळासाठी सीसीपीचे सरचिटणीस आणि सीएमसीचे अध्यक्ष म्हणून पुन्हा निवड केली, काँग्रेसचा एकूण परिणाम म्हणजे शी यांची शक्ती आणखी मजबूत करणे. [१५७] शी यांच्या पुनर्निवडीमुळे ते माओ झेडोंग यांच्यानंतर तिसऱ्या कार्यकाळासाठी निवडले जाणारे पहिले पक्ष नेते बनले, जरी डेंग झियाओपिंग यांनी दीर्घकाळ अनौपचारिकपणे देशावर राज्य केले. [१५८] सीसीपी काँग्रेस जवळजवळ पूर्णपणे शी यांच्या जवळच्या लोकांनी भरल्यानंतर निवडण्यात आलेली नवीन पॉलिटब्युरो स्थायी समिती, मागील पीएससीच्या सात सदस्यांपैकी चार सदस्यांनी राजीनामा दिला. [१५९] १४ व्या राष्ट्रीय पीपल्स काँग्रेसच्या उद्घाटनादरम्यान १० मार्च २०२३ रोजी शी यांची पीआरसी अध्यक्ष आणि पीआरसी सेंट्रल मिलिटरी कमिशनचे अध्यक्ष म्हणून पुन्हा निवड झाली, तर शी यांचे सहयोगी ली कियांग यांनी ली केकियांग यांच्यानंतर पंतप्रधान म्हणून निवड केली.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

=== व्यक्तिमत्त्वाचा पंथ ===
शी यांनी पदावर प्रवेश केल्यापासून स्वतःभोवती व्यक्तिमत्त्वाचा एक पंथ निर्माण केला आहे .ज्यामध्ये पुस्तके, कार्टून, पॉप गाणी आणि त्यांच्या राजवटीचा सन्मान करणारे नृत्य दिनचर्या आहेत. [163] शी यांनी सीसीपीच्या नेतृत्व केंद्रस्थानी आरोहण केल्यानंतर, त्यांना शी दादा (शी 大大, काका किंवा पापा शी), [163][164] असे संबोधले जात होते, जरी हे एप्रिल २०१६ मध्ये थांबले. [165] शी यांना कामावर पाठवण्यात आलेले लियांगजियाहे गाव, त्यांच्या आयुष्यातील सुरुवातीच्या वर्षांचे कौतुक करणारे प्रचार आणि भित्तीचित्रांनी सजवलेले आहे. [166] सीसीपीच्या पॉलिटब्युरोने शी जिनपिंग लिंग्झिउ (领袖) असे नाव दिले आहे, जे &quot;नेते&quot; साठी एक आदरणीय संज्ञा आहे आणि पूर्वी फक्त माओ झेडोंग आणि त्यांचे तात्काळ उत्तराधिकारी हुआ गुओफेंग यांना दिलेली पदवी आहे.त्याला कधीकधी &quot;पायलट ॲट द हेल्म&quot; (领航掌舵) ​​असेही म्हटले जाते.[170] 25 डिसेंबर 2019 रोजी, पॉलिटब्युरोने अधिकृतपणे शी यांना &quot;लोकनेता&quot; (人民领袖; rénmín lǐngxiù) असे नाव दिले, जे पूर्वी फक्त माओकडे होते.

== अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञान ==
शी यांना सुरुवातीला बाजार सुधारणावादी म्हणून पाहिले जात होते, [172] आणि त्यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्रीय समितीने घोषणा केली की &quot;बाजार शक्ती&quot; संसाधनांच्या वाटपात &quot;निर्णायक&quot; भूमिका बजावण्यास सुरुवात करतील. [173] याचा अर्थ असा की राज्य हळूहळू भांडवलाच्या वितरणात आपला सहभाग कमी करेल आणि राज्य-मालकीच्या उद्योगांची (SOEs) पुनर्रचना करेल जेणेकरून स्पर्धा वाढेल, संभाव्यतः पूर्वी अत्यंत नियंत्रित उद्योगांमध्ये परदेशी आणि खाजगी क्षेत्रातील खेळाडूंना आकर्षित करून. या धोरणाचा उद्देश बाजारभावापेक्षा कमी किमतीत मालमत्ता खरेदी करून पुनर्रचनेतून अनावश्यक नफा मिळवणाऱ्या फुगलेल्या राज्य क्षेत्राला संबोधित करणे होता, मालमत्ता आता उत्पादकपणे वापरली जात नाहीत. शी यांनी २०१३ मध्ये शांघाय मुक्त-व्यापार क्षेत्र सुरू केले, ज्याला आर्थिक सुधारणांचा भाग म्हणून पाहिले जात होते. [174] तथापि, २०१७ पर्यंत, शी यांचे आर्थिक सुधारणांचे वचन तज्ञांनी थांबल्याचे म्हटले होते. [175][172] २०१५ मध्ये, चीनच्या शेअर बाजारातील बुडबुडा फुटला, ज्यामुळे शी यांनी ते दुरुस्त करण्यासाठी राज्य शक्तींचा वापर केला. [१७६] २०१२ ते २०२२ पर्यंत, चीनच्या शीर्ष सूचीबद्ध कंपन्यांमध्ये खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांचा बाजार मूल्यातील वाटा १०% वरून ४०% पेक्षा जास्त झाला. [१७७] त्यांनी परदेशी थेट गुंतवणुकीवरील निर्बंध शिथिल करण्याचे आणि स्टॉक आणि बाँड्सच्या सीमापार होल्डिंग्ज वाढवण्याचे निरीक्षण केले आहे. [१७७]

शी यांनी अर्थव्यवस्थेवर राज्य नियंत्रण वाढवले ​​आहे, SOEs ला पाठिंबा दर्शविला आहे, [१७८][१७२] तसेच खाजगी क्षेत्रालाही पाठिंबा दिला आहे. [१७९] SOEs वरील CCP नियंत्रण वाढले आहे, तर SOEs ची मिश्र मालकी वाढवणे यासारखी बाजार उदारीकरणाच्या दिशेने मर्यादित पावले उचलली गेली आहेत. [१८०] शी यांच्या नेतृत्वाखाली, &quot;सरकारी मार्गदर्शन निधी&quot;, सरकारी संस्थांनी किंवा त्यांच्यासाठी स्थापन केलेले सार्वजनिक-खाजगी गुंतवणूक निधी, यांनी सरकारला धोरणात्मक मानणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये काम करणाऱ्या कंपन्यांना लवकर निधी देण्यासाठी $९०० अब्ज पेक्षा जास्त निधी उभारला आहे. [१८१] त्यांच्या प्रशासनाने बँकांना गृहकर्ज देणे सोपे केले, बाँड मार्केटमध्ये परदेशी सहभाग वाढवला आणि राष्ट्रीय चलन रॅन्मिन्बीची जागतिक भूमिका वाढवली, ज्यामुळे ते आयएमएफच्या विशेष ड्रॉइंग राईटच्या बास्केटमध्ये सामील होण्यास मदत झाली. [182] २०१८ मध्ये, त्यांनी सुधारणा सुरू ठेवण्याचे आश्वासन दिले परंतु कोणीही &quot;चीनी लोकांना हुकूम देऊ शकत नाही&quot; असा इशारा दिला.[https://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping]

चीनची अर्थव्यवस्था शी यांच्या नेतृत्वाखाली वाढली आहे, २०१२ मध्ये ८.५ ट्रिलियन डॉलर्सवरून २०२३ मध्ये १७.८ ट्रिलियन डॉलर्स झाली आहे, [184] तर २०२१ मध्ये चीनचा दरडोई जीडीपी जागतिक सरासरीपेक्षा जास्त झाला आहे, [185] जरी वाढ २०१२ मध्ये ७.९% वरून २०२३ मध्ये ५.२% पर्यंत मंदावली आहे. [186] शी यांनी &quot;फुगवलेल्या वाढी&quot; ऐवजी &quot;उच्च-गुणवत्तेच्या वाढीचे&quot; महत्त्व अधोरेखित केले आहे. [187] त्यांनी म्हटले आहे की चीनने सर्व खर्चाच्या वाढीची रणनीती सोडून दिली आहे ज्याला शी &quot;जीडीपी शौर्य&quot; म्हणून संबोधतात. [188] त्याऐवजी, शी म्हणाले की पर्यावरण संरक्षणासारखे इतर सामाजिक मुद्दे महत्त्वाचे आहेत. [188] शी यांनी लक्ष्यित गरिबी निर्मूलनाद्वारे अत्यंत गरिबी निर्मूलन करणे हे एक प्रमुख ध्येय बनवले आहे. [189] २०१५ मध्ये, त्यांनी गरिबीविरुद्धची लढाई सुरू केली, [190] जी २०२१ मध्ये संपली, जेव्हा शी यांनी अत्यंत गरिबीवर &quot;पूर्ण विजय&quot; घोषित केला, असे म्हटले की त्यांच्या कार्यकाळात जवळजवळ १०० दशलक्ष लोकांना गरिबीतून बाहेर काढण्यात आले आहे, जरी काही तज्ञांनी सांगितले की चीनची गरिबीची मर्यादा जागतिक बँकेपेक्षा कमी आहे. [191] २०२० मध्ये, पंतप्रधान ली केकियांग यांनी राष्ट्रीय सांख्यिकी ब्युरो (NBS) चा हवाला देत म्हटले की चीनमध्ये अजूनही ६० कोटी लोक दरमहा १००० युआन ($१४०) पेक्षा कमी उत्पन्नावर जगत आहेत, जरी द इकॉनॉमिस्टने म्हटले आहे की NBS ने वापरलेली पद्धत सदोष होती. [192] २०१२ मध्ये जेव्हा शी यांनी पदभार स्वीकारला तेव्हा चीनमधील ५४% लोक दररोज $६.८५ पेक्षा कमी उत्पन्नावर जगत होते, २०२१ मध्ये हे प्रमाण १७% कमी झाले होते. [193]

शी यांनी दुहेरी परिसंचरण नावाचे धोरण प्रसारित केले आहे, म्हणजे परदेशी व्यापार आणि गुंतवणुकीसाठी खुले राहून अर्थव्यवस्थेला देशांतर्गत वापराकडे वळवणे. [194] शी यांनी उत्पादकता वाढविण्याला प्राधान्य दिले आहे.[195] किमतींमध्ये झालेल्या प्रचंड वाढीला तोंड देण्यासाठी आणि अर्थव्यवस्थेचे त्यावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी शी यांनी मालमत्ता क्षेत्रात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला आहे.[196] १९ व्या सीसीपी राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये, शी यांनी घोषित केले की &quot;घरे राहण्यासाठी आहेत, सट्टेबाजीसाठी नाहीत.&quot;[197] २०२० मध्ये, शी यांच्या सरकारने &quot;तीन लाल रेषा&quot; धोरण तयार केले ज्याचा उद्देश मोठ्या प्रमाणात कर्जबाजारी मालमत्ता क्षेत्राला डिलीव्हर करणे आहे.[198] शी यांनी मालमत्ता कराला पाठिंबा दिला आहे, ज्यासाठी त्यांना सीसीपीच्या सदस्यांकडून विरोध सहन करावा लागला आहे.[199] त्यांच्या प्रशासनाने कर्ज-डिलीव्हरिंग मोहीम राबवली, ज्यामुळे चीनने त्याच्या वाढीदरम्यान जमा केलेल्या अस्थिर कर्जाची रक्कम कमी करण्याचा आणि कमी करण्याचा प्रयत्न केला.[200] २०२१ पासून, चीनला मालमत्ता क्षेत्रातील संकटाचा सामना करावा लागला आहे, ज्यामध्ये घरांच्या किमती कमी होणे, रिअल इस्टेट क्षेत्र कमी होणे आणि अनेक मालमत्ता विकासकांचे दिवाळखोरी, अंशतः चिनी अर्थव्यवस्थेत या क्षेत्राची भूमिका कमी करण्याच्या शी यांच्या प्रयत्नांचा परिणाम म्हणून.

चीनच्या भविष्यातील आर्थिक विकासाला चालना देण्यासाठी शी यांनी प्रगत उत्पादन आणि तंत्रज्ञान विकासाच्या भूमिकेवर जोरदार भर दिला आहे. [202] शी यांच्या प्रशासनाने मेड इन चायना २०२५ योजनेला प्रोत्साहन दिले आहे ज्याचा उद्देश चीनला प्रमुख तंत्रज्ञानात स्वावलंबी बनवणे आहे, जरी चीन-अमेरिका व्यापार युद्ध सुरू झाल्यामुळे सार्वजनिकरित्या चीनने या योजनेला कमी महत्त्व दिले. २०१८ मध्ये व्यापार युद्ध सुरू झाल्यापासून, शी यांनी विशेषतः तंत्रज्ञानावर &quot;स्वावलंबन&quot; चे आवाहन पुन्हा सुरू केले आहे. [203] संशोधन आणि विकासावरील देशांतर्गत खर्चात लक्षणीय वाढ झाली आहे, युरोपियन युनियन (EU) ला मागे टाकले आहे आणि २०२० मध्ये विक्रमी $५६४ अब्ज पर्यंत पोहोचला आहे. [204] चीन सरकारने अनुदान, कर सवलती, क्रेडिट सुविधा आणि इतर मदतीद्वारे हुआवेई सारख्या तंत्रज्ञान कंपन्यांना पाठिंबा दिला आहे, ज्यामुळे त्यांचा उदय शक्य झाला आहे, ज्यामुळे अमेरिकेला प्रतिकार करता आला आहे. [205] २०२३ मध्ये, शी यांनी नवीन उत्पादक शक्ती पुढे आणल्या, हे सतत विज्ञान-तंत्रज्ञानातील प्रगती आणि नवोपक्रमातून निर्माण झालेल्या उत्पादक शक्तींच्या नवीन स्वरूपाचा संदर्भ देते जे अधिक बुद्धिमान माहिती युगात धोरणात्मक उदयोन्मुख आणि भविष्यातील उद्योगांना चालना देतात. [206] २०१७ मध्ये घोषित करण्यात आलेले झिओंग'आन हे नवीन क्षेत्र आहे, जे बीजिंगजवळ एक प्रमुख महानगर बनण्याची योजना आहे; २०५० पर्यंत ते &quot;आधुनिक समाजवादी शहर&quot; म्हणून विकसित करण्याचे नियोजन असताना, स्थानांतरणाचा पैलू २०३५ पर्यंत टिकेल असा अंदाज आहे. [२०७] झीच्या नेतृत्वाखाली, चीनने प्रमुख तांत्रिक क्षेत्रांमध्ये जलद प्रगती केली, इलेक्ट्रिक वाहने, लिथियम बॅटरी आणि सौर पॅनेलसारख्या तंत्रज्ञानात जागतिक आघाडीवर बनले. [२०८]

सामान्य समृद्धी ही समाजवादाची एक आवश्यक आवश्यकता आहे आणि चिनी शैलीतील आधुनिकीकरणाचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. आपण ज्या सामान्य समृद्धीचा पाठलाग करत आहोत ती सर्वांसाठी आहे, भौतिक आणि आध्यात्मिक जीवनात समृद्धी, परंतु एका लहान भागासाठी किंवा एकसमान समतावादासाठी नाही.[http://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping#cite_note-230]

— २०२१ मध्ये भाषणादरम्यान शी जिनपिंग [२०९]

२०२० मध्ये, द वॉल स्ट्रीट जर्नलने वृत्त दिले की शी यांनी अँट ग्रुपच्या प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफरिंग (IPO) थांबवण्याचे आदेश दिले, त्याचे संस्थापक जॅक मा यांनी वित्त क्षेत्रातील सरकारी नियमनावर टीका केल्याच्या प्रतिक्रियेत. [२१०] शी यांच्या प्रशासनाने चिनी कंपन्यांच्या ऑफशोअर आयपीओमध्ये घट पाहिली आहे, २०२२ पर्यंत बहुतेक चिनी आयपीओ शांघाय किंवा शेन्झेनमध्ये झाले आहेत आणि इलेक्ट्रिक वाहने, जैवतंत्रज्ञान, अक्षय ऊर्जा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्धवाहक आणि इतर उच्च-तंत्रज्ञान उत्पादन यासारख्या धोरणात्मक मानल्या जाणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये काम करणाऱ्या कंपन्यांच्या आयपीओंना निधी वाढत्या प्रमाणात निर्देशित केला आहे.

२०२१ पासून, शी यांनी &quot;सामान्य समृद्धी&quot; या शब्दाचा प्रचार केला आहे, ज्याची व्याख्या त्यांनी &quot;समाजवादाची आवश्यक आवश्यकता&quot; म्हणून केली आहे, ज्याचे वर्णन सर्वांसाठी समृद्धी असे केले आहे आणि अतिरिक्त उत्पन्नात वाजवी समायोजन समाविष्ट असल्याचे म्हटले आहे.अनेक क्षेत्रांमध्ये, सर्वात प्रमुख म्हणजे तंत्रज्ञान आणि शिकवणी उद्योगांमध्ये, कथित &quot;अतिरेकी&quot; विरुद्ध मोठ्या प्रमाणात कारवाई आणि नियमन करण्यासाठी सामान्य समृद्धीचा वापर केला जात आहे. घेतलेल्या कृतींमध्ये मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांना दंड करणे [213] आणि डेटा सुरक्षा कायद्यासारखे कायदे मंजूर करणे समाविष्ट आहे. चीनने खाजगी शिकवणी कंपन्यांवर कठोर निर्बंध लादले, ज्यामुळे संपूर्ण उद्योग प्रभावीपणे नष्ट झाला. शी यांनी बीजिंगमध्ये लघु आणि मध्यम उद्योगांसाठी (SMEs) लक्ष्यित एक नवीन स्टॉक एक्सचेंज उघडले. [215] अल्पवयीन मुलांवर व्हिडिओ गेम खेळण्यावरील निर्बंध आणि सेलिब्रिटी संस्कृतीवर कारवाई यासह इतर सांस्कृतिक नियम आहेत.  सामान्य समृद्धीच्या प्रयत्नात पगार आणि बोनस कपात देखील समाविष्ट आहे, विशेषतः आर्थिक क्षेत्रात, तसेच संपत्तीच्या अभिमानावर कारवाई.

=== सुधारणा ===
नोव्हेंबर २०१३ मध्ये, १८ व्या केंद्रीय समितीच्या तिसऱ्या पूर्ण बैठकीच्या समारोपाच्या वेळी, कम्युनिस्ट पक्षाने आर्थिक आणि सामाजिक धोरणातील बदलांना सूचित करणारा एक दूरगामी सुधारणा अजेंडा सादर केला. पूर्ण बैठकीमध्ये शी यांनी संकेत दिले की ते पूर्वी झोउ योंगकांग यांच्या अखत्यारीतील मोठ्या अंतर्गत सुरक्षा संघटनेचे नियंत्रण एकत्रित करत आहेत.शी यांच्या नेतृत्वाखाली एक नवीन राष्ट्रीय सुरक्षा आयोग स्थापन करण्यात आला, ज्याचे भाष्यकारांनी म्हटले आहे की शी यांना राष्ट्रीय सुरक्षा बाबींवर एकत्रित होण्यास मदत होईल.

२०१८ मध्ये शी यांच्या नेतृत्वाखालील आणखी एक तात्पुरती धोरण समन्वय संस्था - व्यापकपणे खोलवर सुधारणा करण्यासाठी केंद्रीय आघाडीचा गट - २०१८ मध्ये आयोगात अपग्रेड करण्यात आला - सुधारणा अजेंडाच्या अंमलबजावणीवर देखरेख करण्यासाठी देखील स्थापन करण्यात आला. [२२३][२२४] &quot;सर्वसमावेशक सखोल सुधारणा&quot; (全面深化改革; quánmiàn shēnhuà gǎigé) म्हणून ओळखले जाणारे, ते डेंग शियाओपिंग यांच्या १९९२ च्या दक्षिण दौऱ्यानंतरचे सर्वात महत्त्वाचे असल्याचे म्हटले जात होते. प्लेनमने आर्थिक सुधारणांची घोषणा केली आणि &quot;कामाद्वारे पुनर्शिक्षण&quot; ही लाओगाई प्रणाली रद्द करण्याचा संकल्प केला, जी चीनच्या मानवी हक्कांच्या रेकॉर्डवरील एक कलंक म्हणून मोठ्या प्रमाणात पाहिली जात होती. या प्रणालीला गेल्या काही वर्षांपासून देशांतर्गत टीकाकार आणि परदेशी निरीक्षकांकडून लक्षणीय टीका सहन करावी लागली आहे. जानेवारी २०१६ मध्ये, एक मूल धोरणाची जागा दोन मुलांची धोरणाने घेतली, [225] जी मे २०२१ मध्ये तीन मुलांची धोरणाने बदलली गेली. जुलै २०२१ मध्ये, सर्व कुटुंब आकार मर्यादा तसेच त्या ओलांडल्याबद्दल दंड काढून टाकण्यात आला.[http://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping#cite_note-230]

=== राजकीय सुधारणा ===
हे देखील पहा: नव-अधिकारशाही (चीन)

शी यांच्या प्रशासनाने सीसीपी आणि राज्य संस्थांच्या संरचनेत अनेक बदल केले, विशेषतः २०१८ मध्ये मोठ्या प्रमाणात फेरबदल केले. २०१३ पासून, शी यांच्या नेतृत्वाखालील सीसीपीने केंद्रीय नेतृत्व गटांची एक मालिका तयार केली आहे: सुप्रा-मंत्रिस्तरीय सुकाणू समित्या, निर्णय घेताना विद्यमान संस्थांना बायपास करण्यासाठी आणि धोरणात्मक प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम बनवण्यासाठी डिझाइन केल्या आहेत. शी यांनी पंतप्रधान ली केकियांग यांचे अधिकार कमी केले आहेत असे मानले जाते, ज्यामुळे अर्थव्यवस्थेवर अधिकार मिळवला जातो जो सामान्यतः पंतप्रधानांचा डोमेन मानला जातो. [228][229]

फेब्रुवारी २०१४ मध्ये सायबरसुरक्षा आणि माहितीकरणासाठी केंद्रीय नेतृत्व गटाची निर्मिती शी यांच्या नेतृत्वाखाली झाली. पूर्वी स्टेट कौन्सिल इन्फॉर्मेशन ऑफिस (एसआयआयओ) अंतर्गत असलेले स्टेट इंटरनेट इन्फॉर्मेशन ऑफिस (एसआयआयओ) हे केंद्रीय नेतृत्व गटात हस्तांतरित करण्यात आले आणि इंग्रजीमध्ये सायबरस्पेस अॅडमिनिस्ट्रेशन ऑफ चायना असे नामकरण करण्यात आले.आर्थिक व्यवस्थेचे व्यवस्थापन करण्याचा एक भाग म्हणून, वित्तीय स्थिरता आणि विकास समिती, एक राज्य परिषदेची संस्था, २०१७ मध्ये स्थापन करण्यात आली. अस्तित्वात असताना उपप्रधानमंत्री लिऊ हे यांच्या अध्यक्षतेखाली, २०२३ च्या पक्ष आणि राज्य सुधारणांदरम्यान नव्याने स्थापन झालेल्या केंद्रीय वित्तीय आयोगाने ही समिती बरखास्त केली.शी यांनी राज्य परिषदेच्या खर्चाने केंद्रीय वित्तीय आणि आर्थिक व्यवहार आयोगाची भूमिका वाढवली आहे.

२०१८ मध्ये पक्ष आणि राज्य संस्थांमध्ये सुधारणांचा सखोल अभ्यास झाला आहे. त्या वर्षी, सुधारणा, सायबरस्पेस व्यवहार, वित्त आणि अर्थशास्त्र आणि परराष्ट्र व्यवहार यासह अनेक केंद्रीय आघाडीचे गट आयोगांमध्ये श्रेणीसुधारित करण्यात आले. [२३३] केंद्रीय प्रचार विभागाचे अधिकार बळकट करण्यात आले, जे आता नव्याने स्थापन झालेल्या चायना मीडिया ग्रुप (सीएमजी) चे पर्यवेक्षण करत होते. [२३३] दोन राज्य परिषद विभाग. एक परदेशी चिनी लोकांशी व्यवहार करणारा आणि दुसरा धार्मिक व्यवहार करणारा, संयुक्त आघाडी कार्य विभागात विलीन करण्यात आला तर वांशिक बाबींशी व्यवहार करणारा दुसरा आयोग औपचारिक यूएफडब्ल्यूडी नेतृत्वाखाली आणण्यात आला. [२३३] २०२० मध्ये, पीपल्स काँग्रेस सिस्टम आणि एनपीसीच्या सर्व स्तरांवरील सर्व निवडणुकांना सीसीपीच्या नेतृत्वाचे पालन करण्याचे आदेश देण्यात आले. [२३४]

२०२३ मध्ये सीसीपी आणि राज्य नोकरशाहीमध्ये आणखी सुधारणा झाल्या आहेत ज्याला पक्ष आणि राज्य संस्थांमध्ये सुधारणा करण्याची योजना म्हणतात, ज्यामध्ये आर्थिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांवर पक्षाचे नियंत्रण मजबूत करणे समाविष्ट होते. [२३५] यामध्ये वित्त देखरेखीसाठी दोन सीसीपी संस्थांची निर्मिती समाविष्ट होती; केंद्रीय वित्तीय आयोग (CFC), तसेच २००२ मध्ये पूर्वी विसर्जित झालेल्या केंद्रीय वित्तीय कार्य आयोग (CFWC) चे पुनरुज्जीवन. [235] याव्यतिरिक्त, तंत्रज्ञान क्षेत्राचे व्यापकपणे निरीक्षण करण्यासाठी एक नवीन CCP केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान आयोग स्थापन केला जाईल, तर नव्याने तयार केलेल्या सोसायटी कार्य विभागाला नागरी गट, वाणिज्य मंडळे आणि उद्योग गटांसह अनेक क्षेत्रांशी CCP संवाद साधण्याचे तसेच सार्वजनिक याचिका आणि तक्रारींचे काम हाताळण्याचे काम सोपवण्यात आले. [235] नियामक संस्थांमध्ये मोठ्या प्रमाणात फेरबदल झाले. [236] अनेक नियामक जबाबदाऱ्या पीपल्स बँक ऑफ चायना (PBoC) कडून दुसऱ्या नियामक संस्थेकडे हस्तांतरित करण्यात आल्या, तर PBoC ने मागील पुनर्रचनेत बंद असलेली देशभरातील कार्यालये पुन्हा उघडली. [237] २०२४ मध्ये, CCP विचारसरणी आणि धोरणांचे पालन करण्याबद्दल एक कलम जोडण्यासाठी राज्य परिषदेच्या नियमांमध्ये सुधारणा करून CCP ची भूमिका अधिक मजबूत करण्यात आली.[http://en.wikipedia.org/wiki/Xi_Jinping#cite_note-230]

=== कायदेशीर सुधारणा ===
हे देखील पहा: कायद्याच्या राज्याबद्दल शी जिनपिंग विचार

प्रत्येक न्यायालयीन प्रकरणात न्याय मिळतो हे लोकांना कळावे यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.

— शी जिनपिंग नोव्हेंबर २०२० मध्ये भाषणादरम्यान [२३९]

२०१४ च्या शरद ऋतूमध्ये झालेल्या चौथ्या पूर्ण बैठकीमध्ये शी यांच्या नेतृत्वाखालील पक्षाने अनेक कायदेशीर सुधारणांची घोषणा केली आणि त्यानंतर लगेचच त्यांनी &quot;चीनी समाजवादी कायद्याचे राज्य&quot; असे आवाहन केले. पक्षाचे उद्दिष्ट न्याय देण्यात अप्रभावी मानल्या जाणाऱ्या आणि भ्रष्टाचार, स्थानिक सरकारी हस्तक्षेप आणि घटनात्मक देखरेखीच्या अभावामुळे प्रभावित झालेल्या कायदेशीर व्यवस्थेत सुधारणा करण्याचे होते. पूर्ण बैठकीने पक्षाच्या पूर्ण नेतृत्वावर भर देताना, राज्याच्या कारभारात संविधानाची मोठी भूमिका आणि संविधानाचा अर्थ लावण्यात राष्ट्रीय पीपल्स काँग्रेस स्थायी समितीची भूमिका मजबूत करण्याचे आवाहन केले. [२४०] त्यात कायदेशीर कार्यवाहीत अधिक पारदर्शकता, कायदेविषयक प्रक्रियेत सामान्य नागरिकांचा अधिक सहभाग आणि कायदेशीर कार्यबलाचे एकूण &quot;व्यावसायिकीकरण&quot; करण्याचे आवाहन केले. पक्षाने क्रॉस-ज्युरिडिक्शनल सर्किट कायदेशीर न्यायाधीकरणांची स्थापना करण्याची तसेच प्रांतांना खालच्या पातळीवरील कायदेशीर संसाधनांवर एकत्रित प्रशासकीय देखरेख देण्याची योजना आखली, ज्याचा उद्देश कायदेशीर कार्यवाहीमध्ये स्थानिक सरकारचा सहभाग कमी करणे आहे. [241]


== सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द ==
[[File:Xi Jinping March 2017.jpg|right|thumb|शी जिनपिंग मार्च २०१७ मध्ये]]

== हे सुद्धा पहा ==
*[[जगातील देशांच्या राष्ट्रप्रमुख व सरकारप्रमुखांची यादी]]

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Xi Jinping|{{लेखनाव}}}}
*[http://www.chinavitae.com/biography_display.php?id=303 व्यक्तिचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827012450/http://chinavitae.com/biography_display.php?id=303 |date=2006-08-27 }}

{{चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे परमोच्च नेते}}

{{DEFAULTSORT:जिनपिंग, शी}}
[[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:चीनचे राष्ट्राध्यक्ष]]</text>
      <sha1>rkxse2bbg68azfkzeimx6moaum0dyb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Pravin Pundlik Tanpure</title>
    <ns>3</ns>
    <id>144093</id>
    <revision>
      <id>2709045</id>
      <parentid>2708066</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48260-66|~2026-48260-66]] ([[User talk:~2026-48260-66|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>1193003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="oty0vtmsc364u0cx1urbmgujn6qg4qa" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Pravin Pundlik Tanpure}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:०८, २ ऑगस्ट २०१३ (IST)</text>
      <sha1>oty0vtmsc364u0cx1urbmgujn6qg4qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०१३ फॉर्म्युला वन हंगाम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149670</id>
    <revision>
      <id>2709169</id>
      <parentid>2683521</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामातील कार */</comment>
      <origin>2709169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93699" sha1="21pj2lp7dy5pe6uswhcl2hpkx2befvp" xml:space="preserve">{{एफ१ हंगाम
| मागील_हंगाम = २०१२ 
| सद्य_हंगाम = २०१३  
| पुढील_हंगाम = २०१४  
}}
[[File:Sebastian Vettel 2012 Bahrain GP.jpg|thumb|[[सेबास्टियान फेटेल]]ने ३९७ गुणांसोबत २०१३ फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचा विजेता व पहिला क्रमांक मिळवुन सलग चौथ्या वर्षी अजिंक्यपद पटकावले.]]
[[File:Fernando Alonso Bahrain.jpg|thumb|[[फर्नांदो अलोन्सो]], २४२ गुणांसोबत २०१३ फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचा उपविजेता व दुसरा क्रमांक.]]
[[File:WebberCanada2011.jpg|thumb|[[मार्क वेबर]], १९९ गुणांसोबत २०१३ फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचा गत विजेता व तिसरा क्रमांक. [[मार्क वेबर]]चे हे शेवटचे वर्ष होते.]]
'''२०१३ फॉर्म्युला वन हंगाम''' हा [[आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|एफ.आय.ए.]] [[फॉर्म्युला वन]] शर्यतीचा ६४वा हंगाम होता. ह्या हंगामामध्ये १९ शर्यती खेळवल्या गेल्या ज्यात ११ संघांच्या एकूण २३ चालकांनी सहभाग घेतला. १७ मार्च २०१३ रोजी [[ऑस्ट्रेलिया]] मध्ये पहिली तर २४ नोव्हेंबर रोजी [[ब्राझील]] मध्ये अखेरची शर्यत खेळवली गेली.

मागील तीन हंगामांमधील विजेता [[जर्मनी]]चा [[सेबास्टियान फेटेल]] ह्याने [[रेड बुल रेसिंग]] संघासाठी सलग चौथ्यांदा अजिंक्यपद मिळवले.

==संघ व चालक==
२०१३ फॉर्म्युला वन हंगामात एकुन ११ संघांनी भाग घेतला. खालील यादीत २०१३ हंगामात भाग घेतेलेल्या सर्व संघ व संघांच्या चालकांची माहिती आहे. चालकांचे क्रमांक फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०१३ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहेत. सर्व संघाची माहिती सुद्धा फॉर्म्युला वन संघटनेच्या २०१३ हंगामाच्या अधिक्रुत सोत्राप्रमाणे आहे. काही ऐतिहासिक रुढिंमुळे क्रमांक १३ कोणत्याही चालकाला दिले गेले नव्हते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=२०१३ फॉर्म्युला वन हंगामात भाग घेतलेले संघ|दुवा=http://www.fia.com/news/2013-fia-formula-one-world-championship-entry-list|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=२०१३-०३-०३}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
! संघ
! विजेता कारनिर्माता
! चेसिस
! इंजिन
! टायर
! चालक क्र.
! रेस चालक
! शर्यत क्र.
! परीक्षण चालक
|-
|rowspan=2| {{flagicon|AUT}} इफिनिटी रेड बुल रेसिंग
!rowspan=2| [[रेड बुल रेसिंग]] -[[रेनो एफ१]]
|rowspan=2| रेड बुल आर.बी.९
|rowspan=2| रेनो आर.एस.२७-२०१३
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| १
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=होरनर ने सेबास्टियान फेटेल बद्द्लच्या अफवांना मिटवले.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/89914|work=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=१४ [[मार्च]] २०११}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| २
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=वेबर २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामात रेड बुल रेसिंग सोबत राहणार.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/101114|work=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=१० [[जुलै]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|ITA}} स्कुदेरिआ फेरारी
!rowspan=2| [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
|rowspan=2| फेरारी एफ.१३८
|rowspan=2| फेरारी ०५६
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| ३
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=फर्नांदो अलोन्सो ने फेरारी सोबत करार केला.|दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/0/formula1/13452839|प्रकाशक=बि.बि.सी स्पोर्ट|दिनांक=८ [[मार्च]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| ४
| {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=मास्सा ने २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी फेरारी सोबत करार केला|दुवा=http://en.espnf1.com/ferrari/motorsport/story/92066.html?CMP=chrome||प्रकाशक=ई.एस.पी.एन|दिनांक=१६ [[ऑक्टोबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|GBR}} वोडाफोन मॅकलारेन मर्सिडिज-बेंझ
!rowspan=2| [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]]
|rowspan=2| मॅकलारेन एम.पी.४-२८
|rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ.१०८.एफ
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| ५
| {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]]&lt;ref name=&quot;Button&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा= http://www.autosport.com/news/report.php/id/95051|title=बटन ने मॅकलारेन सोबत बहु वर्षांच्या करार केला.|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=५ [[ऑक्टोबर]] २०११}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| ६
| {{flagicon|MEX}} [[सर्गिओ पेरेझ]]&lt;ref name=&quot;पेरेझ मॅकलारेन&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2012/09/28/perez-takes-place-mercedesbound-hamilton-mclaren/|title=मॅकलारेन येथे मर्सिडिज-बेंझ कडे गेलेल्या हॅमिल्टनची जागा, पेरेझने घेतली|प्रकाशक=एफ.१.फेनेटीक.सिओ.युके|दिनांक=२८ [[सप्टेंबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=3 | {{flagicon|GBR}} लोटस एफ१ संघ
!rowspan=3 | [[लोटस एफ१]]-[[रेनो एफ१]]
|rowspan=3 | लोटस ई.२१
|rowspan=3 | रेनो आर.एस.२७-२०१३
|rowspan=3 |{{Pirelli}}
|rowspan=2| ७
| {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=किमी रायकोन्नेन ने २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी लोटस सोबत करार केला|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/103853|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=२९ [[ऑक्टोबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| १-१७
|rowspan=3  |
|-
| {{flagicon|FIN|}} [[हिक्की कोवालाइन]]&lt;ref name=&quot;HK for KR&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=किमी रायकोन्नेनच्या जागी हिक्की कोवालाइन आता लोटस एफ१ संघात.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/111284|दिनांक=१० [[नोव्हेंबर]]  २०१३ | प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम}}&lt;/ref&gt;
| १८-१९
|-
| ८
| {{flagicon|FRA}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]&lt;ref name=&quot;Romain back&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=रोमन ग्रोस्जीन २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी लोटस एफ१ संघात राहणार.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/104858|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=१७ [[डिसेंबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|DEU}} मर्सिडिज-बेंझ-ए.एम.जि.-पेट्रोनास एफ.१ संघ
!rowspan=2| [[मर्सिडिज-बेंझ]]
|rowspan=2| मर्सिडिज-बेंझ एफ.१.डब्ल्यु.०४
|rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ. १०८.एफ&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.mercedesf1.com/en/heritage/silver-arrows/f1-w04-2012/|title=मर्सिडिज-बेंझ एफ.१ डब्ल्यु.०४|प्रकाशक=[[मर्सिडिज-बेंझ|मर्सिडीज जीपी]]|accessdate=2017-02-17|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201171433/http://www.mercedesf1.com/en/heritage/silver-arrows/f1-w04-2012/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| ९
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www3.mercedes-gp.com/en/#/s/news/1148/mercedes-gp-petronas-nico-rosberg-agree-contract-extension|title=मर्सिडीज जीपी पेट्रोनास व निको रॉसबर्ग मधिल करारात विस्तार|दिनांक=१० [[नोव्हेंबर]] २०११|प्रकाशक=[[मर्सिडिज-बेंझ|मर्सिडीज जीपी]]|accessdate=2014-01-13|archive-date=2011-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107123744/http://www3.mercedes-gp.com/en#/s/news/1148/mercedes-gp-petronas-nico-rosberg-agree-contract-extension|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| १०
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]&lt;ref name=&quot;Hamiltion&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=लुइस हॅमिल्टनचा मर्सिडिज-बेंझ संघात तीन वषांसाठी प्रवेश.|दुवा=http://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/9572696/Lewis-Hamilton-to-join-Merecedes-Benz-in-100m-move-from-McLaren-signing-a-three-year-deal.html|दिनांक=२८ [[सप्टेंबर]] २०१२|प्रकाशक=द डेली टेलीग्राफ}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|CHE}} सौबर एफ.१ संघ
!rowspan=2| [[सौबर]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]]
|rowspan=2| सौबर सि.३२
|rowspan=2| फेरारी ०५६
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| ११
| {{flagicon|DEU}} [[निको हल्केनबर्ग]]&lt;ref name=&quot;HUL सौबर&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=सौबर एफ.१ संघाने २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी निको हल्केनबर्ग सोबत करार केला.|दुवा=http://www.sauberf1team.com/en/news.cfm?id=W95J4V1W-Sauber_F1_Team_signs_on_brNico_Huelkenberg_for_2013|accessdate=३१ [[ऑक्टोबर]] २०१२|प्रकाशक=सौबर एफ.१ संघ|दिनांक=३१ [[ऑक्टोबर]] २०१२|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104140121/http://www.sauberf1team.com/en/news.cfm?id=W95J4V1W-Sauber_F1_Team_signs_on_brNico_Huelkenberg_for_2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| १२
| {{flagicon|MEX}} [[इस्तेबान गुतेरेझ]]&lt;ref name=&quot;Guti and Robin&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=सौबर एफ.१ संघाने इस्तेबान गुतेरेझ सोबत करार केला, रोबीन फ्रिजन्सला परीक्षण चालक म्हणुन नेमन्यात आले.|दुवा=http://www.sauberf1team.com/en/news.cfm?id=491RA6HS-Sauber_f1_Team_signs_Esteban_Gutierrez_as_its_race_driver_Robin_Frijns_becomes_test_and_reserve_driver|प्रकाशक=सौबर एफ.१ संघ|दिनांक=२३ [[नोव्हेंबर]]  २०१२|accessdate=२३ [[नोव्हेंबर]]  २०१२|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130011658/http://www.sauberf1team.com/en/news.cfm?id=491RA6HS-Sauber_F1_Team_signs_Esteban_Gutierrez_as_its_race_driver_Robin_Frijns_becomes_test_and_reserve_driver|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|भारत}} सहारा फोर्स इंडिया एफ.१ संघ
!rowspan=2| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]]
|rowspan=2| फोर्स इंडिया व्हि.जे.एम.०६
|rowspan=2| मर्सिडीज एफ.ओ. १०८.एफ
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| १४
| {{flagicon|GBR}} [[पॉल डि रेस्टा]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=पॉल डि रेस्टा ने सहारा फोर्स इंडिया एफ.१ संघा बरोबर करार केला.|दुवा=http://www.forceindiaf1.com/paul-di-resta|प्रकाशक=फोर्स इंडिया एफ.१ डॉट कॉम|दिनांक=३१ [[जानेवारी]] २०१३|accessdate=३१ [[जानेवारी]] २०१३|quote=.|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117230831/http://www.forceindiaf1.com/paul-di-resta|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2| {{flagicon|GBR}} [[जेम्स कलाडो]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=जेम्स कलाडोला फोर्स इंडियाचा राखीव चालक म्हणुन नेमण्यात आले.|दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/0/formula1/23936550|प्रकाशक=बि.बि.सी स्पोर्ट|दिनांक=२ [[सप्टेंबर]] २०१३}}&lt;/ref&gt;
|-
| १५
| {{flagicon|DEU}} [[आद्रियान सूटिल]]&lt;ref name=&quot;Sutil FI&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=आद्रियान सूटिलने सहारा फोर्स इंडिया मध्ये प्रवेश केल्यामुळे, संघाची चालक यादी पूर्ण झाली.|दुवा=http://www.forceindiaf1.com/news/detail/general/adrian-sutil-completes-sahara-force-indias-2013-line-up|प्रकाशक=फोर्स एफ.१ इंडिया डॉट कॉम|दिनांक=२८ [[फेब्रुवारी]] २०१३|accessdate=2014-01-13|archive-date=2013-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302224243/http://www.forceindiaf1.com/news/detail/general/adrian-sutil-completes-sahara-force-indias-2013-line-up|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|GBR}} विलियम्स एफ१ संघ
!rowspan=2| [[विलियम्स एफ१]]-[[रेनो एफ१]]
|rowspan=2| विलियम्स एफ.डब्ल्यु.३५
|rowspan=2| रेनो आर.एस.२७-२०१३
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| १६
| {{flagicon|VEN}} [[पास्टोर मालडोनाडो]]&lt;ref name=&quot;Williams २०१३&quot;/&gt;
| सर्व
|rowspan=2 |
|-
| १७
| {{flagicon|FIN}} [[वालट्टेरी बोट्टास]]&lt;ref name=&quot;Williams २०१३&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2012/11/28/bottas-williams-race-seat-2013|title=बोट्टास २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी विलियम्स एफ१ संघात|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=२८ [[नोव्हेंबर]]  २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|ITA}} स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो
!rowspan=2| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]]
|rowspan=2| टोरो रोस्सो एस.टी.आर.८
|rowspan=2| फेरारी ०५६
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| १८
| {{flagicon|FRA}} [[जीन-एरिक वेर्गने]]&lt;ref name=&quot;STR २०१३&quot;/&gt;
| सर्व
|rowspan=2| {{flagicon|RUS}} [[डॅनिल क्वयात]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=डॅन्निल क्वायात शुक्रवारच्या ब्राझील ग्रांप्रीसाठी सज्ज|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2013/11/15195.html|दिनांक=२ [[नोव्हेंबर]]  २०१३|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|accessdate=2017-02-18|archive-date=2013-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103191741/http://www.formula1.com/news/headlines/2013/11/15195.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Daniil Kvyat&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=टोरो रोस्सो संघातील डॅन्निल क्वायात शुक्रवारच्या ग्रांप्रीसाठी सज्ज|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/110838|दिनांक=२६ [[ऑक्टोबर]] २०१३|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९
| {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]&lt;ref name=&quot;STR २०१३&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2012/10/31//ricciardo-vergne-stay-toro-rosso-2013/|title=रीक्कार्डो आणि वेर्गने २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामासाठी टोरो रोस्सो संघातुन बाहेर|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=३१ [[ऑक्टोबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|MYS}} कॅटरहॅम एफ१ संघ
!rowspan=2| [[कॅटरहॅम एफ१]]-[[रेनो एफ१]]
|rowspan=2| कॅटरहॅम सी.टि.०३
|rowspan=2| रेनो आर.एस.२७-२०१३
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| २०
| {{flagicon|FRA}} [[चार्ल्स पिक]]&lt;ref name=&quot;CP C'ham&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=मारुशिया एफ१ चालक, चार्ल्स पिक कॅटरहॅम एफ१ संघात २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामसाठी शामील.|दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/0/formula1/20453799|प्रकाशक=बि.बि.सी स्पोर्ट|दिनांक=२३ [[नोव्हेंबर]] २०१२}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2| {{flagicon|CHN}} [[मा किंगहुआ]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=मर्सिडिज-बेंझने पहिल्या सराव फेरीत जलद वेळ नोंदवला.|दुवा=http://www.f1fanatic.co.uk/2013/04/12/2013-chinese-grand-prix-practice-result-fp1/|प्रकाशक=एफ वन फॅनॅटीक डॉट सिओ डॉट युके|दिनांक=१२ [[एप्रिल]] २०१३|accessdate=2017-06-15|archive-date=2013-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130412064303/http://www.f1fanatic.co.uk/2013/04/12/2013-chinese-grand-prix-practice-result-fp1/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|FIN}} [[हिक्की कोवालाइन]]&lt;ref name=&quot;BHR FP१&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=२०१३ बहरैन ग्रांप्रीच्या परिक्षण फेरीत फिलिपे मास्सा पहिल्या क्रमांकावर.|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/106866|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|दिनांक=१९ [[एप्रिल]] २०१३}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|USA}} [[अलेक्झांडर रॉसी]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/news/headlines/2013/6/14643.html|title=दि रेस्ता माँत्रियाल येथील ग्रांपी मध्ये पहिल्या क्रमांकावर.|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|दिनांक=७ [[जून]] २०१३|accessdate=2017-06-15|archive-date=2013-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610022625/http://www.formula1.com/news/headlines/2013/6/14643.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| २१
| {{flagicon|NLD}} [[गिएडो वॅन डर गार्डे]]&lt;ref name=&quot;Giedo&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=गिएडो वॅन डर गार्डे, कॅटरहॅम एफ१ संघासाठी धावणार.|दुवा=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/289998/van-der-garde-to-race-for-caterham/|प्रकाशक=जि.पी.यु.अपडेट डॉट.नेट|दिनांक=१ [[फेब्रुवारी]] २०१३|accessdate=१ [[फेब्रुवारी]] २०१३}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|-
|rowspan=2| {{flagicon|RUS}} मारुशिया एफ१ संघ
!rowspan=2| [[मारुशिया एफ१]]-[[कॉसवर्थ]]
|rowspan=2| मारुशिया एम.आर.०२
|rowspan=2| कॉसवर्थ सि.ए.२०१३
|rowspan=2| {{Pirelli}}
| २२
| {{flagicon|FRA}} [[ज्युल्स बियांची]]&lt;ref name=&quot;Bianchi Marussia&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=ज्युल्स बियांची मारुशिया एफ१ संघासाठी धावणार.|दुवा=http://www.marussiaf1team.com/news/762/|प्रकाशक=मारुशिया.एफ.१.टिम डॉट.कॉम|दिनांक=१ [[मार्च]] २०१३|accessdate=१ [[मार्च]] २०१३|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304055252/http://www.marussiaf1team.com/news/762/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|rowspan=2| {{flagicon|VEN}} [[रॉल्डोफो गोंझालेझ]]&lt;ref name=&quot;BHR FP१&quot;/&gt;
|-
| २३
| {{flagicon|GBR}} [[मॅक्स चिल्टन]]&lt;ref name=&quot;Chilton&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=मॅक्स चिल्टनचे, फॉर्म्युला वन मधील पदार्पण २०१३ हंगामतुन होणार.|दुवा=http://www.marussiaf1team.com/news/702/|प्रकाशक=मारुशिया.एफ.१.टिम डॉट.कॉम|दिनांक=१८ [[डिसेंबर]] २०१२|accessdate=१८ [[डिसेंबर]] २०१२|archive-date=2012-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231232951/http://www.marussiaf1team.com/news/702/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सर्व
|}

==हंगामाचे वेळपत्रक==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| फेरी  
!rowspan=&quot;2&quot;| अधिक्रुत रेस नाव 
!rowspan=&quot;2&quot;| [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी|ग्रांप्री]]
!rowspan=&quot;2&quot;| [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी|सर्किट]]
!rowspan=&quot;2&quot;| शहर 
!rowspan=&quot;2&quot;| तारीख 
!colspan=&quot;2&quot;| वेळ 
|-
! [[प्रमाणवेळ|स्थानिय]]
! [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ|GMT]]
|-
! १
| [[रोलेक्स]] [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
| [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न ग्रांप्री सर्किट]]
| [[मेलबर्न]]
| [[मार्च]] १७
|
|
|-
! २
| [[पेट्रोनास]] [[मलेशियन ग्रांप्री]]
| [[मलेशियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|MYS}} [[सेपांग आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[क्वालालंपूर]]
| [[मार्च]] २४
|
|
|-
! ३
| [[यु.बि.एस.]] [[चिनी ग्रांप्री]]
| [[चिनी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|CHN}} [[शांघाय आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[शांघाय]]
| [[एप्रिल]] १४
|
|
|-
! ४
| [[गल्फ एर]] [[बहरैन ग्रांप्री]]
| [[बहरैन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|BHR}} [[बहरैन आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[साखिर]]
| [[एप्रिल]] २१
|
|
|-
! ५
| [[स्पॅनिश ग्रांप्री|ग्रान प्रिमीयो डी इस्पाना]]
| [[स्पॅनिश ग्रांप्री]]
| {{flagicon|ESP}} [[सर्किट डी काटलुन्या]]
| [[बार्सिलोना]]
| [[मे]] १२
|
|
|-
! ६
| [[मोनॅको ग्रांप्री|ग्रांप्री डी मोनॅको]]
| [[मोनॅको ग्रांप्री]]
| {{flagicon|MCO}} [[सर्किट डी मोनॅको]]
| [[मॉन्टे कार्लो]]
| [[मे]] २६
|
|
|-
! ७
| [[कॅनेडियन ग्रांप्री|ग्रांप्री दु कॅनडा]]
| [[कॅनेडियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|CAN}} [[सर्किट गिलेस व्हिलनव्ह]]
| [[माँत्रियाल]]
| [[जून]] ९
|
|
|-
! ८
| [[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
| [[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[सिल्वेरस्टोन सर्किट]]
| [[सिल्वेरस्टोन]]
| [[जून]] ३०
|
|
|-
! ९
| [[जर्मन ग्रांप्री|ग्रोसर प्रिस वॉन डुस्चलँड]]
| [[जर्मन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[नुर्बुर्गरिंग]]
| [[नुर्बुर्ग]]
| [[जुलै]] ७
|
|
|-
! १०
| [[हंगेरियन ग्रांप्री|माग्यर नागीदिज]]
| [[हंगेरियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|HUN}} [[हंगरोरिंग]]
| [[बुडापेस्ट]]
| [[जुलै]] २८
|
|
|-
! ११
| [[शेल]] [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
| [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
| {{flagicon|BEL}} [[सर्किट डी स्पा-फ्रांसोरचॅम्पस]]
| [[बेल्जियम]]
| [[ऑगस्ट]] २५
|
|
|-
! १२
| [[इटालियन ग्रांप्री|ग्रान प्रीमिओ डी'इटालिया]]
| [[इटालियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|ITA}} [[अटोड्रोमो नझिओनल डी मोंझा]]
| [[मोंझा]]
| [[सप्टेंबर]] ८
|
|
|-
! १३
| [[सिंगापूर ग्रांप्री]]
| [[सिंगापूर ग्रांप्री]]
| {{flagicon|SGP}} [[मरीना बे स्ट्रीट सर्किट]]
| [[सिंगापूर]]
| [[सप्टेंबर]] २२
|
|
|-
! १४
| [[कोरियन ग्रांप्री]]
| [[कोरियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|KOR}} [[कोरिया आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[योनगाम]]
| [[ऑक्टोबर]] ६
|
|
|-
! १५
| [[जपानी ग्रांप्री]]
| [[जपानी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|JPN}} [[सुझुका सर्किट]]
| [[सुझुका]]
| [[ऑक्टोबर]] १३
|
|
|-
! १६
| [[एअरटेल]] [[भारतीय ग्रांप्री]]
| [[भारतीय ग्रांप्री]]
| {{flagicon|भारत}} [[बुद्ध आंतरराष्ट्रीय सर्किट]]
| [[नोएडा]]
| [[ऑक्टोबर]] २७
|
|
|-
! १७
| [[एतिहाद एअरवेज]] [[अबु धाबी ग्रांप्री]]
| [[अबु धाबी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|ARE}} [[यास मरिना सर्किट]]
| [[अबु धाबी]]
| [[नोव्हेंबर]] ३
|
|
|-
! १८
| [[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
| [[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
| {{flagicon|USA}} [[सर्किट ऑफ द अमेरीकाज]]
| [[ऑस्टिन]]
| [[नोव्हेंबर]] १७
|
|
|-
! १९
| [[ब्राझिलियन ग्रांप्री|ग्रांडे प्रीमियो दो ब्राझिल]]
| [[ब्राझिलियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|BRA}} [[अटोड्रोम जोस कार्लोस पेस]]
| [[साओ पाउलो]]
| [[नोव्हेंबर]] २४
|
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#EAECF0; text-align:center&quot; |'''संदर्भ:'''&lt;ref name=&quot;FIA calender&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=एफ.आय.ए. २०१३ फॉर्म्युला वन हंगामाचे वेळपत्रक|दुवा=http://www.fia.com/championship/formula-1-world-championship/2013/calendar|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|access-date=2017-02-17|archive-date=2013-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130422152613/http://www.fia.com/championship/formula-1-world-championship/2013/calendar|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=२०१३ फॉर्म्युला वन हंगामाचे वेळपत्रक|दुवा=http://www.formula1.com/races/calendar.html |प्रकाशक=एफ.आय.ए.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.autosport.com/news/report.php/id/105906|title=२०१३ फॉर्म्युला वन वेळपत्रकात १९ शर्यती|दिनांक=८ [[मार्च]]२०१३|work=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|accessdate=८ [[मार्च]]  २०१३}}&lt;/ref&gt;
|}

==हंगामाचे निकाल==
===ग्रांप्री===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
! शर्यत क्र.
! ग्रांप्री
! पोल पोझिशन
! जलद फेरी
! विजेता चालक
! विजेता कारनिर्माता
! माहिती
|-
! १
| {{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]]
| {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]]
| {{flagicon|GBR}} [[लोटस एफ१]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! २
| {{flagicon|MYS}} [[मलेशियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|MEX}} [[सर्गिओ पेरेझ]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ मलेशियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ३
| {{flagicon|CHN}} [[चिनी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| [[२०१३ चिनी ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ४
| {{flagicon|BHR}} [[बहरैन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ बहरैन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ५
| {{flagicon|ESP}} [[स्पॅनिश ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
| {{flagicon|MEX}} [[इस्तेबान गुतेरेझ]]
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ६
| {{flagicon|MCO}} [[मोनॅको ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
| {{flagicon|DEU}} [[मर्सिडिज-बेंझ]]
| [[२०१३ मोनॅको ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ७
| {{flagicon|CAN}} [[कॅनेडियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ कॅनेडियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ८
| {{flagicon|GBR}} [[ब्रिटिश ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
| {{flagicon|DEU}} [[मर्सिडिज-बेंझ]]
| [[२०१३ ब्रिटिश ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ९
| {{flagicon|DEU}} [[जर्मन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ जर्मन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १०
| {{flagicon|HUN}} [[हंगेरियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|DEU}} [[मर्सिडिज-बेंझ]]
| [[२०१३ हंगेरियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! ११
| {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ बेल्जियम ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १२
| {{flagicon|ITA}} [[इटालियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ इटालियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १३
| {{flagicon|SGP}} [[सिंगापूर ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ सिंगापूर ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १४
| {{flagicon|KOR}} [[कोरियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ कोरियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १५
| {{flagicon|JPN}} [[जपानी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ जपानी ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १६
| {{flagicon|भारत}} [[भारतीय ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ भारतीय ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १७
| {{flagicon|ARE}} [[अबु धाबी ग्रांप्री]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ अबु धाबी ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १८
| {{flagicon|USA}} [[युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
! १९
| {{flagicon|BRA}} [[ब्राझिलियन ग्रांप्री]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]]-[[रेनोल्ट]]
| [[२०१३ ब्राझिलियन ग्रांप्री|माहिती]] 
|-
|}

===गुण प्रणाली===

खालिल रचना वापरून प्रत्येक शर्यतीत पहिल्या दहा वर्गीकृत चालकांना असे गुण दिले जातात:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!निकालातील स्थान
|style=&quot;background-color:#ffffbf&quot; align=&quot;center&quot;|'''१ला'''
|style=&quot;background-color:#dfdfdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''२रा'''
|style=&quot;background-color:#ffdf9f&quot; align=&quot;center&quot;|'''३रा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''४था'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''५वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''६वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''७वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''८वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''९वा'''
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|'''१०वा'''
|-
!गुण
|style=&quot;background-color:#ffffbf&quot; align=&quot;center&quot;|२५
|style=&quot;background-color:#dfdfdf&quot; align=&quot;center&quot;|१८
|style=&quot;background-color:#ffdf9f&quot; align=&quot;center&quot;|१५
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१२
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१०
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|८
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|६
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|४
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|२
|style=&quot;background-color:#dfffdf&quot; align=&quot;center&quot;|१
|-
|}

पूर्ण गुण प्रदान करण्यासाठी, शर्यत विजेत्याने नियोजित शर्यतीच्या किमान अंतराच्या ७५% पूर्ण करणे आवश्यक आहे. शर्यत विजेत्याने शर्यतीच्या ७५% पेक्षा कमी अंतर पूर्ण केल्यास, जर किमान दोन पूर्ण फेऱ्या असतील तर त्याला १/२ गुण प्रदान करण्यात येतील.{{refn|group=note|name=race abandoned|जर शर्यतीत दोन फेऱ्या पूर्ण केल्या जाऊ शकत नाहीत अशा घटनेत कोणतेही गुण दिले जात नाहीत आणि शर्यत रद्द केली जाते.&lt;ref name=&quot;sporting regs&quot;/&gt;}} शर्यतीच्या समारोपानंतर जर टाय झाल्यास, &quot;काऊंट-बॅक&quot; प्रणालीचा वापर करून टायब्रेकर करण्यात येतो, ज्या मध्ये चालकाच्या सर्वात उत्तम निकाल लक्षात घेउन, गुण दिले जातात.{{refn|जर दोन किंवा अधिक चालकांना अथवा कारनिर्मात्यांना &quot;सर्वात उत्तम निकाल&quot; प्रणालीप्रमाणे जर समान गुण, समान वेळेस मिळाले तर त्यांचा पुढील उत्तम निकाल वापरला जाईल. पुढे जर या प्रणालीमुळे जर दोन किंवा अधिक चालकांना अथवा कारनिर्मात्यांना जर समान गुण, समान वेळेस मिळाले तर एफआयए योग्य ठरेल अशा निकषांनुसार विजेता नामांकीत करेल.&lt;ref name=&quot;sporting regs&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|title=२०१७ फॉर्म्युला वन क्रीडा नियमन|दुवा=http://www.fia.com/file/54256/download/18381?token=lMCfyJzf|प्रकाशक=आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ|प्रकाशक=एफ.आय.ए. डॉट.कॉम|दिनांक=९ मार्च २०१७|दिनांक=९ एप्रिल २०१७|}}&lt;/ref&gt;|group=note|name = standings tiebreaker}}

===चालक===
{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
!valign=&quot;middle&quot;| स्थान
!valign=&quot;middle&quot;| चालक
! [[२०१३ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! [[२०१३ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MYS}}
! [[२०१३ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! [[२०१३ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
! [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! [[२०१३ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MCO}}
! [[२०१३ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
! [[२०१३ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
! [[२०१३ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|DEU}}
! [[२०१३ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
! [[२०१३ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! [[२०१३ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
! [[२०१३ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SGP}}
! [[२०१३ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KOR}}
! [[२०१३ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! [[२०१३ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]&lt;br /&gt;{{flagicon|भारत}}
! [[२०१३ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ARE}}
! [[२०१३ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
! [[२०१३ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
!valign=&quot;middle&quot;| गुण
|-
! १
|align=left| {{flagicon|DEU}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| ''२''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
! ३९७
|-
! २
|align=left| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''५''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
! २४२
|-
! ३
|align=left| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| ''२''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५†
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| '''''२'''''
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| '''२'''
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| ''२''
! १९९
|-
! ४
|align=left| {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| '''४'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| '''५'''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''९''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
! १८९
|-
! ५
|align=left| {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]]
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''७''
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|  
|  
! १८३
|-
! ६
|align=left| {{flagicon|DEU}} [[निको रॉसबर्ग]]
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| '''९'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| '''६'''
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| १
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
! १७१
|-
! ७
|align=left| {{flagicon|FRA}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
! १३२
|-
! ८
|align=left| {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
! ११२
|-
! ९
|align=left| {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७†
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
! ७३
|-
! १०
|align=left| {{flagicon|DEU}} [[निको हल्केनबर्ग]]
|style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;| सु.ना.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
! ५१
|-
! ११
|align=left| {{flagicon|MEX}} [[सर्गिओ पेरेझ]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''९''
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
! ४९
|-
! १२
|align=left| {{flagicon|GBR}} [[पॉल डि रेस्टा]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
! ४८
|-
! १३
|align=left| {{flagicon|DEU}} [[आद्रियान सूटिल]]
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६†
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
! २९
|-
! १४
|align=left| {{flagicon|AUS}} [[डॅनियल रीक्कार्डो]]
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
! २०
|-
! १५
|align=left| {{flagicon|FRA}} [[जीन-एरिक वेर्गने]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
! १३
|-
! १६
|align=left| {{flagicon|MEX}} [[इस्तेबान गुतेरेझ]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ''११''
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
! ६
|-
! १७
|align=left| {{flagicon|FIN}} [[वालट्टेरी बोट्टास]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
! ४
|-
! १८
|align=left| {{nowrap|{{flagicon|VEN}} [[पास्टोर मालडोनाडो]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
! १
|-
! १९
|align=left| {{flagicon|FRA}} [[ज्युल्स बियांची]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
! ०
|-
! २०
|align=left| {{flagicon|FRA}} [[चार्ल्स पिक]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
! ०
|-
! २१
|align=left| {{flagicon|FIN}} [[हिक्की कोवालाइन]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
! ०
|-
! २२
|align=left| {{nowrap|{{flagicon|NLD}} [[गिएडो वॅन डर गार्डे]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;}}
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
! ०
|-
! २३
|align=left| {{flagicon|GBR}} [[मॅक्स चिल्टन]]
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
! ०
|-
!valign=&quot;middle&quot;| स्थान
!valign=&quot;middle&quot;| चालक
! [[२०१३ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! [[२०१३ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MYS}}
! [[२०१३ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! [[२०१३ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
! [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! [[२०१३ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MCO}}
! [[२०१३ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
! [[२०१३ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
! [[२०१३ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|DEU}}
! [[२०१३ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
! [[२०१३ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! [[२०१३ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
! [[२०१३ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SGP}}
! [[२०१३ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KOR}}
! [[२०१३ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! [[२०१३ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]&lt;br /&gt;{{flagicon|भारत}}
! [[२०१३ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ARE}}
! [[२०१३ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
! [[२०१३ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
!valign=&quot;middle&quot;| गुण
|}
|valign=&quot;top&quot;|
|}

{{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ}}
† चालकाने ग्रांप्री पूर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पूर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले.

===कारनिर्माते===
{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
!valign=&quot;middle&quot;| क्र.
!valign=&quot;middle&quot;| कारनिर्माता
!valign=&quot;middle&quot;| गाडी क्र.
! [[२०१३ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! [[२०१३ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MYS}}
! [[२०१३ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! [[२०१३ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
! [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! [[२०१३ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MCO}}
! [[२०१३ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
! [[२०१३ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
! [[२०१३ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|DEU}}
! [[२०१३ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
! [[२०१३ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! [[२०१३ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
! [[२०१३ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SGP}}
! [[२०१३ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KOR}}
! [[२०१३ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! [[२०१३ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]&lt;br /&gt;{{flagicon|भारत}}
! [[२०१३ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ARE}}
! [[२०१३ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
! [[२०१३ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
!valign=&quot;middle&quot;| गुण
|-
!rowspan=2| १
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|AUT}} [[रेड बुल रेसिंग]] -[[रेनोल्ट]]
| १
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| ''२''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#FFFFBF;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''''१'''''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
!rowspan=2 align=right| ५९६
|-
| २
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| ''२''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५†
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| '''''२'''''
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| '''२'''
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| ''२''
|-
!rowspan=2| २
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|DEU}} [[मर्सिडिज-बेंझ]]
| ९
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| '''९'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| '''६'''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFDFDF;&quot;| २
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
!rowspan=2 align=right| ३६०
|-
| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| '''४'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| '''५'''
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| '''१'''
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| '''३'''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''९''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|-
!rowspan=2| ३
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| ३
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| १
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''४''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''५''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
!rowspan=2 align=right| ३५४
|-
| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|-
!rowspan=2| ४
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|GBR}} [[लोटस एफ१]]-[[रेनोल्ट]]
| ७
|style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| ''१''
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ''७''
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
!rowspan=2 align=right| ३१५
|-
| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#ffdf9f;&quot;| ३
|style=&quot;background:#FFDF९F;&quot;| ३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfdfdf;&quot;| २
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|-
!rowspan=2| ५
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|GBR}} [[मॅकलारेन]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]]
| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७†
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १२
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
!rowspan=2 align=right| १२२
|-
| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ''९''
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६†
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १२
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ५
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|-
!rowspan=2| ६
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|भारत}} [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडिज-बेंझ]]
| १४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ८
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
!rowspan=2 align=right| ७७
|-
| १५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६†
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| ९
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|-
!rowspan=2| ७
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|CHE}} [[सौबर]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| ११
|style=&quot;background:#FFFFFF;&quot;| सु.ना.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ९
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
!rowspan=2 align=right| ५७
|-
| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ''११''
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०†
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|-
!rowspan=2| ८
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेरारी]]
| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
!rowspan=2 align=right| ३३
|-
| १९
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८†
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ७
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १९†
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#DFFFDF;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|-
!rowspan=2| ९
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|GBR}} [[विलियम्स एफ१]]-[[रेनोल्ट]]
| १६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| १०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| ११
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
!rowspan=2 align=right| ५
|-
| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| ११
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १३
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;| ८
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|-
!rowspan=2| १०
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|RUS}} [[मारुशिया एफ१]]-[[कॉसवर्थ]]
| २२
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; | ०
|-
| २३
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|-
!rowspan=2| ११
|rowspan=2 align=left| {{flagicon|MYS}} [[कॅटरहॅम एफ१]]-[[रेनोल्ट]]
| २०
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १७
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १७
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १९
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २०
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
!rowspan=2 align=right| ०
|-
| २१
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| २१
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १५
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १८
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १४
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १६
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १८
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १६
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;| १५
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#EFCFFF;&quot;| मा.
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १९
|style=&quot;background:#CFCFFF;&quot;| १८
|-
!valign=&quot;middle&quot;| क्र.
!valign=&quot;middle&quot;| कारनिर्माता
!valign=&quot;middle&quot;| गाडी क्र.
! [[२०१३ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री|ऑस्ट्रे]]&lt;br /&gt;{{flagicon|AUS}}
! [[२०१३ मलेशियन ग्रांप्री|मले]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MYS}}
! [[२०१३ चिनी ग्रांप्री|चिनी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CHN}}
! [[२०१३ बहरैन ग्रांप्री|बहरैन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BHR}}
! [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|स्पॅनिश]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ESP}}
! [[२०१३ मोनॅको ग्रांप्री|मोनॅको]]&lt;br /&gt;{{flagicon|MCO}}
! [[२०१३ कॅनेडियन ग्रांप्री|कॅनेडि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|CAN}}
! [[२०१३ ब्रिटिश ग्रांप्री|ब्रिटिश]]&lt;br /&gt;{{flagicon|GBR}}
! [[२०१३ जर्मन ग्रांप्री|जर्मन]]&lt;br /&gt;{{flagicon|DEU}}
! [[२०१३ हंगेरियन ग्रांप्री|हंगेरि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|HUN}}
! [[२०१३ बेल्जियम ग्रांप्री|बेल्जि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BEL}}
! [[२०१३ इटालियन ग्रांप्री|इटालि]] &lt;br /&gt;{{flagicon|ITA}}
! [[२०१३ सिंगापूर ग्रांप्री|सिंगापू]]&lt;br /&gt;{{flagicon|SGP}}
! [[२०१३ कोरियन ग्रांप्री|कोरिया]]&lt;br /&gt;{{flagicon|KOR}}
! [[२०१३ जपानी ग्रांप्री|जपान]]&lt;br /&gt;{{flagicon|JPN}}
! [[२०१३ भारतीय ग्रांप्री|भारत]]&lt;br /&gt;{{flagicon|भारत}}
! [[२०१३ अबु धाबी ग्रांप्री|अबुधा]]&lt;br /&gt;{{flagicon|ARE}}
! [[२०१३ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री|यु.एस.ए.]]&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}}
! [[२०१३ ब्राझिलियन ग्रांप्री|ब्राझि]]&lt;br /&gt;{{flagicon|BRA}}
!valign=&quot;middle&quot;| गुण
|}
| valign=&quot;top&quot; |
|}

{{फॉर्म्युला वन निकाल संदर्भ}}
† चालकाने ग्रांप्री पूर्ण केली नाही, परंतु ९०% पेक्षा जास्त रेस पूर्ण केल्या मुळे त्यांना गुण देण्यात आले.

==२०१३ फॉर्म्युला वन हंगामातील कार==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot; mode=packed&gt;
File:Giedo van der Garde 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 3.jpg|कॅटरहॅम सी.टि.०३
File:F1 2013 Belgian Grand Prix - Alonso at Q1.jpg|फेरारी एफ.१३८ 
File:Adrian Sutil 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 3.jpg|फोर्स इंडिया व्हि.जे.एम.०६ 
File:Kimi Raikkonen 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 2-1.jpg|लोटस ई.२१ 
File:Max Chilton 2013 Malaysia FP1.jpg|मारुशिया एम.आर.०२ 
File:Sergio Perez 2013 Malaysia FP2.jpg|मॅकलारेन एम.पी.४-२८
File:Nico Rosberg 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 3.jpg|मर्सिडिज-बेंझ एफ.१.डब्ल्यु.०४ 
File:Sebastian Vettel 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 2-2.jpg|रेड बुल आर.बी.९ 
File:Esteban Gutierrez 2013 Malaysia FP2.jpg|सौबर सि.३२ 
File:Jean-Eric Vergne 2013 Catalonia test (19-22 Feb) Day 3-1.jpg|टोरो रोस्सो एस.टी.आर.८ 
File:Pastor Maldonado 2013 Malaysia FP2 1.jpg|विलियम्स एफ.डब्ल्यु.३५ 
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
# [[फॉर्म्युला वन]]
# [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन चालक यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन कारनिर्माते अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी]]

==तळटीप==
{{reflist|group=note}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
# [http://www.formula1.com/ फॉर्म्युला वन ग्रांप्रीचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{२०१३ फॉर्म्युला वन हंगाम}}
{{फॉर्म्युला वन अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:फॉर्म्युला वन हंगाम]]</text>
      <sha1>21pj2lp7dy5pe6uswhcl2hpkx2befvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मस्करवाडी (कराड)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164524</id>
    <revision>
      <id>2709053</id>
      <parentid>1989002</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मस्करवाडी]] वरुन [[मस्करवाडी (कराड)]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत</comment>
      <origin>1989002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="g0gfpf2shy2e5hlkflersvsijouyrtg" xml:space="preserve">'''मस्करवाडी''' [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्याच्या]] [[कराड तालुका|कराड तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>g0gfpf2shy2e5hlkflersvsijouyrtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झारखंडचे मुख्यमंत्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180256</id>
    <revision>
      <id>2709051</id>
      <parentid>2604349</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2709051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15238" sha1="iq09bv9b3xh8lonzfwd0ag17xpgv0t9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = मुख्यमंत्री
| body                     = झारखंड
| native_name              = &lt;sub&gt;झारखंड के मुख्यमंत्री&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;&lt;sub&gt;Chief Minister of The State of Jharkhand&lt;/sub&gt;
| flag = Flag of India.svg
| flagsize = 110px
| flagborder = yes 
| flagcaption = '''भारतीय ध्वजचिन्ह'''
| insignia                 =
| insigniasize             = 150
| insigniacaption          = '''झारखंडची राजमुद्रा'''
| image                    = Chief Minister of Jharkhand Shri Hemant Soren.jpg
| imagesize                = 250px
| alt                      = 
| incumbent                = [[हेमंत सोरेन|हेमंत शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;([[झारखंड मुक्ति मोर्चा]])
| acting                     =
| incumbentsince           = ४ जुलै २०२४
| type                     = 
| status                   = 
| department               =  
| style                    = राज्यसरकार प्रमुख
| member_of                = [[झारखंड विधानसभा]]
| reports_to               = [[झारखंडचे राज्यपाल]]
| residence                = 'जिंक्स', कांके पथ, [[रांची]]
| seat                     = मुख्यमंत्री सचिवालय, [[रांची]]
| nominator                = 
| appointer                = [[झारखंडचे राज्यपाल]]
| termlength               = ५ वर्ष
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                = १५ नोव्हेंबर २०००
| first                    = [[बाबुलाल मरांडी]]
| last                     = 
| deputy                   = [[झारखंडचे उपमुख्यमंत्री]]
| website                  = 
}}

'''झारखंडचा मुख्यमंत्री''' हा [[भारत]]ाच्या [[झारखंड]] राज्याचा सरकारप्रमुख आहे. [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानानुसार]] राज्यप्रमुख जरी [[राज्यपाल]] असला तरी राज्याची सर्व सुत्रे व निर्णयक्षमता मुख्यमंत्र्याच्या व त्याच्या मंत्रीमंडळाच्या हातात असते. झारखंड [[विधानसभा]] निवडणुकीमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला राज्यपाल सरकारस्थापनेसाठी आमंत्रित करतो. त्या पक्षाच्या विधिमंडळ समितीद्वारे मुख्यमंत्र्याची निवड केली जाते. बहुमत सिद्ध करून मुख्यमंत्री आपल्या पदावर पाच वर्षे राहू शकतो. २००० साली झारखंड [[बिहार]] राज्यापासून वेगळा करण्यात आला. तेव्हापासून २०२५ पर्यंत १३ वेळा सत्तांतर झाले असले तरी फक्त ६ व्यक्ती झारखंडच्या मुख्यमंत्रीपदावर राहिल्या आहेत.

==मुख्यमंत्र्यांची यादी==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! क्र
! नाव
! चित्र
!colspan=2| पदावरील काळ
! कार्यकाळ
! निवडणूक
!colspan=2| पक्ष
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड राज्य (२०००)'''&lt;/span&gt;]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(२००० साली [[बिहार पुनर्ररचना अधिनियम, २०००]] द्वारे तत्कालीन [[बिहार]] राज्याचे विभाजन करत स्वतंत्र झारखंड राज्याची स्थापना. बिहार विधानसभेचे झारखंडमधील क्षेत्र असलेले आमदारांसह अंतरिम झारखंड विधानसभा गठित.)&lt;/small&gt;
|-
|- align=center
 | १
 ! [[बाबुलाल मरांडी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९५८)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[रामगढ (झारखंड) विधानसभा मतदारसंघ|रामगढ]])&lt;/small&gt;
 | 
 | १५ नोव्हेंबर २०००
 | १८ मार्च २००३
 | {{age in years and days|2000|11|15|2003|3|18}}
 | —&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[२००० बिहार विधानसभा निवडणूक|२००० बिहार निवडणूक]])&lt;/small&gt;
 | rowspan=2|[[भारतीय जनता पक्ष]]
 | rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | २
 ! [[अर्जुन मुंडा|अर्जुन गणेश मुंडा]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९६८)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[खारसावन विधानसभा मतदारसंघ|खारसावन]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Arjun Munda.jpg|102x102px]]
 | १८ मार्च २००३
 | २ मार्च २००५
 | {{age in years and days|2003|3|18|2005|3|2}}
 | — 
|- align=center
 | ३
 ! [[शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९४४-२०२५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: अनिर्वाचित)&lt;/small&gt;
 | [[File:Shibu Soren.jpg|102x102px]]
 | २ मार्च २००५
 | १२ मार्च २००५
 | {{age in years and days|2005|3|2|2005|3|12}}
 | [[२००५ झारखंड विधानसभा निवडणूक|२००५]]
 | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
 | style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | (२)
 ! [[अर्जुन मुंडा|अर्जुन गणेश मुंडा]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(दुसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९६८)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[खारसावन विधानसभा मतदारसंघ|खारसावन]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Arjun Munda.jpg|102x102px]]
 | १२ मार्च २००५
 | १८ सप्टेंबर २००६
 | {{age in years and days|2005|3|12|2006|9|18}}
 | — 
 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ४
 ! [[मधु कोडा|मधु रसिका कोडा]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९७१)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[जगनाथपूर विधानसभा मतदारसंघ|जगनाथपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Madhu Koda.jpg|102x102px]]
 | १८ सप्टेंबर २००६
 | २७ ऑगस्ट २००८
 | {{age in years and days|2006|9|18|2008|8|27}}
 | — 
 | [[अपक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | (३)
 ! [[शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(दुसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९४४-२०२५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: अनिर्वाचित)&lt;/small&gt;
 | [[File:Shibu Soren.jpg|102x102px]]
 | २७ ऑगस्ट २००८
 | १९ जानेवारी २००९
 | {{age in years and days|2008|8|27|2009|1|19}}
 | —
 | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
 | style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;| १९ जानेवारी २००९
 | ३० डिसेंबर २००९
 | {{age in years and days|2009|1|19|2009|12|30}}
 | —
 | -
 |
|- align=center
 | (३)
 ! [[शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(तिसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९४४-२०२५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[जमतारा विधानसभा मतदारसंघ|जमतारा]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Shibu Soren.jpg|102x102px]]
 | ३० डिसेंबर २००९
 | १ जून २०१०
 | {{age in years and days|2009|12|30|2010|6|1}}
 | [[२००९ झारखंड विधानसभा निवडणूक|२००९]]
 | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
 | style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;| १ जून २०१०
 | ११ सप्टेंबर २०१०
 | {{age in years and days|2010|6|1|2010|9|11}}
 | —
 | -
 |
|- align=center
 | (२)
 ! [[अर्जुन मुंडा|अर्जुन गणेश मुंडा]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(तिसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९६८)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[खारसावन विधानसभा मतदारसंघ|खारसावन]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Arjun Munda.jpg|102x102px]]
 | ११ सप्टेंबर २०१०
 | १८ जानेवारी २०१३
 | {{age in years and days|2010|9|11|2013|1|18}}
 | — 
 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;| १८ जानेवारी २०१३
 | १३ जुलै २०१३
 | {{age in years and days|2013|1|18|2013|7|13}}
 | —
 | -
 |
|- align=center
 | ५
 ! [[हेमंत सोरेन|हेमंत शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९७५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[डुमका विधानसभा मतदारसंघ|डुमका]])&lt;/small&gt;
 | [[File:The_Chief_Minister_of_Jharkhand,_Shri_Hemant_Soren_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_January_11,_2020_(1)_(cropped).jpg|102x102px]]
 | १३ जुलै २०१३ 
 | २८ डिसेंबर २०१४
 | {{age in years and days|2013|7|13|2014|12|28}}
 | — 
 | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
 | style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ६
 ! [[रघुवर दास|ॲड. रघुवर चवनराम दास]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९५५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[पूर्व जमशेदपूर विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व जमशेदपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Raghubar Das with Jual Oram (cropped).jpg|102x102px]]
 | २८ डिसेंबर २०१४
 | २९ डिसेंबर २०१९
 | {{age in years and days|2014|12|28|2019|12|29}}
 | [[झारखंड विधानसभा निवडणूक, २०१४|२०१४]]
 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | (५)
 ! [[हेमंत सोरेन|हेमंत शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(दुसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९७५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[बरहैट विधानसभा मतदारसंघ|बरहैट]])&lt;/small&gt;
 | [[File:The_Chief_Minister_of_Jharkhand,_Shri_Hemant_Soren_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_January_11,_2020_(1)_(cropped).jpg|102x102px]]
 | २९ डिसेंबर २०१९
 | २ फेब्रुवारी २०२४
 | {{age in years and days|2019|12|29|2024|2|2}}
 | [[२०१९ झारखंड विधानसभा निवडणूक|२०१९]]
 | rowspan=3| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
 | rowspan=3 style=&quot;background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ७
 ! [[चंपाई सोरेन|चंपाई सिमल सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९५६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[सेराईकेला विधानसभा मतदारसंघ|सेराईकेला]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Champai Soren 2024.jpg|102x102px]]
 | २ फेब्रुवारी २०२४
 | ४ जुलै २०२४
 | {{age in years and days|2024|2|2|2024|7|4}}
 | —
|- align=center
 | (५)
 ! [[हेमंत सोरेन|हेमंत शिबू सोरेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(तिसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९७५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[बरहैट विधानसभा मतदारसंघ|बरहैट]])&lt;/small&gt;
 | [[File:The_Chief_Minister_of_Jharkhand,_Shri_Hemant_Soren_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_January_11,_2020_(1)_(cropped).jpg|102x102px]]
 | ४ जुलै २०२४
 | ''पदस्थ''
 | {{age in years and days|2024|7|4}}
 | —&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२०२४ झारखंड विधानसभा निवडणूक|२०२४]]
|}

==टीपा==
{{notelist}}
&lt;references group=&quot;टीप&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:झारखंडचे मुख्यमंत्री| ]]
[[वर्ग:भारतामधील राज्यांचे मुख्यमंत्री]]</text>
      <sha1>iq09bv9b3xh8lonzfwd0ag17xpgv0t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारती गोसावी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193283</id>
    <revision>
      <id>2709059</id>
      <parentid>2062976</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7954" sha1="av532rtfx8g5jur9o6gw9fgwjmcrugb" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
भारती बाळ गोसावी-माहेरच्या दमयंती कुमठेकर ([[२२ जून]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[२३ मे]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) या एक मराठी नाट्य‍अभिनेत्री होत्या. ५८ वर्षांमध्ये त्यांनी ८० मराठी नाटकांमधून सव्वाशेच्यावर भूमिका केल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/pune/veteran-actress-bharti-gosavi-passes-away-a-a727/amp/ |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री भारती गोसावी यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt; 

भारती गोसावी यांच्या आईवडिलांना नाटकाची आवड होती. त्यावेळी पुण्याच्या भानुविलास थिएटरमध्ये पृथ्वी थिएटर आणि बालगंधर्वांची नाटके होत. घरी नाटकाचेच वातावरण असल्याने भारतींचा नाटकात प्रवेश झाला. शंकर लोहकरे हे त्यांचे पहिले गुरू. 

भारती गोसावी यांनी इ.स. १९५८मध्ये [[सौभद्र]] नाटकातून रंगभूमीवर पदार्पण केले. पदार्पणातच त्यांना [[छोटा गंधर्व|छोटा गंधर्वांबरोबर]] काम करायला मिळाले. भारती गोसावी यांनी पुढे [[संशयकल्लोळ]], [[संगीत मानापमान|मानापमान]] या नाटकांमधून प्रमुख भूमिका केल्या. पौराणिक, ऐतिहासिक, संगीत नाटकांसह लोकनाट्य, फार्सिकल, कौटुंबिक, राजकीय, सामाजिक अशा वेगवेगळय़ा नाटकांतून भूमिका करताना भारती गोसावी यांनी अण्णासाहेब किलरेस्कर, गोविंद बल्लाळ देवल, राम गणेश गडकरी, आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे अशा दिग्गज नाटककारांची भाषा समर्थपणे पेलली आहे. 

दरम्यानच्या काळात भारती गोसावी यांनी राज्य नाट्य स्पर्धा, कामगार कल्याण मंडळ, आदी विविध एकांकिका स्पर्धांत भाग घ्यायला सुरुवात केली. [[विजया मेहता]] तेव्हा त्यांच्या प्रतिस्पर्धी असत. या स्पर्धांत भारतींना इतकी पारितोषिके मिळाली की शेवटी आयोजकांना त्यांना पत्र लिहून थांबायला सांगितले आणि दुसऱ्यांनाही संधी मिळू द्या अशी विनंती केली.

भारती गोसावी यांचे लग्न नाट्य‍अभिनेते [[बाळ गोसावी]] यांच्याशी झाले. मोठे दीर [[राजा गोसावी]] हेही अभिनेते होते. त्यामुळे लग्नानंतरही भारती यांची नाट्यकारकीर्द चालूच राहिली. त्यांनी अत्रे थिएटर्स, कलावैभव, चंद्रलेखा, नाट्यमंदार, पराग आदी नाटकमंडळींच्या नाटकांत कामे केली. [[काशीनाथ घाणेकर]], [[अविनाश खर्शीकर]] आदी दिग्गज नायकांबरोबर भारती गोसावी यांनी ‘तुझे आहे तुजपाशी’मध्ये गीताची भूमिका केली.

==नाटके आणि त्यांतील भूमिका==
* अती शहाणी (योजना)
* आम्ही रेडिओ घेतो (रंजना)
* कुणी गोविंद घ्या (प्रतिभा)
* कुर्यात्‌ पुन्हा टिंगलम्‌ (सूनबाई)
* कुर्यात्‌ सदा टिंगलम्‌ (सूनबाई - सुनीता देशपांडे, लीला बापट)
* खट्याळ काळजात घुसली (मिसेस कोटस्थाने
* जळो जिणे लाजिरवाणे (सुशीला)
* तुझे आहे तुजपाशी (गीता)
* तू वेडा कुंभार (वंचा)
* दोघांत एक (स्मिता)
* धन आले माझ्या दारी (अंबिका; अहिल्या)
* नाही म्हणायचं नाही (आई; राणी)
* प्रेमा तुझा रंग कसा (बब्बड)
* [[बेबंदशाही]]
* मंगळसूत्र
* मला तुमची पप्पी द्या
* माझा कुणा म्हणू मी (माधवी)
* मुजरा लोककलेचा (पाटलीणबाई)
* या सम हा (नटी-सूत्रधार)
* लग्नाची बेडी (अरुणा; गार्गी; यामिनी; रश्मी)
* वाहतो ही दुर्वांची जुडी (ताई)
* [[संगीत मानापमान|मानापमान]]
* [[संशयकल्लोळ]] (कृत्तिका)
* सुंदर मी होणार (बेबीराजे)
* [[सौभद्र]] ([[रुक्मिणी]])
* क्षण एक पुरे प्रेमाचा

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* [[अखिल भारतीय नाट्य परिषद]], मनोरंजन (पुणे) व [[भरत नाट्य संशोधन मंडळ]] या संस्थांतर्फे वयाची पंचाहत्तर आणि रंगभूमीवर ५८ वर्षे पूर्ण केली म्हणून सत्कार (२३-६-२०१६)
* अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषदेच्या पुणे शाखेचा २०१५ सालचा [[चित्तरंजन कोल्हटकर]] स्मृती पुरस्कार (५-११-२०१५)

{{DEFAULTSORT:गोसावी, भारती बाळ}}
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>av532rtfx8g5jur9o6gw9fgwjmcrugb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709060</id>
      <parentid>2709059</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2709060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="qb5unbv3tlu88yookiwss5k8607mywe" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
भारती बाळ गोसावी-माहेरच्या दमयंती कुमठेकर ([[२२ जून]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[२३ मे]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) या एक मराठी नाट्य‍अभिनेत्री होत्या. ५८ वर्षांमध्ये त्यांनी ८० मराठी नाटकांमधून सव्वाशेच्यावर भूमिका केल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/pune/veteran-actress-bharti-gosavi-passes-away-a-a727/amp/ |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री भारती गोसावी यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt; 

भारती गोसावी यांच्या आईवडिलांना नाटकाची आवड होती. त्यावेळी पुण्याच्या भानुविलास थिएटरमध्ये पृथ्वी थिएटर आणि बालगंधर्वांची नाटके होत. घरी नाटकाचेच वातावरण असल्याने भारतींचा नाटकात प्रवेश झाला. शंकर लोहकरे हे त्यांचे पहिले गुरू. 

भारती गोसावी यांनी इ.स. १९५८मध्ये [[सौभद्र]] नाटकातून रंगभूमीवर पदार्पण केले. पदार्पणातच त्यांना [[छोटा गंधर्व|छोटा गंधर्वांबरोबर]] काम करायला मिळाले. भारती गोसावी यांनी पुढे [[संशयकल्लोळ]], [[संगीत मानापमान|मानापमान]] या नाटकांमधून प्रमुख भूमिका केल्या. पौराणिक, ऐतिहासिक, संगीत नाटकांसह लोकनाट्य, फार्सिकल, कौटुंबिक, राजकीय, सामाजिक अशा वेगवेगळय़ा नाटकांतून भूमिका करताना भारती गोसावी यांनी अण्णासाहेब किलरेस्कर, गोविंद बल्लाळ देवल, राम गणेश गडकरी, आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे अशा दिग्गज नाटककारांची भाषा समर्थपणे पेलली आहे. 

दरम्यानच्या काळात भारती गोसावी यांनी राज्य नाट्य स्पर्धा, कामगार कल्याण मंडळ, आदी विविध एकांकिका स्पर्धांत भाग घ्यायला सुरुवात केली. [[विजया मेहता]] तेव्हा त्यांच्या प्रतिस्पर्धी असत. या स्पर्धांत भारतींना इतकी पारितोषिके मिळाली की शेवटी आयोजकांना त्यांना पत्र लिहून थांबायला सांगितले आणि दुसऱ्यांनाही संधी मिळू द्या अशी विनंती केली.

भारती गोसावी यांचे लग्न नाट्य‍अभिनेते [[बाळ गोसावी]] यांच्याशी झाले. मोठे दीर [[राजा गोसावी]] हेही अभिनेते होते. त्यामुळे लग्नानंतरही भारती यांची नाट्यकारकीर्द चालूच राहिली. त्यांनी अत्रे थिएटर्स, कलावैभव, चंद्रलेखा, नाट्यमंदार, पराग आदी नाटकमंडळींच्या नाटकांत कामे केली. [[काशीनाथ घाणेकर]], [[अविनाश खर्शीकर]] आदी दिग्गज नायकांबरोबर भारती गोसावी यांनी ‘तुझे आहे तुजपाशी’मध्ये गीताची भूमिका केली.

==नाटके आणि त्यांतील भूमिका==
* अती शहाणी (योजना)
* आम्ही रेडिओ घेतो (रंजना)
* कुणी गोविंद घ्या (प्रतिभा)
* कुर्यात्‌ पुन्हा टिंगलम्‌ (सूनबाई)
* कुर्यात्‌ सदा टिंगलम्‌ (सूनबाई - सुनीता देशपांडे, लीला बापट)
* खट्याळ काळजात घुसली (मिसेस कोटस्थाने
* जळो जिणे लाजिरवाणे (सुशीला)
* तुझे आहे तुजपाशी (गीता)
* तू वेडा कुंभार (वंचा)
* दोघांत एक (स्मिता)
* धन आले माझ्या दारी (अंबिका; अहिल्या)
* नाही म्हणायचं नाही (आई; राणी)
* प्रेमा तुझा रंग कसा (बब्बड)
* [[बेबंदशाही]]
* मंगळसूत्र
* मला तुमची पप्पी द्या
* माझा कुणा म्हणू मी (माधवी)
* मुजरा लोककलेचा (पाटलीणबाई)
* या सम हा (नटी-सूत्रधार)
* लग्नाची बेडी (अरुणा; गार्गी; यामिनी; रश्मी)
* वाहतो ही दुर्वांची जुडी (ताई)
* [[संगीत मानापमान|मानापमान]]
* [[संशयकल्लोळ]] (कृत्तिका)
* सुंदर मी होणार (बेबीराजे)
* [[सौभद्र]] ([[रुक्मिणी]])
* क्षण एक पुरे प्रेमाचा

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* [[अखिल भारतीय नाट्य परिषद]], मनोरंजन (पुणे) व [[भरत नाट्य संशोधन मंडळ]] या संस्थांतर्फे वयाची पंचाहत्तर आणि रंगभूमीवर ५८ वर्षे पूर्ण केली म्हणून सत्कार (२३-६-२०१६)
* अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषदेच्या पुणे शाखेचा २०१५ सालचा [[चित्तरंजन कोल्हटकर]] स्मृती पुरस्कार (५-११-२०१५)

{{DEFAULTSORT:गोसावी, भारती बाळ}}
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>qb5unbv3tlu88yookiwss5k8607mywe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709061</id>
      <parentid>2709060</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सन्मान आणि पुरस्कार */</comment>
      <origin>2709061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8086" sha1="pzlq2etakb7ipo9fjo60lg5ny7japbk" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
भारती बाळ गोसावी-माहेरच्या दमयंती कुमठेकर ([[२२ जून]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[२३ मे]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) या एक मराठी नाट्य‍अभिनेत्री होत्या. ५८ वर्षांमध्ये त्यांनी ८० मराठी नाटकांमधून सव्वाशेच्यावर भूमिका केल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/pune/veteran-actress-bharti-gosavi-passes-away-a-a727/amp/ |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री भारती गोसावी यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt; 

भारती गोसावी यांच्या आईवडिलांना नाटकाची आवड होती. त्यावेळी पुण्याच्या भानुविलास थिएटरमध्ये पृथ्वी थिएटर आणि बालगंधर्वांची नाटके होत. घरी नाटकाचेच वातावरण असल्याने भारतींचा नाटकात प्रवेश झाला. शंकर लोहकरे हे त्यांचे पहिले गुरू. 

भारती गोसावी यांनी इ.स. १९५८मध्ये [[सौभद्र]] नाटकातून रंगभूमीवर पदार्पण केले. पदार्पणातच त्यांना [[छोटा गंधर्व|छोटा गंधर्वांबरोबर]] काम करायला मिळाले. भारती गोसावी यांनी पुढे [[संशयकल्लोळ]], [[संगीत मानापमान|मानापमान]] या नाटकांमधून प्रमुख भूमिका केल्या. पौराणिक, ऐतिहासिक, संगीत नाटकांसह लोकनाट्य, फार्सिकल, कौटुंबिक, राजकीय, सामाजिक अशा वेगवेगळय़ा नाटकांतून भूमिका करताना भारती गोसावी यांनी अण्णासाहेब किलरेस्कर, गोविंद बल्लाळ देवल, राम गणेश गडकरी, आचार्य अत्रे, पु. ल. देशपांडे अशा दिग्गज नाटककारांची भाषा समर्थपणे पेलली आहे. 

दरम्यानच्या काळात भारती गोसावी यांनी राज्य नाट्य स्पर्धा, कामगार कल्याण मंडळ, आदी विविध एकांकिका स्पर्धांत भाग घ्यायला सुरुवात केली. [[विजया मेहता]] तेव्हा त्यांच्या प्रतिस्पर्धी असत. या स्पर्धांत भारतींना इतकी पारितोषिके मिळाली की शेवटी आयोजकांना त्यांना पत्र लिहून थांबायला सांगितले आणि दुसऱ्यांनाही संधी मिळू द्या अशी विनंती केली.

भारती गोसावी यांचे लग्न नाट्य‍अभिनेते [[बाळ गोसावी]] यांच्याशी झाले. मोठे दीर [[राजा गोसावी]] हेही अभिनेते होते. त्यामुळे लग्नानंतरही भारती यांची नाट्यकारकीर्द चालूच राहिली. त्यांनी अत्रे थिएटर्स, कलावैभव, चंद्रलेखा, नाट्यमंदार, पराग आदी नाटकमंडळींच्या नाटकांत कामे केली. [[काशीनाथ घाणेकर]], [[अविनाश खर्शीकर]] आदी दिग्गज नायकांबरोबर भारती गोसावी यांनी ‘तुझे आहे तुजपाशी’मध्ये गीताची भूमिका केली.

==नाटके आणि त्यांतील भूमिका==
* अती शहाणी (योजना)
* आम्ही रेडिओ घेतो (रंजना)
* कुणी गोविंद घ्या (प्रतिभा)
* कुर्यात्‌ पुन्हा टिंगलम्‌ (सूनबाई)
* कुर्यात्‌ सदा टिंगलम्‌ (सूनबाई - सुनीता देशपांडे, लीला बापट)
* खट्याळ काळजात घुसली (मिसेस कोटस्थाने
* जळो जिणे लाजिरवाणे (सुशीला)
* तुझे आहे तुजपाशी (गीता)
* तू वेडा कुंभार (वंचा)
* दोघांत एक (स्मिता)
* धन आले माझ्या दारी (अंबिका; अहिल्या)
* नाही म्हणायचं नाही (आई; राणी)
* प्रेमा तुझा रंग कसा (बब्बड)
* [[बेबंदशाही]]
* मंगळसूत्र
* मला तुमची पप्पी द्या
* माझा कुणा म्हणू मी (माधवी)
* मुजरा लोककलेचा (पाटलीणबाई)
* या सम हा (नटी-सूत्रधार)
* लग्नाची बेडी (अरुणा; गार्गी; यामिनी; रश्मी)
* वाहतो ही दुर्वांची जुडी (ताई)
* [[संगीत मानापमान|मानापमान]]
* [[संशयकल्लोळ]] (कृत्तिका)
* सुंदर मी होणार (बेबीराजे)
* [[सौभद्र]] ([[रुक्मिणी]])
* क्षण एक पुरे प्रेमाचा

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* [[अखिल भारतीय नाट्य परिषद]], मनोरंजन (पुणे) व [[भरत नाट्य संशोधन मंडळ]] या संस्थांतर्फे वयाची पंचाहत्तर आणि रंगभूमीवर ५८ वर्षे पूर्ण केली म्हणून सत्कार (२३-६-२०१६)
* अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषदेच्या पुणे शाखेचा २०१५ सालचा [[चित्तरंजन कोल्हटकर]] स्मृती पुरस्कार (५-११-२०१५)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:गोसावी, भारती बाळ}}
[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>pzlq2etakb7ipo9fjo60lg5ny7japbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दीक्षाभूमी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199681</id>
    <revision>
      <id>2709157</id>
      <parentid>2642533</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20609" sha1="azl0n9gwrr8ftx74qqjwsfflwkr0j23" xml:space="preserve">{{हे सुद्धा पहा|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}}
{{माहितीचौकट इमारत
|नाव             = '''दीक्षाभूमी'''
|चित्र             = Deekshabhoomi - panoramio.jpg
|चित्र रुंदी         = 200px
|चित्रवर्णन         = दीक्षाभूमी स्तूप
|इमारतीची उंची =
|ठिकाण           = [[नागपूर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|latd  = | latm = | lats =  
|longd = | longm = | longs = 
|बांधकाम सुरुवात         = जुलै १९७८
|बांधकाम पूर्ण      = १८ डिसेंबर २००१
|इमारतीचा प्रकार      = धार्मिक व ऐतिहासिक स्मारक 
|वास्तुशास्त्रीय       = १२० फूट उंचीचा  [[स्तूप]]
|छत              = 
|वरचा मजला       = 
|एकूण मजले       = 
|प्रकाशमार्ग         = 
|मूल्य             = 
|क्षेत्रफळ           = 
|वास्तुविशारद       = शे डान मल, शशी शर्मा
|रचनात्मक अभियंता = 
|कंत्राटदार          = 
|विकासक          = 
|मालकी           = 
|व्यवस्थापन        = 
|references        = 
}}
{{बौद्ध तीर्थस्थळे}}
'''दीक्षाभूमी''' हे भारतीय बौद्धांचे विशेषतः आंबेडकरवादी बौद्ध धर्मीयांचे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. हे स्थळ [[महाराष्ट्र]]ाची उपराजधानी असलेल्या [[नागपूर]] [[शहर]]ात आहे.इथे बुद्ध धम्माचे स्थापक डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या धम्म ची रचना केली  या ठिकाणी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि आपल्या अनुयायांनाही [[नवयान]] [[बौद्ध धम्म]]ाची [[दीक्षा]] दिली होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/panchyala-flag-sajali-dikshitabhoomi/|title=पंचशील ध्वजांनी सजली दीक्षाभूमी|date=2017-09-29|work=Lokmat|access-date=2018-05-17|language=mr}}&lt;/ref&gt; त्यामुळे या भूमीला ‘दीक्षाभूमी’ म्हणले गेले. काही कालावधीनंतर येथे एक भव्य [[स्तूप]] उभारला गेला. दीक्षाभूमीच्या या भव्य बौद्ध [[स्तूप]]ाप्रमाणे आकारामुळे याला 'धम्मचक्र स्तूप' असेही म्हणले जाते.

दीक्षाभूमीला वर्षभर बौद्ध अनुयायी व पर्यटक भेट देत असतात मात्र [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] किंवा १४ ऑक्टोबर रोजी यांच्या संखेत लक्षणिय वाढ होऊन लक्षावधी लोक येथे आलेले असतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://m.timesofindia.com/city/nagpur/dhamma-chakra-pravartan-din/articleshow/60881803.cms|title=Drones and 1000 cops for the safety of 5 lakh visitors - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-05-17}}&lt;/ref&gt; भारतातील व विदेशातील,  मुख्यत्वे [[जपान]], [[थायलंड]] आणि [[श्रीलंका]] येथील अनेक अनुयायी व प्रसिद्ध व्यक्ती या स्थळास भेट असतात. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाने दीक्षाभूमीला 'अ' वर्ग पर्यटन स्थळ म्हणून घोषित केले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/nagpur-news/maharashtra-govt-approves-grade-a-status-to-deekshabhoomi-at-nagpur-1212251/|title=नागपूरची दीक्षाभूमी आता ‘अ’ वर्ग पर्यटनस्थळ|date=2016-03-08|work=Loksatta|access-date=2018-05-17|language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/topics/diksha-bhoomi-nagpur/|title=Latest Diksha Bhoomi Nagpur News in Marathi {{!}} Diksha Bhoomi Nagpur Live Updates in Marathi {{!}} दीक्षाभूमी बातम्या at Lokmat.com|work=http://www.lokmat.com|access-date=2018-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://m.bhaskar.com/maharashtra/mumbai/news/MH-MUM-OMC-deeksha-bhoomi-class-a-tourist-spot-declared-5269136-PHO.html|title=दीक्षा भूमि ‘अ’ वर्ग का पर्यटन स्थल घोषित ब्यूरो|work=dainikbhaskar|access-date=2018-05-17|language=hi}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती’चे अध्यक्ष व भारतीय बौद्ध [[भिक्खू]] [[सुरई ससाई]] यांनी म्हणले आहे की, “दीक्षाभूमी ही जागतिक भूमी आहे. तिचे पावित्र्य जगात आहे. बाबासाहेबांच्या स्वप्नातील धम्म संस्कार केंद्र तयार करण्याच्या दिशेने प्रयत्न केले जातील.” भारताचे राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांनी दीक्षाभूमीला 'मानवतेचे प्रेरणास्थान' म्हणले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://m.patrika.com/chhindwara-news/president-ram-nath-kovind-arrives-in-diksha-bhumi-1840361/|title=President Ram Nath Kovind arrives in Diksha bhumi, Chhindwara News in Hindi – इस स्थान पर पहुंचने के बाद राष्ट्रपति बोले मैं धन्य हो गया, जानें खूबी|work=www.patrika.com|access-date=2018-05-17|language=hi-IN}}&lt;/ref&gt; ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी पवित्र दीक्षाभूमीवर समता तसेच सामाजिक क्रांतीची मुहूर्तमेढ रोवली आणि त्यामुळेच संपूर्ण समाज प्रगतीपथावर अग्रेसर होऊ शकला. ही दीक्षाभूमी अवघ्या विश्वासाठी त्याग, शांती आणि मानवतेची प्रेरणा देणारी आहे. येथे येऊन मी धन्य झालो आहे’, अशा शब्दांत [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[रामनाथ कोविंद]] यांनी दीक्षाभूमीला भेट दिल्यानंतर त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केलेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web | title=दीक्षाभूमी मानवतेचे प्रेरणास्थान : राष्ट्रपती | website=Maharashtra Times | date=2017-09-23 | url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-president-kovind-visited-to-deekshabhoomi/articleshow/60800159.cms | language=mr | access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/president-ramnath-kovind-today-nagpur/|title=दीक्षाभूमी संपूर्ण विश्वाला त्याग, शांती व मानवतेची प्रेरणा देते -  रामनाथ कोविंद|date=2017-09-22|work=Lokmat|access-date=2018-05-17|language=mr}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
[[File:Dr. B. R. Ambedkar giving 22 vows after renouncing Hinduism at Deekshabhoomi, Nagpur.jpg|thumb|हिंदू धर्माच्या त्याग करतांना दीक्षाभूमी, नागपूर येथे २२ प्रतिज्ञा देताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, १४ ऑक्टो. १९५६]]
[[सम्राट अशोक]]ांनी इसवी सन पूर्व तिसऱ्या [[कलिंग युद्ध]]ानंतर बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि इतिहासात हा दिवस [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] म्हणून गणना गेला. विसाव्या शतकात [[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] रोजी याच अशोक विजयादशमीच्या दिवशी [[बोधिसत्त्व]] [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] येथे सपत्निक बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली व आपल्या ५,००,०००० अनुयायांना दीक्षा दिली. दुसऱ्या दिवशी १५ ऑक्टोबर रोजी बाबासाहेबांनी सोहळ्याला उशिरा आलेल्या उर्वरित ३,००,००० अनुयायांना धम्म [[दीक्षा]] दिली. बाबासाहेबांनी आपल्या या अनुयायांना धम्मदीक्षेपूर्वी स्वतःच्या [[बावीस प्रतिज्ञा]] दिल्या. एकाच वेळी व शांततामय मार्गांनी घडून आलेले बौद्ध धर्मांतर जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर आहे. बाबासाहेबांनी दीक्षा घेतल्यानंतर याला स्थानाला महत्त्व प्राप्त झाले, एक प्रमुख बौद्ध क्षेत्र म्हणूनही या स्थानानाची ओळख बनली. दरवर्षी येथे बरेच बौद्ध लोक बुद्ध, बाबासाहेब व दीक्षा अभिवादन करण्यासाठी येऊ लागले. इथे एक भव्य स्तूप निर्माण केला गेला, बावीस प्रतिज्ञांचा स्तंभही अभारला गेला. येथे [[बोधिवृक्ष]] लावला गेला व बौद्ध भिक्खू भिक्खूणींच्या निवासासाठी बाजूला एक [[विहार]] बांधला गेला.

== रचना ==
[[चित्र:Inner side of Deeksha Bhoomi - Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar ashes urn after cremation in front of lord Buddha.jpg|thumb|right|300px|दीक्षाभूमीतील आतील बाजू – बुद्ध मूर्तींसमोर बोधीसत्त्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा अस्थीकलश]]
दीक्षाभूमी हा एक मोठा [[स्तूप]] आहे. दीक्षाभूमीचा विस्तार मोठा आहे, कलेचा एक उत्तम नमुना आपल्याला इथे पहायला मिळतो. दीक्षाभूमीच्या बांधकामासाठी ५००० लोकांनी अहोरात्र परिश्रम घेतले आहेत. दीक्षाभूमीच्या बांधकामासाठी धौलपूर इथून आणलेल्या मार्बल आणि ग्रेनाईटचा वापर केलेला आहे. दीक्षाभूमीचा डोम हा १२० फूट उंचीचा आहे.

== धमचक्र प्रवर्तन दिन == 
{{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}}
[[चित्र:Dikshabhoomi on 'Dhamma Chakra Pravartan Din' (Mass Conversion Ceremony Day) and 14 October.jpg|इवलेसे|[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]] - मोठ्या संख्येने होणारी धम्म परिवर्तने]]

दीक्षाभूमी येथे दरवर्षी १४ ऑक्टोबर हा दिवस भारतीय बौद्ध अनुयायी [[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]] म्हणून उत्साहाने साजरा करतात.त्यावेळी  येथे १५ ते २० लाख बौद्ध  जमा होतात आणि बाबासाहेबांना आणि गौतम बुद्धांना अभिवादन करतात. भारतातील, विषेशतः महाराष्ट्रातील मुख्य राजकीय नेते सणात सहभागी होतात; जर्मनी, थायलंड, जपान, म्यानमार, श्रीलंका इत्यादी देशांतील बौद्ध उपासक, भिक्खूही उपस्थित राहतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/dalits-throng-nagpur-on-dhammachakra-pravartan-din/article6469961.ece|title=Dalits throng Nagpur on Dhammachakra Pravartan Din|last=Dahat|first=Pavan|date=2014-10-04|work=द हिंदू|access-date=2018-05-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/nagpur-news/dhamma-chakra-pravartan-din-celebration-dikshabhumi-1153220/|title=दीक्षाभूमीवर आज धम्मचक्र प्रवर्तन दिन सोहळा|date=2015-10-22|work=Loksatta|access-date=2018-05-17|language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;

==मान्यवरांच्या भेटी==
भारतातील आणि जगातील अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींना दीक्षाभूमीस भेटी देऊन बुद्ध व बाबासाहेबांना अभिवादन केले आहे. यात [[दलाई लामा]], [[भारताचे पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी]], [[भारताचे राष्ट्रपती]], [[रामनाथ कोविंद]], श्रीलंकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष [[महिंद राजपक्ष|महिंद राजपक्षे]], श्रीलंकन क्रिकेट खेळाडू [[दिनेश चंदिमल]],&lt;ref&gt;https://www.nagpurinfo.com/news/general-news/sri-lankan-captain-dinesh-chandimal-visited-deekshabhoomi{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[बाबा रामदेव]], [[अजय देवगण]], [[अमित शहा]] इ. राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय व्यक्ती आहेत.

== चित्र दालन ==
&lt;gallery mode=packed&gt; 
File:Inner side of Deeksha Bhoomi – Bodhisattva Dr. Babasaheb ambedkar's ashes urn after cremation in front of lord Buddha.jpg|स्तूपातील आतील भाग
File:Lord Buddha's statue in Deeksha Bhoomi, Nagpur, Maharashtra.jpg|भगवान बुद्धांचा पुतळा, दीक्षाभूमी, नागपूर
File:Bodisattva Dr. Babasaheb Ambedkar's statue in Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा अर्धपुतळा
File:Sculpture of Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar presenting the Constitution of India to Dr. Rajendra Prasad.jpg|दीक्षाभूमी येथील शिल्प, ज्यामध्ये घटनाकार बाबासाहेब आंबेडकर भारतीय संविधानाला राजेंद्र प्रसादांना सुपूर्द करताना दिसत आहे
File:Maha Bodhi Tree (Knowledge Tree) in Deeksha Bhoomi, Nagpur, Maharashtra.jpg|दीक्षाभूमीतील महाबोधीवृक्ष
File:Lord Buddha's statue in Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|बुद्ध मुर्ती
File:Buddhist Vihar Bhikkhus Nivas in Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|बौद्ध विहार, भिक्खूंचे निवास स्थान 
Bodhi Tree at Deekshabhoom Nagpur.jpg|दीक्षाभूमी मधील [[बोधिवृक्ष|महाबोधिवृक्ष]]
Buddha at Diksha Bhumi (4603237703).jpg|दीक्षाभूमी मधील बुद्ध मुर्ती
Buddha Vihar at Deekshabhoomi, Nagpur - panoramio.jpg|दीक्षाभूमी मधील बौद्ध विहार
Deekshabhoomi entrance - panoramio.jpg|दीक्षाभूमी
Deekshabhoomi, A different view - panoramio.jpg|दीक्षाभूमी
Deekshabhumi Nagpur.jpg|दीक्षाभूमी
Diksha Bhumi.jpg|दीक्षाभूमी
&lt;/gallery&gt;

==हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[चैत्यभूमी]]
* [[मराठी बौद्ध]]
* [[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]
* [[नवयान बौद्ध धर्म]]
* [[महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Deekshabhoomi|दीक्षाभूमी}}

{{बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील बौद्ध विहारे]]
[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
[[वर्ग:भारतातील स्तूप]]
[[वर्ग:नागपूर]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील पर्यटनस्थळे]]
[[वर्ग:नवयान]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>azl0n9gwrr8ftx74qqjwsfflwkr0j23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207855</id>
    <revision>
      <id>2709072</id>
      <parentid>2703167</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158581" sha1="tccj9vajuvdsrp1xlseml45iirsct5o" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image                    = International Cricket Council (logo).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = US$७५६.३ दशलक्ष&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = US$२१३ दशलक्ष&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{Sidebar
| above = आयसीसी स्पर्धा, चॅम्पियनशिप आणि क्रमवारी

| heading1 = पुरुष
| content1 = {{Plainlist|

* [[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
* [[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
* [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]]
  }}

| heading2 = महिला
| content2 = {{Plainlist|

* [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
  }}

| heading3 = क्रमवारी
| content3 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ क्रमवारी]]
  }}

| heading4 = इतर
| content4 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरस्कार]]
* [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]]
* [[राष्ट्रकुल खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[पॅसिफिक खेळांमध्ये क्रिकेट]]
  }}
  }}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|upright=1.5|सदस्यत्वाच्या स्थितीनुसार आयसीसीचे वर्तमान सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] दर्ज्यासह सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]'''पूर्ण सदस्य''' – १२ संघांचे प्रशासकीय मंडळ ज्यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये पूर्ण मतदानाचा अधिकार आहे आणि ते अधिकृत कसोटी सामने खेळतात.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|इंग्लंड}}
|[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[इंग्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रेलिया}}
|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|दक्षिण आफ्रिका}}
|[[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
|१५ जून १९०९
|१२ मार्च १८८९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|वेस्ट इंडीज}}
|[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[वेस्ट इंडीज महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
|३१ मे १९२६
|२३ जून १९२८
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|न्यू झीलंड}}
|[[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[न्यू झीलंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
|३१ मे १९२६
|१० जानेवारी १९३०
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|भारत}}
|[[भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारतीय राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[भारतीय महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|३१ मे १९२६
|२५ जून १९३२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पाकिस्तान}}
|[[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[पाकिस्तान महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२८ जुलै १९५२
|१६ ऑक्टोबर १९५२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|श्रीलंका}}
|[[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[श्रीलंका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|२१ जुलै १९८१
|२१ जुलै १९८१
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|झिम्बाब्वे}}
|[[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[झिम्बाब्वे महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
|६ जुलै १९९२
|१८ ऑक्टोबर १९९२
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|बांगलादेश}}
|[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[बांगलादेश महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]] 
|[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
|२६ जून २०००
|१० नोव्हेंबर २०००
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आयर्लंड}}
|[[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[आयर्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट आयर्लंड]]
|२२ जून २०१७
|११ मे २०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|अफगाणिस्तान|२०१३}}
|[[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]]
|[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२२ जून २०१७
|१४ जून २०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|}

'''सहयोगी सदस्य''' – ९६ प्रशासकीय मंडळे ज्या देशांमध्ये क्रिकेटची स्थापना आणि संघटितता आहे, परंतु त्यांना अद्याप पूर्ण सदस्यत्व मिळालेले नाही.

सध्या, ८ सहयोगी संघांना २०१७ पर्यंत तात्पुरता एकदिवसीय दर्जा आहे. हे संघ उर्वरित सहयोगी संघांपेक्षा एक स्तर वर आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!नियमन
!पासून सहयोगी सदस्य
!तेव्हापासून एकदिवसीय स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९६६
|२०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|१९६८
|२०२३
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९०
|२०१४
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|१९९२
|२०१९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|१९९४
|२००५
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९६
|२०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०१४
|२०१९
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|अमेरिका}}
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|२०१९
|२०१९
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|}
सर्व ९६ सहयोगी संघांचे तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;100%&quot;
!देश
!संघ
!सरकार
!संलग्न सदस्यत्व
!सहयोगी सदस्यत्व
!प्रदेश
|-
|{{country|आर्जेन्टिना}}
|[[अर्जेंटिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अर्जेंटिना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[अर्जेंटिना क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रिया}}
|[[ऑस्ट्रिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ऑस्ट्रियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बहामास}}
|[[बहामास राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहामास क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बहरैन}}
|[[बहरीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बहरीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहारीन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बेल्जियम}}
|[[बेल्जियम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेल्जियम क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बेलीझ}}
|[[बेलीज राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेलीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेलीझ नॅशनल क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बर्म्युडा}}
|[[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बर्म्युडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बर्म्युडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[बर्म्युडा क्रिकेट बोर्ड]]
|नाही 
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|भूतान}}
|[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भूतान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[भूतान क्रिकेट परिषद बोर्ड]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बोत्स्वाना}}
|[[बोत्सवाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बोत्सवाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|ब्राझील}}
|[[ब्राझील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बल्गेरिया}}
|[[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कंबोडिया}}
|[[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कंबोडिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कामेरून}}
|[[कॅमेरून राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅमेरून महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कॅमेरून क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कॅनडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|नाही
|{{date|१९६८|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|केमन द्वीपसमूह}}
|[[केमन द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चिली}}
|[[चिली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चिली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चिली क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चीन}}
|[[चीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कूक द्वीपसमूह}}
|[[कुक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुक द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कुक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|कोस्टा रिका}}
|[[कोस्टा रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोस्टा रिका क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|क्रोएशिया}}
|[[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रोएशियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सायप्रस}}
|[[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सायप्रस क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|चेक प्रजासत्ताक}}
|[[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[चेक क्रिकेट युनियन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|डेन्मार्क}}
|[[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[डेन्मार्क राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[डॅनिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|एस्टोनिया}}
|[[एस्टोनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[एस्टोनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्वाटिनी}}
|[[इस्वातिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इस्वातीनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्वातीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|फॉकलंड द्वीपसमूह}}
|[[फॉकलंड द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फॉकलंड क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिजी}}
|[[फिजी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिजी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[फिजी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट फिजी]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|फिनलंड}}
|[[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट फिनलंड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|फ्रान्स}}
|[[फ्रान्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[असोसिएशन फ्रान्स क्रिकेट|फ्रान्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गांबिया}}
|[[गॅम्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[गाम्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[गॅम्बिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जर्मनी}}
|[[जर्मनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्मन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|१९९९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|घाना}}
|[[घाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[घाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[घाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जिब्राल्टर}}
|[[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[जिब्राल्टर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ग्रीस}}
|[[ग्रीस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गर्न्सी}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्वेर्नसे महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|हाँग काँग}}
|[[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[हाँग काँग राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट हाँग काँग]]
|नाही
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|हंगेरी}}
|[[हंगेरी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हंगेरियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इंडोनेशिया}}
|[[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट इंडोनेशिया]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|इराण}}
|[[इराण राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इराण महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आईल ऑफ मान}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयल ऑफ मॅन महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्रायल}}
|[[इस्रायल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इटली}}
|[[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इटली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इटालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९८४
|{{date|१९९५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कोत द'ईवोआर}}
|[[आयव्हरी कोस्ट राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[आयव्हरी कोस्ट क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जपान}}
|[[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जपान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[जपान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८९
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|जर्सी}}
|[[जर्सी क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्सी क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|केन्या}}
|[[केनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[केनिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट केन्या]]
|नाही
|{{date|१९८१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कुवेत}}
|[[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कुवेत राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कुवेत]]
|१९९८
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|लेसोथो}}
|[[लेसोथो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[लेसोथो क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|लक्झेंबर्ग}}
|[[लक्झेंबर्ग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मलावी}}
|[[मलावी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलावी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट मलावी]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|मलेशिया}}
|[[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[मलेशियाचा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[मलेशियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मालदीव}}
|[[मालदीव राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मालदीव महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|माली}}
|[[माली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|माल्टा}}
|[[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माल्टा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[माल्टा क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मेक्सिको}}
|[[मेक्सिको राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मेक्सिको क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|मंगोलिया}}
|[[मंगोलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मंगोलिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मोझांबिक}}
|[[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मोझांबिकन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|म्यानमार}}
|[[म्यानमार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नामिबिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|नाही
|{{date|१९९२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेपाळ राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८८
|{{date|१९९६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[नेदरलँड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेदरलँड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेदरलँड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नायजेरिया}}
|[[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नायजेरिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नायजेरिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नॉर्वे}}
|[[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[नॉर्वेजियन क्रिकेट बोर्ड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ओमान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०००
|{{date|२०१४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पनामा}}
|[[पनामा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पनामा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|पापुआ न्यू गिनी}}
|[[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट पीएनजी]]
|नाही
|{{date|१९७३|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पेरू}}
|[[पेरू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पेरू महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पेरू क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिलिपिन्स}}
|[[फिलीपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिलीपिन्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फिलिपाइन्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पोर्तुगाल}}
|[[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पोर्तुगीज क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कतार}}
|[[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कतार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|रोमेनिया}}
|[[रोमानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रोमानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट रोमानिया]]
|२०१३
|{{date|2017|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|रवांडा}}
|[[रवांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रवांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[रवांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सेंट हेलेना}}
|[[सेंट हेलेना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेंट हेलेना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सामोआ}}
|[[सामोआ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सामोआ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटना]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|सौदी अरेबिया}}
|[[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सौदी अरेबिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००३
|{{date|२०१६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|नाही
|{{date|१९९४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सर्बिया}}
|[[सर्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सर्बियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२०१५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सेशेल्स}}
|[[सेशेल्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेशेल्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१०
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सियेरा लिओन}}
|[[सिएरा लिओन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिएरा लिओन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिएरा लिओन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सिंगापूर}}
|[[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्लोव्हेनिया}}
|[[स्लोव्हेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[स्लोव्हेनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|दक्षिण कोरिया}}
|[[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|स्पेन}}
|[[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्पेन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट स्पेन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सुरिनाम}}
|[[सुरीनाम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सुरीनाम क्रिकेट बोर्ड]]
|२००२
|{{date|२०११|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|स्वीडन}}
|[[स्वीडन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[स्वीडिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|स्वित्झर्लंड}}
|[[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट स्वित्झर्लंड]]
|१९८५{{efn|स्वित्झर्लंडला १९८५ मध्ये प्रवेश देण्यात आला होता,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|title=ICC expel Switzerland|publisher=Cricket Switzerland|date=2012|access-date=22 July 2020|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722114058/https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-switzerland-became-first-country-to-have-icc-affiliate-status-revoked-149260|title=When Switzerland became the first country to have its ICC affiliate status revoked|publisher=Cricket Country|date=26 June 2016|access-date=22 July 2020}}&lt;/ref&gt; परंतु जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा प्रवेश मिळण्यापूर्वी २०१२ मध्ये त्यांना बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICC-July21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2190752 |title=Get to know the ICC's three newest Members |work=International Cricket Council |access-date=18 July 2021}}&lt;/ref&gt;}}
|२०२१
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ताजिकिस्तान}}
|[[ताजिकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ताजिकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ताजिकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|टांझानिया}}
|[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२००१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|थायलंड}}
|[[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]]
|१९९५
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|तुर्की}}
|[[तुर्की राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[तुर्की महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट तुर्की]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह}}
|[[तुर्क आणि कैकोस बेटांचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[तुर्क आणि कैकोस क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|युगांडा}}
|[[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युगांडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[युगांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९८९
|{{date|१९९०|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|युनायटेड स्टेट्स}}
|[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युनायटेड स्टेट्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}{{Efn|[[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट असोसिएशन]]च्या गव्हर्नन्स अंतर्गत १९६५ मध्ये यूएसएला सहयोगी सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला, ज्याची सप्टेंबर २०१७ मध्ये हकालपट्टी करण्यात आली. यूएसए क्रिकेटचा प्रवेश जानेवारी २०१९ मध्ये झाला.}}
{{date|२०१९|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|उझबेकिस्तान}}
|[[उझबेकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[उझबेकिस्तान क्रिकेट महासंघ]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|व्हानुआतू}}
|[[वानुआतू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वानुआतु महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[वानुआटू क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९५
|{{date|२००९|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|}

'''निलंबित सदस्य''' – आयसीसी मेमोरँडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशनमध्ये असे म्हणले आहे की &quot;कोणत्याही सदस्याचे सदस्यत्व निलंबित केले जाईल, जोपर्यंत संचालक मंडळाने त्याच्या पूर्ण विवेकबुद्धीने अन्यथा निर्णय घेतला नाही, आणि अशा निलंबनाच्या कालावधीसाठी, सदस्य म्हणून त्याच्या सर्व अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाईल (असोसिएशनच्या या लेखांमध्ये नमूद केलेले असो किंवा अन्यथा), अतिरिक्त आयसीसी महसूल वितरण प्राप्त करण्याचा अधिकार, आयसीसी द्वारे मंजूर केलेल्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार आणि मीटिंगमध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि मतदान करण्याचा अधिकार यासह.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sudarshan |first=N. |date=2023-11-18 |title=What led ICC to suspend Sri Lanka Cricket? {{!}} Explained |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/what-led-icc-to-suspend-sri-lanka-cricket-explained/article67548636.ece |access-date=2024-01-30 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; सध्या आयसीसीचे कोणतेही निलंबित सदस्य नाहीत, सर्वात अलीकडील उदाहरण म्हणजे श्रीलंकेचे, ज्यांना त्यांच्या सरकारच्या नाव न सांगता १० नोव्हेंबर २०२३ ते २८ जानेवारी २०२४ पर्यंत निलंबित करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ICC |date=2024-01-28 |title=ICC lift Sri Lanka Cricket's ban with immediate effect |url=https://www.icc-cricket.com/ |access-date=2024-01-30 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!निलंबित
!कारण निलंबित
!प्रदेश
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>tccj9vajuvdsrp1xlseml45iirsct5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709073</id>
      <parentid>2709072</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158541" sha1="pujaea178qetuaidwwc2sux2wo4ecn0" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = US$७५६.३ दशलक्ष&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = US$२१३ दशलक्ष&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{Sidebar
| above = आयसीसी स्पर्धा, चॅम्पियनशिप आणि क्रमवारी

| heading1 = पुरुष
| content1 = {{Plainlist|

* [[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
* [[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
* [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]]
  }}

| heading2 = महिला
| content2 = {{Plainlist|

* [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
  }}

| heading3 = क्रमवारी
| content3 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ क्रमवारी]]
  }}

| heading4 = इतर
| content4 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरस्कार]]
* [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]]
* [[राष्ट्रकुल खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[पॅसिफिक खेळांमध्ये क्रिकेट]]
  }}
  }}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|upright=1.5|सदस्यत्वाच्या स्थितीनुसार आयसीसीचे वर्तमान सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] दर्ज्यासह सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]'''पूर्ण सदस्य''' – १२ संघांचे प्रशासकीय मंडळ ज्यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये पूर्ण मतदानाचा अधिकार आहे आणि ते अधिकृत कसोटी सामने खेळतात.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|इंग्लंड}}
|[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[इंग्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रेलिया}}
|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|दक्षिण आफ्रिका}}
|[[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
|१५ जून १९०९
|१२ मार्च १८८९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|वेस्ट इंडीज}}
|[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[वेस्ट इंडीज महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
|३१ मे १९२६
|२३ जून १९२८
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|न्यू झीलंड}}
|[[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[न्यू झीलंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
|३१ मे १९२६
|१० जानेवारी १९३०
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|भारत}}
|[[भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारतीय राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[भारतीय महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|३१ मे १९२६
|२५ जून १९३२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पाकिस्तान}}
|[[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[पाकिस्तान महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२८ जुलै १९५२
|१६ ऑक्टोबर १९५२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|श्रीलंका}}
|[[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[श्रीलंका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|२१ जुलै १९८१
|२१ जुलै १९८१
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|झिम्बाब्वे}}
|[[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[झिम्बाब्वे महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
|६ जुलै १९९२
|१८ ऑक्टोबर १९९२
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|बांगलादेश}}
|[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[बांगलादेश महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]] 
|[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
|२६ जून २०००
|१० नोव्हेंबर २०००
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आयर्लंड}}
|[[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[आयर्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट आयर्लंड]]
|२२ जून २०१७
|११ मे २०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|अफगाणिस्तान|२०१३}}
|[[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]]
|[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२२ जून २०१७
|१४ जून २०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|}

'''सहयोगी सदस्य''' – ९६ प्रशासकीय मंडळे ज्या देशांमध्ये क्रिकेटची स्थापना आणि संघटितता आहे, परंतु त्यांना अद्याप पूर्ण सदस्यत्व मिळालेले नाही.

सध्या, ८ सहयोगी संघांना २०१७ पर्यंत तात्पुरता एकदिवसीय दर्जा आहे. हे संघ उर्वरित सहयोगी संघांपेक्षा एक स्तर वर आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!नियमन
!पासून सहयोगी सदस्य
!तेव्हापासून एकदिवसीय स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९६६
|२०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|१९६८
|२०२३
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९०
|२०१४
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|१९९२
|२०१९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|१९९४
|२००५
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९६
|२०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०१४
|२०१९
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|अमेरिका}}
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|२०१९
|२०१९
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|}
सर्व ९६ सहयोगी संघांचे तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;100%&quot;
!देश
!संघ
!सरकार
!संलग्न सदस्यत्व
!सहयोगी सदस्यत्व
!प्रदेश
|-
|{{country|आर्जेन्टिना}}
|[[अर्जेंटिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अर्जेंटिना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[अर्जेंटिना क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रिया}}
|[[ऑस्ट्रिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ऑस्ट्रियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बहामास}}
|[[बहामास राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहामास क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बहरैन}}
|[[बहरीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बहरीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहारीन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बेल्जियम}}
|[[बेल्जियम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेल्जियम क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बेलीझ}}
|[[बेलीज राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेलीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेलीझ नॅशनल क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बर्म्युडा}}
|[[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बर्म्युडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बर्म्युडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[बर्म्युडा क्रिकेट बोर्ड]]
|नाही 
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|भूतान}}
|[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भूतान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[भूतान क्रिकेट परिषद बोर्ड]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बोत्स्वाना}}
|[[बोत्सवाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बोत्सवाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|ब्राझील}}
|[[ब्राझील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बल्गेरिया}}
|[[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कंबोडिया}}
|[[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कंबोडिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कामेरून}}
|[[कॅमेरून राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅमेरून महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कॅमेरून क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कॅनडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|नाही
|{{date|१९६८|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|केमन द्वीपसमूह}}
|[[केमन द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चिली}}
|[[चिली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चिली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चिली क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चीन}}
|[[चीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कूक द्वीपसमूह}}
|[[कुक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुक द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कुक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|कोस्टा रिका}}
|[[कोस्टा रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोस्टा रिका क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|क्रोएशिया}}
|[[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रोएशियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सायप्रस}}
|[[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सायप्रस क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|चेक प्रजासत्ताक}}
|[[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[चेक क्रिकेट युनियन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|डेन्मार्क}}
|[[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[डेन्मार्क राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[डॅनिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|एस्टोनिया}}
|[[एस्टोनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[एस्टोनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्वाटिनी}}
|[[इस्वातिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इस्वातीनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्वातीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|फॉकलंड द्वीपसमूह}}
|[[फॉकलंड द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फॉकलंड क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिजी}}
|[[फिजी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिजी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[फिजी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट फिजी]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|फिनलंड}}
|[[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट फिनलंड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|फ्रान्स}}
|[[फ्रान्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[असोसिएशन फ्रान्स क्रिकेट|फ्रान्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गांबिया}}
|[[गॅम्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[गाम्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[गॅम्बिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जर्मनी}}
|[[जर्मनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्मन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|१९९९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|घाना}}
|[[घाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[घाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[घाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जिब्राल्टर}}
|[[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[जिब्राल्टर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ग्रीस}}
|[[ग्रीस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गर्न्सी}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्वेर्नसे महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|हाँग काँग}}
|[[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[हाँग काँग राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट हाँग काँग]]
|नाही
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|हंगेरी}}
|[[हंगेरी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हंगेरियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इंडोनेशिया}}
|[[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट इंडोनेशिया]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|इराण}}
|[[इराण राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इराण महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आईल ऑफ मान}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयल ऑफ मॅन महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्रायल}}
|[[इस्रायल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इटली}}
|[[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इटली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इटालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९८४
|{{date|१९९५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कोत द'ईवोआर}}
|[[आयव्हरी कोस्ट राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[आयव्हरी कोस्ट क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जपान}}
|[[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जपान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[जपान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८९
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|जर्सी}}
|[[जर्सी क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्सी क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|केन्या}}
|[[केनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[केनिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट केन्या]]
|नाही
|{{date|१९८१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कुवेत}}
|[[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कुवेत राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कुवेत]]
|१९९८
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|लेसोथो}}
|[[लेसोथो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[लेसोथो क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|लक्झेंबर्ग}}
|[[लक्झेंबर्ग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मलावी}}
|[[मलावी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलावी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट मलावी]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|मलेशिया}}
|[[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[मलेशियाचा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[मलेशियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मालदीव}}
|[[मालदीव राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मालदीव महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|माली}}
|[[माली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|माल्टा}}
|[[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माल्टा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[माल्टा क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मेक्सिको}}
|[[मेक्सिको राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मेक्सिको क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|मंगोलिया}}
|[[मंगोलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मंगोलिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मोझांबिक}}
|[[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मोझांबिकन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|म्यानमार}}
|[[म्यानमार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नामिबिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|नाही
|{{date|१९९२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेपाळ राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८८
|{{date|१९९६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[नेदरलँड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेदरलँड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेदरलँड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नायजेरिया}}
|[[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नायजेरिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नायजेरिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नॉर्वे}}
|[[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[नॉर्वेजियन क्रिकेट बोर्ड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ओमान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०००
|{{date|२०१४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पनामा}}
|[[पनामा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पनामा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|पापुआ न्यू गिनी}}
|[[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट पीएनजी]]
|नाही
|{{date|१९७३|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पेरू}}
|[[पेरू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पेरू महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पेरू क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिलिपिन्स}}
|[[फिलीपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिलीपिन्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फिलिपाइन्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पोर्तुगाल}}
|[[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पोर्तुगीज क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कतार}}
|[[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कतार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|रोमेनिया}}
|[[रोमानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रोमानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट रोमानिया]]
|२०१३
|{{date|2017|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|रवांडा}}
|[[रवांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रवांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[रवांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सेंट हेलेना}}
|[[सेंट हेलेना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेंट हेलेना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सामोआ}}
|[[सामोआ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सामोआ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटना]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|सौदी अरेबिया}}
|[[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सौदी अरेबिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००३
|{{date|२०१६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|नाही
|{{date|१९९४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सर्बिया}}
|[[सर्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सर्बियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२०१५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सेशेल्स}}
|[[सेशेल्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेशेल्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१०
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सियेरा लिओन}}
|[[सिएरा लिओन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिएरा लिओन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिएरा लिओन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सिंगापूर}}
|[[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्लोव्हेनिया}}
|[[स्लोव्हेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[स्लोव्हेनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|दक्षिण कोरिया}}
|[[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|स्पेन}}
|[[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्पेन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट स्पेन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सुरिनाम}}
|[[सुरीनाम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सुरीनाम क्रिकेट बोर्ड]]
|२००२
|{{date|२०११|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|स्वीडन}}
|[[स्वीडन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[स्वीडिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|स्वित्झर्लंड}}
|[[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट स्वित्झर्लंड]]
|१९८५{{efn|स्वित्झर्लंडला १९८५ मध्ये प्रवेश देण्यात आला होता,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|title=ICC expel Switzerland|publisher=Cricket Switzerland|date=2012|access-date=22 July 2020|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722114058/https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-switzerland-became-first-country-to-have-icc-affiliate-status-revoked-149260|title=When Switzerland became the first country to have its ICC affiliate status revoked|publisher=Cricket Country|date=26 June 2016|access-date=22 July 2020}}&lt;/ref&gt; परंतु जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा प्रवेश मिळण्यापूर्वी २०१२ मध्ये त्यांना बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICC-July21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2190752 |title=Get to know the ICC's three newest Members |work=International Cricket Council |access-date=18 July 2021}}&lt;/ref&gt;}}
|२०२१
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ताजिकिस्तान}}
|[[ताजिकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ताजिकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ताजिकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|टांझानिया}}
|[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२००१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|थायलंड}}
|[[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]]
|१९९५
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|तुर्की}}
|[[तुर्की राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[तुर्की महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट तुर्की]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह}}
|[[तुर्क आणि कैकोस बेटांचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[तुर्क आणि कैकोस क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|युगांडा}}
|[[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युगांडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[युगांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९८९
|{{date|१९९०|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|युनायटेड स्टेट्स}}
|[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युनायटेड स्टेट्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}{{Efn|[[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट असोसिएशन]]च्या गव्हर्नन्स अंतर्गत १९६५ मध्ये यूएसएला सहयोगी सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला, ज्याची सप्टेंबर २०१७ मध्ये हकालपट्टी करण्यात आली. यूएसए क्रिकेटचा प्रवेश जानेवारी २०१९ मध्ये झाला.}}
{{date|२०१९|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|उझबेकिस्तान}}
|[[उझबेकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[उझबेकिस्तान क्रिकेट महासंघ]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|व्हानुआतू}}
|[[वानुआतू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वानुआतु महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[वानुआटू क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९५
|{{date|२००९|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|}

'''निलंबित सदस्य''' – आयसीसी मेमोरँडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशनमध्ये असे म्हणले आहे की &quot;कोणत्याही सदस्याचे सदस्यत्व निलंबित केले जाईल, जोपर्यंत संचालक मंडळाने त्याच्या पूर्ण विवेकबुद्धीने अन्यथा निर्णय घेतला नाही, आणि अशा निलंबनाच्या कालावधीसाठी, सदस्य म्हणून त्याच्या सर्व अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाईल (असोसिएशनच्या या लेखांमध्ये नमूद केलेले असो किंवा अन्यथा), अतिरिक्त आयसीसी महसूल वितरण प्राप्त करण्याचा अधिकार, आयसीसी द्वारे मंजूर केलेल्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार आणि मीटिंगमध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि मतदान करण्याचा अधिकार यासह.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sudarshan |first=N. |date=2023-11-18 |title=What led ICC to suspend Sri Lanka Cricket? {{!}} Explained |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/what-led-icc-to-suspend-sri-lanka-cricket-explained/article67548636.ece |access-date=2024-01-30 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; सध्या आयसीसीचे कोणतेही निलंबित सदस्य नाहीत, सर्वात अलीकडील उदाहरण म्हणजे श्रीलंकेचे, ज्यांना त्यांच्या सरकारच्या नाव न सांगता १० नोव्हेंबर २०२३ ते २८ जानेवारी २०२४ पर्यंत निलंबित करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ICC |date=2024-01-28 |title=ICC lift Sri Lanka Cricket's ban with immediate effect |url=https://www.icc-cricket.com/ |access-date=2024-01-30 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!निलंबित
!कारण निलंबित
!प्रदेश
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>pujaea178qetuaidwwc2sux2wo4ecn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709078</id>
      <parentid>2709073</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158613" sha1="08t3hfxeo20sawhcr31o28b810odi96" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = ७५६.३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = २१३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{Sidebar
| above = आयसीसी स्पर्धा, चॅम्पियनशिप आणि क्रमवारी

| heading1 = पुरुष
| content1 = {{Plainlist|

* [[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
* [[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
* [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]]
  }}

| heading2 = महिला
| content2 = {{Plainlist|

* [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
  }}

| heading3 = क्रमवारी
| content3 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ क्रमवारी]]
  }}

| heading4 = इतर
| content4 = {{Plainlist|

* [[आयसीसी पुरस्कार]]
* [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]]
* [[राष्ट्रकुल खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट]]
* [[पॅसिफिक खेळांमध्ये क्रिकेट]]
  }}
  }}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|upright=1.5|सदस्यत्वाच्या स्थितीनुसार आयसीसीचे वर्तमान सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] दर्ज्यासह सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]'''पूर्ण सदस्य''' – १२ संघांचे प्रशासकीय मंडळ ज्यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये पूर्ण मतदानाचा अधिकार आहे आणि ते अधिकृत कसोटी सामने खेळतात.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|इंग्लंड}}
|[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[इंग्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रेलिया}}
|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|दक्षिण आफ्रिका}}
|[[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
|१५ जून १९०९
|१२ मार्च १८८९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|वेस्ट इंडीज}}
|[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[वेस्ट इंडीज महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
|३१ मे १९२६
|२३ जून १९२८
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|न्यू झीलंड}}
|[[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[न्यू झीलंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
|३१ मे १९२६
|१० जानेवारी १९३०
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|भारत}}
|[[भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारतीय राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[भारतीय महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|३१ मे १९२६
|२५ जून १९३२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पाकिस्तान}}
|[[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[पाकिस्तान महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२८ जुलै १९५२
|१६ ऑक्टोबर १९५२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|श्रीलंका}}
|[[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[श्रीलंका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|२१ जुलै १९८१
|२१ जुलै १९८१
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|झिम्बाब्वे}}
|[[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[झिम्बाब्वे महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
|६ जुलै १९९२
|१८ ऑक्टोबर १९९२
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|बांगलादेश}}
|[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[बांगलादेश महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]] 
|[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
|२६ जून २०००
|१० नोव्हेंबर २०००
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आयर्लंड}}
|[[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[आयर्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट आयर्लंड]]
|२२ जून २०१७
|११ मे २०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|अफगाणिस्तान|२०१३}}
|[[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]]
|[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२२ जून २०१७
|१४ जून २०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|}

'''सहयोगी सदस्य''' – ९६ प्रशासकीय मंडळे ज्या देशांमध्ये क्रिकेटची स्थापना आणि संघटितता आहे, परंतु त्यांना अद्याप पूर्ण सदस्यत्व मिळालेले नाही.

सध्या, ८ सहयोगी संघांना २०१७ पर्यंत तात्पुरता एकदिवसीय दर्जा आहे. हे संघ उर्वरित सहयोगी संघांपेक्षा एक स्तर वर आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!नियमन
!पासून सहयोगी सदस्य
!तेव्हापासून एकदिवसीय स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९६६
|२०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|१९६८
|२०२३
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९०
|२०१४
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|१९९२
|२०१९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|१९९४
|२००५
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९६
|२०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०१४
|२०१९
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|अमेरिका}}
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|२०१९
|२०१९
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|}
सर्व ९६ सहयोगी संघांचे तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;100%&quot;
!देश
!संघ
!सरकार
!संलग्न सदस्यत्व
!सहयोगी सदस्यत्व
!प्रदेश
|-
|{{country|आर्जेन्टिना}}
|[[अर्जेंटिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अर्जेंटिना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[अर्जेंटिना क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रिया}}
|[[ऑस्ट्रिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ऑस्ट्रियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बहामास}}
|[[बहामास राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहामास क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बहरैन}}
|[[बहरीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बहरीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहारीन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बेल्जियम}}
|[[बेल्जियम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेल्जियम क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बेलीझ}}
|[[बेलीज राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेलीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेलीझ नॅशनल क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बर्म्युडा}}
|[[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बर्म्युडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बर्म्युडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[बर्म्युडा क्रिकेट बोर्ड]]
|नाही 
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|भूतान}}
|[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भूतान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[भूतान क्रिकेट परिषद बोर्ड]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बोत्स्वाना}}
|[[बोत्सवाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बोत्सवाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|ब्राझील}}
|[[ब्राझील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बल्गेरिया}}
|[[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कंबोडिया}}
|[[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कंबोडिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कामेरून}}
|[[कॅमेरून राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅमेरून महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कॅमेरून क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कॅनडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|नाही
|{{date|१९६८|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|केमन द्वीपसमूह}}
|[[केमन द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चिली}}
|[[चिली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चिली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चिली क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चीन}}
|[[चीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कूक द्वीपसमूह}}
|[[कुक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुक द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कुक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|कोस्टा रिका}}
|[[कोस्टा रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोस्टा रिका क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|क्रोएशिया}}
|[[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रोएशियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सायप्रस}}
|[[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सायप्रस क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|चेक प्रजासत्ताक}}
|[[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[चेक क्रिकेट युनियन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|डेन्मार्क}}
|[[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[डेन्मार्क राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[डॅनिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|एस्टोनिया}}
|[[एस्टोनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[एस्टोनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्वाटिनी}}
|[[इस्वातिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इस्वातीनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्वातीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|फॉकलंड द्वीपसमूह}}
|[[फॉकलंड द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फॉकलंड क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिजी}}
|[[फिजी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिजी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[फिजी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट फिजी]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|फिनलंड}}
|[[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट फिनलंड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|फ्रान्स}}
|[[फ्रान्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[असोसिएशन फ्रान्स क्रिकेट|फ्रान्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गांबिया}}
|[[गॅम्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[गाम्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[गॅम्बिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जर्मनी}}
|[[जर्मनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्मन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|१९९९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|घाना}}
|[[घाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[घाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[घाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जिब्राल्टर}}
|[[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[जिब्राल्टर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ग्रीस}}
|[[ग्रीस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गर्न्सी}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्वेर्नसे महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|हाँग काँग}}
|[[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[हाँग काँग राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट हाँग काँग]]
|नाही
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|हंगेरी}}
|[[हंगेरी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हंगेरियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इंडोनेशिया}}
|[[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट इंडोनेशिया]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|इराण}}
|[[इराण राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इराण महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आईल ऑफ मान}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयल ऑफ मॅन महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्रायल}}
|[[इस्रायल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इटली}}
|[[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इटली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इटालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९८४
|{{date|१९९५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कोत द'ईवोआर}}
|[[आयव्हरी कोस्ट राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[आयव्हरी कोस्ट क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जपान}}
|[[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जपान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[जपान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८९
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|जर्सी}}
|[[जर्सी क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्सी क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|केन्या}}
|[[केनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[केनिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट केन्या]]
|नाही
|{{date|१९८१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कुवेत}}
|[[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कुवेत राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कुवेत]]
|१९९८
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|लेसोथो}}
|[[लेसोथो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[लेसोथो क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|लक्झेंबर्ग}}
|[[लक्झेंबर्ग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मलावी}}
|[[मलावी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलावी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट मलावी]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|मलेशिया}}
|[[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[मलेशियाचा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[मलेशियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मालदीव}}
|[[मालदीव राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मालदीव महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|माली}}
|[[माली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|माल्टा}}
|[[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माल्टा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[माल्टा क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मेक्सिको}}
|[[मेक्सिको राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मेक्सिको क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|मंगोलिया}}
|[[मंगोलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मंगोलिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मोझांबिक}}
|[[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मोझांबिकन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|म्यानमार}}
|[[म्यानमार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नामिबिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|नाही
|{{date|१९९२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेपाळ राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८८
|{{date|१९९६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[नेदरलँड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेदरलँड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेदरलँड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नायजेरिया}}
|[[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नायजेरिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नायजेरिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नॉर्वे}}
|[[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[नॉर्वेजियन क्रिकेट बोर्ड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ओमान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०००
|{{date|२०१४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पनामा}}
|[[पनामा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पनामा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|पापुआ न्यू गिनी}}
|[[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट पीएनजी]]
|नाही
|{{date|१९७३|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पेरू}}
|[[पेरू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पेरू महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पेरू क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिलिपिन्स}}
|[[फिलीपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिलीपिन्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फिलिपाइन्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पोर्तुगाल}}
|[[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पोर्तुगीज क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कतार}}
|[[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कतार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|रोमेनिया}}
|[[रोमानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रोमानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट रोमानिया]]
|२०१३
|{{date|2017|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|रवांडा}}
|[[रवांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रवांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[रवांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सेंट हेलेना}}
|[[सेंट हेलेना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेंट हेलेना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सामोआ}}
|[[सामोआ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सामोआ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटना]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|सौदी अरेबिया}}
|[[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सौदी अरेबिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००३
|{{date|२०१६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|नाही
|{{date|१९९४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सर्बिया}}
|[[सर्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सर्बियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२०१५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सेशेल्स}}
|[[सेशेल्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेशेल्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१०
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सियेरा लिओन}}
|[[सिएरा लिओन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिएरा लिओन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिएरा लिओन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सिंगापूर}}
|[[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्लोव्हेनिया}}
|[[स्लोव्हेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[स्लोव्हेनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|दक्षिण कोरिया}}
|[[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|स्पेन}}
|[[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्पेन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट स्पेन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सुरिनाम}}
|[[सुरीनाम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सुरीनाम क्रिकेट बोर्ड]]
|२००२
|{{date|२०११|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|स्वीडन}}
|[[स्वीडन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[स्वीडिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|स्वित्झर्लंड}}
|[[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट स्वित्झर्लंड]]
|१९८५{{efn|स्वित्झर्लंडला १९८५ मध्ये प्रवेश देण्यात आला होता,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|title=ICC expel Switzerland|publisher=Cricket Switzerland|date=2012|access-date=22 July 2020|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722114058/https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-switzerland-became-first-country-to-have-icc-affiliate-status-revoked-149260|title=When Switzerland became the first country to have its ICC affiliate status revoked|publisher=Cricket Country|date=26 June 2016|access-date=22 July 2020}}&lt;/ref&gt; परंतु जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा प्रवेश मिळण्यापूर्वी २०१२ मध्ये त्यांना बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICC-July21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2190752 |title=Get to know the ICC's three newest Members |work=International Cricket Council |access-date=18 July 2021}}&lt;/ref&gt;}}
|२०२१
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ताजिकिस्तान}}
|[[ताजिकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ताजिकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ताजिकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|टांझानिया}}
|[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२००१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|थायलंड}}
|[[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]]
|१९९५
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|तुर्की}}
|[[तुर्की राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[तुर्की महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट तुर्की]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह}}
|[[तुर्क आणि कैकोस बेटांचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[तुर्क आणि कैकोस क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|युगांडा}}
|[[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युगांडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[युगांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९८९
|{{date|१९९०|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|युनायटेड स्टेट्स}}
|[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युनायटेड स्टेट्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}{{Efn|[[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट असोसिएशन]]च्या गव्हर्नन्स अंतर्गत १९६५ मध्ये यूएसएला सहयोगी सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला, ज्याची सप्टेंबर २०१७ मध्ये हकालपट्टी करण्यात आली. यूएसए क्रिकेटचा प्रवेश जानेवारी २०१९ मध्ये झाला.}}
{{date|२०१९|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|उझबेकिस्तान}}
|[[उझबेकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[उझबेकिस्तान क्रिकेट महासंघ]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|व्हानुआतू}}
|[[वानुआतू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वानुआतु महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[वानुआटू क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९५
|{{date|२००९|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|}

'''निलंबित सदस्य''' – आयसीसी मेमोरँडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशनमध्ये असे म्हणले आहे की &quot;कोणत्याही सदस्याचे सदस्यत्व निलंबित केले जाईल, जोपर्यंत संचालक मंडळाने त्याच्या पूर्ण विवेकबुद्धीने अन्यथा निर्णय घेतला नाही, आणि अशा निलंबनाच्या कालावधीसाठी, सदस्य म्हणून त्याच्या सर्व अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाईल (असोसिएशनच्या या लेखांमध्ये नमूद केलेले असो किंवा अन्यथा), अतिरिक्त आयसीसी महसूल वितरण प्राप्त करण्याचा अधिकार, आयसीसी द्वारे मंजूर केलेल्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार आणि मीटिंगमध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि मतदान करण्याचा अधिकार यासह.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sudarshan |first=N. |date=2023-11-18 |title=What led ICC to suspend Sri Lanka Cricket? {{!}} Explained |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/what-led-icc-to-suspend-sri-lanka-cricket-explained/article67548636.ece |access-date=2024-01-30 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; सध्या आयसीसीचे कोणतेही निलंबित सदस्य नाहीत, सर्वात अलीकडील उदाहरण म्हणजे श्रीलंकेचे, ज्यांना त्यांच्या सरकारच्या नाव न सांगता १० नोव्हेंबर २०२३ ते २८ जानेवारी २०२४ पर्यंत निलंबित करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ICC |date=2024-01-28 |title=ICC lift Sri Lanka Cricket's ban with immediate effect |url=https://www.icc-cricket.com/ |access-date=2024-01-30 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!निलंबित
!कारण निलंबित
!प्रदेश
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>08t3hfxeo20sawhcr31o28b810odi96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709085</id>
      <parentid>2709078</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155960" sha1="dacg6hk5k5ylcqigv522htyzevb05d3" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = ७५६.३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = २१३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|upright=1.5|सदस्यत्वाच्या स्थितीनुसार आयसीसीचे वर्तमान सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] दर्ज्यासह सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]'''पूर्ण सदस्य''' – १२ संघांचे प्रशासकीय मंडळ ज्यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये पूर्ण मतदानाचा अधिकार आहे आणि ते अधिकृत कसोटी सामने खेळतात.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|इंग्लंड}}
|[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[इंग्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रेलिया}}
|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|दक्षिण आफ्रिका}}
|[[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
|१५ जून १९०९
|१२ मार्च १८८९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|वेस्ट इंडीज}}
|[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[वेस्ट इंडीज महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
|३१ मे १९२६
|२३ जून १९२८
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|न्यू झीलंड}}
|[[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[न्यू झीलंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
|३१ मे १९२६
|१० जानेवारी १९३०
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|भारत}}
|[[भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारतीय राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[भारतीय महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|३१ मे १९२६
|२५ जून १९३२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पाकिस्तान}}
|[[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[पाकिस्तान महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२८ जुलै १९५२
|१६ ऑक्टोबर १९५२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|श्रीलंका}}
|[[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[श्रीलंका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|२१ जुलै १९८१
|२१ जुलै १९८१
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|झिम्बाब्वे}}
|[[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[झिम्बाब्वे महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
|६ जुलै १९९२
|१८ ऑक्टोबर १९९२
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|बांगलादेश}}
|[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[बांगलादेश महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]] 
|[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
|२६ जून २०००
|१० नोव्हेंबर २०००
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आयर्लंड}}
|[[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[आयर्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट आयर्लंड]]
|२२ जून २०१७
|११ मे २०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|अफगाणिस्तान|२०१३}}
|[[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]]
|[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२२ जून २०१७
|१४ जून २०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|}

'''सहयोगी सदस्य''' – ९६ प्रशासकीय मंडळे ज्या देशांमध्ये क्रिकेटची स्थापना आणि संघटितता आहे, परंतु त्यांना अद्याप पूर्ण सदस्यत्व मिळालेले नाही.

सध्या, ८ सहयोगी संघांना २०१७ पर्यंत तात्पुरता एकदिवसीय दर्जा आहे. हे संघ उर्वरित सहयोगी संघांपेक्षा एक स्तर वर आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!नियमन
!पासून सहयोगी सदस्य
!तेव्हापासून एकदिवसीय स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९६६
|२०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|१९६८
|२०२३
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९०
|२०१४
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|१९९२
|२०१९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|१९९४
|२००५
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९६
|२०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०१४
|२०१९
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|अमेरिका}}
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|२०१९
|२०१९
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|}
सर्व ९६ सहयोगी संघांचे तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;100%&quot;
!देश
!संघ
!सरकार
!संलग्न सदस्यत्व
!सहयोगी सदस्यत्व
!प्रदेश
|-
|{{country|आर्जेन्टिना}}
|[[अर्जेंटिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अर्जेंटिना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[अर्जेंटिना क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रिया}}
|[[ऑस्ट्रिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ऑस्ट्रियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बहामास}}
|[[बहामास राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहामास क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बहरैन}}
|[[बहरीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बहरीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहारीन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बेल्जियम}}
|[[बेल्जियम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेल्जियम क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बेलीझ}}
|[[बेलीज राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेलीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेलीझ नॅशनल क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बर्म्युडा}}
|[[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बर्म्युडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बर्म्युडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[बर्म्युडा क्रिकेट बोर्ड]]
|नाही 
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|भूतान}}
|[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भूतान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[भूतान क्रिकेट परिषद बोर्ड]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बोत्स्वाना}}
|[[बोत्सवाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बोत्सवाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|ब्राझील}}
|[[ब्राझील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बल्गेरिया}}
|[[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कंबोडिया}}
|[[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कंबोडिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कामेरून}}
|[[कॅमेरून राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅमेरून महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कॅमेरून क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कॅनडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|नाही
|{{date|१९६८|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|केमन द्वीपसमूह}}
|[[केमन द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चिली}}
|[[चिली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चिली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चिली क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चीन}}
|[[चीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कूक द्वीपसमूह}}
|[[कुक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुक द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कुक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|कोस्टा रिका}}
|[[कोस्टा रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोस्टा रिका क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|क्रोएशिया}}
|[[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रोएशियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सायप्रस}}
|[[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सायप्रस क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|चेक प्रजासत्ताक}}
|[[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[चेक क्रिकेट युनियन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|डेन्मार्क}}
|[[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[डेन्मार्क राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[डॅनिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|एस्टोनिया}}
|[[एस्टोनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[एस्टोनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्वाटिनी}}
|[[इस्वातिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इस्वातीनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्वातीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|फॉकलंड द्वीपसमूह}}
|[[फॉकलंड द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फॉकलंड क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिजी}}
|[[फिजी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिजी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[फिजी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट फिजी]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|फिनलंड}}
|[[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट फिनलंड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|फ्रान्स}}
|[[फ्रान्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[असोसिएशन फ्रान्स क्रिकेट|फ्रान्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गांबिया}}
|[[गॅम्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[गाम्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[गॅम्बिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जर्मनी}}
|[[जर्मनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्मन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|१९९९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|घाना}}
|[[घाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[घाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[घाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जिब्राल्टर}}
|[[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[जिब्राल्टर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ग्रीस}}
|[[ग्रीस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गर्न्सी}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्वेर्नसे महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|हाँग काँग}}
|[[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[हाँग काँग राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट हाँग काँग]]
|नाही
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|हंगेरी}}
|[[हंगेरी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हंगेरियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इंडोनेशिया}}
|[[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट इंडोनेशिया]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|इराण}}
|[[इराण राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इराण महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आईल ऑफ मान}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयल ऑफ मॅन महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्रायल}}
|[[इस्रायल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इटली}}
|[[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इटली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इटालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९८४
|{{date|१९९५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कोत द'ईवोआर}}
|[[आयव्हरी कोस्ट राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[आयव्हरी कोस्ट क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जपान}}
|[[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जपान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[जपान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८९
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|जर्सी}}
|[[जर्सी क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्सी क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|केन्या}}
|[[केनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[केनिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट केन्या]]
|नाही
|{{date|१९८१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कुवेत}}
|[[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कुवेत राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कुवेत]]
|१९९८
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|लेसोथो}}
|[[लेसोथो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[लेसोथो क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|लक्झेंबर्ग}}
|[[लक्झेंबर्ग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मलावी}}
|[[मलावी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलावी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट मलावी]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|मलेशिया}}
|[[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[मलेशियाचा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[मलेशियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मालदीव}}
|[[मालदीव राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मालदीव महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|माली}}
|[[माली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|माल्टा}}
|[[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माल्टा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[माल्टा क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मेक्सिको}}
|[[मेक्सिको राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मेक्सिको क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|मंगोलिया}}
|[[मंगोलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मंगोलिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मोझांबिक}}
|[[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मोझांबिकन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|म्यानमार}}
|[[म्यानमार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नामिबिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|नाही
|{{date|१९९२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेपाळ राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८८
|{{date|१९९६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[नेदरलँड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेदरलँड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेदरलँड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नायजेरिया}}
|[[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नायजेरिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नायजेरिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नॉर्वे}}
|[[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[नॉर्वेजियन क्रिकेट बोर्ड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ओमान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०००
|{{date|२०१४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पनामा}}
|[[पनामा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पनामा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|पापुआ न्यू गिनी}}
|[[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट पीएनजी]]
|नाही
|{{date|१९७३|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पेरू}}
|[[पेरू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पेरू महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पेरू क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिलिपिन्स}}
|[[फिलीपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिलीपिन्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फिलिपाइन्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पोर्तुगाल}}
|[[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पोर्तुगीज क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कतार}}
|[[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कतार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|रोमेनिया}}
|[[रोमानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रोमानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट रोमानिया]]
|२०१३
|{{date|2017|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|रवांडा}}
|[[रवांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रवांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[रवांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सेंट हेलेना}}
|[[सेंट हेलेना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेंट हेलेना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सामोआ}}
|[[सामोआ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सामोआ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटना]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|सौदी अरेबिया}}
|[[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सौदी अरेबिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००३
|{{date|२०१६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|नाही
|{{date|१९९४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सर्बिया}}
|[[सर्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सर्बियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२०१५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सेशेल्स}}
|[[सेशेल्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेशेल्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१०
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सियेरा लिओन}}
|[[सिएरा लिओन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिएरा लिओन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिएरा लिओन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सिंगापूर}}
|[[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्लोव्हेनिया}}
|[[स्लोव्हेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[स्लोव्हेनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|दक्षिण कोरिया}}
|[[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|स्पेन}}
|[[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्पेन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट स्पेन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सुरिनाम}}
|[[सुरीनाम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सुरीनाम क्रिकेट बोर्ड]]
|२००२
|{{date|२०११|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|स्वीडन}}
|[[स्वीडन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[स्वीडिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|स्वित्झर्लंड}}
|[[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट स्वित्झर्लंड]]
|१९८५{{efn|स्वित्झर्लंडला १९८५ मध्ये प्रवेश देण्यात आला होता,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|title=ICC expel Switzerland|publisher=Cricket Switzerland|date=2012|access-date=22 July 2020|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722114058/https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-switzerland-became-first-country-to-have-icc-affiliate-status-revoked-149260|title=When Switzerland became the first country to have its ICC affiliate status revoked|publisher=Cricket Country|date=26 June 2016|access-date=22 July 2020}}&lt;/ref&gt; परंतु जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा प्रवेश मिळण्यापूर्वी २०१२ मध्ये त्यांना बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICC-July21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2190752 |title=Get to know the ICC's three newest Members |work=International Cricket Council |access-date=18 July 2021}}&lt;/ref&gt;}}
|२०२१
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ताजिकिस्तान}}
|[[ताजिकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ताजिकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ताजिकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|टांझानिया}}
|[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२००१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|थायलंड}}
|[[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]]
|१९९५
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|तुर्की}}
|[[तुर्की राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[तुर्की महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट तुर्की]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह}}
|[[तुर्क आणि कैकोस बेटांचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[तुर्क आणि कैकोस क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|युगांडा}}
|[[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युगांडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[युगांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९८९
|{{date|१९९०|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|युनायटेड स्टेट्स}}
|[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युनायटेड स्टेट्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}{{Efn|[[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट असोसिएशन]]च्या गव्हर्नन्स अंतर्गत १९६५ मध्ये यूएसएला सहयोगी सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला, ज्याची सप्टेंबर २०१७ मध्ये हकालपट्टी करण्यात आली. यूएसए क्रिकेटचा प्रवेश जानेवारी २०१९ मध्ये झाला.}}
{{date|२०१९|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|उझबेकिस्तान}}
|[[उझबेकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[उझबेकिस्तान क्रिकेट महासंघ]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|व्हानुआतू}}
|[[वानुआतू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वानुआतु महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[वानुआटू क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९५
|{{date|२००९|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|}

'''निलंबित सदस्य''' – आयसीसी मेमोरँडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशनमध्ये असे म्हणले आहे की &quot;कोणत्याही सदस्याचे सदस्यत्व निलंबित केले जाईल, जोपर्यंत संचालक मंडळाने त्याच्या पूर्ण विवेकबुद्धीने अन्यथा निर्णय घेतला नाही, आणि अशा निलंबनाच्या कालावधीसाठी, सदस्य म्हणून त्याच्या सर्व अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाईल (असोसिएशनच्या या लेखांमध्ये नमूद केलेले असो किंवा अन्यथा), अतिरिक्त आयसीसी महसूल वितरण प्राप्त करण्याचा अधिकार, आयसीसी द्वारे मंजूर केलेल्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार आणि मीटिंगमध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि मतदान करण्याचा अधिकार यासह.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sudarshan |first=N. |date=2023-11-18 |title=What led ICC to suspend Sri Lanka Cricket? {{!}} Explained |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/what-led-icc-to-suspend-sri-lanka-cricket-explained/article67548636.ece |access-date=2024-01-30 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; सध्या आयसीसीचे कोणतेही निलंबित सदस्य नाहीत, सर्वात अलीकडील उदाहरण म्हणजे श्रीलंकेचे, ज्यांना त्यांच्या सरकारच्या नाव न सांगता १० नोव्हेंबर २०२३ ते २८ जानेवारी २०२४ पर्यंत निलंबित करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ICC |date=2024-01-28 |title=ICC lift Sri Lanka Cricket's ban with immediate effect |url=https://www.icc-cricket.com/ |access-date=2024-01-30 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!निलंबित
!कारण निलंबित
!प्रदेश
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>dacg6hk5k5ylcqigv522htyzevb05d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709086</id>
      <parentid>2709085</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सदस्य */</comment>
      <origin>2709086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155971" sha1="dn5sxbgmylhilnd4cq35z9q3c2kxd89" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = ७५६.३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = २१३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{मुख्य|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|upright=1.5|सदस्यत्वाच्या स्थितीनुसार आयसीसीचे वर्तमान सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] दर्ज्यासह सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br/&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]'''पूर्ण सदस्य''' – १२ संघांचे प्रशासकीय मंडळ ज्यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेमध्ये पूर्ण मतदानाचा अधिकार आहे आणि ते अधिकृत कसोटी सामने खेळतात.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|इंग्लंड}}
|[[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[इंग्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रेलिया}}
|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[ऑस्ट्रेलिया महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
|१५ जून १९०९
|१५ मार्च १८७७
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|दक्षिण आफ्रिका}}
|[[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[दक्षिण आफ्रिका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
|१५ जून १९०९
|१२ मार्च १८८९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|वेस्ट इंडीज}}
|[[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[वेस्ट इंडीज महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
|३१ मे १९२६
|२३ जून १९२८
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|न्यू झीलंड}}
|[[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[न्यू झीलंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
|३१ मे १९२६
|१० जानेवारी १९३०
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|भारत}}
|[[भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारतीय राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[भारतीय महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
|३१ मे १९२६
|२५ जून १९३२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पाकिस्तान}}
|[[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[पाकिस्तान महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२८ जुलै १९५२
|१६ ऑक्टोबर १९५२
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|श्रीलंका}}
|[[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[श्रीलंका महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|२१ जुलै १९८१
|२१ जुलै १९८१
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|झिम्बाब्वे}}
|[[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[झिम्बाब्वे महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
|६ जुलै १९९२
|१८ ऑक्टोबर १९९२
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|बांगलादेश}}
|[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[बांगलादेश महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]] 
|[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
|२६ जून २०००
|१० नोव्हेंबर २०००
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आयर्लंड}}
|[[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]] • [[आयर्लंड महिला अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ म]]
|[[क्रिकेट आयर्लंड]]
|२२ जून २०१७
|११ मे २०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|अफगाणिस्तान|२०१३}}
|[[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९ पु]]
|[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
|२२ जून २०१७
|१४ जून २०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|}

'''सहयोगी सदस्य''' – ९६ प्रशासकीय मंडळे ज्या देशांमध्ये क्रिकेटची स्थापना आणि संघटितता आहे, परंतु त्यांना अद्याप पूर्ण सदस्यत्व मिळालेले नाही.

सध्या, ८ सहयोगी संघांना २०१७ पर्यंत तात्पुरता एकदिवसीय दर्जा आहे. हे संघ उर्वरित सहयोगी संघांपेक्षा एक स्तर वर आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!देश
!नियमन
!पासून सहयोगी सदस्य
!तेव्हापासून एकदिवसीय स्थिती
!प्रदेश
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९६६
|२०१८
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|१९६८
|२०२३
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९०
|२०१४
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|१९९२
|२०१९
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|१९९४
|२००५
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९६
|२०१८
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०१४
|२०१९
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|अमेरिका}}
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|२०१९
|२०१९
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|}
सर्व ९६ सहयोगी संघांचे तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; width=&quot;100%&quot;
!देश
!संघ
!सरकार
!संलग्न सदस्यत्व
!सहयोगी सदस्यत्व
!प्रदेश
|-
|{{country|आर्जेन्टिना}}
|[[अर्जेंटिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अर्जेंटिना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[अर्जेंटिना क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|ऑस्ट्रिया}}
|[[ऑस्ट्रिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ऑस्ट्रियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बहामास}}
|[[बहामास राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहामास क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बहरैन}}
|[[बहरीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बहरीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बहारीन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बेल्जियम}}
|[[बेल्जियम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेल्जियम महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेल्जियम क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|बेलीझ}}
|[[बेलीज राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बेलीज महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बेलीझ नॅशनल क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बर्म्युडा}}
|[[बर्म्युडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बर्म्युडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बर्म्युडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[बर्म्युडा क्रिकेट बोर्ड]]
|नाही 
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|भूतान}}
|[[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भूतान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[भूतान क्रिकेट परिषद बोर्ड]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|बोत्स्वाना}}
|[[बोत्सवाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बोत्सवाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|ब्राझील}}
|[[ब्राझील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ब्राझील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|बल्गेरिया}}
|[[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बल्गेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[बल्गेरियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कंबोडिया}}
|[[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कंबोडिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कंबोडिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कामेरून}}
|[[कॅमेरून राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅमेरून महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कॅमेरून क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कॅनडा}}
|[[कॅनडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कॅनडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कॅनडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कॅनडा]]
|नाही
|{{date|१९६८|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|केमन द्वीपसमूह}}
|[[केमन द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केमन द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[केमन द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९७
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चिली}}
|[[चिली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चिली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चिली क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|चीन}}
|[[चीन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[चीन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[चीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|कूक द्वीपसमूह}}
|[[कुक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुक द्वीपसमूह महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कुक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|कोस्टा रिका}}
|[[कोस्टा रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कोस्टा रिका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोस्टा रिका क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|क्रोएशिया}}
|[[क्रोएशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रोएशियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सायप्रस}}
|[[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सायप्रस क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|चेक प्रजासत्ताक}}
|[[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[चेक क्रिकेट युनियन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|डेन्मार्क}}
|[[डेन्मार्क राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[डेन्मार्क महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[डेन्मार्क राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[डॅनिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|एस्टोनिया}}
|[[एस्टोनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[एस्टोनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[एस्टोनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्वाटिनी}}
|[[इस्वातिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इस्वातीनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्वातीनी क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|फॉकलंड द्वीपसमूह}}
|[[फॉकलंड द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फॉकलंड क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिजी}}
|[[फिजी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिजी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[फिजी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट फिजी]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|फिनलंड}}
|[[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिनलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट फिनलंड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|फ्रान्स}}
|[[फ्रान्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फ्रान्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[असोसिएशन फ्रान्स क्रिकेट|फ्रान्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८७
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गांबिया}}
|[[गॅम्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[गाम्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[गॅम्बिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जर्मनी}}
|[[जर्मनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्मनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्मन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९१
|{{date|१९९९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|घाना}}
|[[घाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[घाना महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[घाना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जिब्राल्टर}}
|[[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[जिब्राल्टर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही 
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ग्रीस}}
|[[ग्रीस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्रीस महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हेलेनिक क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|गर्न्सी}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ग्वेर्नसे महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ग्वेर्नसे क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००८|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|हाँग काँग}}
|[[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[हाँग काँग महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[हाँग काँग राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट हाँग काँग]]
|नाही
|{{date|१९६९|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|हंगेरी}}
|[[हंगेरी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[हंगेरियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इंडोनेशिया}}
|[[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट इंडोनेशिया]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|इराण}}
|[[इराण राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इराण महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराण क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|आईल ऑफ मान}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयल ऑफ मॅन महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[आयल ऑफ मॅन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इस्रायल}}
|[[इस्रायल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इस्रायल क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|इटली}}
|[[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इटली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[इटालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९८४
|{{date|१९९५|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कोत द'ईवोआर}}
|[[आयव्हरी कोस्ट राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[आयव्हरी कोस्ट क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|जपान}}
|[[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जपान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[जपान राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८९
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]/[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|जर्सी}}
|[[जर्सी क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[जर्सी क्रिकेट बोर्ड]]
|२००५
|{{date|२००७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|केन्या}}
|[[केनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[केनिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[केनिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट केन्या]]
|नाही
|{{date|१९८१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|कुवेत}}
|[[कुवेत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कुवेत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[कुवेत राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट कुवेत]]
|१९९८
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|लेसोथो}}
|[[लेसोथो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[लेसोथो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[लेसोथो क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|लक्झेंबर्ग}}
|[[लक्झेंबर्ग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[लक्झेंबर्ग क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मलावी}}
|[[मलावी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलावी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट मलावी]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|मलेशिया}}
|[[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[मलेशियाचा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[मलेशियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मालदीव}}
|[[मालदीव राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मालदीव महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|माली}}
|[[माली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माली महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मालियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|माल्टा}}
|[[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[माल्टा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[माल्टा क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|मेक्सिको}}
|[[मेक्सिको राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मेक्सिको महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मेक्सिको क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००४
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|मंगोलिया}}
|[[मंगोलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[मंगोलिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|मोझांबिक}}
|[[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[मोझांबिक महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[मोझांबिकन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|म्यानमार}}
|[[म्यानमार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[म्यानमार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नामिबिया}}
|[[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नामिबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नामिबिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट नामिबिया]]
|नाही
|{{date|१९९२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नेपाळ}}
|[[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेपाळ राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नेपाळ क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९८८
|{{date|१९९६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|नेदरलँड्स}}
|[[नेदरलँड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नेदरलँड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नेदरलँड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९६६|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|नायजेरिया}}
|[[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नायजेरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[नायजेरिया राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[नायजेरिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२००२|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|नॉर्वे}}
|[[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[नॉर्वे महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[नॉर्वेजियन क्रिकेट बोर्ड]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ओमान}}
|[[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ओमान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[ओमान क्रिकेट]]
|२०००
|{{date|२०१४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|पनामा}}
|[[पनामा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पनामा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|पापुआ न्यू गिनी}}
|[[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पापुआ न्यू गिनी महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट पीएनजी]]
|नाही
|{{date|१९७३|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पेरू}}
|[[पेरू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पेरू महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पेरू क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|फिलिपिन्स}}
|[[फिलीपिन्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[फिलीपिन्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[फिलिपाइन्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|पोर्तुगाल}}
|[[पोर्तुगाल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[पोर्तुगीज क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९६
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|कतार}}
|[[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[कतार महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[कतार क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९९
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|रोमेनिया}}
|[[रोमानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रोमानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट रोमानिया]]
|२०१३
|{{date|2017|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|रवांडा}}
|[[रवांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[रवांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[रवांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००३
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सेंट हेलेना}}
|[[सेंट हेलेना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेंट हेलेना क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सामोआ}}
|[[सामोआ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सामोआ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटना]]
|२०००
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|सौदी अरेबिया}}
|[[सौदी अरेबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सौदी अरेबिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सौदी अरेबिया क्रिकेट फेडरेशन]]
|२००३
|{{date|२०१६|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्कॉटलंड}}
|[[स्कॉटलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्कॉटलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[स्कॉटलंड राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|नाही
|{{date|१९९४|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सर्बिया}}
|[[सर्बिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सर्बिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सर्बियन क्रिकेट फेडरेशन]]
|२०१५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सेशेल्स}}
|[[सेशेल्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सेशेल्स क्रिकेट असोसिएशन]]
|२०१०
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सियेरा लिओन}}
|[[सिएरा लिओन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिएरा लिओन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिएरा लिओन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|सिंगापूर}}
|[[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[सिंगापूर महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९७४|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|स्लोव्हेनिया}}
|[[स्लोव्हेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[स्लोव्हेनियन क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००५
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|दक्षिण कोरिया}}
|[[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण कोरिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००१
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|-
|{{country|स्पेन}}
|[[स्पेन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्पेन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट स्पेन]]
|१९९२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|सुरिनाम}}
|[[सुरीनाम राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[सुरीनाम क्रिकेट बोर्ड]]
|२००२
|{{date|२०११|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|स्वीडन}}
|[[स्वीडन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[स्वीडन महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[स्वीडिश क्रिकेट फेडरेशन]]
|१९९७
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|स्वित्झर्लंड}}
|[[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट स्वित्झर्लंड]]
|१९८५{{efn|स्वित्झर्लंडला १९८५ मध्ये प्रवेश देण्यात आला होता,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|title=ICC expel Switzerland|publisher=Cricket Switzerland|date=2012|access-date=22 July 2020|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722114058/https://www.cricketswitzerland.ch/news/2012/2012-icc-expel-switzerland/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketcountry.com/articles/when-switzerland-became-first-country-to-have-icc-affiliate-status-revoked-149260|title=When Switzerland became the first country to have its ICC affiliate status revoked|publisher=Cricket Country|date=26 June 2016|access-date=22 July 2020}}&lt;/ref&gt; परंतु जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा प्रवेश मिळण्यापूर्वी २०१२ मध्ये त्यांना बाहेर काढण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICC-July21&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2190752 |title=Get to know the ICC's three newest Members |work=International Cricket Council |access-date=18 July 2021}}&lt;/ref&gt;}}
|२०२१
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|ताजिकिस्तान}}
|[[ताजिकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ताजिकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[ताजिकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन]]
|नाही
|{{date|२०२१|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|टांझानिया}}
|[[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[टांझानिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|२००१|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|थायलंड}}
|[[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]]
|१९९५
|{{date|२००५|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|तुर्की}}
|[[तुर्की राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[तुर्की महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[क्रिकेट तुर्की]]
|२००८
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
|{{country|टर्क्स आणि कैकास द्वीपसमूह}}
|[[तुर्क आणि कैकोस बेटांचा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[तुर्क आणि कैकोस क्रिकेट असोसिएशन]]
|२००२
|{{date|२०१७|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|युगांडा}}
|[[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युगांडा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युगांडा राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[युगांडा क्रिकेट असोसिएशन]]
|नाही
|{{date|१९९८|format=dmy}}
|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
|{{country|संयुक्त अरब अमिराती}}
|[[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]]
|१९८९
|{{date|१९९०|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|युनायटेड स्टेट्स}}
|[[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[युनायटेड स्टेट्स महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • [[युनायटेड स्टेट्स राष्ट्रीय अंडर-१९ क्रिकेट संघ|अंडर-१९]]
|[[यूएसए क्रिकेट]]
|नाही
|{{date|१९६५|format=dmy}}{{Efn|[[युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका क्रिकेट असोसिएशन]]च्या गव्हर्नन्स अंतर्गत १९६५ मध्ये यूएसएला सहयोगी सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला, ज्याची सप्टेंबर २०१७ मध्ये हकालपट्टी करण्यात आली. यूएसए क्रिकेटचा प्रवेश जानेवारी २०१९ मध्ये झाला.}}
{{date|२०१९|format=dmy}}
|[[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
|{{country|उझबेकिस्तान}}
|[[उझबेकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;महिला&lt;/span&gt; • &lt;span style=&quot;color:#A0A0A0;&quot;&gt;अंडर-१९&lt;/span&gt;
|[[उझबेकिस्तान क्रिकेट महासंघ]]
|नाही
|{{date|२०२२|format=dmy}}
|[[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]]
|-
|{{country|व्हानुआतू}}
|[[वानुआतू राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वानुआतु महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|महिला]] • {{color|#A0A0A0|अंडर-१९}}
|[[वानुआटू क्रिकेट असोसिएशन]]
|१९९५
|{{date|२००९|format=dmy}}
|[[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक|पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]
|}

'''निलंबित सदस्य''' – आयसीसी मेमोरँडम आणि आर्टिकल ऑफ असोसिएशनमध्ये असे म्हणले आहे की &quot;कोणत्याही सदस्याचे सदस्यत्व निलंबित केले जाईल, जोपर्यंत संचालक मंडळाने त्याच्या पूर्ण विवेकबुद्धीने अन्यथा निर्णय घेतला नाही, आणि अशा निलंबनाच्या कालावधीसाठी, सदस्य म्हणून त्याच्या सर्व अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाईल (असोसिएशनच्या या लेखांमध्ये नमूद केलेले असो किंवा अन्यथा), अतिरिक्त आयसीसी महसूल वितरण प्राप्त करण्याचा अधिकार, आयसीसी द्वारे मंजूर केलेल्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार आणि मीटिंगमध्ये उपस्थित राहण्याचा आणि मतदान करण्याचा अधिकार यासह.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sudarshan |first=N. |date=2023-11-18 |title=What led ICC to suspend Sri Lanka Cricket? {{!}} Explained |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/what-led-icc-to-suspend-sri-lanka-cricket-explained/article67548636.ece |access-date=2024-01-30 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; सध्या आयसीसीचे कोणतेही निलंबित सदस्य नाहीत, सर्वात अलीकडील उदाहरण म्हणजे श्रीलंकेचे, ज्यांना त्यांच्या सरकारच्या नाव न सांगता १० नोव्हेंबर २०२३ ते २८ जानेवारी २०२४ पर्यंत निलंबित करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ICC |date=2024-01-28 |title=ICC lift Sri Lanka Cricket's ban with immediate effect |url=https://www.icc-cricket.com/ |access-date=2024-01-30 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!संघ
!नियमन
!पासून पूर्ण सदस्य
!पासून कसोटी स्थिती
!निलंबित
!कारण निलंबित
!प्रदेश
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>dn5sxbgmylhilnd4cq35z9q3c2kxd89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709088</id>
      <parentid>2709086</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सदस्य */</comment>
      <origin>2709088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91869" sha1="9zwdiyy3cel7xewsfgzh8mhkrrkevk4" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = ७५६.३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = २१३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{मुख्य|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
===प्रादेशिक संलग्नता===
[[File:International Cricket Council members by region.svg|thumb|alt=प्रदेशानुसार आयसीसी सदस्य|आयसीसीचे प्रदेश:
{{legend|#007effff|[[आशिया क्रिकेट समिती]] (एसीसी)}}
{{legend|#2bff00ff|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]] (एसीए)}}
{{legend|#66ccffff|[[आयसीसी युरोप]]}}
{{legend|#7b0041ff|[[आयसीसी अमेरिका]]}}
{{legend|#ffff00ff|[[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]]}}]]

आयसीसीच्या सदस्यांची संबंधित प्रादेशिक संस्थांद्वारे प्रशासित पाच प्रदेशांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे:&lt;ref name=&quot;Str&quot;&gt;{{cite report |url=https://saca.org.za/wp-content/uploads/2013/04/01-Structure-and-Contacts_2012_USB.pdf |title=ICC Structure |work=Cricket South Africa |date=१ एप्रिल २०१३ |access-date=१ जून २०२५}}&lt;/ref&gt;

* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आशिया क्रिकेट समिती]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]]
* [[आयसीसी युरोप]]

१९९७ मध्ये विलीन होऊन आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशनची स्थापना होण्यापूर्वी [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]] आणि [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]] या आफ्रिकेतील क्रिकेटचे व्यवस्थापन करत होत्या.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/1998/OCT/ACA_HISTORY_01OCT1998.html |first=Cois |last=du Plooy |title=History of the Africa Cricket Association |date=१ ऑक्टोबर १९९८ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ सप्टेंबर २०२२ |archive-date=२० जुलै २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720134830/https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/1998/OCT/ACA_HISTORY_01OCT1998.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[युरोप क्रिकेट समिती]] ही युनायटेड किंग्डम वगळता युरोपमधील क्रिकेटचे व्यवस्थापन करत होती. २००८ मध्ये तिची जागा आयसीसी युरोपने घेतली आणि नंतर २०१० मध्ये ती विसर्जित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/european-programme-for-2010-announced-616520 |title=European programme for 2010 announced |work=[[क्रिकइन्फो]] |author=Martin Williamson |date=२५ फेब्रुवारी २०१३ |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=६ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206130832/https://www.espncricinfo.com/story/european-programme-for-2010-announced-616520 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>9zwdiyy3cel7xewsfgzh8mhkrrkevk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709092</id>
      <parentid>2709088</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>/* सदस्य */</comment>
      <origin>2709092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103304" sha1="6pa0dojnaqwh7i2b5xr885peby2fyb4" xml:space="preserve">{{Infobox organisation
| image = ICC logo (2026).svg
| caption                  =
| abbreviation             = आयसीसी
| former_name              = {{ubl|
| इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९०९-१९६५)
| आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स
| (१९६५-१९८७)
}}
| formation                = {{Start date and age|1909|6|15|df=y}}
| founding_location        = [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| headquarters             = {{ubl|
| [[लंडन]], [[युनायटेड किंग्डम]]
| (१९०९-२००५)
| [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| (२००५-वर्तमान)
}}
| type                     = [[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची यादी|आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ]]
| num_members              = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|१११ सदस्य]]&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members |title=ICC Members |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=३१ ऑक्टोबर २०१७ |archive-date=६ सप्टेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906121413/https://www.icc-cricket.com/about/members |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| num_members_year         = २०२६
| language                 = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
| leader_title             = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]
| leader_name              = [[जय शाह]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jay Shah begins tenure as ICC Chair |url=https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |date=१ डिसेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ जून २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607044120/https://www.icc-cricket.com/news/jay-shah-begins-tenure-as-icc-chair |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2            = उपाध्यक्ष
| leader_name2             = इम्रान ख्वाजा
| leader_title3            = सीईओ
| leader_name3             = संजोग गुप्ता&lt;ref&gt;{{cite news |title=ICC announces Sanjog Gupta as new Chief Executive Officer |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |date=१ डिसेंबर २०२५ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |archive-date=७ जुलै २०२५ |access-date=८ जुलै २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707145033/https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-sanjog-gupta-as-new-chief-executive-officer |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title4            = महाव्यवस्थापक
| leader_name4             = [[वसीम खान]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |title=Wasim Khan appointed as ICC General Manager of Cricket |date=२२ नोव्हेंबर २०२२ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=७ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207052121/https://www.icc-cricket.com/news/wasim-khan-appointed-as-icc-general-manager-of-cricket |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| budget                   =
| budget_year              =
| revenue                  = ७५६.३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.exchange4media.com/media-others-news/india-centric-icc-revenue-cycle-reports-543-million-surplus-in-2025-154667.html |title=India-centric ICC revenue cycle reports $543 million surplus in 2025 |publisher=Exchange4Media |access-date=३० जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year             = २०२५
| disbursements            =
| expenses                 = २१३ दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]&lt;ref name=&quot;E4M2025&quot;/&gt;
| expenses_year            = २०२५
| awards                   = [[आयसीसी पुरस्कार]]
| website                  = {{URL|https://icc-cricket.com/index}}
}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार}}

'''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद''' ('''आयसीसी''') ही [[क्रिकेट]]ची जागतिक [[खेळांच्या प्रशासकीय संघटना|प्रशासकीय संस्था]] आहे.   ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रतिनिधींनी १९०९ मध्ये &quot;इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स&quot; म्हणून त्याची स्थापना केली. त्याचे १९६५ मध्ये ''आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स'' असे नामकरण करण्यात आले आणि १९८७ मध्ये त्याचे सध्याचे नाव स्वीकारले गेले. आयसीसी चे मुख्यालय [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे आहे.

आयसीसी मध्ये सध्या १०८ सदस्य राष्ट्रे आहेत: १२ [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] खेळणारे [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि ९६ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्य]].&lt;ref name=&quot;members&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/members|title=ICC Members|publisher=ICC|access-date=31 October 2017}}&lt;/ref&gt; आयसीसी क्रिकेटच्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा, विशेषतः [[क्रिकेट विश्वचषक]], [[टी-२० विश्वचषक]] आणि [[आयसीसी विश्व कसोटी चॅम्पियनशिप]] यांच्या संघटना आणि प्रशासनासाठी जबाबदार आहे. हे सर्व मंजूर [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमध्ये [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी यांची नियुक्ती करते. आयसीसी आचारसंहिता जारी करते, जे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी शिस्तीचे व्यावसायिक मानके सेट करते&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |title=International Cricket Council – ICC Events, ICC Cricket Rankings, Live Cricket Scores |publisher=Icc-cricket.com |access-date=8 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712131901/http://www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf |archive-date=12 July 2007  }}&lt;/ref&gt; आणि भ्रष्टाचार आणि [[मॅच फिक्सिंग]]विरुद्ध त्याच्या [[आयसीसी भ्रष्टाचार विरोधी आणि सुरक्षा युनिट|भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिटद्वारे]] कारवाईचे समन्वय साधते.

आयसीसी सदस्य देशांमधील द्विपक्षीय सामन्यांवर नियंत्रण ठेवत नाही (ज्यात जागतिक कसोटी चॅम्पियनशिप फायनलच्या बाहेरील सर्व [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]] समाविष्ट आहेत) आणि ते सदस्य देशांमधील देशांतर्गत क्रिकेटवरही नियंत्रण ठेवत नाही. [[क्रिकेटचे कायदे|खेळाचे कायदे]] आयसीसी बनवत नाही किंवा बदलत नाही, जे १७८८ पासून [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]च्या शासनाखाली राहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|title=Laws|website=www.lords.org|language=en|access-date=12 July 2018|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630062008/https://www.lords.org/mcc/laws-of-cricket/laws/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]] संचालक मंडळाचे प्रमुख असतात आणि २६ जून २०१४ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]चे माजी अध्यक्ष [[नारायणस्वामी श्रीनिवासन]] यांना परिषदेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून घोषित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Srinivasan elected as the new Chairman of ICC from July 2014 onwards|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=Jagran Prakashan|date=10 February 2014|access-date=18 August 2017|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०१४ मध्ये अध्यक्षपदाच्या स्थापनेनंतर आणि आयसीसीच्या घटनेत केलेल्या इतर बदलांनंतर आयसीसी अध्यक्षाची भूमिका मोठ्या प्रमाणात मानद स्थान बनली. असा दावा करण्यात आला आहे की २०१४ च्या बदलांमुळे इंग्लंड, भारत आणि ऑस्ट्रेलिया या 'बिग थ्री' राष्ट्रांना नियंत्रण देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;Kamal Quits&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=Mustafa Kamal quits as ICC president after World Cup snub|publisher=BBC Sport|date=1 April 2015|access-date=1 April 2015}}&lt;/ref&gt;  शेवटचे आयसीसी अध्यक्ष [[झहीर अब्बास]] होते,&lt;ref name=&quot;Abbas&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/pakistan/zaheer-abbas-appointed-icc-president-1.1540472 |title=Zaheer Abbas Appointed ICC President |work=[[गल्फ न्यूज]] |date=25 June 2015 |access-date=25 June 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांची नियुक्ती जून २०१५ मध्ये [[मुस्तफा कमाल (राजकारणी)|मुस्तफा कमाल]] यांनी एप्रिल २०१५ मध्ये राजीनामा दिल्यानंतर करण्यात आली होती. एप्रिल २०१६ मध्ये जेव्हा आयसीसी अध्यक्षपद रद्द करण्यात आले, ऑक्टोबर २०१५ मध्ये श्रीनिवासन यांची जागा घेणारे [[शशांक मनोहर]] हे आयसीसीचे पहिले स्वतंत्र निवडलेले अध्यक्ष बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Office Bearers|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/icc-office-bearers|access-date=2020-09-07|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
=== १९०९-१९६३ - इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

३० नोव्हेंबर १९०७ रोजी, दक्षिण आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनचे अध्यक्ष [[अबे बेली]] यांनी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]]चे (एमसीसी, इंग्लंड) सचिव, [[फ्रान्सिस लेसी]] यांना पत्र लिहिले. बेली यांनी 'इम्पीरियल क्रिकेट बोर्ड' स्थापन करण्याची सूचना केली. पत्रात त्यांनी सुचवले आहे की ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका या तिन्ही सदस्यांच्या द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांना नियंत्रित करणारे नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी बोर्ड जबाबदार असेल. बेलीला दक्षिण आफ्रिकेत सहभागी देशांमधील त्रिकोणी कसोटी मालिका आयोजित करायची होती. मात्र, ऑस्ट्रेलियाने ही ऑफर नाकारली. तरीही बेलीने आशा सोडली नाही. १९०९ मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना तीन सदस्यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळाली. सतत लॉबिंग आणि प्रयत्नांनंतर, बेलीला यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=10 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९०९ रोजी, [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचे]] प्रतिनिधी [[लॉर्ड्स]] येथे भेटले आणि ''इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स''ची स्थापना केली. महिनाभरानंतर तिन्ही सदस्यांची दुसरी बैठक झाली. राष्ट्रांमध्ये नियमांवर एकमत झाले आणि पहिली तिरंगी कसोटी मालिका १९१२ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

१९२६ मध्ये, [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारत]] पूर्ण सदस्य म्हणून निवडले गेले आणि कसोटी खेळणाऱ्या देशांची संख्या दुप्पट होऊन सहा झाली. १९४७ मध्ये [[पाकिस्तान]]च्या स्थापनेनंतर, पाच वर्षांनंतर १९५२ मध्ये त्याला  देण्यात आला, तो सातवा कसोटी खेळणारा देश बनला. मे १९६१ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेने राष्ट्रकुल सोडले आणि त्यामुळे सदस्यत्व गमावले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== १९६४-१९८८ – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ===

१९६४ मध्ये, आयसीसीने कसोटी न खेळणाऱ्या देशांचा समावेश करण्याचे मान्य केले. पुढील वर्षी, आयसीसीने त्याचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॉन्फरन्स ठेवले. [[यूएस]], [[सिलोन]] आणि [[फिजी]] यांना सहयोगी, सदस्यांचा एक नवीन वर्ग म्हणून प्रवेश देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1964-1988|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९६८ मध्ये, [[डेन्मार्क]], [[बरमुडा]], [[नेदरलँड]] आणि [[पूर्व आफ्रिका]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला, तर दक्षिण आफ्रिकेने अद्याप आयसीसी मध्ये पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला नव्हता.

१९६९ मध्ये आयसीसीच्या मूलभूत नियमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली.

१९७१ च्या बैठकीत विश्वचषक आयोजित करण्याची कल्पना मांडण्यात आली. १९७३ च्या बैठकीत, १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये विश्वचषक खेळवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. सहा कसोटी खेळणारे देश आणि [[पूर्व आफ्रिका]] आणि [[श्रीलंका]] यांना भाग घेण्यासाठी आमंत्रित केले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

या कालावधीत नवीन सदस्य वारंवार जोडले गेले:

१९७४ मध्ये, [[इस्रायल]] आणि [[सिंगापूर]] यांना सहयोगी म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

१९७६ मध्ये [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेला]] सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७७ मध्ये [[बांगलादेश]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला.

१९७८ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]ला सहयोगी म्हणून प्रवेश मिळाला. [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेने]] पुन्हा सामील होण्यासाठी अर्ज केला, परंतु त्यांचा अर्ज फेटाळण्यात आला.

१९८१ मध्ये, [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेला]] पूर्ण सदस्य म्हणून पदोन्नती देण्यात आली आणि त्यांनी १९८२ मध्ये त्यांची पहिली कसोटी खेळली.

१९८४ मध्ये, तृतीय श्रेणी सदस्यत्व (संलग्न) सुरू करण्यात आले. [[इटली]] हा असा पहिला सदस्य होता, त्यानंतर १९८५ मध्ये [[स्वित्झर्लंड]]चा क्रमांक लागतो. १९८७ मध्ये [[बहामास]] आणि [[फ्रान्स]], त्यानंतर १९८८ मध्ये [[नेपाळ]]ला प्रवेश देण्यात आला.

=== १९८९-आतापर्यंत – आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ===
जुलै १९८९ च्या बैठकीत, आयसीसी ने स्वतःचे नाव बदलून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद असे ठेवले आणि एमसीसी अध्यक्षाची आयसीसीचे अध्यक्ष होण्याची परंपरा आपोआप संपुष्टात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1989-present|title=International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|language=en|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;

१९९० मध्ये, [[यूएई]] सहयोगी म्हणून सामील झाले.

१९९१ मध्ये, आयसीसी इतिहासात प्रथमच, मीटिंग [[इंग्लंड]]पासून दूर, [[मेलबर्न]], ऑस्ट्रेलिया येथे आयोजित करण्यात आली होती. [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] संपल्यानंतर जुलैमध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेची]] आयसीसीचे पूर्ण सदस्य म्हणून पुन्हा निवड झाली.

१९९२ मध्ये, [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]ला नववा पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला. [[नामिबिया]] सहयोगी सदस्य म्हणून सामील झाले. [[ऑस्ट्रिया]], [[बेल्जियम]], [[ब्रुनेई]] आणि [[स्पेन]] हे सर्व सलग्न म्हणून सामील झाले.

१९९३ मध्ये, आयसीसीचे ''मुख्य कार्यकारी पद'' तयार करण्यात आले; ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट बोर्डाचे [[डेव्हिड रिचर्ड्स (क्रिकेट प्रशासक)|डेव्हिड रिचर्ड्स]] हे या पदावर नियुक्त झालेले पहिले व्यक्ती होते. जुलैमध्ये, बार्बाडोस येथील [[क्लाइड वॉलकॉट|सर क्लाइड वॉलकॉट]], पहिले गैर-ब्रिटिश अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. नवीन तंत्रज्ञानाच्या उदयामुळे व्हिडिओ प्लेबॅक सुविधांनी सुसज्ज असलेल्या [[तिसरा पंच (क्रिकेट)|थर्ड अंपायर]]ची ओळख झाली.

१९९५ पर्यंत, कसोटी सामन्यांमध्ये रन-आऊट आणि स्टंपिंगसाठी टीव्ही रिप्ले उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ज्यामध्ये तिसऱ्या पंचाने अनुक्रमे लाल आणि हिरव्या दिव्यासह सिग्नल आउट किंवा नॉट आउट करणे आवश्यक होते. पुढच्या वर्षी, चेंडू सीमा ओलांडला की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी कॅमेरे वापरण्यात आले.

१९९७ मध्ये झेल स्वच्छतेबाबतचे निर्णय थर्ड अंपायरकडे पाठवले जाऊ शकतात. या वर्षी [[डकवर्थ-लुईस पद्धत]], पावसाने प्रभावित झालेल्या एकदिवसीय सामन्यांमध्ये लक्ष्य समायोजित करण्याचा एक मार्ग देखील पाहिला.

२००० मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड|बांगलादेश]]ला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे दहावे पूर्ण सदस्य म्हणून प्रवेश देण्यात आला.

२००५ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद दुबई येथे नवीन मुख्यालयात स्थलांतरित झाली.

२०१७ मध्ये, [[द ओव्हल]] येथील आयसीसी पूर्ण परिषदेच्या बैठकीत एकमताने मतदान केल्यानंतर [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड|अफगाणिस्तान]] आणि [[क्रिकेट आयर्लंड|आयर्लंड]] यांना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अकरावे आणि बारावे पूर्ण सदस्य म्हणून स्वीकारण्यात आले. संलग्न सदस्यत्व देखील रद्द करण्यात आले, सर्व विद्यमान संलग्न सदस्य सहयोगी सदस्य बनले.

२०१८ मध्ये, सर्व महिला टी-२० सामने महिलांच्या [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जासाठी उंचावले गेले.

२०१९ मध्ये, पुरुषांचे सर्व टी-२० सामने [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाकडे नेण्यात आले.

जुलै २०२२ मध्ये, [[कंबोडिया]], [[आयव्हरी कोस्ट]], आणि [[उझबेकिस्तान]] यांना आयसीसीद्वारे सहयोगी सदस्य दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three new countries receive ICC Membership status |url=https://www.icc-cricket.com/news/2690683#:~:text=The%20ICC%20awarded%20three%20new,108%20countries%2C%20including%2096%20Associates. |access-date=27 July 2022 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Manoj |title=Cambodia, Uzbekistan and Cote D'Ivoire receive membership status from ICC |url=https://www.crictracker.com/cambodia-uzbekistan-and-cote-divoire-receive-membership-status-from-icc/ |access-date=27 July 2022 |work=CricTracker |date=27 July 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१२ जून २०२३ रोजी, ऑस्ट्रेलियाने भारताविरुद्ध आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप विजेतेपद जिंकल्यानंतर, ओव्हल येथे अंतिम सामन्यात २०९ धावांनी, ऑस्ट्रेलियाने सर्व प्रमुख आयसीसीट्रॉफी जिंकणारा पहिला संघ बनून इतिहास रचला.{{Citation needed|date=August 2023}}

== सदस्य ==
{{मुख्य|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी}}
===प्रादेशिक संलग्नता===
[[File:International Cricket Council members by region.svg|thumb|alt=प्रदेशानुसार आयसीसी सदस्य|आयसीसीचे प्रदेश:
{{legend|#007effff|[[आशिया क्रिकेट समिती]] (एसीसी)}}
{{legend|#2bff00ff|[[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]] (एसीए)}}
{{legend|#66ccffff|[[आयसीसी युरोप]]}}
{{legend|#7b0041ff|[[आयसीसी अमेरिका]]}}
{{legend|#ffff00ff|[[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]]}}]]

आयसीसीच्या सदस्यांची संबंधित प्रादेशिक संस्थांद्वारे प्रशासित पाच प्रदेशांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे:&lt;ref name=&quot;Str&quot;&gt;{{cite report |url=https://saca.org.za/wp-content/uploads/2013/04/01-Structure-and-Contacts_2012_USB.pdf |title=ICC Structure |work=Cricket South Africa |date=१ एप्रिल २०१३ |access-date=१ जून २०२५}}&lt;/ref&gt;

* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आशिया क्रिकेट समिती]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]]
* [[आयसीसी युरोप]]

१९९७ मध्ये विलीन होऊन आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशनची स्थापना होण्यापूर्वी [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]] आणि [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]] या आफ्रिकेतील क्रिकेटचे व्यवस्थापन करत होत्या.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/1998/OCT/ACA_HISTORY_01OCT1998.html |first=Cois |last=du Plooy |title=History of the Africa Cricket Association |date=१ ऑक्टोबर १९९८ |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ सप्टेंबर २०२२ |archive-date=२० जुलै २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720134830/https://i.imgci.com/link_to_database/ARCHIVE/CRICKET_NEWS/1998/OCT/ACA_HISTORY_01OCT1998.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[युरोप क्रिकेट समिती]] ही युनायटेड किंग्डम वगळता युरोपमधील क्रिकेटचे व्यवस्थापन करत होती. २००८ मध्ये तिची जागा आयसीसी युरोपने घेतली आणि नंतर २०१० मध्ये ती विसर्जित करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/european-programme-for-2010-announced-616520 |title=European programme for 2010 announced |work=[[क्रिकइन्फो]] |author=Martin Williamson |date=२५ फेब्रुवारी २०१३ |access-date=१ जून २०२५ |archive-date=६ डिसेंबर २०२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206130832/https://www.espncricinfo.com/story/european-programme-for-2010-announced-616520 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्ण सदस्य ===
[[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|सदस्यत्वाच्या दर्जानुसार सध्याचे आयसीसी सदस्य:&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff0000|border=darkgray}} पूर्ण सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff6600|border=darkgray}} [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]] दर्जा असलेले सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#ff9900|border=darkgray}} सहयोगी सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#333333|border=darkgray}} माजी किंवा निलंबित सदस्य&lt;br /&gt;
{{Color box|#cccccc|border=darkgray}} सदस्य नसलेले]]

पूर्ण सदस्यांमध्ये आयसीसीमध्ये पूर्ण मतदान हक्क असलेल्या आणि अधिकृत कसोटी सामने खेळणाऱ्या संघांच्या १२ प्रशासकीय संस्थांचा समावेश होतो.&lt;ref name=&quot;Members&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:90%;&quot;
! क्र.
! देश
! संघ
! प्रशासकीय संस्था
! पूर्ण सदस्यत्वापासून
! कसोटी दर्जापासून
! प्रदेश
|-
| १
| {{flag|इंग्लंड}}
| [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[इंग्लंड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[इंग्लंड १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]
| १५ जून १९०९
| १५ मार्च १८७७
| [[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
| २
| {{flag|ऑस्ट्रेलिया}}
| [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[ऑस्ट्रेलिया १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[ऑस्ट्रेलिया १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
| १५ जून १९०९
| १५ मार्च १८७७
| [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत|पूर्व आशिया-प्रशांत]]
|-
| ३
| {{flag|दक्षिण आफ्रिका}}
| [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]
| १५ जून १९०९
| १२ मार्च १८८९
| [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
| ४
| {{cr|WIN}}
| [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]
| ३१ मे १९२६
| २३ जून १९२८
| [[आयसीसी अमेरिका|अमेरिका]]
|-
| ५
| {{flag|न्यू झीलंड}}
| [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[न्यू झीलंड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[न्यू झीलंड १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]
| ३१ मे १९२६
| १० जानेवारी १९३०
| [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत|पूर्व आशिया-प्रशांत]]
|-
| ६
| {{flag|भारत}}
| [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[भारत १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[भारत १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]
| ३१ मे १९२६
| २५ जून १९३२
| [[आशिया क्रिकेट समिती|आशिया]]
|-
| ७
| {{flag|पाकिस्तान}}
| [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[पाकिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[पाकिस्तान १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
| २८ जुलै १९५२
| १६ ऑक्टोबर १९५२
| [[आशिया क्रिकेट समिती|आशिया]]
|-
| ८
| {{flag|श्रीलंका}}
| [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[श्रीलंका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[श्रीलंका १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[श्रीलंका क्रिकेट]]
| २१ जुलै १९८१
| २१ जुलै १९८१
| [[आशिया क्रिकेट समिती|आशिया]]
|-
| ९
| {{flag|झिम्बाब्वे}}
| [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[झिम्बाब्वे १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]]
| ६ जुलै १९९२
| १८ ऑक्टोबर १९९२
| [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]]
|-
| १०
| {{flag|बांगलादेश}}
| [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[बांगलादेश १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[बांगलादेश १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]
| २६ जून २०००
| १० नोव्हेंबर २०००
| [[आशिया क्रिकेट समिती|आशिया]]
|-
| ११
| {{flag|आयर्लंड}}
| [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[आयर्लंड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]] • [[आयर्लंड १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील महिला]]
| [[क्रिकेट आयर्लंड]]
| २२ जून २०१७
| ११ मे २०१८
| [[आयसीसी युरोप|युरोप]]
|-
| १२
| {{flag|अफगाणिस्तान|२०१३}}
| [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पुरुष]] • [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|महिला]] • [[अफगाणिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|१९ वर्षांखालील पुरुष]]
| [[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]
| २२ जून २०१७
| १४ जून २०१८
| [[आशिया क्रिकेट समिती|आशिया]]
|}

==स्थान==
[[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] मधील आयसीसी कार्यालय]]
त्याच्या निर्मितीपासून, आयसीसीचे [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] हे त्याचे घर होते आणि १९९३ मध्ये त्याचे कार्यालय मैदानाच्या नर्सरीच्या शेवटी असलेल्या &quot;क्लॉक टॉवर&quot; इमारतीत हलवले. एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या विश्वचषकाच्या हक्कांचे व्यावसायिक शोषण करून स्वतंत्रपणे चालवल्या जाणाऱ्या आयसीसीला सुरुवातीला निधी दिला गेला. सर्व सदस्य देशांचे युनायटेड किंगडमसोबत दुहेरी-कर करार नसल्यामुळे, आयसीसी डेव्हलपमेंट (इंटरनॅशनल) प्रा.लि, यूके बाहेर आयडीआय म्हणून ओळखले जाते. हे जानेवारी १९९४ मध्ये स्थापित केले गेले आणि मोनॅको येथे आधारित होते.

बाकी नव्वदच्या दशकात आयडीआयचा कारभार हा माफक कारभार होता. परंतु २००१ ते २००८ पर्यंतच्या सर्व आयसीसी इव्हेंट्सच्या अधिकारांच्या बंडलच्या वाटाघाटीमुळे, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि आयसीसी सदस्य देशांना उपलब्ध महसूल मोठ्या प्रमाणात वाढला. यामुळे मोनॅकोमध्ये आयडीआयद्वारे नियुक्त व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत वाढ झाली. लॉर्ड्सवर राहिलेल्या कौन्सिलच्या क्रिकेट प्रशासकांना मोनॅकोमधील त्यांच्या व्यावसायिक सहकाऱ्यांपासून वेगळे करण्यात आले याचाही तोटा झाला. परिषदेने त्यांच्या व्यावसायिक उत्पन्नाचे करापासून संरक्षण करताना त्यांचे सर्व कर्मचारी एकाच कार्यालयात एकत्र आणण्याचे मार्ग शोधण्याचा निर्णय घेतला.

लॉर्ड्स येथे राहण्याच्या पर्यायाची चौकशी करण्यात आली आणि स्पोर्ट इंग्लंडच्या माध्यमातून ब्रिटिश सरकारला विनंती करण्यात आली की, आयसीसीला त्यांचे सर्व कर्मचारी (व्यावसायिक बाबींवर काम करणाऱ्यांसह) लंडनमध्ये ठेवण्याची परवानगी द्यावी - परंतु त्याच्या व्यावसायिक उत्पन्नावर कॉर्पोरेशन कर यूकेला पैसे देण्यापासून विशेष सूट देण्यात यावी. ब्रिटिश सरकार एक उदाहरण तयार करण्यास तयार नव्हते आणि ही विनंती मान्य करणार नाही. परिणामी, आयसीसीने इतर ठिकाणांची तपासणी केली आणि अखेरीस [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई]] शहरात स्थायिक झाले. ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंडमध्येही आयसीसी नोंदणीकृत आहे. ऑगस्ट २००५ मध्ये, आयसीसीने त्यांची कार्यालये दुबईला हलवली आणि त्यानंतर लॉर्ड्स आणि मोनॅको येथील कार्यालये बंद केली. आयसीसीच्या कार्यकारी मंडळाने बाजूने ११-१ मत दिल्यानंतर दुबईला हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=BBC News | title=Cricket chiefs move base to Dubai | date=7 March 2005}}&lt;/ref&gt;

आयसीसीच्या दुबईला जाण्याचा मुख्य चालक त्याच्या मुख्य कर्मचाऱ्यांना एकाच कर-कार्यक्षम ठिकाणी एकत्र आणण्याची इच्छा होती, तर दुय्यम कारण म्हणजे आयसीसीच्या जवळ कार्यालये हलवण्याची इच्छा. लॉर्ड्स हे तार्किक ठिकाण होते जेव्हा आयसीसीचे व्यवस्थापन मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब (एमसीसी) द्वारे केले जात होते (१९९३ पर्यंत अशी परिस्थिती होती). परंतु जागतिक क्रिकेटमध्ये भारत आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या सामर्थ्याने ब्रिटिश खाजगी सदस्यांच्या क्लबने (एमसीसी) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटवर सतत नियंत्रण ठेवणे अनाक्रोनिक आणि टिकाऊ बनवले आहे. १९९३ मध्ये झालेल्या बदलांचा आणि सुधारणांचा थेट परिणाम म्हणजे लॉर्ड्सपासून अधिक तटस्थ ठिकाणी जाणे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20050422140355/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html|url-status=unfit|archive-date=22 April 2005|title= Cricket's home moves closer to the money|work=[[एशिया टाइम्स ऑनलाइन]]| date=23 April 2005|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

==उत्पन्नाची निर्मिती==
आयसीसी आयोजीत केलेल्या स्पर्धांमधून उत्पन्न मिळवते, प्रामुख्याने [[क्रिकेट विश्वचषक]], आणि त्या उत्पन्नातील बहुतांश भाग ते सदस्यांना वितरीत करते. २००७ आणि २०१५ दरम्यान वर्ल्ड कपचे प्रायोजकत्व आणि दूरचित्रवाणी अधिकार यूएस$१.६ अब्जाहून अधिक कमावले, जे आतापर्यंत आयसीसीचे मुख्य उत्पन्नाचे स्रोत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=ICC rights go to ESPN-Star|publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]]|date= 9 December 2006|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=ICC set to cash in on sponsorship rights |publisher=[[ईएसपीएन]] | work=[[क्रिकइन्फो]] |date= 18 January 2007|access-date=8 May 2011}}&lt;/ref&gt; ३१ डिसेंबर २००७ पर्यंतच्या नऊ महिन्यांच्या लेखा कालावधीत आयसीसीचे परिचालन उत्पन्न $१२.६६ दशलक्ष होते, मुख्यत्वे सदस्य सदस्यता आणि प्रायोजकत्वातून. याउलट, इव्हेंटचे उत्पन्न यूएस$२८५.८७ दशलक्ष होते, ज्यात २००७ विश्वचषकातील $२३९ दशलक्ष समाविष्ट होते. या कालावधीत $६.६९५ दशलक्ष गुंतवणुकीचे उत्पन्न देखील होते. २०२२ मध्ये आयसीसीने निव्वळ उत्पन्न म्हणून यूएस$२०८,३७५,००० उत्पन्न केले.&lt;ref&gt;[https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf THE INTERNATIONAL CRICKET COUNCIL LIMITED AND ITS SUBSIDIARIES, CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230517210125/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2023/05/10/87728b20-b1ea-469d-871b-f42d5bfee10f/ICC-Consolidated-Financial-Statements-2022.pdf |date=2023-05-17 }} 31 December 2022&lt;/ref&gt;

आयसीसीकडे द्विपक्षीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांमधून ([[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामने]], [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] आणि [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]]) कोणतेही उत्पन्न नाही, जे बहुतेक आंतरराष्ट्रीय खेळाचे वेळापत्रक बनवतात, कारण ते त्याच्या सदस्यांच्या मालकीचे आणि चालवतात. विश्वचषकातील कमाई वाढवण्यासाठी त्याने इतर नवीन कार्यक्रम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळलेल्या [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] आणि [[आयसीसी सुपर सीरिज]]चा समावेश आहे. मात्र, या स्पर्धांना आयसीसीच्या अपेक्षेप्रमाणे यश मिळालेले नाही. सुपर सिरीजला मोठ्या प्रमाणावर अपयश म्हणून पाहिले गेले आणि त्याची पुनरावृत्ती होण्याची अपेक्षा नाही आणि भारताने २००६ मध्ये चॅम्पियन्स ट्रॉफी रद्द करण्याची मागणी केली.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=Melbourne | work=[[The Age]] | title=Biggest player in the game flexes muscle | date=7 January 2006}}&lt;/ref&gt; चॅम्पियन्स ट्रॉफी २००४ इव्हेंटचा उल्लेख विस्डेन २००५ मध्ये संपादकाने &quot;टूर्नामेंटचा टर्की&quot; आणि &quot;फियास्को&quot; म्हणून केला होता;  २००६ च्या कार्यक्रमाला नवीन स्वरूपामुळे मोठे यश म्हणून पाहिले जात असले तरी.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=ICC President thanks India for &quot;outstanding&quot; ICC Champions Trophy | author=Murgatroyd, Brian / ICC|publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 6 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=When the cricket did all the talking |publisher=ESPN | work=Cricinfo |date= 7 November 2006|access-date=18 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७ मध्ये]] पहिल्यांदा खेळला गेलेला [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] यशस्वी ठरला. आयसीसीची सध्याची योजना दरवर्षी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करणे आहे, ज्यामध्ये सम संख्येच्या वर्षांत खेळला जाणारा ट्वेंटी-२० विश्वचषक, [[उन्हाळी ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांच्या]] आदल्या वर्षी होणारा विश्वचषक आणि सायकलच्या उर्वरित वर्षात आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आयोजित केली जाईल. हे चक्र [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] मध्ये सुरू झाले, [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] स्पर्धेच्या एका वर्षानंतर.

== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ==

=== आयसीसी इव्हेंट्स ===
आयसीसी पुरुष, महिला आणि अंडर-१९ राष्ट्रीय संघांसाठी विविध आंतरराष्ट्रीय '''''[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]''''', '''''[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]]''''' आणि '''''[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२०]]''''' क्रिकेट स्पर्धांचे आयोजन करते. तपशील खालील तक्त्यामध्ये सादर केले आहेत: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्पर्धा
!नवीनतम आवृत्ती
!स्वरूप
!चॅम्पियन्स
!पुढील आवृत्ती
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''पुरुष'''
|-
|[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
|[[२०२१-२०२३ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२१-२३]] {{Flagicon|England}}
|[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५]] {{Flagicon|England}}
|-
|[[क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|India}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Australia}}
|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] {{Flagicon|South Africa}} {{Flagicon|Zimbabwe}} {{Flagicon|Namibia}}
|-
|[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]] {{Flagicon|England}} {{Flagicon|Wales}}
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|[[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२५]] {{Flagicon|Pakistan}}
|-
|[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|West Indies}} {{Flagicon|United States}}
|[[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr|India}}
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|India}} {{Flagicon|Sri Lanka}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''महिला'''
|-
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] {{Flagicon|NZ}}
|[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.वनडे]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|IND}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw|Australia}}
|[[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|BAN}}
|-
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
|[[आयसीसी महिला टी-२० चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२७]] {{Flagicon|SL}}
|टीबीडी
|२०३१
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''अंडर-१९'''
|-
|[[अंडर-१९ पुरुष क्रिकेट विश्वचषक|आयसीसी पुरुष अंडर-१९ विश्वचषक]]
|[[२०२४ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Cr19|Australia}}
|[[२०२६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] {{Flagicon|ZIM}} {{Flagicon|NAM}}
|-
|[[अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|आयसीसी महिला अंडर-१९ टी-२० विश्वचषक]]
|[[२०२३ आयसीसी अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक संघ|२०२३]] {{Flagicon|SA}}
|[[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|टी-२०]]
|style=&quot;background:#ddeeff&quot;|{{Crw19|India}}
|[[२०२५ अंडर-१९ महिला टी-२० विश्वचषक|२०२५]] {{Flagicon|MAS}} {{Flagicon|THA}}
|}

याव्यतिरिक्त, आयसीसी [[कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] यांच्या संयुक्त विद्यमाने अनुक्रमे [[राष्ट्रकुल खेळ#राष्ट्रकुल खेळांची यादी|राष्ट्रकुल स्पर्धेत महिलांसाठी ट्वेंटी-२० क्रिकेट स्पर्धा]] आणि [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट]] (दोन्हींसाठी) देखील आयोजित करते.
=== पात्रता ===
आयसीसी विविध आंतरराष्ट्रीय मुख्य स्पर्धांसाठी पात्रता स्पर्धा आयोजित करते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!स्वरूप
!वनडे
!टी२०आ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |पुरुष
|[[आयसीसी विश्वचषक पात्रता|आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]

| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पात्रता|प्रादेशिक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] ''&lt;small&gt;(आता निकामी)&lt;/small&gt;''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |महिला
|[[महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता]]
|-
|[[आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]
|}

[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक]]पासून, यापुढे जागतिक पात्रता स्पर्धा होणार नाही आणि संघ त्यांच्या मागील [[आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक|टी-२० विश्वचषक]] आणि प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेतील कामगिरीच्या आधारावर थेट पात्र ठरतील.

=== लीग ===
आयसीसी सहयोगी संघांसाठी विश्वचषक पात्रता लीग आयोजित करते. पदोन्नती आणि निर्वासन असलेली द्वि-स्तरीय लीग प्रणाली जिथे सर्वोत्तम कामगिरी करणारे संघ [[आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] फेरीसाठी पात्र ठरतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!स्तर 
!लीग
!संघ
!वर्तमान आवृत्ती
|-
|१
|[[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]]
|८
|[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|२०२४-२०२६]]  
|-
|२
|[[आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग]]
|१२
|[[२०२३-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२३-२०२६]]
|}
याव्यतिरिक्त, दोन प्लेऑफ स्पर्धा आहेत जे विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेचा भाग आहेत आणि मूलत: वर नमूद केलेल्या लीगशी जोडलेले आहेत.

* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्लेऑफ]]
* [[२०२४ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्ले-ऑफ|आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग प्लेऑफ]]

== नियम आणि नियमन ==
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळण्याच्या परिस्थिती, गोलंदाजी पुनरावलोकने आणि इतर आयसीसी नियमांचे निरीक्षण करते. आयसीसी कडे क्रिकेटच्या कायद्यांचा कॉपीराइट नाही: फक्त [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] [[क्रिकेटचे कायदे|कायदे]] बदलू शकतात, जरी हे सहसा खेळाच्या जागतिक प्रशासकीय मंडळाशी सल्लामसलत करून केले जाते.{{Citation needed|date=September 2021}} आयसीसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटसाठी खेळण्याच्या परिस्थितीचा एक संच राखते ज्यात कायद्यांमध्ये किरकोळ सुधारणा केल्या जातात. त्यांच्याकडे एक &quot;आचारसंहिता&quot; देखील आहे ज्याचे आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील संघ आणि खेळाडूंनी पालन करणे आवश्यक आहे. या संहितेचे उल्लंघन झाल्यास आयसीसी प्रतिबंध लागू करू शकते, सामान्यतः दंड. २००८ मध्ये आयसीसीने खेळाडूंवर १९ दंड ठोठावले होते. आयसीसी ने खेळण्याच्या स्थितीतील बदलांची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICC announces changes to Playing Conditions |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3345813 |access-date=2023-07-04 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==पंच आणि सामनाधिकारी==
आयसीसी आंतरराष्ट्रीय [[पंच (क्रिकेट)|पंच]] आणि सामनाधिकारी नियुक्त करते जे सर्व मंजूर कसोटी सामने, एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात काम करतात. आयसीसी पंचांचे तीन पॅनेल चालवते: [[आयसीसी पंचांचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]], [[पंच आणि सामनाधिकारी आंतरराष्ट्रीय पॅनेल|आंतरराष्ट्रीय पॅनेल]], [[आयसीसी असोसिएट्स आणि एफिलिएट्स अंपायर पॅनल|सहयोगी आणि संलग्न पॅनेल]].

मार्च २०१२ पर्यंत, एलिट पॅनेलमध्ये बारा पंचांचा समावेश होता. सिद्धांतानुसार, एलिट पॅनेलचे दोन पंच प्रत्येक कसोटी सामन्यात अंपायर करतात, तर एक एलिट पॅनेल अंपायर आंतरराष्ट्रीय पॅनेलच्या एका पंचासह एकदिवसीय सामन्यांमध्ये उभा असतो. सरावात, आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य अधूनमधून कसोटी सामन्यांमध्ये उभे राहतात, कारण ते कसोटी स्तरावर सामना करू शकतात की नाही आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये स्थान मिळावे की नाही हे पाहण्याची ही एक उत्तम चांगली संधी मानली जाते. एलिट पॅनेलचे सदस्य हे आयसीसीचे पूर्ण-वेळ कर्मचारी आहेत, जरी ते अजूनही, अगदी अधूनमधून, त्यांच्या राहत्या देशात [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] पंच करतात. एलिट अंपायर्ससाठी सरासरी वार्षिक कामकाजाचे वेळापत्रक ८-१० कसोटी सामने आणि १०-१५ एकदिवसीय, संभाव्य ऑन-फिल्ड वर्कलोड प्रति वर्ष ७५ दिवस, तसेच प्रवास आणि तयारीचा वेळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Match officials|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 October 2013}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय पॅनेल हे दहा कसोटी खेळणाऱ्या क्रिकेट बोर्डांपैकी प्रत्येकी नामनिर्देशित अधिकाऱ्यांचे बनलेले आहे. पॅनेलचे सदस्य त्यांच्या मायदेशातील एकदिवसीय सामन्यांमध्ये काम करतात आणि एलिट पॅनेलला क्रिकेट कॅलेंडरमधील सर्वोच्च वेळेत मदत करतात जेव्हा त्यांना परदेशी वनडे आणि कसोटी सामन्यांसाठी नियुक्त केले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय पॅनेलचे सदस्य परदेशातील अंपायरिंग असाइनमेंट जसे की आयसीसी अंडर १९ क्रिकेट विश्वचषक त्यांच्या परदेशातील परिस्थितीबद्दलचे ज्ञान आणि समज सुधारण्यासाठी आणि त्यांना एलिट पॅनेलमध्ये संभाव्य पदोन्नतीसाठी तयार करण्यात मदत करण्यासाठी देखील करतात. यातील काही पंच क्रिकेट विश्वचषकातही काम करतात. प्रत्येक कसोटी क्रिकेट बोर्ड एका &quot;थर्ड अंपायर&quot; ची नियुक्ती करते ज्याला काही ठराविक ऑन-फिल्ड निर्णयांचे त्वरित दूरचित्रवाणी रिप्लेद्वारे पुनरावलोकन करण्यासाठी बोलावले जाऊ शकते. सर्व तिसरे पंच हे त्यांच्या स्वतःच्या देशात प्रथम श्रेणीचे पंच आहेत, आणि या भूमिकेला आंतरराष्ट्रीय पॅनेल आणि नंतर एलिट पॅनेलमध्ये एक पाऊल म्हणून पाहिले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Emirates International Panel of ICC Umpires|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

जून २००६ मध्ये आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न आंतरराष्ट्रीय पंच पॅनेलची स्थापना करण्यात आली. २००५ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या आयसीसी असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर्स पॅनेलला मागे टाकले आणि पाच आयसीसी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम प्रादेशिक पंच पॅनेलमधून प्रत्येक निवडीसह, नॉन-टेस्ट न खेळणाऱ्या सदस्यांमधील पंचांसाठी शिखर म्हणून काम करते.

असोसिएट आणि एफिलिएट इंटरनॅशनल अंपायर पॅनलचे सदस्य आयसीसी असोसिएट सदस्य, आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप सामने आणि इतर सहयोगी आणि संलग्न स्पर्धांचा समावेश असलेल्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी नियुक्तीसाठी पात्र आहेत. आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषकासह इतर आयसीसी स्पर्धांसाठीही उच्च कामगिरी करणाऱ्या पंचांचा विचार केला जाऊ शकतो आणि त्यांना आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी आणि आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले जाऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Associate and Affiliate International Umpires Panel|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=www.icc-cricket.com|access-date=18 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 June 2016}}&lt;/ref&gt;

एक [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल]] देखील आहे जे सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय सामन्यांमध्ये आयसीसीचे स्वतंत्र प्रतिनिधी म्हणून काम करतात. जानेवारी २००९ पर्यंत, त्याचे ६ सदस्य होते, ते सर्व अत्यंत अनुभवी माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू होते. पंचांना खेळाडू किंवा अधिकाऱ्यांची तक्रार करण्याचा अधिकार नसतो (जे पंचांना करावे लागते), परंतु ते आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार सुनावणी घेण्यास आणि सामन्यांमध्ये आवश्यकतेनुसार दंड आकारण्यासाठी, अधिकृत फटकारण्यापर्यंत जबाबदार असतात. निर्णयांवर अपील केले जाऊ शकते, परंतु बहुतेक प्रकरणांमध्ये मूळ निर्णय कायम ठेवला जातो.

बीसीसीआयच्या विरोधामुळे पंचांच्या निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीच्या सार्वत्रिक वापरावर - जून २०१२ पर्यंत - क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये एकमत साधण्यात परिषद अपयशी ठरली. खेळणाऱ्या देशांच्या परस्पर कराराच्या अधीन राहून ते लागू केले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= No decision yet on universal application of DRS|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=27 June 2012}}&lt;/ref&gt; जुलै २०१२ मध्ये, आयसीसीने डीआरएस तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबतची शंका दूर करण्यासाठी बीसीसीआयला संगणक दृष्टी आणि तंत्रज्ञानातील तज्ञ एड रोस्टेन यांनी केलेले बॉल ट्रॅकिंग संशोधन दाखवण्यासाठी एक शिष्टमंडळ पाठवण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system| url-status= dead| archive-date= 26 January 2013| title= Research on DRS to be shown to BCCI| date= 10 July 2012 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland and Afghanistan ICC newest full members amid wide-ranging governance reform|url=https://www.icc-cricket.com/news/422449|website=icc-cricket.com|publisher=ICC|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==प्रादेशिक संस्था==
या प्रादेशिक संस्था क्रिकेट खेळाचे आयोजन, प्रचार आणि विकास करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात:
* [[आशियाई क्रिकेट परिषद]]
* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आयसीसी युरोप]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-पॅसिफिक]]

आयसीसी प्रादेशिक संस्था जे आशिया आणि आफ्रिकेच्या प्रादेशिक संस्थांमध्ये समाविष्ट नसलेल्या प्रदेशांची काळजी घेतात:
* [[आयसीसी आशिया]]
* [[आयसीसी आफ्रिका]]

युरोपसाठी प्रादेशिक संस्था अस्थापित झाली ज्यानंतर आयसीसीने कामकाज हाती घेतले:
* [[युरोपियन क्रिकेट परिषद]]

आफ्रिकन क्रिकेट असोसिएशनच्या निर्मितीनंतर आणखी दोन प्रादेशिक संस्थांची स्थापना करण्यात आली:
* [[पूर्व आणि मध्य आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]
* [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट परिषद]]

==क्रमवारी आणि पुरस्कार==
{{Main|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}

=== क्रमवारी ===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाच्या तिन्ही फॉरमॅटसाठी संघ क्रमवारी प्रकाशित करते आणि वेळोवेळी तेच अपडेट करते.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी]]
* [[आयसीसी पुरुषांची टी२०आ संघ क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२०आ संघ क्रमवारी]]
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेळाडूंची क्रमवारी ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंच्या अलीकडील कामगिरीवर आधारित रँकिंगची व्यापकपणे अनुसरण केलेली प्रणाली आहे.

'''पुरुष'''
* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी]]
'''महिला'''
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी]]

=== पुरस्कार ===
{{Main|आयसीसी पुरस्कार}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने मागील १२ महिन्यांतील सर्वोत्तम आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंना ओळखण्यासाठी आणि त्यांचा सन्मान करण्यासाठी '''आयसीसी पुरस्कारां'''ची स्थापना केली आहे. उद्घाटन आयसीसी पुरस्कार सोहळा ७ सप्टेंबर २००४ रोजी लंडनमध्ये आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2004-06-29|title=World's best players and teams to be honoured at cricket's 'Oscars'|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/23129979/world-best-players-teams-honoured-cricket-oscars|access-date=2021-06-03|website=ESPN.com|language=en}}&lt;/ref&gt; २०२० मध्ये, आयसीसीने मागील १० वर्षांतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी आणि कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी '''[[दशकातील आयसीसी पुरस्कार]]''' या एका खास कार्यक्रमाची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC Awards of the Decade announced|url=https://www.icc-cricket.com/news/1908769|access-date=2021-06-03|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा==
आयसीसीला देखील अव्वल क्रिकेटपटूंचा समावेश असलेल्या ड्रग्ज आणि लाचखोरी प्रकरणांचा सामना करावा लागला आहे. कायदेशीर आणि बेकायदेशीर बुकमेकिंग मार्केटशी संबंधित क्रिकेटपटूंच्या भ्रष्टाचाराच्या घोटाळ्यांनंतर, आयसीसीने २००० मध्ये लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन पोलिसांचे निवृत्त आयुक्त, लॉर्ड कांडन यांच्या नेतृत्वाखाली भ्रष्टाचारविरोधी आणि सुरक्षा युनिट (एसीएसयू) स्थापन केले. दक्षिण आफ्रिकेचा माजी कर्णधार हान्सी क्रोन्ये यांनी ज्या भ्रष्टाचाराची तक्रार नोंदवली आहे त्यामध्ये एक भारतीय सट्टेबाजाकडून कमी कामगिरी केल्याबद्दल किंवा ठराविक सामन्यांचे निकाल पूर्वनिर्धारित असल्याची खात्री करण्यासाठी भरीव रक्कम स्वीकारली होती. त्याचप्रमाणे, माजी भारतीय कर्णधार मोहम्मद अझरुद्दीन आणि अजय जडेजा यांची चौकशी करण्यात आली, मॅच फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि क्रिकेट खेळण्यावर (अनुक्रमे आजीवन आणि पाच वर्षांसाठी) बंदी घालण्यात आली. एसीएसयू क्रिकेटमधील भ्रष्टाचाराच्या कोणत्याही अहवालाचे परीक्षण आणि तपासणी करणे सुरू ठेवते आणि प्रोटोकॉल सादर केले गेले आहेत, जे उदाहरणार्थ ड्रेसिंग रूममध्ये मोबाईल टेलिफोन वापरण्यास मनाई करतात.

२००७ क्रिकेट विश्वचषकापूर्वी, आयसीसीचे मुख्य कार्यकारी माल्कम स्पीड यांनी कोणत्याही भ्रष्टाचाराविरुद्ध चेतावणी दिली आणि आयसीसी त्याविरुद्ध सतर्क आणि असहिष्णु असेल असे सांगितले.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=The Jamaica Star |title=Speed warns against corruption during World Cup |date=13 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 February 2009  }}&lt;/ref&gt;

२०१० च्या पाकिस्तानच्या इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान झालेल्या घोटाळ्यानंतर, ३ पाकिस्तानी खेळाडू, मोहम्मद अमीर, मोहम्मद आसिफ आणि सलमान बट स्पॉट-फिक्सिंगमध्ये दोषी आढळले आणि त्यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे, ७ वर्षे आणि १० वर्षांची बंदी घालण्यात आली. ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी, बटला ३० महिने, आसिफला एक वर्ष, अमीरला सहा महिने आणि लाच देणारा स्पोर्ट्स एजंट मजीदला दोन वर्षे आठ महिने तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Pakistan cricketers and agent jailed for betting scam|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|access-date=3 November 2011|newspaper=BBC News |date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=Pakistan spot-fixing players and agent sentenced to lengthy jail terms|date=3 November 2011|work=The Guardian |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Pakistan spot-fixing scandal: convictions of Salman Butt, Mohammad Asif and Mohammad Amir just one step on a long road |date=3 November 2011|work=The Daily Telegraph |location=UK|access-date=3 November 2011|last1=Kelso |first1=Paul }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=Cricketers jailed for match-fixing |date=3 November 2011|work=The Independent |location=UK|access-date=3 November 2011}}&lt;/ref&gt;

२०१९ मध्ये, अल जझीराने केलेल्या तपासणीत श्रीलंका, भारत, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये मॅच फिक्सिंग झाल्याचे उघड झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket match-fixers suspended amid calls for police probe|url=https://www.ajiunit.com/article/match-fixer-suspended/|access-date=2021-09-06|website=अल जझीरा Investigative Unit|language=en-US}}&lt;/ref&gt; या अहवालाच्या अनुषंगाने आयसीसीने चौकशी सुरू केली.

==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी==
{{main|आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}}

[[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]] (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] येथे आहे. जीसीएच्या सुविधांमध्ये प्रत्येकी १० टर्फ पिचसह दोन ओव्हल, आउटडोअर टर्फ आणि सिंथेटिक सराव सुविधा, हॉक आय तंत्रज्ञानासह इनडोअर सराव सुविधा आणि क्रिकेट-विशिष्ट व्यायामशाळा यांचा समावेश आहे. रॉड मार्श यांची अकादमीचे कोचिंग संचालक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे.  उद्घाटन, मूलतः २००८ साठी नियोजित, २०१० मध्ये झाले.

==आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम==
{{main|आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड प्रोग्राम}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आयसीसी क्रिकेट वर्ल्ड नावाचा एक साप्ताहिक कार्यक्रम दूरचित्रवाणीवर प्रसारित करते. स्पोर्ट्सब्रँडने त्याची निर्मिती केली आहे.

हा एक साप्ताहिक ३० मिनिटांचा कार्यक्रम आहे जो क्रिकेटच्या ताज्या बातम्या, सर्व कसोटी आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह अलीकडील क्रिकेट क्रिया, तसेच मैदानाबाहेरील वैशिष्ट्ये आणि मुलाखती प्रदान करतो.

==टीका==
२०१५ मध्ये, सॅम कॉलिन्स आणि जॅरोड किम्बर यांनी आयसीसीच्या अंतर्गत संस्थेवर डेथ ऑफ ए जेंटलमन हा डॉक्युमेंटरी बनवला, त्यात म्हणले होते की श्रीमंत सदस्य देश (विशेषतः भारत, इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया) आयसीसीला &quot;गुंडगिरी&quot; करत आहेत आणि संस्थेला व इतर सदस्यांना हानी पोहोचवत आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Miller |first=Andrew |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/story/975353.html|title=Cricket documentary ''Death of a Gentleman'' scoops prestigious Sports Journalists Association award|date=22 February 2016|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=21 September 2020}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा==
{{Portal|क्रिकेट}}
* [[क्रिकेट अधिकाऱ्यांची संघटना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी]]
* [[फेडरेशन ऑफ इंटरनॅशनल क्रिकेटर्स असोसिएशन]]
* [[क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय रचना]]
* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या अध्यक्षांची यादी]] &lt;small&gt;(२०१४ पासून पद विसर्जित)&lt;/small&gt;

==संदर्भ==
{{notelist}}
{{reflist}}

==बाह्य दुवे==
*[https://kaplonathletic.com/content/19/introducing-crictos-your-gateway-iconic-cricket-moments-icc फॅनक्रेझसह आयसीसी क्रिक्टोस लाँच]
* {{Official website|https://www.icc-cricket.com/}}

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघ}}
{{प्राधिकरण नियंत्रण}}
{{पोर्टल बार|क्रिकेट|खेळ}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद| ]]
[[वर्ग:क्रिकेट प्रशासन|*]]
[[वर्ग:दुबई स्थित संस्था]]
[[वर्ग:१९०९ मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संस्था]]
[[वर्ग:आयओसी मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची संघटना]]</text>
      <sha1>6pa0dojnaqwh7i2b5xr885peby2fyb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फॉर्म्युला वन चालक यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211905</id>
    <revision>
      <id>2709165</id>
      <parentid>2584136</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* चित्रदालन */</comment>
      <origin>2709165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274884" sha1="ojmpfh72erqhq5028fi03x1iokn7a69" xml:space="preserve">{{फॉर्म्युला वन}}
[[फॉर्म्युला वन]], अथवा '''एफ.१''' म्हणुन संबोधित करण्यात येणारी ही एक उच्चस्तरीय मोटार स्पर्धा आहे, जी [[आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ]] ([[एफ.आय.ए]]) या संस्थे मार्फत चालवण्यात येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.fia.com/en-GB/the-fia/about-fia/Pages/AboutFIA.aspx |title=एफ.आय.ए बद्द्ल माहिती. |प्रकाशक=[[आंतरराष्ट्रीय ऑटोमोबाइल महासंघ]] |दिनांक=३१ [[ऑक्टोबर]] २००८ |accessdate=2017-06-09 |archive-date=2012-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115160106/http://www.fia.com/en-GB/the-fia/about-fia/Pages/AboutFIA.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; '''फॉर्म्युला''' हा शब्द म्ह्णजे काही ठराविक नियम असलेला खेळ, जे सर्व खेळाडू, चालक व कारनिर्माते पालण करतात. कुठल्याही [[फॉर्म्युला वन]] हंगामात काही शर्यती घडवल्या जातात, ज्यांना '''ग्रांपी''' म्हणले जाते. ह्या ग्रांपी शर्यती सानुकूलित रस्त्यांवर चालवल्या जातात, ज्यांना '''सर्किट''' म्हणले जाते. चालकांना शर्यतीच्या निकालावरून गुण मिळतात, व जो चालक एखाद्या हंगामात सर्वात जास्त गुण जमवतो, तो त्या हंगामाचा [[चालक अजिंक्यपद यादी|अजिंक्यपदाचा]] मानकरी ठरतो. [[२०१७ मोनॅको ग्रांप्री]] शर्यतीचा समावेश केल्यावर, आज पर्यंत एकूण ९३२ शर्यती खेळवण्यात आल्या आहेत. [[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]] ही सर्वात पहिली [[फॉर्म्युला वन]] ग्रांपी शर्यत होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/8110859.stm|title=एक्लेस्टोनने पुष्टीकरण केले की ब्रिटिश ग्रांपी खेळली जाणार आहे.|प्रकाशक=[[बि.बि.सी स्पोर्ट]]|दिनांक=२० [[जून]] २००९}}&lt;/ref&gt;

==चित्रदालन==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Michael Schumacher-I'm the man (cropped).jpg|[[मिखाएल शुमाखर]]ने ७ वेळा फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिकले आहे, त्यात ५ वेळा फेरारी सोबत जिंकले.
File:Lewis Hamilton 2016 Malaysia 2.jpg|[[लुइस हॅमिल्टन]] सहा वेळा अजिंक्य ठरला. यातील ५ विजेतेपद मर्सेडीझ-बेंझ तर एक मॅकलारेन बरोबर होते.
File:Juan Manuel Fangio (circa 1952).jpg|[[हुआन मॅन्युएल फंजिओ]]ने १९५०-१९५९ मध्ये, ५ वेळा फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिकले आहे. त्याने ५१ पैकी २४ शर्यती जिंकल्या आहेत.
File:Alain_Prost_2009_MEDEF_cropped.jpg|[[एलेन प्रोस्ट]]ने १९८५-१९९३ मध्ये, ४ वेळा फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिकले आहे.
File:Sebastian Vettel 2010 Japan.jpg|[[सेबास्टियान फेटेल]], ने [[२०१० फॉर्म्युला वन हंगाम|२०१०]], [[२०११ फॉर्म्युला वन हंगाम|२०११]], [[२०१२ फॉर्म्युला वन हंगाम|२०१२]] व [[२०१३ फॉर्म्युला वन हंगाम|२०१३]] फॉर्म्युला वन हंगामाचा विश्व अजिंक्यपदाच विजेता.
&lt;/gallery&gt;

==फॉर्म्युला वन चालक==
{| Class=&quot;wikitable&quot;
|+Key
!scope=col|Symbol
!scope=col|Meaning
|-
|style=&quot;background: #F2CEE0&quot;|~
|फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचे सद्य विजेता&lt;small&gt;&lt;br&gt;(चालकाने शेवटच्या शर्यतीत भाग घेतला, ([[२०१९ अबु धाबी ग्रांप्री]]) आणि फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिंकला आहे.)&lt;/small&gt;
|-
|style=&quot;background: #CEF2E0&quot;|*
|सध्या सक्रिय ड्रायव्हर्स&lt;small&gt;&lt;br&gt;(चालकाने शेवटच्या शर्यतीत भाग घेतला, ([[२०१९ अबु धाबी ग्रांप्री]]) आणि फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिंकला नाही.)&lt;/small&gt;
|-
|style=&quot;background: #F2E0CE&quot;|^
|माजी फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाचे विजेते&lt;small&gt;&lt;br&gt;(चालकाने फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपद जिंकला आहे, पण शेवटच्या शर्यतीत भाग नाही घेतला.)&lt;/small&gt;
|}

{{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}}. पर्यंत अद्ययावत आहे. ज्या चालकांनी फक्त शुक्रवारी सरावात भाग घेतला होता आणि ज्यांना प्रत्यक्षात शर्यतीसाठी प्रवेश मिळाला नाही, त्यांचा समावेश नाही.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!scope=col|चालक 
!scope=col|देश
!scope=col|एकूण हंगाम
!scope=col|एकूण अजिंक्यपद
!scope=col|भाग घेतले
!scope=col|एकूण सुरुवाती
!scope=col|पोल पोझिशन
!scope=col|जिंकले
!scope=col|पोडीयम
!scope=col|जलद फेरी
!scope=col|गुंण{{refn|group=टीप|name=Points|फॉर्म्युला वन अजिंक्यपदाच्या शर्यतीत, चालकांना देण्यात येणाऱ्या एकूण गुणांच्या नियमांमध्ये बरेच बदल होत राहीले. तसेच {{एफ.१|१९९०}} पर्यंत, चालकांनी मिळवलेले गुण त्यांच्या अजिंक्यपदाच्या गुणात जोडले जात नसत.&lt;ref name=PointsHistory&gt;{{cite web|last=Diepraam|first=Mattijs|title=वर्ल्ड चॅम्पियनशिप पॉइंट्स सिस्टीम्स|url=http://8w.forix.com/6thgear/points.html|work=8W|दिनांक=१८ जानेवारी २०१९|access-date=१८ नोव्हेंबर २०२०|archive-date=२४ सप्टेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032459/http://8w.forix.com/6thgear/points.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
&lt;ref name=&quot;indy&quot;&gt;[[इंडियानापोलिस ५००]] शर्यतीत भाग घेतला. [[१९५० फॉर्म्युला वन हंगाम|१९५०]] ते [[१९६० फॉर्म्युला वन हंगाम|१९६०]] फॉर्म्युला वन हंगामामेध्ये इंडियानापोलिस ५०० शर्यतीचे गुणांचा समावेश फॉर्म्युला वन गुणतालीकेत केला गेला होता.&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्लो अबॅट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज अबेकासीस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केनी एचनसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८५}}
|०
|१०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एंड्रिया डी अ‍ॅडॅमिच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७३}}
|०
|३६
|३०
|०
|०
|०
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिलिप ऍडम्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९९४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वॉल्ट एडर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy|फक्त [[इंडियानापोलिस ५००]] स्पर्धांमध्ये भाग घेतला, ज्या {{एफ.१|१९५०}} ते {{एफ.१|१९६०}} दरम्यान वर्ल्ड अजिंक्यपदाच्या फेऱ्यांमध्ये समाविष्ट करण्यात आल्या होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jones|first=Bruce|title=वर्ल्ड फॉर्म्युला वन रेकॉर्ड्स २०१६|edition=पाचवे|year=२०१५|प्रकाशक=Sevenoaks|location=London, England|page=68|isbn=978-1-78177-268-3}}&lt;/ref&gt;}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कर्ट एडॉल्फ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रेड अगाबाशियन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|९{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|१
|०
|०
|०
|१.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कर्ट अहेरेन जुनियर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९६६}}-{{एफ.१|१९६९}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
| align=&quot;left&quot;|[[जॅक एटकेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०२०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस्टिजन आल्बर्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००७}}
|०
|४६
|४६
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[अलेक्झांडर आल्बॉन]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|थायलंड}}
|{{एफ.१|२०१९}}-{{एफ.१|२०२०}}, {{एफ.१|२०२२}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALB|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मिशेल अल्बोरेटो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|२१५
|१९४
|२
|५
|२३
|५
|१८६.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिन अलेसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|२००१}}
|०
|२०२
|२०१
|२
|१
|३२
|४
|२४१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जेमी अल्गेर्सुरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|२००९}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|४६
|४६
|०
|०
|०
|०
|३१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिलिप अलॉयट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९९०}}, {{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|११६
|१०९
|०
|०
|०
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लिफ एलीसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१८
|१६
|०
|०
|१
|०
|११
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२CEE०|[[फर्नांदो अलोन्सो]]~
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|२००१}}, {{एफ.१|२००३}}-{{एफ.१|२०१८}}, {{एफ.१|२०२१}}-{{एफ.१|२०२४}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००६}}}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ALO|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियोवन्ना अमाती]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९२}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज अ‍ॅमिक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|१
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेड अमिक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस आमोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१०८
|९६
|५
|०
|११
|३
|८३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब अँडरसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|२९
|२५
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कोनी एंडर्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|५
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एमिल आन्ड्रेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[मारीयो आन्ड्रेट्टी]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९८२}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७८}}}}
|१३१
|१२८
|१८
|१२
|१९
|१०
|१८०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मायकेल आंद्रेटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९९३}}
|०
|१३
|१३
|०
|०
|१
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कीथ अँड्र्यूज]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एलिओ डी अँजेलिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७९}}-{{एफ.१|१९८६}}
|०
|१०९
|१०८
|३
|२
|९
|०
|१२२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्को अपिकेला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मारिओ डी अराझो केब्राल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पोर्तुगाल}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|५
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँक आर्मि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चक अर्नॉल्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेने आर्नाक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|१६४
|१४९
|१८
|७
|२२
|१२
|१८१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर अरुंडेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९६६}}
|०
|१३
|११
|०
|०
|२
|०
|१२
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[अल्बर्टो अस्कारी]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५५}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}}}
|३३
|३२
|१४
|१३
|१७{{refn|group=टीप|name=ascari|Ascari shared podium positions with [[डोरिनो सेराफिनी]] (२, [[१९५० इटालियन ग्रांप्री|१९५० इटालियन]]) and [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]] (२, [[१९५१ फ्रेंच ग्रांप्री|१९५१ फ्रेंच]]).&lt;ref name=१९५०italy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1950/385/|title=१९५० इटालियन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=५ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105020425/http://www.formula1.com/results/season/1950/385/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९५१france&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1951/575/|title=१९५१ फ्रेंच ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118230218/http://www.formula1.com/results/season/1951/575/|}}&lt;/ref&gt;}}
|१२
|१०७.६४ (१४०.१४){{refn|group=टीप|name=GBR५४|Seven drivers ([[अल्बर्टो अस्कारी]], [[जीन बेहरा]], [[उवान मॅन्युएल फंजिओ]], [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]], [[माइक हावथोर्न]], [[Onofre Marimón]] and [[स्टिरलींग मोस]]) were all credited with the same fastest फेरी time in the [[१९५४ ब्रिटिश ग्रांप्री|१९५४ ब्रिटिश]], which was worth १ [[फॉर्म्युला वन गुण प्रणालींची यादी|अजिंक्यपद गुण]] at the time. Each was credited with {{frac|१|७}} (~०.१४) of a point, although this is not shown in Fangio's total as it did not contribute to his World Championship tally.&lt;ref name=PointsHistory/&gt;}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर अशदोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इयान ऍश्ली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|११
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गेरी एशमोर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल एस्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिचर्ड अ‍ॅटवूड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६४}}-{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६९}}
|०
|१७
|१६
|०
|०
|१
|१
|११
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॅनी आययुलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|१{{refn|group=टीप|name=ayulo|Ayulo shared a podium with [[जॅक मॅकग्रा (racing driver)|जॅक मॅकग्रा]] (३, [[१९५१ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५१indy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1951/573/|title=१९५१ इंडियानापोलिस ५००|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118225531/http://www.formula1.com/results/season/1951/573/|}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;B&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[लुका बाडोर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९३}}, {{एफ.१|१९९५}}-{{एफ.१|१९९६}}, {{एफ.१|१९९९}}, {{एफ.१|२००९}}
|०
|५८
|५०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियानकार्लो बगेट्टी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|२१
|२१
|०
|१
|१
|१
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ज्युलियन बेली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८८}}, {{एफ.१|१९९१}}
|०
|२०
|७
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मौरो बाल्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८२}}-{{एफ.१|१९८५}}
|०
|४१
|३६
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉबी बॉल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्सेल बाल्सा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लोरेंझो बांडीनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|४२
|४२
|१
|१
|८
|२
|५८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेन्री बँक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फॅब्रिजिओ बारबाझा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९१}}, {{एफ.१|१९९३}}
|०
|२०
|८
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन बार्बर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्किप बारबर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|६
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पाओलो बॅरिला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९०}}
|०
|१५
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रुबेन्स बॅरीकेलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|३२६
|३२२
|१४
|११
|६८
|१७
|६५८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मायकेल बार्टेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९९१}}
|०
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडगर बार्थ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पूर्व जर्मनी|१९४९}}, पश्चिम जर्मनी{{refn|group=टीप|name=barth|East जर्मन until १९५७, then West जर्मन. Only the [[Flag of जर्मनी|flag of पश्चिम जर्मनी]] is used here, because until १९५९, the [[Flag of the जर्मन Democratic Republic|flag of पूर्व जर्मनी]] looked exactly the same.}}
|{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९६४}}
|०
|७
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ज्योर्जिओ बास्सि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इर्विन बाऊअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[झोल्ट बाऊमगार्टनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|हंगेरी}}
|{{एफ.१|२००३}}-{{एफ.१|२००४}}
|०
|२०
|२०
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एली बेओल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|८
|७
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[ऑलिवर बेअरमॅन]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BEA|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॉन बीमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल-गुंथर बेकेम]]{{refn|group=टीप|name=bechem|Bechem competed in the [[१९५२ जर्मन ग्रांप्री|१९५२ जर्मन]] under the pseudonym [[Bernd Nacke]].&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Gunther Bechem|दुवा=https://database.motorsportmagazine.com/database/drivers/gunther-bechem|प्रकाशक=Motor Sport|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०२०|archive-date=१२ ऑगस्ट २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812213614/https://database.motorsportmagazine.com/database/drivers/gunther-bechem|}}&lt;/ref&gt;}}
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन बेहरा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|५३
|५२
|०
|०
|९{{refn|group=टीप|name=behra|Behra shared a podium with [[सिझेरी पेरिडासा]] (३, [[१९५५ मोनॅको ग्रांप्री|१९५५ मोनॅको]]).&lt;ref name=१९५५monaco&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1955/699/|title=१९५५ मोनॅको ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१९ फेब्रुवारी २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219060444/http://www.formula1.com/results/season/1955/699/|}}&lt;/ref&gt;}}
|१
|५१.१४{{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेरेक बेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}
|०
|१६
|९
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टीफन बेलोफ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८५}}
|०
|२२
|२०
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल बेलमंडो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९४}}
|०
|२७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉम बेलसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|डेन्मार्क}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|५
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन-पेरी बेलटॉइस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|८८
|८६
|०
|१
|८
|४
|७७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑलिव्हर बेरेटा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोनॅको}}
|{{एफ.१|१९९४}}
|०
|१०
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऍलन बर्ग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९८६}}
|०
|९
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्जेस बर्गर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गेर्हार्ड बर्गर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९९७}}
|०
|२१०
|२१०
|१२
|१०
|४८
|२१
|३८५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एरिक बर्नार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९१}}, {{एफ.१|१९९४}}
|०
|४७
|४५
|०
|०
|१
|०
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एन्रिके बेर्नोल्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२००१}}-{{एफ.१|२००२}}
|०
|२९
|२८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एनरिको बर्टागिया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८९}}
|०
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी बेटेनहॉसेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|११{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|११
|०
|०
|१{{refn|group=टीप|name=bettenhausen|Bettenhausen shared a podium with [[पॉल रशिया]] (२, [[१९५५ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५५indy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1955/700/|title=१९५५ इंडियानापोलिस ५००|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ नोव्हेंबर २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118092845/https://www.formula1.com/en/results.html|}}&lt;/ref&gt;}}
|१
|११
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक बीटलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७३}}
|०
|२९
|२८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिराबोंगल भानुदे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|थायलंड}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१९
|१९
|०
|०
|०
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ज्युल्स बियांची]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|२०१३}}-{{एफ.१|२०१४}}
|०
|३४
|३४
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुसियन बियांची]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६८}}
|०
|१९
|१७
|०
|०
|१
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गिनो बिएनको]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१८८९}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हान्स बाईंडर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|१५
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लेमेन्ट बोनदेटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पाब्लो बिरगेर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आर्ट बिश]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हॅरी ब्लॅंचार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मायकेल ब्लेकमेलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|५
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलेक्स ब्लिगनॉट]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ट्रेव्हर ब्लॉक्सियाक]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्क ब्लंडेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९९१}}, {{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|६३
|६१
|०
|०
|३
|०
|३२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[राऊल बोसेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९८२}}-{{एफ.१|१९८३}}
|०
|३०
|२३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मेनाटो बोफ्फा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब बॉंडुरंट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६५}}-{{एफ.१|१९६६}}
|०
|९
|९
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फेलिस बोनेटो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१६
|१५
|०
|०
|२{{refn|group=टीप|name=bonetto|Bonetto shared podiums with [[निनो फारिना]] (३, [[१९५१ इटालियन ग्रांप्री|१९५१ इटालियन]]) and [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]] (३, [[१९५३ डच ग्रांप्री|१९५३ डच]]).&lt;ref name=१९५१italy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1951/578/|title=१९५१ इटालियन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118201126/http://www.formula1.com/results/season/1951/578/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९५३dutch&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1953/691/|title=१९५३ डच ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118203358/http://www.formula1.com/results/season/1953/691/|}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|१७.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो बोनीअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१०८
|१०४
|१
|१
|१
|०
|३९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबेर्तो बोनोमी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[उवान मॅन्युअल बोर्डियु]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्लिम बोर्गुद]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|१५
|१०
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लूकी बोथा]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[वालट्टेरी बोट्टास]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|२०१३}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|BOT|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन क्रिस्टोफ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९५}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सेबास्तिआं बूर्दे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|२००८}}-{{एफ.१|२००९}}
|०
|२७
|२७
|०
|०
|०
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[थियरी बवेसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९९३}}
|०
|१६४
|१६३
|१
|३
|१५
|१
|१३२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी बॉयड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|६
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड ब्रॅभम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९९०}}, {{एफ.१|१९९४}}
|०
|३०
|२४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅरी ब्राभॅम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९९०}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जॅक ब्रॅभम]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९७०}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६६}}}}
|१२८
|१२६
|१३
|१४
|३१
|१२
|२५३ (२६१)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल ब्रेक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९६९}}, {{एफ.१|१९७२}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अर्नेस्टो ब्रंबिला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६९}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विटोरियो ब्रंबिला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९८०}}
|०
|७९
|७४
|१
|१
|१
|१
|१५.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी ब्रांका]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियानफ्रान्को ब्रँकाटेली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७९}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एरिक ब्रॅंडोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५४}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॉन ब्रॅन्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉम ब्रिजर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी ब्राईस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१०
|१०
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस ब्रिस्टो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर ब्रोकर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|कॅनडा|१९५७}}
|{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी ब्रुक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|३९
|३८
|३
|६{{refn|group=टीप|name=brooks|Brooks shared a win with [[स्टिरलींग मोस]] ([[१९५७ ब्रिटिश ग्रांप्री|१९५७ ब्रिटिश]]).&lt;ref name=१९५७britain&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1957/674/|title=१९५७ ब्रिटिश ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140218094805/http://www.formula1.com/results/season/1957/674/|}}&lt;/ref&gt;}}
|१०
|३
|७५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलन ब्राउन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|९
|८
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वॉल्ट ब्राउन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वॉरविक ब्राउन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडॉल्फ ब्रदर्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्टिन ब्रंडल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८९}}, {{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|१९९६}}
|०
|१६५
|१५८
|०
|०
|९
|०
|९८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियानमारीया ब्रुनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली|variant=२००३}}
|{{एफ.१|२००४}}
|०
|१८
|१८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी ब्रायन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१०{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|९
|०
|१
|३
|०
|१८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लेमार बुच्ची]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोनी बकनलम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६४}}-{{एफ.१|१९६६}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आयव्हर ब्यूब]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|६
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सॅबेस्टीयन बौमी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|२००९}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|५५
|५५
|०
|०
|०
|०
|२९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुईझ ब्युनो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इयन बर्गेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|२०
|१६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुसीयानो बुर्ती]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२००१}}
|०
|१५
|१४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबर्टो बुसीनेलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जेन्सन बटन]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२०१७}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२००९}}}}
|३०९
|३०६
|८
|१५
|५०
|८
|१२३५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉमी बर्न]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आयर्लंड}}
|{{एफ.१|१९८२}}
|०
|५
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;C&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[ज्युलियो काबियानाका]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिल सेड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलेक्स कॅफि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८६}}-{{एफ.१|१९९१}}
|०
|७५
|५६
|०
|०
|०
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन कॅंबबेल-जोन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एड्रियन कॅम्पोस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९८८}}
|०
|२१
|१७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन कॅनन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आयिट कॅंटोनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|उरुग्वे}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल कॅन्ट्रेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इवान कॅपेली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८५}}-{{एफ.१|१९९३}}
|०
|९८
|९३
|०
|०
|३
|०
|३१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पिएरो कार्नी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डुएने कार्टर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|०
|०
|१{{refn|group=टीप|name=carter|Carter shared a podium with [[सॅम हँक्स]] (३, [[१९५३ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५३indy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1953/690/|title=१९५३ इंडियानापोलिस ५००|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=२ जानेवारी २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102054130/http://www.formula1.com/results/season/1953/690/|}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|६.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[युजेनियो कॅस्टेलॉटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१४
|१४
|१
|०
|३
|०
|१९.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी सीकोटो]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|व्हेनेझुएला|१९३०}}
|{{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९८४}}
|०
|२३
|१८
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रेआ डी सेसेरिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८०}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|२१४
|२०८
|१
|०
|५
|१
|५९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँकॉईस कव्हर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७३}}
|०
|४७
|४६
|०
|१
|१३
|२
|८९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[युगेन चाबादे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जे चेंबरलीन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[करून चांडोक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|भारत}}
|{{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऍलेन डी चँगी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कॉलिन फेरीवाला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्ह चार्ल्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१४
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पेड्रो चॅव्हेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पोर्तुगाल}}
|{{एफ.१|१९९१}}
|०
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल चेसबॉर्ग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडी चीयव्हर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७८}}, {{एफ.१|१९८०}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|१४३
|१३२
|०
|०
|९
|०
|७०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रेया चिएसा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९९२}}
|०
|१०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॅक्स चिल्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०१३}}-{{एफ.१|२०१४}}
|०
|३५
|३५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एटोरे चिमेरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|व्हेनेझुएला|१९३०}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुईस चेरॉन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोनॅको}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}
|०
|१९
|१५
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोई चिटवुड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब क्रिस्टी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी क्लेसेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|२५
|२३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड क्लॅपहॅम]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जिम क्लार्क]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६८}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}}}
|७३
|७२
|३३
|२५
|३२
|२८
|२५५ (२७४)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केविन कोगन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९८०}}-{{एफ.१|१९८१}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर कॉलिन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|३५
|३२
|०
|३
|९{{refn|group=टीप|name=collins|Collins shared podiums with [[उवान मॅन्युएल फंजिओ]] (२, [[१९५६ मोनॅको ग्रांप्री|१९५६ मोनॅको]] &amp; [[१९५६ इटालियन ग्रांप्री|१९५६ इटालियन]]) and [[अल्फोंसो डी पोर्टगो]] (२, [[१९५६ ब्रिटिश ग्रांप्री|१९५६ ब्रिटिश]]).&lt;ref name=१९५६monaco&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1956/663/|title=१९५६ मोनॅको ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=३ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103090201/http://www.formula1.com/results/season/1956/663/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९५६italy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1956/669/|title=१९५६ इटालियन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=३ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091208/http://www.formula1.com/results/season/1956/669/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९५६british&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1956/667/|title=१९५६ ब्रिटिश ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=३ जानेवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091910/http://www.formula1.com/results/season/1956/667/|}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|४७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बर्नार्ड कोलम्बम्ब]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|६
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल्बर्टो कोलंबो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७८}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एरीक कॉमॅस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|६३
|५९
|०
|०
|०
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँको कॉमोटटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज कॉनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज कॉन्स्टन्टाईन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन कॉर्डस्]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९६९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड कुल्टहार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|२००८}}
|०
|२४७
|२४६
|१२
|१३
|६२
|१८
|५३५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पियर्स साहसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७०}}
|०
|२९
|२७
|०
|०
|२
|०
|२०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस क्राफ्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७१}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम क्रॉफर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रे क्रॉफर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५९}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आल्बेर्तो क्रेस्पो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँटोनियो क्रेउस]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लॅरी क्रॉकेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी क्राक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आर्ट क्रॉस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जेफरी क्रॉस्ले]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[जेरोम डि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|२०
|२०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;D&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[चक डाय]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|६
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[यॅनिक डल्मास]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९९०}}, {{एफ.१|१९९४}}
|०
|४९
|२४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेरेक डेली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आयर्लंड}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|६४
|४९
|०
|०
|०
|०
|१५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिश्चन डॅनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८५}}-{{एफ.१|१९८७}}, {{एफ.१|१९८९}}
|०
|४७
|३६
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[होर्हे डॉपॉन्ते]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँथनी डेविडसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२००२}}, {{एफ.१|२००५}}, {{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२००८}}
|०
|२४
|२४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी डेव्हिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कॉलिन डेव्हिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी डेवाल्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९५९}}
|०
|१०{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन-डेनिस डेलाटाझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट्रिक डेपैलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९८०}}
|०
|९५
|९५
|१
|२
|१९
|४
|१३९ (१४१)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पेड्रो दिनिझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९५}}-{{एफ.१|२०००}}
|०
|९९
|९८
|०
|०
|०
|०
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ड्यूक डन्शोमोर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५६}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँक डोक्नाल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोस डॉल्हेम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्टिन डोनेल्ली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९०}}
|०
|१५
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्क डोनह्यू]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१६
|१४
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोबेर्ट डुर्नबोस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोनॅको}}&lt;br /&gt;{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००६}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केन डाऊनिंग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब ड्रॅक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Paddy Driver]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९७४}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पिएरो ड्रोगो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bernard de Dryver]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी डमफ्रीझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८६}}
|०
|१६
|१५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेन डंकन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पिएरो ड्युसिओ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;E&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[जॉर्ज ईटन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९६९}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१३
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बर्नी एक्लेस्टोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॉन एडमंड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५७}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गाय एडवर्ड्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|१७
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विक एलफोर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९६९}}, {{एफ.१|१९७१}}
|०
|१३
|१३
|०
|०
|०
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एड एलिसियन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल एमरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Tomáš Enge]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|चेक प्रजासत्ताक}}
|{{एफ.१|२००१}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल इंग्लंड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्कस एरिक्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|२०१४}}-{{एफ.१|२०१८}}
|०
|९७
|९७
|०
|०
|०
|०
|१८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हॅरलॅड एरट्ल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७८}}, {{एफ.१|१९८०}}
|०
|२८
|१९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नसीफ एस्टेफानो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६२}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिलिप एटॅन्सेलिन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१२
|१२
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब इव्हान्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१२
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;F&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[कॉराडो फबी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९८४}}
|०
|१८
|१२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Teo Fabi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८२}}, {{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८७}}
|०
|७१
|६४
|३
|०
|२
|२
|२३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पास्कल फेबर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८७}}
|०
|१४
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्लो फॅक्टीटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइगी फोगिओली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|७
|७
|०
|१{{refn|group=टीप|name=fagioli|Fagioli shared a win with [[उवान मॅन्युएल फंजिओ]] ([[१९५१ फ्रेंच ग्रांप्री]]).&lt;ref name=१९५१france/&gt;}}
|६
|०
|२८ (३२)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक फेअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१३
|१२
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[उवान मॅन्युएल फंजिओ]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५८}}
|{{sort|५|५}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५७}}}}
|५२
|५१
|२९
|२४{{refn|group=टीप|name=fangio|Fangio shared wins with [[लुइगी फोगिओली]] ([[१९५१ फ्रेंच ग्रांप्री|१९५१ फ्रेंच]]) and [[लुइगी मुस्सू]] ([[१९५६ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५६ आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५१france/&gt;&lt;ref name=१९५६argentina&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1956/662/ |प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम |title=१९५६ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319035046/http://www.formula1.com/results/season/1956/662/ |archive-date=१९ मार्च २०१४|}}&lt;/ref&gt;}}
|३५{{refn|group=टीप|name=fangio२|Fangio shared podiums with [[पीटर कॉलिन्स (racing driver)|पीटर कॉलिन्स]] (२, [[१९५६ मोनॅको ग्रांप्री|१९५६ मोनॅको]] &amp; [[१९५६ इटालियन ग्रांप्री|१९५६ इटालियन]].&lt;ref name=१९५६monaco/&gt;&lt;ref name=१९५६italy/&gt;}}
|२३
|२४५ (२७७.६४){{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[निनो फारिना]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५५}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९५०}}}}
|३४
|३३
|५
|५
|२०{{refn|group=टीप|name=farina|Farina shared podiums with [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]]/[[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]] (२, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]]), [[फेलिस बोनेटो]] (३, [[१९५१ इटालियन ग्रांप्री|१९५१ इटालियन]]) and [[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]]/[[अम्बर्ब्टो मॅग्लिओली]] (३, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५१italy/&gt;&lt;ref name=१९५५argentina&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1955/698/|title=१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225052712/http://xn--o2bgdcm6eta4dvbb/|7=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|५
|११५.३३ (१२७.३३)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वॉल्ट फॉल्कनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|१
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विल्यम फर्ग्युसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९७२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Maria Teresa de Filippis]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|५
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[राल्फ फरमॅन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आयर्लंड}}
|{{एफ.१|२००३}}
|०
|१५
|१४
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुडविग फिशर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रुडी फिशर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|८
|७
|०
|०
|२
|०
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक फिशर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियानकार्लो फिसिकेला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९६}}-{{एफ.१|२००९}}
|०
|२३१
|२२९
|४
|३
|१९
|२
|२७५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन फिच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिश्चन फितपाल्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९२}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|४३
|४०
|०
|०
|०
|०
|१२
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[एमर्सन फिटीपाल्डी]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९८०}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}}}
|१४९
|१४४
|६
|१४
|३५
|६
|२८१
|-
|style=&quot;text-align: left; |[[पिएट्रो फिट्टीपल्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२०२०}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विल्सन फिटालीपल्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७२}}-{{एफ.१|१९७३}}, {{एफ.१|१९७५}}
|०
|३८
|३५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[थियो फिट्झू]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पूर्व जर्मनी|१९४९}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट फ्लॅहर्टी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५९}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|६
|१
|१
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जानेवारी फ्लिन्टरमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉन फ्लॉकार्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१४
|१४
|०
|०
|१
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मायऑन फॉहर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ग्रेगोर फ्योमेक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९०}}
|०
|२२
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज फॉल्मर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७३}}
|०
|१३
|१२
|०
|०
|१
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्ज फॅनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५४}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नॉर्बरटो फोंताना]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९९७}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Asdrúbal Fontes Bayardo]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|उरुग्वे}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल फोर्बर्ग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन फोर्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रेंको फोरिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९८७}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिलिप हॉघगाम-पार्कर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[A. J. Foyt]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Giorgio Francia]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७७}}, {{एफ.१|१९८१}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डोन फ्रीलेन्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हाइंस-हाराल्ड फ्रेट्झेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|२००३}}
|०
|१६०
|१५६
|२
|३
|१८
|६
|१७४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल फ्र्रेई]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|११
|११
|०
|०
|१
|०
|११
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट्रीक फ्राइसॅखर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|२००५}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो फ्राय]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हिरोशी फुशिदा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;G&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[बेप गेबीनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७८}}, {{एफ.१|१९८१}}
|०
|१७
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बर्ट्रांड गाचॉट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}&lt;br /&gt;{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|८४
|४७
|०
|०
|०
|१
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट्रिक गाइलार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७९}}
|०
|५
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[दिगिना गॅलिका]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७६}}, {{एफ.१|१९७८}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नेंनी गॅली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७३}}
|०
|२०
|१७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Oscar Alfredo Gálvez]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रेड गॅम्बल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हॉवर्डन गणली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|४१
|३५
|०
|०
|०
|०
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Giedo van der Garde]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|२०१३}}
|०
|१९
|१९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँक गार्डनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९६४}}-{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६८}}
|०
|९
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिली गॅरेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो गार्टनर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९८४}}
|०
|८
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[पियर गॅस्ली]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|२०१७}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|GAS|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी गेझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Geki (racing driver)|Geki]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६४}}-{{एफ.१|१९६६}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑलिव्हर गेंडेबिएन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१५
|१४
|०
|०
|२
|०
|१८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्क जीनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|१९९९}}-{{एफ.१|२०००}}, {{एफ.१|२००३}}-{{एफ.१|२००४}}
|०
|३६
|३६
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एल्मेर जॉर्ज]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५७}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब जेरार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|८
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅरीनो गॅरिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}
|०
|७
|६
|०
|०
|०
|०
|१.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर गेथिन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|३१
|३०
|०
|१
|१
|०
|११
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पियरर्को घिनझानी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८१}}, {{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|१११
|७४
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रुनो गियाकोमेलि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९९०}}
|०
|८२
|६९
|१
|०
|१
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डिक गिब्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिअमेक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७८}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिची गिन्थर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|५४
|५२
|०
|१
|१४
|३
|१०२ (१०७)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँटोनियो गियोविन्झी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|२०१७}}, {{एफ.१|२०१९}}-{{एफ.१|२०२१}}
|०
|६२
|६२
|०
|०
|०
|०
|२१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Yves Giraud-Cabantous]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१३
|१३
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इग्नाजियो गिन्टी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७०}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[टिमो ग्लोक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२००४}}, {{एफ.१|२००८}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|९५
|९१
|०
|०
|३
|१
|५१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेल्म ग्लॉकरर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Paco Godia]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१४
|१३
|०
|०
|०
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Carel Godin de Beaufort]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|३१
|२८
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिश्चन गोथेल्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल गोल्डस्मिथ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|१
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[José Froilán González]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|२६
|२६
|३
|२
|१५{{refn|group=टीप|name=jf_gonzalez|González shared podiums with [[अल्बर्टो अस्कारी]] (२, [[१९५१ फ्रेंच ग्रांप्री|१९५१ फ्रेंच]]), [[माइक हावथोर्न]] (२, [[१९५४ जर्मन ग्रांप्री|१९५४ जर्मन]]), [[निनो फारिना]]/[[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]] (२, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]], [[फेलिस बोनेटो]] (३, [[१९५३ डच ग्रांप्री|१९५३ डच]]) and [[अम्बर्ब्टो मॅग्लिओली]] (३, [[१९५४ इटालियन ग्रांप्री|१९५४ इटालियन]]).&lt;ref name=१९५१france/&gt;&lt;ref name=१९५५argentina/&gt;&lt;ref name=१९५४germany&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1954/710/|title=१९५४ जर्मन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=४ नोव्हेंबर २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104192810/http://www.formula1.com/results/season/1954/710/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९५४italy&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1954/712/|title=१९५४ इटालियन ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=४ नोव्हेंबर २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104190220/http://www.formula1.com/results/season/1954/712/|}}&lt;/ref&gt;}}
|६
|७२.१४ (७७.६४){{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑस्कर गोन्झालेझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|उरुग्वे}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एल्डो गोरडिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[होरेस गोल्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|१८
|१४
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन-मार्क गॉन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|९
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Emmanuel de Graffenried]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}
|०
|२३
|२२
|०
|०
|०
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Lucas di Grassi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२०१०}}
|०
|१९
|१८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सेसिल ग्रीन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कीथ ग्रीन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|६
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॅस्टेन ग्रेगरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|४३
|३८
|०
|०
|३
|०
|२१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लिफ ग्रिफिथ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५६}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉर्जेस ग्रेग्नारड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉबी ग्रिम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot; |[[रोमन ग्रोस्जीन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|२००९}}, {{एफ.१|२०१२}}-{{एफ.१|२०२०}}
|०
|१८१
|१७९
|०
|०
|१०
|१
|३९१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑलिव्हर ग्रुइलार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९२}}
|०
|६२
|४१
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन गब्बी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रे गुल्फी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Miguel Ángel Guerra]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९८१}}
|०
|४
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबर्टो ग्वेरेरो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|Colombia}}
|{{एफ.१|१९८२}}-{{एफ.१|१९८३}}
|०
|२९
|२१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Maurício Gugelmin]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९९२}}
|०
|८०
|७४
|०
|०
|१
|१
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॅन गुर्नी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}
|०
|८७
|८६
|३
|४
|१९
|६
|१३३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इस्तेबान गुतेरेझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मेक्सिको}}
|{{एफ.१|२०१३}}-{{एफ.१|२०१४}}, {{एफ.१|२०१६}}
|०
|५९
|५९
|०
|०
|०
|१
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;H&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[ह्यूबर्ट हेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माइक हेलवुड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|५०
|५०
|०
|०
|२
|१
|२९
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot; |[[मिका हॅक्किनेन]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|२००१}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९९८}}-{{एफ.१|१९९९}}}}
|१६५
|१६१
|२६
|२०
|५१
|२५
|४२०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रुस हॅल्फोर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|९
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम हॉल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१२
|११
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डंकन हॅमिल्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२CEE०&quot; |[[लुइस हॅमिल्टन]]~
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२०२४}}
|{{sort|७|७}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२००८}}}}, {{small|{{एफ.१|२०१४}}}}-{{small|{{एफ.१|२०१५}}}}, {{small|{{एफ.१|२०१७}}}}-{{small|{{एफ.१|२०२०}}}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HAM|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड हॅम्पशायर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सॅम हँक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|०
|१
|४{{refn|group=टीप|name=hanks|Hanks shared a podium with [[डुएने कार्टर]] (३, [[१९५३ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५३indy/&gt;}}
|०
|२०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वॉल्ट हंसेंन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९६४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक हॅरिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्यूथ हॅरिसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन हार्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रँड्न हार्टले]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|२०१७}}-{{एफ.१|२०१८}}
|०
|२५
|२५
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन हार्टले]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१०{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिओ हरयाटो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|Indonesia}}
|{{एफ.१|२०१६}}
|०
|१२
|१२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मासाहिरो हस्मी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०{{refn|group=टीप|name=JPN७६|It was initially announced that [[मासाहिरो हस्मी]] set the fastest फेरी at the [[१९७६ जपान ग्रांप्री|१९७६ जपान]], but it was a measurement mistake, and, several दिवस later, the circuit issued a press release to correct the fastest फेरी holder of the race to [[जॅक लाफित]].&lt;ref&gt;{{Citation|author=i-dea archives|title='७६ एफ.१イン・ジャパン (१९७६ एफ.१ World Championship in जपान)|दुवा=http://as-web.jp/race१००sen/issue_info.php?no=१८|series=AUTO SPORT Archives 日本の名レース१००選 (The १०० Best races in जपान)|volume=००१|दिनांक=१४ जानेवारी २००६|प्रकाशक=San-eishobo Publishing Co., Ltd.|language=ja|isbn=978-4-7796-0007-4|page=77|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213020236/http://as-web.jp/race100sen/issue_info.php?no=१८|archive-date=१३ डिसेंबर २०१०}}&lt;/ref&gt; This press release was promptly made known in जपान, and the [[जपान Automobile Federation]] (JAF) and जपान media corrected the record.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.jaf.or.jp/CGI/msports/results/n-race/detail-result.cgi?race_id=2939|title=Motorsport competition results: १९७६ एफ.१ World Championship in जपान|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१७ डिसेंबर २०१०|प्रकाशक=जपान Automobile Federation|archive-date=२५ जुलै २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725094739/http://www.jaf.or.jp/CGI/msports/results/n-race/detail-result.cgi?race_id=2939|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.nikkansports.com/ns/sports/motor/japan_gp/history/japan-1976.html|title=Archive: १९७६ एफ.१ World Championship in जपान|दिनांक=२५ ऑक्टोबर १९७६|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१७ डिसेंबर २०१०|प्रकाशक=Nikkan Sports]]|archive-date=२८ मार्च २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328192041/http://www.nikkansports.com/ns/sports/motor/japan_gp/history/japan-1976.html|}}&lt;/ref&gt; But this correction was not made well known outside जपान, thus, Hasemi is credited with the fastest फेरी of the race in many record books.}}
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Naoki Hattori]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९१}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल हॉकिन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[माइक हावथोर्न]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५८}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९५८}}}}
|४७
|४५
|४
|३
|१८{{refn|group=टीप|name=hawthorn|Hawthorn shared a podium with [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]] (२, [[१९५४ जर्मन ग्रांप्री|१९५४ जर्मन]]).&lt;ref name=१९५४germany/&gt;}}
|६
|११२.६४ (१२७.६४){{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉय हाये]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|७
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विली हीक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[निक हाइडफेल्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|१८५
|१८३
|१
|०
|१३
|२
|२५९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[थेओ हेलफिच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॅके हेरिंग्ज]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन हेनटॉन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}, {{एफ.१|१९७७}}, {{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|३७
|१९
|०
|०
|०
|१
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी हर्बर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|२०००}}
|०
|१६५
|१६०
|०
|३
|७
|०
|९८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल हर्मन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हान्स हरमान]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१९
|१७
|०
|०
|१
|१
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रान्स्वा हॅन्सनल्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८५}}
|०
|२१
|१९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hans Heyer]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९७७}}
|०
|१
|१{{refn|group=टीप|name=heyer|Hans Heyer illegally started the race, despite the fact he did not qualify.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roebuck |first=Nigel |author-link=Nigel Roebuck |author२=Hutchinson, Jeff |editor=Kettlewell, Mike |title=[[Autocourse]] १९७७-१९७८ |year=१९७७ |प्रकाशक=Hazleton Securities Ltd |location=Richmond, Surrey |isbn=0-905138-03-1|page=137}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[डेमन हिल]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९९२}}-{{एफ.१|१९९९}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९९६}}}}
|१२२
|११५
|२०
|२२
|४२
|१९
|३६०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[ग्रहम हिल]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९७५}}
|{{sort|२|२}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६२}}, {{एफ.१|१९६८}}}}
|१७९
|१७६
|१३
|१४
|३६
|१०
|२७० (२८९)
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[फिल हिल]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९६६}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६१}}}}
|५२
|४९
|६
|३
|१६
|६
|९४ (९८)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर हर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड हॉब्ब्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७४}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅरी हॉकिंग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रोडेशिया and Nyasaland}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इनगो हॉफमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|६
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल हॉलंड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५३}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|१
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅकी होम्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५३}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल होमियर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[काजुयोशी होशिनो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जेरी हॉयट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|१
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[निको हल्केनबर्ग]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२०१०}}, {{एफ.१|२०१२}}-{{एफ.१|२०२०}}, {{एफ.१|२०२२}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|HUL|careerpoints}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[डेनी हुल्म]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९६५}}-{{एफ.१|१९७४}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६७}}}}
|११२
|११२
|१
|८
|३३
|९
|२४८
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[James Hunt]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७९}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७६}}}}
|९३
|९२
|१४
|१०
|२३
|८
|१७९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम हर्टबिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गस हचिसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;I&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[जॅकी आयकॅक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७९}}
|०
|१२०
|११४
|१३
|८
|२५
|१४
|१८१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[युजि इडे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२००६}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[येशू इग्लेसियस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ताकी इनू]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|१८
|१८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इनस आयर्लंड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६६}}
|०
|५३
|५०
|०
|१
|४
|१
|४७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडी अर्वाइन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|२००२}}
|०
|१४८
|१४५
|०
|४
|२६
|१
|१९१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस इरविन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६६}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१०
|१०
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;J&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[जीन-पियरे जाबॉइल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७५}}, {{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९८१}}
|०
|५५
|४९
|६
|२
|२
|०
|२१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी जॅक्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५४}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो जेम्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन जेम्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन पियर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९८३}}
|०
|१४३
|१३५
|३
|०
|३
|३
|३१.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Max Jean]]{{refn|group=टीप|name=jean|Jean's name was incorrectly recorded on an entry list as &quot;Jean Max&quot;, and this error is often repeated in record books.}}
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Stefan Johansson]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९९१}}
|०
|१०३
|७९
|०
|०
|१२
|०
|८८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडी जॉन्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|९{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|९
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेस्ली जॉनसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रुस जॉनस्टोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[ऍलन जोन्स]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९८१}}, {{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८५}}-{{एफ.१|१९८६}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९८०}}}}
|११७
|११६
|६
|१२
|२४
|१३
|१९९ (२०६)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉम जोन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[उवान जोवर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;K&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[ओसवाल्ड करच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[नरेन कार्तिकेयन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|भारत}}
|{{एफ.१|२००५}}, {{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|४८
|४६
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[उकुओ कट्यामा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९२}}-{{एफ.१|१९९७}}
|०
|९७
|९५
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केन केवानघ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रुपर्ट कीगन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७८}}, {{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८२}}
|०
|३७
|२५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडी केझेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल केलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो कॅली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आयर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड केनेडी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आयर्लंड}}
|{{एफ.१|१९८०}}
|०
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लॉरीस केसल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|६
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रूस केसललर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[निकोलस कैसा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|डेन्मार्क}}
|{{एफ.१|२००३}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लिओ किन्नुनेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|६
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॅनी क्लाडीस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hans Klenk]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Peter de Klerk]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६९}}-{{एफ.१|१९७०}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस्टियन क्लेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|२००४}}-{{एफ.१|२००६}}, {{एफ.१|२०१०}}
|०
|५१
|४९
|०
|०
|०
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल क्लिंग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|११
|११
|०
|०
|२
|१
|१७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Ernst Klodwig]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पूर्व जर्मनी|१९४९}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[कमुइ कोबायाशी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२००९}}-{{एफ.१|२०१२}}, {{एफ.१|२०१४}}
|०
|७६
|७५
|०
|०
|१
|१
|१२५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेल्मुथ कोइनिग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हिक्की कोवालाइन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२०१३}}
|०
|११२
|१११
|१
|१
|४
|२
|१०५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मिकको कोझारोवित्झी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९७७}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विली क्राकाऊ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रुडॉल्फ क्राऊज]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पूर्व जर्मनी|१९४९}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोबेर्ट कुबिचा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|Poland}}
|{{एफ.१|२००६}}-{{एफ.१|२०१०}}, {{एफ.१|२०१९}}, {{एफ.१|२०२१}}
|०
|९९
|९९
|१
|१
|१२
|१
|२७४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कर्ट कुन्हा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Masami Kuवाशीमa]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left;|[[डॅनिल क्व्याट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रशिया}}
|{{एफ.१|२०१४}}-{{एफ.१|२०१७}}, {{एफ.१|२०१९}}-{{एफ.१|२०२०}}
|०
|११२
|११०
|०
|०
|३
|१
|२०२
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;L&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[Robert La Caze]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोरोक्को}}&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.espn.co.uk/cooper/motorsport/driver/754.html|title=Robert la Caze|प्रकाशक=espn.com|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ एप्रिल २०१४|archive-date=२४ एप्रिल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424093425/http://www.espn.co.uk/cooper/motorsport/driver/754.html|}}&lt;/ref&gt;
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक लाफित]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९८६}}
|०
|१८०
|१७६
|७
|६
|३२
|७{{refn|group=टीप|name=JPN७६}}
|२२८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँक लॅग्रेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Jan Lammers]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९७९}}-{{एफ.१|१९८२}}, {{एफ.१|१९९२}}
|०
|४१
|२३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पेड्रो लामी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पोर्तुगाल}}
|{{एफ.१|१९९३}}-{{एफ.१|१९९६}}
|०
|३२
|३२
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चिको लँडी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५६}}
|०
|६
|६
|०
|०
|०
|०
|१.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हर्मन लॅंग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लाउडिओ लाँगस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९०}}
|०
|१४
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[निकोला लारिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९४}}, {{एफ.१|१९९७}}
|०
|७५
|४९
|०
|०
|१
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑस्कर लॅरुउरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|२१
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जेरर्ड लारोसिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जूड लारसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Nicholas Latifi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|२०२०}}-{{एफ.१|२०२२}}
|{{sort|०|०}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAT|careerpoints}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[निकी लाउडा]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७९}}, {{एफ.१|१९८२}}-{{एफ.१|१९८५}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७५}}, {{एफ.१|१९७७}}, {{एफ.१|१९८४}}}}
|१७७
|१७१
|२४
|२५
|५४
|२४
|४२०.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉजर लॉरेंट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियोव्हानी लवगगी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९५}}-{{एफ.१|१९९६}}
|०
|१०
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ख्रिस लॉरेन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६६}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left;|[[Liam Lawson]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|२०२३}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LAW|careerpoints}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[शार्ल लक्लेर]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोनॅको}}
|{{एफ.१|२०१८}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|LEC|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मिशेल लेक्लेअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|८
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नेव्हिल लिडरले]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ज्योफ लेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८२}}
|०
|१२
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Gijs van Lennep]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१०
|८
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आर्थर लेगट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जे जे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९४}}
|०
|७०
|६२
|०
|०
|१
|०
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लाम्बेर्तो लिओनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|५
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेस लेस्तेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पियर लेवेग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|६
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बेल्लिस लेव्ह्रेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅकी लेविस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१०
|९
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टुअर्ट लुईस-इव्हान्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१४
|१४
|२
|०
|२
|०
|१६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गाय लिगेर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९६६}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१३
|१२
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँडी लिन्डेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|७
|०
|०
|०
|०
|५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबर्टो लिपी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विटांटोनियो लिउझी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००७}}, {{एफ.१|२००९}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|८१
|८०
|०
|०
|०
|०
|२६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Dries van der Lof]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Lella Lombardi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१७
|१२
|०
|०
|०
|०
|०.५{{refn|group=टीप|name=lombardi|Lombardi is the only female फॉर्म्युला वन driver ever to score World Championship गुण.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/4971108.stm|title=Coulthard backs women एफ.१ drivers|प्रकाशक=बि.बि.सी स्पोर्ट|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ डिसेंबर २००९|दिनांक=३ मे २००६|archive-date=२७ मे २००६|archive-url=https://web.archive.org/web/20060527143116/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/4971108.stm|}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिकार्डो लोंडोनो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|Colombia}}
|{{एफ.१|१९८१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अर्नस्ट लुफ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आन्ड्रे लोट्टरर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२०१४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेनरी लूवेओ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन लव]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रोडेशिया}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|१०
|९
|०
|०
|१
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीट लवली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६९}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|११
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉजर लॉयर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन लुकास]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन ल्युसीयनबोननेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Erik Lundgren]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रेट लंगर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|४३
|३४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;M&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[माईक मॅकडॉवेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हर्बर्ट मॅकके-फ्रेझर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल मॅके]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लान्स मॅक्लिन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१५
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॅमियन मॅगी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी मॅग्ज]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६५}}
|०
|२७
|२५
|०
|०
|३
|०
|२६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक माजिल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अम्बर्ब्टो मॅग्लिओली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१०
|१०
|०
|०
|२{{refn|group=टीप|name=maglioli|Maglioli shared podiums with [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]] (३, [[१९५४ इटालियन ग्रांप्री|१९५४ इटालियन]]) and [[निनो फारिना]]/[[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]] (३, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५५argentina/&gt;&lt;ref name=१९५४italy/&gt;}}
|०
|३.३३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जन मॅग्नुसेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|डेन्मार्क}}
|{{एफ.१|१९९५}}, {{एफ.१|१९९७}}-{{एफ.१|१९९८}}
|०
|२५
|२४
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[केविन मॅग्नुसेन]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|डेन्मार्क}}
|{{एफ.१|२०१४}}-{{एफ.१|२०२०}}, {{एफ.१|२०२२}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|MAG|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गाय मायेरेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विली मायेरेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|१३
|१२
|०
|०
|१
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पास्टोर मालडोनाडो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|व्हेनेझुएला}}
|{{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०१५}}
|०
|९६
|९५
|१
|१
|१
|०
|७६
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[नायजेल मॅनसेल]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८०}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९९२}}}}
|१९१
|१८७
|३२
|३१
|५९
|३०
|४८० (४८२)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सर्जियो मंटोवानी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|८
|७
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी मॅन्ट्झ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबर्ट मानझोन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|२९
|२८
|०
|०
|२
|०
|१६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Onofre Marimón]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१२
|११
|०
|०
|२
|१
|८.१४{{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेल्मुट मार्को]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|१०
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टारसो मार्केस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९६}}-{{एफ.१|१९९७}}, {{एफ.१|२००१}}
|०
|२६
|२४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेस्ली मॅर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी मार्श]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६१}}
|०
|५
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[युजेन मार्टिन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पियरीली मार्टिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८५}}, {{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|१२४
|११८
|०
|०
|०
|०
|१८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोशेन मास]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८२}}
|०
|११४
|१०५
|०
|१
|८
|२
|७१
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[फिलिपे मास्सा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२००२}}, {{एफ.१|२००४}}-{{एफ.१|२०१७}}
|०
|२७२
|२६९
|१६
|११
|४१
|१५
|११६७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Cristiano da Matta]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२००३}}-{{एफ.१|२००४}}
|०
|२८
|२८
|०
|०
|०
|०
|१३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Michael मे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Timmy मेer]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
| align=&quot;left&quot;|[[Nikita Mazepin]]
| [[File:रशियन Automobile Federation flag.svg|२३x१५px|link=रशियन Automobile Federation]] [[रशियन Automobile Federation|RAF]]{{refn|group=टीप|[[Nikita Mazepin]] is रशियन, but he competed as a neutral competitor as the [[Court of Arbitration for Sport]] upheld a ban on रशिया competing at World Championships. The ban was implemented by the [[World Anti-Doping Agency]] in response to [[Doping in रशिया|state-sponsored doping program]] of रशियन athletes.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.motorsport.com/f1/news/russia-mazepin-neutral-flag-एफ.1/5345260/|title=Mazepin set to race under neutral flag after CAS ruling extends to एफ.१|author=Luke Smith|प्रकाशक=Motorsport.com|दिनांक=५ फेब्रुवारी २०२१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ फेब्रुवारी २०२१|archive-date=५ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205211019/https://www.motorsport.com/f1/news/russia-mazepin-neutral-flag-एफ.1/5345260/|}}&lt;/ref&gt;|name=रशिया as neutral|group=}}
|{{एफ.१|२०२१}}
|०
|२२
|२१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रान्स्वा माझेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅस्ट्रन मॅझाकान]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२००१}}
|०
|२१
|२१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केनेथ मॅकअल्पाइन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पेरी मॅककार्थी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९९२}}
|०
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एर्नी मॅकॉय]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी मॅकडोवेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक मॅकग्रा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|६
|१
|०
|२{{refn|group=टीप|name=mcgrath|McGrath shared a podium with [[मॅनी आययुलो]] (३, [[१९५१ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५१indy/&gt;}}
|१
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन मॅक्ग्यूअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७७}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रुस मॅकलारेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९७०}}
|०
|१०४
|१००
|०
|४
|२७
|३
|१८८.५ (१९६.५)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलन मॅकनिश]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२००२}}
|०
|१७
|१६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ग्रॅहम मॅकराय]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९७३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम मॅकविथी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्लोस मॅन्डिटेग्यू]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|११
|१०
|०
|०
|१
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबेर्तो मेरह]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|२०१५}}
|०
|१४
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हॅरी मेर्केल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आर्टुरो मर्झारियो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७२}}-{{एफ.१|१९७९}}
|०
|८५
|५७
|०
|०
|०
|०
|११
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबेर्तो मेयरेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१७
|१७
|०
|०
|०
|१
|१३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँकोइस मिगॉल्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१६
|१३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन माईल्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६९}}-{{एफ.१|१९७०}}
|०
|१५
|१२
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रे मिहलॉक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चेत मिलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गेरहार्ड मिटर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६५}}
|०
|७
|५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टीफानो मोडेना]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९९२}}
|०
|८१
|७०
|०
|०
|२
|०
|१७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[थॉमस मोनार्क]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रेंक मॉन्टॅग्नी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|२००६}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टाजीयो मॉटेरीयो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पोर्तुगाल}}
|{{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००६}}
|०
|३७
|३७
|०
|०
|१
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रेरा मोंटरमनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९६}}
|०
|२९
|१९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर मॉन्टेव्हेर्डी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबिन मॉन्टगोमेरी-चार्रिंग्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[उवान पाब्लो मोन्टाया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|Colombia}}
|{{एफ.१|२००१}}-{{एफ.१|२००६}}
|०
|९५
|९४
|१३
|७
|३०
|१२
|३०७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जियान्नी मोर्बिडीले]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९०}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}, {{एफ.१|१९९७}}
|०
|७०
|६७
|०
|०
|१
|०
|८.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबर्टो मोरेनो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९८२}}, {{एफ.१|१९८७}}, {{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९५}}
|०
|७७
|४१
|०
|०
|१
|१
|१५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्ह मॉर्गन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सिल्व्हियो मोझर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|२०
|१२
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल मॉस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टिरलींग मोस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|६७
|६६
|१६
|१६{{refn|group=टीप|name=moss|Moss shared a win with [[टोनी ब्रुक्स (racing driver)|टोनी ब्रुक्स]] ([[१९५७ ब्रिटिश ग्रांप्री|१९५७ ब्रिटिश]]).&lt;ref name=१९५७britain/&gt;}}
|२४{{refn|group=टीप|name=moss२|Moss shared podiums with [[सिझेरी पेरिडासा]] (३, [[१९५६ बेल्जियम ग्रांप्री|१९५६ बेल्जियम]]) and [[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]] (३, [[१९६० आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९६० आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५६belgium&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1956/665/|title=१९५६ बेल्जियम ग्रांप्री|प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९|archive-date=१९ मार्च २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319034434/http://www.formula1.com/results/season/1956/665/|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=१९६०argentina&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.formula1.com/results/season/1960/644/ |title=१९६० आर्जेन्टिना Grand Prix |प्रकाशक=फॉर्म्युला वन डॉट कॉम |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ डिसेंबर २००९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222220126/http://www.formula1.com/results/season/1960/644/ |archive-date=२२ डिसेंबर २०१४|}}&lt;/ref&gt;}}
|१९
|१८५.६४ (१८६.६४){{refn|group=टीप|name=GBR५४}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गिनो मुरून]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड मरे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|५
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइगी मुस्सू]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|२५
|२४
|०
|१{{refn|group=टीप|name=musso|Musso shared a win with [[उवान मॅन्युएल फंजिओ]] ([[१९५६ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५६ आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५६argentina/&gt;}}
|७
|१
|४४
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;N&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[काझुकी नाकाजिमा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२००९}}
|०
|३६
|३६
|०
|०
|०
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सेतोरो नाकाजीमा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९९१}}
|०
|८०
|७४
|०
|०
|०
|१
|१६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Shinji Nakano]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९७}}-{{एफ.१|१९९८}}
|०
|३३
|३३
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ड्यूक नॅलों]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अलेस्सांद्रो नॅनीनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८६}}-{{एफ.१|१९९०}}
|०
|७८
|७६
|०
|१
|९
|२
|६५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इमानुएल नस्पेती]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९२}}-{{एफ.१|१९९३}}
|०
|६
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फेलिप नसर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२०१५}}-{{एफ.१|२०१६}}
|०
|४०
|३९
|०
|०
|०
|०
|२९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मासीमो नाटिली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन नायलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|८
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक नझरुक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टिफ न्युवेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८०}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जेक नेलमॅलेम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|डेन्मार्क}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट्रिक नेव्ह]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|१४
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन निकोल्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७५}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कॅल निविद]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेल्मुट निडेमायर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्राऊझ निमानॅन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गुन्नर नीलसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|३२
|३१
|०
|१
|४
|१
|३१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हिदेकी नीदा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९४}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[लॅन्डो नॉरिस]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०१९}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|NOR|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉडनी नुके]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;O&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[रॉबर्ट ओब्रायन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[एस्टेबन ओकन]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|२०१६}}-{{एफ.१|२०१८}}, {{एफ.१|२०२०}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|OCO|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट ओ'कॉनॉर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|१
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Casimiro de Oliveira]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पोर्तुगाल}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅकी ओलीव्हर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९७३}}, {{एफ.१|१९७७}}
|०
|५२
|५०
|०
|०
|२
|१
|१३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॅनी ओणगेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|६
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Rikky von Opel]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|लिकटेंस्टाईन|variant=१९३७}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|१४
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल ऑपिटिजॉझर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=oppitzhauser|Oppitzhauser entered the [[१९७६ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री|१९७६ ऑस्ट्रियन]], but was refused the necessary clearances to start practice as he did not have enough racing experience.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyons |first=Pete |editor=Kettlewell, Mike |title=[[Autocourse]] १९७६-१९७७ |year=१९७६ |प्रकाशक=Hazleton Securities Ltd |location=Richmond, Surrey |isbn=0-905138-01-5 |page=157}}&lt;/ref&gt;}}
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Fritz d'Orey]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१८८९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आर्थर ओवेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;P&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[कार्लोस पेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७२}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|७३
|७२
|१
|१
|६
|५
|५८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नेलो पागनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिकर्बो पाल्ती]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८२}}
|०
|८
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉर्स्टन पाम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉलिओन पामर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०१६}}-{{एफ.१|२०१७}}
|०
|३७
|३५
|०
|०
|०
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोनाथन पामर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८३}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|८८
|८३
|०
|०
|०
|१
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ऑलिव्हीयर पॅनीस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९९}}, {{एफ.१|२००१}}-{{एफ.१|२००४}}
|०
|१५८
|१५७
|०
|१
|५
|०
|७६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिओर्जीयो पानटानो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली|variant=२००३}}
|{{एफ.१|२००४}}
|०
|१५
|१४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Massimiliano Papis]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९५}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक पार्क्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}, {{एफ.१|१९६६}}-{{एफ.१|१९६७}}
|०
|७
|६
|१
|०
|२
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेग पार्नल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५४}}
|०
|७
|६
|०
|०
|१
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Tim Parnell]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}, {{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९६३}}
|०
|४
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी पार्सन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|९{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|९
|०
|१
|१
|१
|१२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिक्कार्डो पॅट्रेसे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९९३}}
|०
|२५७
|२५६
|८
|६
|३७
|१३
|२८१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल पीझे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६९}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉजर पेनेंस्की]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सिझेरी पेरिडासा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|८
|८
|०
|०
|२{{refn|group=टीप|name=perdisa|Perdisa shared podiums with [[जीन बेहरा]] (३, [[१९५५ मोनॅको ग्रांप्री|१९५५ मोनॅको]]) and [[स्टिरलींग मोस]] (३, [[१९५६ बेल्जियम ग्रांप्री|१९५६ बेल्जियम]]).&lt;ref name=१९५५monaco/&gt;&lt;ref name=१९५६belgium/&gt;}}
|०
|५
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[सर्गिओ पेरेझ]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मेक्सिको}}
|{{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PER|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइस पेरेज-साला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|३२
|२६
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लॅरी पर्किन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|१५
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेन्री पेस्कारोलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९७६}}
|०
|६४
|५७
|०
|०
|१
|१
|१२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अलेस्सांद्रो पेसेंटी-रॉसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोसेफ पीटर्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉनी पिटरसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|१२३
|१२३
|१४
|१०
|२६
|९
|२०६
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[विटाली पेट्रोव्ह]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रशिया}}
|{{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|५८
|५७
|०
|०
|१
|१
|६४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आल्फ्रेड पायन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[ऑस्कर पियास्त्री]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|२०२३}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|PIA|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चार्ल्स पिक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|२०१२}}-{{एफ.१|२०१३}}
|०
|३९
|३९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रँकोइस पिकार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एर्नी पिटर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल पिट्सच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रे पिलेटेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|१४
|९
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टेडी पलेटे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९७७}}
|०
|४
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइगी पिओती]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|८
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड पापर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[नेल्सन पिके]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९९१}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९८१}}, {{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८७}}}}
|२०७
|२०४
|२४
|२३
|६०
|२३
|४८१.५ (४८५.५)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नेल्सन आंगेलो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२००८}}-{{एफ.१|२००९}}
|०
|२८
|२८
|०
|०
|१
|०
|१९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेनाटो पिरोक्चि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डिडीयर पिरोनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|७२
|७०
|४
|३
|१३
|५
|१०१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इमानुएल पिरो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८९}}-{{एफ.१|१९९१}}
|०
|४०
|३७
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँटोनियो पिझोनीया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२००३}}-{{एफ.१|२००५}}
|०
|२०
|२०
|०
|०
|०
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Eric van de Poele]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|१९९२}}
|०
|२९
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक पोलेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बेन पॉन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेनिस पोओर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Alfonso de Portago]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|५
|५
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सॅम पोसे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चार्ल्स पोझ्झी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅकी प्रेतोरीयस]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७३}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अर्नेस्टो प्रिन्थ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड प्रेषित]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[एलेन प्रोस्ट]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८०}}-{{एफ.१|१९९१}}, {{एफ.१|१९९३}}
|{{sort|४|४}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९८५}}-{{एफ.१|१९८६}}, {{एफ.१|१९८९}}, {{एफ.१|१९९३}}}}
|२०२
|१९९
|३३
|५१
|१०६
|४१
|७६८.५ (७९८.५)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टॉम प्राईस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|४२
|४२
|१
|०
|२
|०
|१९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड पुल्लिंगी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९७७}}
|०
|११
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्लाईव्ह पुझी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रोडेशिया|१९६४}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;Q&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[Dieter Quester]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९६९}}, {{एफ.१|१९७४}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;R&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[इयान रेबी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६५}}
|०
|७
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bobby Rahal]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९७८}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[किमी रायकोन्नेन]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|२००१}}-{{एफ.१|२००९}}, {{एफ.१|२०१२}}-{{एफ.१|२०२१}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२००७}}}}
|३५३
|३४९
|१८
|२१
|१०३
|४६
|१८७३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hermano da Silva Ramos]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१८८९}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पियर-हेनरी राफेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९८९}}
|०
|१७
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डिक राटमैन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|१
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम राथमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१०{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१०
|०
|१
|४
|२
|२९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोलँड रेट्झनबेगर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९९४}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेक्टर रेबेक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मेक्सिको}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९८१}}
|०
|५८
|४१
|०
|०
|०
|०
|१३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन रेडमॅन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|१५
|१२
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी रीस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रे रीड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रोडेशिया|१९६४}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलन रीस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[क्ले रेगाझोनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९८०}}
|०
|१३९
|१३२
|५
|५
|२८
|१५
|२०९ (२१२)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Paul di Resta]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०१३}}, {{एफ.१|२०१७}}
|०
|५९
|५९
|०
|०
|०
|०
|१२१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्लोस रुइटेमॅन्न]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९७२}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|१४६
|१४६
|६
|१२
|४५
|६
|२९८ (३१०)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लान्स रिव्हेंट्लो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|४
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर रेव्हनसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|३२
|३०
|१
|२
|८
|०
|६१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन रोड्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलेक्स रिबेरो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}, {{एफ.१|१९७९}}
|०
|२०
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[डॅनियल रीक्कार्डो]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|२०११}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RIC|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केन रिचर्डसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५१}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=richardson|Richardson qualified १०th for the [[१९५१ इटालियन ग्रांप्री|१९५१ इटालियन]], but was not allowed to enter the race as he did not have the correct [[driver's license|licence]].&lt;ref name=१९५१italy/&gt;}}
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फ्रित्झ रिझस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिम रिस्सबी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जोशेन रींडट]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९६४}}-{{एफ.१|१९७०}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७०}}}}
|६२
|६०
|१०
|६
|१३
|३
|१०७ (१०९)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन रिसेले-प्रिचार्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Giovanni de Riu]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिचर्ड रॉबर्ट्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|४
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पेड्रो रॉड्रिगझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मेक्सिको}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|५४
|५४
|०
|२
|७
|१
|७१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिकार्डो रॉड्रिगझ]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|मेक्सिको|१९३४}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|६
|५
|०
|०
|०
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Alberto Rodriguez Larreta]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विमा रॉल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलन रोलिन्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी रोल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bertil Roos]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Pedro de la Rosa]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|१९९९}}-{{एफ.१|२००२}}, {{एफ.१|२००५}}-{{एफ.१|२००६}}, {{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|१०७
|१०४
|०
|०
|१
|१
|३५
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[केके रोसबर्ग]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९७८}}-{{एफ.१|१९८६}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९८२}}}}
|१२८
|११४
|५
|५
|१७
|३
|१५९.५
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[निको रॉसबर्ग]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२००६}}-{{एफ.१|२०१६}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२०१६}}}}
|२०६
|२०६
|३०
|२३
|५७
|२०
|१५९४.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मौरी गुलाब]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुई रॉसियर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|३८
|३८
|०
|०
|२
|०
|१८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिकार्डो रॉसेट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९६}}-{{एफ.१|१९९८}}
|०
|३३
|२६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अलेक्झांडर रॉसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|२०१५}}
|०
|७
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ह्यूब रोतग्रीन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८६}}
|०
|३०
|२५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Basil van Rooyen]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६८}}-{{एफ.१|१९६९}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लॉयड रुबी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जीन-क्लॉड रुडज]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६४}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[जॉर्ज रसल]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०१९}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|RUS|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एडी रशिया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॉल रशिया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|११{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|०
|०
|१{{refn|group=टीप|name=russo_p|Russo shared a podium with [[टोनी बेटेनहॉसेन]] (२, [[१९५५ इंडियानापोलिस ५००]]).&lt;ref name=१९५५indy/&gt;}}
|१
|८.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ट्रॉय रुटमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|१२
|८
|०
|१
|१
|०
|९.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर रायन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|कॅनडा|१९५७}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;S&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[एडी सैक्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|१
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब म्हणाला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[कार्लोस सायेन्स जुनियर]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|२०१५}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAI|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एलीसो सलझार]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|चिली}}
|{{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८३}}
|०
|३७
|२४
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मिका सालो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फिनलंड}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|२०००}}, {{एफ.१|२००२}}
|०
|१११
|१०९
|०
|०
|२
|०
|३३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉय सॅल्वाडोरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|५०
|४७
|०
|०
|२
|०
|१९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कॉन्सलवो सनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टिफान साराझिन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९९९}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[Logan Sargeant]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|२०२३}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SAR|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ताकुमा सातो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२००२}}-{{एफ.१|२००८}}
|०
|९२
|९०
|०
|०
|१
|०
|४४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल स्कॅरबोरो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}
|०
|२{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुदोओको स्कार्फीयोटी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६८}}
|०
|१२
|१०
|०
|१
|१
|१
|१७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Giorgio Scarlatti]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१५
|१२
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इयान शेकेटर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|२०
|१८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जोडी स्केकटर]]^
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९७२}}-{{एफ.१|१९८०}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९७९}}}}
|११३
|११२
|३
|१०
|३३
|५
|२४६ (२५५)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हॅरी स्केल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|५७
|५६
|०
|०
|२
|०
|३२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Tim Schenken]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|३६
|३४
|०
|०
|१
|०
|७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल्बर्ट स्कर्र]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डोमेनिको शियाटॅरेला]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|७
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेनज शिलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल स्किंडलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Jean-Louis Schlesser]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८८}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो स्क्लेडर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९६८}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bernd Schneider]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९९०}}
|०
|३४
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रुडॉल्फ श्लॉयलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोब श्राइडर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[मिखाएल शुमाखर]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|२००६}}, {{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०१२}}
|{{sort|७|७}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९५}}, {{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२००४}}}}
|३०८
|३०६
|६८
|९१
|१५५
|७७
|१५६६{{refn|group=टीप|name=schumacher_m|Schumacher was disqualified from the {{एफ.१|१९९७}} World Championship with ७८ गुण, these गुण are included in the total.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=New kids on the block|दुवा=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/73021.html|प्रकाशक=ESPN|दिनांक=१६ मार्च २०१२|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20120816081928/http://en.espnf1.com/|archive-date=2012-08-16|8=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Mick Schumacher]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२०२१}}-{{एफ.१|२०२२}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|SCH|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[राल्फ शुमाखर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९९७}}-{{एफ.१|२००७}}
|०
|१८१
|१८०
|६
|६
|२७
|८
|३२९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वर्न स्प्रपन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७५}}, {{एफ.१|१९७७}}
|०
|१३
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Adolfo Schwelm Cruz]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब स्कॉट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Archie Scott Brown]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पिएरो स्कॉटि]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वुल्फगँग सिडल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५३}}, {{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१२
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गुन्तेर सेफर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[आयर्टोन सेन्ना]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९९४}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९८८}}, {{एफ.१|१९९०}}-{{एफ.१|१९९१}}}}
|१६२
|१६१
|६५
|४१
|८०
|१९
|६१० (६१४)
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[ब्रुनो सेन्ना]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०१२}}
|०
|४६
|४६
|०
|०
|०
|१
|३३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डोरिनो सेराफिनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|१{{refn|group=टीप|name=serafini|Serafini shared a podium with [[अल्बर्टो अस्कारी]] (२, [[१९५० इटालियन ग्रांप्री|१९५० इटालियन]]).&lt;ref name=१९५०italy/&gt;}}
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चिआ सेरा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल|variant=१९६८}}
|{{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८३}}
|०
|३३
|१८
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डग सेरुरियर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी सर्वोझ-गॅविन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९७०}}
|०
|१३
|१२
|०
|०
|१
|०
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी सप्टेंबर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९६३}}
|०
|७
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hap Sharp]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|६
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ब्रायन श्वे-टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कॅरोल शेल्बी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|८
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी शेली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|३
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो सिफ्फर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६२}}-{{एफ.१|१९७१}}
|०
|१००
|९६
|२
|२
|६
|४
|६८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रे सायमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|१२
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Sergey Sirotkin]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रशिया}}
|{{एफ.१|२०१८}}
|०
|२१
|२१
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रोब स्लॉट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॉसस सोलाना]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|मेक्सिको|१९३४}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६८}}
|०
|८
|८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलेक्स सोलर-रॉयग]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|१०
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेमंड सोमर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Vincenzo Sospiri]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९७}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टीफन साउथ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८०}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माइक स्पार्केन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्कॉट स्पीड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|२००६}}-{{एफ.१|२००७}}
|०
|२८
|२८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक स्पेन्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६३}}-{{एफ.१|१९६८}}
|०
|३७
|३६
|०
|०
|१
|०
|२७
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलन स्टेसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅटानो स्टारबबा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Will Stevens]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२०१४}}-{{एफ.१|२०१५}}
|०
|२०
|१८
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चक स्टीव्हनसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इयन स्ट्युअर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जॅकी स्टुवर्ट]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६५}}-{{एफ.१|१९७३}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६९}}, {{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७३}}}}
|१००
|९९
|१७
|२७
|४३
|१५
|३५९ (३६०)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जिमी स्ट्युअर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५३}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सेगेफ्रेड स्टोहर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८१}}
|०
|१३
|९
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉल्फ स्टोमेलन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७६}}, {{एफ.१|१९७८}}
|०
|६३
|५४
|०
|०
|१
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[फिलिप स्ट्रेफ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९८४}}-{{एफ.१|१९८८}}
|०
|५४
|५३
|०
|०
|१
|०
|११
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[लान्स स्ट्रोल]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|२०१७}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|STR|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hans Stuck]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|५
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Hans-Joachim Stuck]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७९}}
|०
|८१
|७४
|०
|०
|२
|०
|२९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ओटो स्टुपापाकर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डॅनी सुलिव्हान]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९८३}}
|०
|१५
|१५
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्क स्रेर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९७९}}-{{एफ.१|१९८६}}
|०
|८८
|८२
|०
|०
|०
|१
|१७
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जॉन सर्टीस]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६०}}-{{एफ.१|१९७२}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९६४}}}}
|११३
|१११
|८
|६
|२४
|१०
|१८०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अँडी सटक्लिफ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७७}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[आद्रियान सूटिल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२०११}}, {{एफ.१|२०१३}}-{{एफ.१|२०१४}}
|०
|१२८
|१२८
|०
|०
|०
|१
|१२४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेन सटन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|४{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अगरी सुझुकी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९८८}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|८८
|६५
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[तोशियो सुझुकी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९९३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक स्वेटर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|८
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब स्वीकेर्ट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|१
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;T&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[Toranosuke Takagi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|१९९८}}-{{एफ.१|१९९९}}
|०
|३२
|३२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[नोरिटेक ताकरा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कुनीमीत्सू ताकाहाशी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान|variant=१८७०}}
|{{एफ.१|१९७७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पॅट्रीक टॅम्बे]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९७९}}, {{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८६}}
|०
|१२३
|११४
|५
|२
|११
|२
|१०३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइगी तारामॅझो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गॅब्रिएल रॅक्विनी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९८७}}-{{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९५}}
|०
|७९
|३८
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पिएरो तरुफी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५४}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१९
|१८
|०
|१
|५
|१
|४१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेनिस टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हेन्री टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|११
|८
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९६६}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माइक टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ट्रेवर टेलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५९}}, {{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९६६}}
|०
|२९
|२७
|०
|०
|१
|०
|८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्शल टेग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५७}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Shorty Templeman]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Max de Terra]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[आंद्रे टेस्टुट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मोनॅको}}
|{{एफ.१|१९५८}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माइक थॅकवेल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|न्यू झीलँड}}
|{{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८४}}
|०
|५
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल्फानो थिले]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एरिक थॉम्पसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी थॉमसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|८{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|८
|१
|०
|१
|१
|१०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लेस्ली थॉर्न]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बड तिंगेलस्टेड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[सॅम टिंगल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|रोडेशिया}}
|{{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६७}}-{{एफ.१|१९६९}}
|०
|५
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेसमंड टिटिंग्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५६}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉनी टोलन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५८}}
|०
|७{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Alejandro de Tomaso]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}&lt;ref&gt;Twite, Mike. &quot;De Tomaso: इटालियन Precision with Brute Force&quot;, in Northey, Tom, editor. ''World of Automobiles'', (London: Orbis, १९७४), Volume ५, p. ५३१&lt;/ref&gt;
|{{एफ.१|१९५७}}, {{एफ.१|१९५९}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Charles de Tornaco]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५३}}
|०
|४
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टोनी ट्रिमर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७८}}
|०
|६
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॉरिस ट्रिगिनटिनॅट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९६४}}
|०
|८४
|८२
|०
|२
|१०{{refn|group=टीप|name=trintignant|Trintignant shared podiums with [[जोस फ्रॉइलान गोंझालेझ]]/[[निनो फारिना]] (२, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]]), [[निनो फारिना]]/[[अम्बर्ब्टो मॅग्लिओली]] (३, [[१९५५ आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९५५ आर्जेन्टाइन]]) and [[स्टिरलींग मोस]] (३, [[१९६० आर्जेन्टाइन ग्रांप्री|१९६० आर्जेन्टाइन]]).&lt;ref name=१९५५argentina/&gt;&lt;ref name=१९६०argentina/&gt;}}
|१
|७२.३३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Wolfgang von Trips]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६१}}
|०
|२९
|२७
|१
|२
|६
|०
|५६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[यार्नो त्रुल्ली]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९७}}-{{एफ.१|२०११}}
|०
|२५६
|२५२
|४
|१
|११
|१
|२४६.५
|-
|style=&quot;background: #CEF२E०&quot; align=&quot;left&quot;|[[Yuki Tsunoda]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२०२१}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|TSU|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एस्टेन ट्युरो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९९८}}
|०
|१६
|१६
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गाय टर्नर]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक टर्नर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;U&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[टोनी लेलमन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉबी उन्सर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६८}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Jerry Unser Jr.]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५८}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अल्बर्टो उरिया]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|उरुग्वे}}
|{{एफ.१|१९५५}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;V&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[निनो रिकिक्लेम]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९६१}}-{{एफ.१|१९६२}}, {{एफ.१|१९६५}}
|०
|५
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्टॉफेल वांडोर्ने]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|बेल्जियम}}
|{{एफ.१|२०१६}}-{{एफ.१|२०१८}}
|०
|४२
|४१
|०
|०
|०
|०
|२६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बॉब वीथ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left&quot;|[[जीन-एरिक वेर्गने]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|फ्रांस|variant=१९७४}}
|{{एफ.१|२०१२}}-{{एफ.१|२०१४}}
|०
|५८
|५८
|०
|०
|०
|०
|५१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो व्हर्सटॅपन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९९४}}-{{एफ.१|१९९८}}, {{एफ.१|२०००}}-{{एफ.१|२००१}}, {{एफ.१|२००३}}
|०
|१०७
|१०६
|०
|०
|२
|०
|१७
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२CEE०&quot;|[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]~
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|२०१५}}-{{एफ.१|२०२४}}
|{{sort|३|३}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२०२१}}-{{एफ.१|२०२३}}}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|VER|careerpoints}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[सेबास्टियान फेटेल]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२००७}}-{{एफ.१|२०२२}}
|{{sort|४|४}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|२०१०}}-{{एफ.१|२०१३}}}}
|३००
|२९९
|५७
|५३
|१२२
|३८
|३०९८
|-
|align=&quot;left&quot;|[[गिलेस व्हिलनव्ह]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९७७}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|६८
|६७
|२
|६
|१३
|८
|१०१ (१०७)
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #F२E०CE&quot;|[[जॅक्स व्हिलनव्ह]]^
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९९६}}-{{एफ.१|२००६}}
|{{sort|१|१}}&lt;br /&gt;{{small|{{एफ.१|१९९७}}}}
|१६५
|१६३
|१३
|११
|२३
|९
|२३५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॅक्स व्हिलनव्ह]] Sr.
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९८१}}, {{एफ.१|१९८३}}
|०
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[लुइगी विलोरेसी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५६}}
|०
|३४
|३१
|०
|०
|८
|१
|४६ (४९)
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Emilio de Villota]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन}}
|{{एफ.१|१९७६}}-{{एफ.१|१९७८}}, {{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९८२}}
|०
|१५
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ओटोरिनो व्होल्टोनेरिओ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५६}}-{{एफ.१|१९५७}}
|०
|३
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जो व्होंलांथेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Ernie de Vos]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा|१९५७}}
|{{एफ.१|१९६३}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left;|[[निक डि. व्रिस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|२०२२}}-{{एफ.१|२०२३}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|DEV|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल व्हुकोजिच]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|५
|१
|२
|२
|३
|१९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Syd van der Vyver]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;W&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[फ्रेड वॅकेर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५३}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|५
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेव्हिड वॉकर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|१९७१}}-{{एफ.१|१९७२}}
|०
|११
|११
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर वॉकर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५५}}
|०
|४
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ली वॉलारर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५१}}
|०
|३{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|१
|१
|१
|९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[हिनी वॉल्टर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वित्झर्लंड}}
|{{एफ.१|१९६२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉजर विर्ड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५१}}-{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६३}}
|०
|१२
|१२
|०
|१
|२
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेरेक वारविक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९८१}}-{{एफ.१|१९९०}}, {{एफ.१|१९९३}}
|०
|१६२
|१४७
|०
|०
|४
|२
|७१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जॉन वॉटसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७३}}-{{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८५}}
|०
|१५४
|१५२
|२
|५
|२०
|५
|१६९
|-
|align=&quot;left&quot;|[[स्पायडर वेब]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९१२}}
|{{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्क वेबर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रेलिया}}
|{{एफ.१|२००२}}-{{एफ.१|२०१३}}
|०
|२१७
|२१५
|१३
|९
|४२
|१९
|१०४७.५
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पास्कल वेरहलेन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२०१६}}-{{एफ.१|२०१७}}
|०
|४०
|३९
|०
|०
|०
|०
|६
|-
|align=&quot;left&quot;|[[व्होल्कर वेडलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८९}}
|०
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[वेन वेइलर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९६०}}
|०
|१{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[कार्ल वेंडीलिंगर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|१९९५}}
|०
|४२
|४१
|०
|०
|०
|०
|१४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर वेस्टबरी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७०}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[चक वेयंट]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स|१९५९}}
|{{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९५७}}-{{एफ.१|१९५९}}
|०
|६{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[केन व्हार्टन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}-{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१६
|१५
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[टेड व्हाईटवॉअर]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५५}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[ग्रॅहम व्हाइटहेड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५२}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[पीटर व्हाइटहेड]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५०}}-{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१२
|१०
|०
|०
|१
|०
|४
|-
|align=&quot;left&quot;|[[बिल व्हाइटहाउस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९५४}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉबिन विदेस]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६८}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एपिई व्हिट्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|कॅनडा}}
|{{एफ.१|१९६७}}, {{एफ.१|१९७४}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[माईक वाइल्डर्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७४}}-{{एफ.१|१९७६}}
|०
|८
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोनाथन विल्यम्स]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रॉजर विल्यमसन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९७३}}
|०
|२
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[डेम्पसे विल्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड स्टेट्स}}
|{{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६०}}
|०
|५{{refn|group=टीप|name=Indy}}
|२
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[इच्छा विल्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{flagu|दक्षिण आफ्रिका|१९२८}}
|{{एफ.१|१९८०}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जस्टिन विल्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|२००३}}
|०
|१६
|१६
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[विक व्हिल्सन]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|युनायटेड किंग्डम}}
|{{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६६}}
|०
|२
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[जोचिम विंकेलॉक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८९}}
|०
|७
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मॅनफ्रेड विंकेलॉक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|पश्चिम जर्मनी}}
|{{एफ.१|१९८०}}, {{एफ.१|१९८२}}-{{एफ.१|१९८५}}
|०
|५६
|४७
|०
|०
|०
|०
|२
|-
|align=&quot;left&quot;|[[मार्कस विन्केलहॉक]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जर्मनी}}
|{{एफ.१|२००७}}
|०
|१
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेइन व्हाइसल]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्वीडन}}
|{{एफ.१|१९७०}}-{{एफ.१|१९७४}}
|०
|२३
|२२
|०
|०
|१
|०
|१३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेलॉफ वंडरिक्क]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|नेदरलँड्स}}
|{{एफ.१|१९७५}}
|०
|६
|३
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एलेक्सांडर वुर्झ]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ऑस्ट्रिया}}
|{{एफ.१|१९९७}}-{{एफ.१|२०००}}, {{एफ.१|२००५}}, {{एफ.१|२००७}}
|०
|६९
|६९
|०
|०
|३
|१
|४५
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;X&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;Y&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[सकोन यामामोटो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|जपान}}
|{{एफ.१|२००६}}-{{एफ.१|२००७}}, {{एफ.१|२०१०}}
|०
|२१
|२१
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|[[अ‍ॅलेक्स योंग]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|मलेशिया}}
|{{एफ.१|२००१}}-{{एफ.१|२००२}}
|०
|१८
|१४
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|align=&quot;left&quot;|&lt;span id=&quot;Z&quot;&gt;&lt;/span&gt;[[Alessandro Zanardi]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९९१}}-{{एफ.१|१९९४}}, {{एफ.१|१९९९}}
|०
|४४
|४१
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[एमिलियो झापिको]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|स्पेन|१९४५}}
|{{एफ.१|१९७६}}
|०
|१
|०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
|style=&quot;text-align: left; background: #CEF२E०&quot;|[[जो ग्यानयु]]*
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|चीन}}
|{{एफ.१|२०२२}}-{{एफ.१|२०२४}}
|०
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|entries}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|starts}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|poles}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|wins}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|podiums}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|fastestlaps}}
|{{एफ.१. सद्द्य हंगाम आकडेवारी|ZHO|careerpoints}}
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिक्कार्डो झोन्टा]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|ब्राझिल}}
|{{एफ.१|१९९९}}-{{एफ.१|२००१}}, {{एफ.१|२००४}}-{{एफ.१|२००५}}
|०
|३७
|३६
|०
|०
|०
|०
|३
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रेन्झा झोझी]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|इटली}}
|{{एफ.१|१९७५}}-{{एफ.१|१९७७}}
|०
|७
|७
|०
|०
|०
|०
|१
|-
|align=&quot;left&quot;|[[रिकार्डो झुनीनो]]
|align=&quot;left&quot;|{{Flagu|आर्जेन्टिना}}
|{{एफ.१|१९७९}}-{{एफ.१|१९८१}}
|०
|११
|१०
|०
|०
|०
|०
|०
|-
!scope=col|चालक 
!scope=col|देश
!scope=col|एकूण हंगाम
!scope=col|एकूण अजिंक्यपद
!scope=col|भाग घेतले
!scope=col|एकूण सुरुवाती
!scope=col|पोल पोझिशन
!scope=col|जिंकले
!scope=col|पोडीयम
!scope=col|जलद फेरी
!scope=col|गुंण{{refn|name=Points}}
&lt;ref name=&quot;indy&quot;/&gt;
|}

==देशानुसार==
[[File:Map of Formula One drivers by nationality.png|thumb|right|300px|Map of the world showing the number of फॉर्म्युला वन drivers by country, correct as of the end of the २०१४ season.]]
४० देशांच्या चालकांनी फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाच्या शर्यती मध्ये भाग घेतला आहे, ज्यात युनायटेड किंग्डम येथुन सर्वात जास्त सहभाग म्हणजे, १६३ चालकांचा सहभाग आहे, दुसऱ्या क्रमांकवर युनायटेड स्टेट्स आहे जेथुन १५८ चालक होते. १९५० ते १९६० मध्ये इंडियानापोलिस ५०० येथे खेळवण्यात आलेल्या शयती, फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाच्या भाग होते. तिसऱ्या क्रमांकावर आहे इटली जेथुन ९९ चालक आहेत. फॉर्म्युला वन विश्व अजिंक्यपदाच्या सर्वात पहिल्या ग्रांप्री, [[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]] मध्ये, एकुन ९ देशांचा सहभाग होता, आणि सर्वात नवीनतम देश म्ह्णजे इंडोनेशिया, जेथुन [[रिओ हरयाटो]] ज्याने [[२०१६ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]] मध्ये पदार्पण केला. खालील सांख्यिकी {{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}} पर्यंत अचूक आहेत.
&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; text-align:center; font-size:९५%&quot;
|-
!Country
!Total&lt;br&gt;drivers
![[List of फॉर्म्युला वन World Drivers' Champions|Champions]]
!Championships
!First driver(s)
!Most recent driver(s)/&lt;br&gt;Current driver(s)
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|आर्जेन्टिना}}
|२५अर 
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[हुआन मॅन्युएल फंजिओ]] [५])}}
|{{nts|5}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९५१}}, {{एफ.१|१९५४}}, {{एफ.१|१९५५}}, {{एफ.१|१९५६}}, {{एफ.१|१९५७}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[हुआन मॅन्युएल फंजिओ]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००१-१&quot;|[[गॅस्ट्रन मॅझाकान]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००१ सान मरिनो ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|ऑस्ट्रेलिया}}
|१७
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|([[जॅक ब्रॅभम|ब्राभॅम]] [३], [[ऍलन जोन्स]])}}
|{{nts|4}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९५९}}, {{एफ.१|१९६०}}, {{एफ.१|१९६६}}, {{एफ.१|१९८०}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;७&quot;|[[टोनी गेझ]]&lt;br&gt;([[१९५२ बेल्जियम ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[डॅनियल रीक्कार्डो]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|ऑस्ट्रिया}}
|१६
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|([[जोशेन रींडट]], [[निकी लाउडा]] [३])}}
|{{nts|4}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९७०}}, {{एफ.१|१९७५}}, {{एफ.१|१९७७}}, {{एफ.१|१९८४}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९&quot;|[[जोशेन रींडट]]&lt;br&gt;([[१९६४ ऑस्ट्रियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१०&quot;|[[ख्रिस्टियन क्लेन]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१० अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|बेल्जियम}}
|२४
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[जॉनी क्लेसेस]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१८&quot;|[[स्टॉफेल वांडोर्ने]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१८ अबु धाबी ग्रांप्री]]}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|ब्राझिल}}
|३१
|{{nts|3}}&lt;br&gt;{{small|([[एमर्सन फिटीपाल्डी]] [२], [[नेल्सन पिके]] [३], [[आयर्टोन सेन्ना]] [३])}}
|{{nts|8}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९७२}}, {{एफ.१|१९७४}}, {{एफ.१|१९८१}}, {{एफ.१|१९८३}}, {{एफ.१|१९८७}}, {{एफ.१|१९८८}}, {{एफ.१|१९९०}}, {{एफ.१|१९९१}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;५&quot;|[[चिको लॅंडी]]&lt;br&gt;([[१९५१ इटालियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१७&quot;|[[फिलिपे मास्सा]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१७ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|कॅनडा}}
|१४
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[जॅक्स व्हिलनव्ह]])}}
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९९७}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१७&quot;|[[पीटर रायन (driver)|पीटर रायन]]&lt;br&gt;([[१९६१ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री‎]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[लान्स स्टोल]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|चिली}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२४&quot;|[[एलीसो सलझार]]&lt;br&gt;([[१९८१ USA West Grand Prix]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९८३&quot;|[[एलीसो सलझार]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९८३ बेल्जियम ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|कोलंबिया}}
|३
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२५&quot;|[[रिकार्डो लोंडोनो]]&lt;br&gt;([[१९८१ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००६-१&quot;|[[उवान पाब्लो मोन्टाया]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००६ युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री‎]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|चेक प्रजासत्ताक}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२६&quot;|[[टोमे एंगे]]&lt;br&gt;([[२००१ इटालियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००१-२&quot;|[[टोमे एंगे]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००१ जपानी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|डेन्मार्क}}
|५
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०&quot;|[[टॉम बेलसन]]&lt;br&gt;([[१९७३ स्वीडिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[केविन मॅग्नुसेन]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|पूर्व जर्मनी}}
|४
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;९&quot;|[[रुडॉल्फ क्राऊज]], [[अर्न्स्ट क्लोडविग]]&lt;br&gt;([[१९५२ जर्मन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९५३&quot;|[[एडगर बार्थ]], [[थियो फिट्झू]],&lt;br&gt;[[अर्न्स्ट क्लोडविग]], [[रुडॉल्फ क्राऊज]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९५३ जर्मन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|फिनलंड}}
|९
|{{nts|3}}&lt;br&gt;{{small|([[केके रोसबर्ग]], [[मिका हॅक्किनेन]] [२], [[किमी रायकोन्नेन]])}}
|{{nts|4}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९८२}}, {{एफ.१|१९९८}}, {{एफ.१|१९९९}}, {{एफ.१|२००७}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२२&quot;|[[लिओ किन्नुनेन]]&lt;br&gt;([[१९७४ बेल्जियम ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[किमी रायकोन्नेन]], [[वालट्टेरी बोट्टास]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|फ्रांस}}
|७१
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[एलेन प्रोस्ट|प्रॉस्ट]] [४])}}
|{{nts|4}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९८५}}, {{एफ.१|१९८६}}, {{एफ.१|१९८९}}, {{एफ.१|१९९३}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[यवेस गिराड-कॅबॅंटस]], [[युजेन मार्टिन]],&lt;br&gt;[[लुई रॉसियर]], [[फिलिप एटॅन्सेलिन]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[पियरे गॅस्ली]], [[रोमन ग्रोस्जीन]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|जर्मनी}}
|१३
|{{nts|3}}&lt;br&gt;{{small|([[मिखाएल शुमाखर]] [७], [[सेबास्टियान फेटेल]] [४], [[निको रॉसबर्ग]])}}
|{{nts|1२}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९९४}}, {{एफ.१|१९९५}}, {{एफ.१|२०००}}, {{एफ.१|२००१}}, {{एफ.१|२००२}}, {{एफ.१|२००३}}, {{एफ.१|२००४}}, {{एफ.१|२०१०}}, {{एफ.१|२०११}}, {{एफ.१|२०१२}}, {{एफ.१|२०१३}}, {{एफ.१|२०१६}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;३&quot;|[[मायकेल बार्टेल]]&lt;br&gt;([[१९९१ जर्मन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[निको हल्केनबर्ग]],&lt;br&gt;[[सेबास्टियान फेटेल]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|हंगेरी}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२७&quot;|[[झोल्ट बाऊमगार्टनर]]&lt;br&gt;([[२००३ हंगेरियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००४&quot;|[[झोल्ट बाऊमगार्टनर]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००४ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|भारत}}
|२
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२८&quot;|[[नरेन कार्तिकेयन]]&lt;br&gt;([[२००५ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१२&quot;|[[नरेन कार्तिकेयन]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१२ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|इंडोनेशिया}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;३१&quot;|[[रिओ हरयाटो]]&lt;br&gt;([[२०१६ ऑस्ट्रेलियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१६&quot;|[[रिओ हरयाटो]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१६ जर्मन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|आयर्लंड}}
|५
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[जो कॅली (फॉर्म्युला वन)|जो कॅली]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००३&quot;|[[राल्फ फरमॅन]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००३ जपानी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|इटली}}
|९९
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|([[निनो फारिना|Farina]], [[अल्बर्टो अस्कारी]] [२])}}
|{{nts|3}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९५०}}, {{एफ.१|१९५२}}, {{एफ.१|१९५३}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[निनो फारिना]], [[लुइगी फोगिओली]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[ॲंटोनियो गियोविन्झी]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|जपान}}
|२०
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२३&quot;|[[हिरोशी फुशिदा]]&lt;br&gt;([[१९७५ डच ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१४&quot;|[[कमुइ कोबायाशी]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१४ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|लिश्टनस्टाइन}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२१&quot;|[[रिकी व्होन ओपल]]&lt;br&gt;([[१९७३ फ्रेंच ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९७४&quot;|[[रिकी व्होन ओपल]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९७४ फ्रेंच ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|मलेशिया}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२६&quot;|[[अ‍ॅलेक्स योंग]]&lt;br&gt;([[२००१ इटालियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००२&quot;|[[अ‍ॅलेक्स योंग]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००२ जपानी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|मेक्सिको}}
|६
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१६&quot;|[[रिकार्डो रॉड्रिगझ (फॉर्म्युला वन)|रिकार्डो रॉड्रिगझ]]&lt;br&gt;([[१९६१ इटालियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[सर्गिओ पेरेझ]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|मोनॅको}}
|५
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[लुईस चेरॉन]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[चार्ल्स लेक्लर्क]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|मोरोक्को}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१२&quot;|[[रॉबर्टला कॅझ]]&lt;br&gt;([[१९५८ मोरोक्कन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९५८&quot;|[[रॉबर्टला कॅझ]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९५८ मोरोक्कन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|नेदरलँड्स}}
|१६
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१०&quot;|[[जॅन फ्लिन्टरमन]], [[ड्रिस व्हॅन डर लोफ]]&lt;br&gt;([[१९५२ डच ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|न्यू झीलँड}}
|९
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[डेनी हुल्म]])}}
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९६७}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;११&quot;|[[ब्रुस मॅकलारेन]]&lt;br&gt;([[१९५८ जर्मन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१८&quot;|[[ब्रॅंड्न हार्टले]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१८ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|पोलंड}}
|१
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२९&quot;|[[रोबेर्ट कुबिचा]]&lt;br&gt;([[२००६ हंगेरियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१९&quot;|[[रोबेर्ट कुबिचा]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१९ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|पोर्तुगाल}}
|५
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१३&quot;|[[मेरियो डी अरेउजो काब्राल]]&lt;br&gt;([[१९५९ पोर्तुगीज ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२००६-२&quot;|[[टाजीयो मॉटेरीयो]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२००६ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|ऱ्होडेशिया}}
|५
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१८&quot;|[[जॉन लव]]&lt;br&gt;([[१९६२ दक्षिण आफ्रिका ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९७२&quot;|[[जॉन लव]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९७२ दक्षिण आफ्रिका ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|रशिया}}
|३
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;३०&quot;|[[विटाली पेट्रोव्ह]]&lt;br&gt;([[२०१० बहरैन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[डॅनिल क्व्याट]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|दक्षिण आफ्रिका}}
|२३
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[जोडी स्केकटर]])}}
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९७९}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१५&quot;|[[टोनी मॅग्ज]]&lt;br&gt;([[१९६१ ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९८०&quot;|[[जोडी स्केकटर]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९८० युनायटेड स्टेट्स ग्रांप्री‎]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|स्पेन}}
|१५
|{{nts|1}}&lt;br&gt;{{small|([[फर्नांदो अलोन्सो]] [२])}}
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|२००५}}, {{एफ.१|२००६}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;६&quot;|[[पको गोडिया]], [[जुआन जोवर]]&lt;br&gt;([[१९५१ स्पॅनिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[कार्लोस सेनज जुनियर]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|स्वीडन}}
|११
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;४&quot;|[[एरिक लुंडग्रेन]]&lt;br&gt;([[१९५१ जर्मन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१८&quot;|[[मार्कस एरिक्सन]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१८ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|स्वित्झर्लंड}}
|२४
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[Toulo de Graffenried]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०११&quot;|[[सॅबेस्टीयन बौमी]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०११ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|थायलंड}}
|२
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[Prince Bira]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[अलेक्झांडर अल्बोन]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|युनायटेड किंग्डम}}
|१६३
|{{nts|1०}}&lt;br&gt;{{small|([[माइक हावथोर्न]], [[ग्रहम हिल]] [२], [[जिम क्लार्क]] [२], [[जॉन सर्टीस]], [[जॅकी स्टुवर्ट]] [३], [[जेम्स हंट]], [[नायजेल मॅनसेल]], [[डेमन हिल]], [[लुइस हॅमिल्टन]] [६], [[जेन्सन बटन]])}}
|{{nts|1८}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९५८}}, {{एफ.१|१९६२}}, {{एफ.१|१९६३}}, {{एफ.१|१९६४}}, {{एफ.१|१९६५}}, {{एफ.१|१९६८}}, {{एफ.१|१९६९}}, {{एफ.१|१९७१}}, {{एफ.१|१९७३}}, {{एफ.१|१९७६}}, {{एफ.१|१९९२}}, {{एफ.१|१९९६}}, {{एफ.१|२००८}}, {{एफ.१|२००९}}, {{एफ.१|२०१४}}, {{एफ.१|२०१५}}, {{एफ.१|२०१७}}, {{एफ.१|२०१८}}, {{एफ.१|२०१९}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१&quot;|[[रेग पार्नल]], [[पीटर वॉकर (driver)|पीटर वॉकर]], [[लेस्ली जॉनसन (racing driver)|लेस्ली जॉनसन]],&lt;br&gt;{{nobr|[[बॉब जेरार्ड]], [[क्यूथ हॅरिसन]], [[डेव्हिड हॅम्पशायर]],}}&lt;br&gt;[[जेफरी क्रॉस्ले]], [[डेव्हिड मरे (driver)|डेव्हिड मरे]], [[जो फ्राय]]&lt;br&gt;([[१९५० ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०२०&quot;|[[जॉर्ज रसल]], [[लॅन्डो नॉरिस]], [[लुइस हॅमिल्टन]]&lt;br&gt;{{nobr|({{फॉर्म्युला वन सद्य शर्यत}})}}
|-
|align=&quot;left&quot; width=&quot;१२०&quot;|{{Flag|युनायटेड स्टेट्स}}
|१५८
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|([[फिल हिल]], [[मारियो आंड्रेटी]])}}
|{{nts|2}}&lt;br&gt;{{small|({{एफ.१|१९६१}}, {{एफ.१|१९७८}})}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२&quot;|[[हॅरी स्केल]]&lt;br&gt;([[१९५० मोनॅको ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१५-१&quot;|[[अलेक्झांडर रॉसी]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१५ ब्राझिलियन ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|उरुग्वे}}
|४
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;८&quot;|[[आयिट कॅंटोनी]]&lt;br&gt;([[१९५२ ब्रिटिश ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९५९&quot;|[[अ‍ॅस्ड्रबल फोंटे बायर्डो]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९५९ फ्रेंच ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|व्हेनेझुएला}}
|३
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१४&quot;|[[एटोरे चिमेरी]]&lt;br&gt;([[१९६० आर्जेन्टाइन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;२०१५-२&quot;|[[पास्टोर मालडोनाडो]]&lt;br&gt;{{nobr|([[२०१५ अबु धाबी ग्रांप्री]])}}
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Flag|पश्चिम जर्मनी}}
|३९
|{{nts|0}}
|{{nts|0}}
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;३&quot;|[[पॉल पिट्सच]]&lt;br&gt;([[१९५० इटालियन ग्रांप्री]])
|align=&quot;left&quot; data-sort-value=&quot;१९९०&quot;|[[बर्नड स्नायडर]]&lt;br&gt;{{nobr|([[१९९० स्पॅनिश ग्रांप्री]])}}
|}

== हे सुद्धा पहा ==
# [[फॉर्म्युला वन]]
# {{फॉर्म्युला वन सद्य हंगाम (शिर्षक)}}
# [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन कारनिर्माते अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद यादी]]
# [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{reflist}}

==तळटीप==
{{reflist|group=टीप}}

== बाह्य दुवे ==
# [http://www.formula1.com/ फॉर्म्युला वन ग्रांप्रीचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{फॉर्म्युला वन सद्य हंगाम}}
{{फॉर्म्युला वन अजिंक्यपद}}

[[वर्ग:फॉर्म्युला वन]]</text>
      <sha1>ojmpfh72erqhq5028fi03x1iokn7a69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा</title>
    <ns>10</ns>
    <id>218048</id>
    <revision>
      <id>2709009</id>
      <parentid>1998002</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="auqm6mq0b3dy9x4bd4wq761ws09670z" xml:space="preserve">{{Infobox
|style        = width:{{#if:{{{width|}}}|{{{width}}}|17.5em}};
|above        = &lt;includeonly&gt; {{{name|{{{body}}}चे &lt;!--
              --&gt;{{#if:{{{post|}}}
                 | {{{post}}}
                 }} 
                 {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;br/&gt;{{{native_name|}}}}}
                }}}&lt;/includeonly&gt;

|image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{insignia|}}}|size={{{insigniasize|}}}|alt={{{insigniaalt|}}}|sizedefault=120px}}
|imagestyle   = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #ccd2d9;
|caption      = {{{insigniacaption|}}}

|image2       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|size={{{flagsize|}}}|alt={{{flagalt|}}}|sizedefault=120px|border={{{flagborder|}}}}}
|imagestyle2  = border-bottom:solid 1px #ccd2d9;
|caption2     = {{{flagcaption|}}}

|data1   = {{#if:{{{incumbent|}}}{{{image|}}}
            | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0.4em; &lt;!--
                       --&gt;border-bottom:solid 1px #ccd2d9; line-height:1.4em;&quot;&gt;&lt;!--
               --&gt;{{#if:{{{image|}}}
                   | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0.4em;&quot;&gt;&lt;!--
                      --&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|border=yes|suppressplaceholder=yes}}&lt;/div&gt;
                  }}&lt;!--
               --&gt;{{#if:{{{incumbent|}}}|'''विद्यमान&lt;br/&gt;{{{incumbent}}}{{#ifeq:{{{Acting|{{{acting|}}}}}}|yes|&lt;br /&gt;{{small|[[Acting (law)|Acting]]}}'''|{{#ifeq:{{{Acting|{{{acting|}}}}}}|y|&lt;br /&gt;{{small|[[Acting (law)|Acting]]}}'''|'''}}}}&lt;!--
               --&gt;{{#if:{{{incumbentsince|}}}
                   | &lt;br/&gt;{{{incumbentsince}}}&amp;nbsp;पासून
                  }}|{{{imagecaption|}}}}}&lt;!--
           --&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--
         --&gt;}}
|data2   = {{{department|}}}
|label3  = शैली
|data3   = {{{style|}}}
|label4  = प्रकार
|data4   = {{{type|}}}
|label5  = दर्जा
|data5   = {{{status|}}}
|label6  = संक्षेप
|data6   = {{{abbreviation|}}}

|label7  =  सदस्यता
|data7   = {{{member_of|{{{memberof|}}}}}}
|label8  = वरिष्ठ अधिकारी
|data8   = {{{reports_to|{{{reportsto|}}}}}}
|label9  = निवास
|data9   = {{{residence|}}}
|label10  = मुख्यालय
|data10   = {{{seat|}}}
|label11  = नामांकन कर्ता
|data11   = {{{nominator|}}}
|label12 = नियुक्ती कर्ता
|data12  = {{{appointer|}}}&lt;!--
         --&gt;{{#if:{{{appointer_qualified|}}}
           | &lt;br /&gt;{{{appointer_qualified}}}
          }}
|label13  = कालावधी
|data13   = {{{termlength|}}}&lt;!--
         --&gt;{{#if:{{{termlength_qualified|}}}
           | &lt;br /&gt;{{{termlength_qualified}}}
          }}
|label14 = स्थापना दस्तऐवज
|data14  =  {{{constituting_instrument|}}}
|label15 = पूर्वाधिकारी
|data15  = {{{precursor|}}}
|label16 = पहिले अधिकारी
|data16  = {{{inaugural|}}}
|label17 = निर्मिती
|data17  = {{{formation|}}}
|label18 = संस्थापक
|data18  = {{{founder|}}}
|label19 = Named&amp;nbsp;for
|data19  = {{{named_for|}}}
|label20 = पहिले पदधारक
|data20  = {{{first|}}}
|label21 = शेवटचे पदधारक
|data21  = {{{last|}}}
|label22 = रद्द
|data22  = {{{abolished|}}}
|label23 = परंपरा
|data23  = {{{succession|}}}
|label24 = अनऔपचारिक नावे
|data24  = {{{unofficial_names|}}}
|label25 = उपाधिकारी
|data25  = {{{deputy|}}}
|label26 = वेतन
|data26  = {{{salary|}}}
|label27 = संकेतस्थळ
|data27  = {{{website|}}}
|header28 = {{{footnotes_title|}}}
|data29  = {{{footnotes|}}}
}}{{#if:{{{footnotes_title|}}}|[[Category:Pages using infobox official post with footnotes title]]}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!---Please add categories to the &lt;includeonly&gt; section at the 
     bottom of [[Template:Infobox Political post/doc]],
     not here - thanks!---&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>auqm6mq0b3dy9x4bd4wq761ws09670z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224884</id>
    <revision>
      <id>2709046</id>
      <parentid>2704292</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* कार्यरत */</comment>
      <origin>2709046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143869" sha1="psbye17az0lwga0cjb1hmbsptl8w6f2" xml:space="preserve">ही [[मुंबई मेट्रो]]च्या सर्व स्थानकांची यादी आहे, जी भारताच्या मुंबई महानगर प्रदेशातील मुंबईला सेवा देणारी एक जलद वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रो ही भारतात बांधली जाणारी पाचवी वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रोची पहिली मार्गिका ८ जून २०१४ रोजी [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] सह उघडण्यात आली. ऑगस्ट २०२६ पर्यंत सध्या एकूण ७७ स्थानके कार्यरत आहेत. 

मुंबई मेट्रो नेटवर्कचा विस्तार सुमारे २०० किमी (१२० मैल) असणार आहे. या विस्तारामुळे मुंबई मुंबई महानगर प्रदेशातील त्याच्या उपग्रह शहरांशी जोडली जाईल. मुंबई मेट्रोची प्रत्येक मार्गिका एका विशिष्ट रंगाने ओळखली जाते. ही सिस्टीम स्टँडर्ड गेज ट्रेनच्या रोलिंग स्टॉकचा वापर करते आणि त्यात उन्नत, भूमिगत आणि जमिनीवर मार्गिकांचे संयोजन आहे.

== मेट्रो स्थानके ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; style=font-size:95%; width=&quot;30%&quot;
|-
|style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|†
|टर्मिनल स्थानक
|-
|style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|*
|स्थानांतरण स्थानक
|-
|style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|†*
|टर्मिनल आणि इतर मार्गिकांवर स्थानांतरण स्थानक
|-
|style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|††
|[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]]ला स्थानांतरण स्थानक
|-
|style=&quot;background-color:#96CDCD&quot;|**
|इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]] स्थानांतरण स्थानक 
|-
|style=&quot;background-color:#F0E68C&quot;|#*
|[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक
|-
|style=&quot;background-color:#DDFFDD&quot;|†¤
|टर्मिनल, इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला स्थानांतरण स्थानक
|}

{{static row numbers}}
===कार्यरत===
{|class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center&quot; style=font-size:100%; width=&quot;100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;29%&quot;|मेट्रो स्थानक
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;19%&quot;|मार्गिका
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;8%&quot;|स्थान
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;12%&quot;|सुरुवात
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;24%&quot;|नोंदी
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;5%&quot;|संदर्भ
|-
![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
![[मराठी भाषा|मराठी]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Aarey
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आरे}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-metro-7-pillar-core-tilts-at-goregaon-2554413|title=Metro 7 pillar core tilts at Aarey Road Junction|work=DNA India|date=22 October 2017|access-date=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;†*|Aarey JVLR†*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|जमिनीवर
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|align=&quot;center&quot;|सीप्झ गाव मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/mumbai-metro-car-shed-shifting-from-aarey-colony-to-cost-rs-200-crore/2106083/|title=Mumbai Metro car shed shifting from Aarey colony to cost Rs 200 Crore|work=The Financial Express|date=15 October 2020|access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/up-front/story/20201026-mumbai-metro-aarey-s-gain-is-metro-s-loss-1731968-2020-10-16|title=Mumbai Metro: Aarey's Gain Is Metro's Loss|work=India Today|date=16 October 2020|access-date=17 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/aarey-station-to-serve-two-metro-routes-mmrc/|title=Aarey station to serve two Metro routes: MMRC|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 March 2018|access-date=22 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Acharya Atre Chowk
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आचार्य अत्रे चौक}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://english.lokmat.com/maharashtra/blue-star-wins-rs-149-crore-project-from-mumbai-metro/|title=Blue Star Wins Rs149 crore project from Mumbai Metro|work=Lokmat Times|date=27 August 2020|access-date=30 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Airport Road
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|विमानतळ रस्ता}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|title=Mumbai Metro hits tracks and Handful of Speed Bumps|work=Mid-Day|date=22 June 2014|access-date=19 October 2019|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212000804/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Akurli
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आकुर्ली}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/first-escalator-in-kandivali-e-bandongri-metro-7-station-installed|title=First Escalator in Kandivali East Bandongri Metro 7 station|work=Free Press Journal|date=13 August 2019|access-date=15 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-lays-foundation-stone-for-three-metro-lines-in-mumbai-1596650-2019-09-07|title=PM Modi lays foundation stone for three metro lines in Mumbai|work=India Today|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Anand Nagar (Mumbai)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आनंद नगर (मुंबई)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-2a-gets-rod-to-run-over-western-railway-tracks-at-dahisar-2579637|title=Metro 2A gets rod to run over western railway tracks at dahisar|work=DNA India|date=30 January 2018|access-date=1 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Andheri (West)*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Andheri††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|अंधेरी}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[अंधेरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-andheri-metro-station-renamed|title=Andheri Metro Station renamed|work=Free Press Journal|date=21 February 2017|access-date=22 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Asalpha
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|असल्फा}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/mumbai-fire-breaks-out-in-saki-naka/532617|title=Fire Breaks out at Asalpha metro station|work=Times Now News|date=27 December 2019|access-date=30 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Azad Nagar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आझाद नगर}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/mumbai-news/mumbai-metro-one-to-install-solar-panels-on-12-stations-depot-1416567|title=Mumbai Metro One to Install solar panels on 12 stations and depot|publisher=NDTV|date=7 June 2016|access-date=10 June 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Bandra Colony
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वांद्रे वसाहत}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/building-direct-subways-to-metro-3-corridor-stations-may-hit-the-hurdle-of-high-premium-6164385/|title=Building Direct subways to metro 3 corridor stations may hit the hurdle of high premium|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 December 2019|access-date=15 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Bandra Kurla Complex*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|align=&quot;center&quot;|आयकर कार्यालय मेट्रो स्थानक [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/brace-yourself-for-mumbai-metros-biggest-junction-station-at-bkc/22654230|title=Brace Yourself for Mumbai metros biggest Junction station at BKC|work=Mid-Day|date=3 March 2020|access-date=5 March 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/the-ground-report-going-deep-inside-mumbai-s-under-river-metro-tunnel-120030200038_1.html|title=The ground report: Going deep inside Mumbai's under-river metro tunnel|work=Business Standard|date=2 March 2020|access-date=3 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Bangur Nagar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|बांगुर नगर}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-drunk-28-year-old-dies-after-ramming-bike-into-metro-pillar-in-malad-2669706|title=Mumbai:Drunk 28-Year-old Goregaon resident dies after ramming bike into a metro pillar in malad|work=DNA India|date=30 September 2018|access-date=1 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Borivali (West)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|बोरीवली (पश्चिम)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-s-flyover-plan-hits-metro-2-roadblock-2091451|title=BMC's flyover plan hits metro-2 roadblock|work=DNA India|date=2 July 2015|access-date=3 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/citizen-reporter/stories/badroads2fnoroadsatmetrostation/articleshow/77941952.cms|title=Bad Roads/No Roads at Metro Station|work=The Times of India|date=5 September 2020|access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Chakala (J.B. Nagar)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|चकाला (जे.बी. नगर)}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Metro-station-at-Chakala-may-be-renamed-JB-Nagar/articleshow/31626822.cms|title=Metro station at Chakala may be renamed JB Nagar|work=The Times of India|date=8 March 2014|access-date=10 March 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Chembur††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|चेंबूर}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१३ ऑगस्ट २०२६ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/mumbai-gets-nearly-rs-4000-cr-plan-to-decongest-metro-station-areas-ahead-of-state-polls/275183/|title=Mumbai gets nearly Rs 4000 cr plan to decongest metro station areas ahead of state polls|work=The Print|date=10 August 2019|access-date=15 August 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T1
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी१}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-work-starts-on-one-more-underground-metro-corridor/articleshow/74507120.cms|title=Work starts on one more underground mumbai metro corridor|work=The Times of India|date=6 March 2020|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T2†*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी२}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]&lt;br /&gt;[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]&lt;br /&gt;[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून&lt;br /&gt;बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/38-of-tunnelling-for-mumbai-s-underground-metro-completed/story-ctZvPXvtnGy6iEVXgQ7lZO.html|title=38 of tunnelling for mumbai's underground metro completed|work=Hindustan Times|date=14 February 2019|access-date=15 February 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#DDFFDD&quot;|Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus†¤
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]&lt;br /&gt;[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून&lt;br /&gt;बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/csmt-metro-iii-station-at-fort-to-get-underground-link/articleshow/62842352.cms|title=CSMT Metro III station at Fort to get underground link|work=The Times of India|date=9 February 2018|access-date=10 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-releases-breathtaking-view-of-upcoming-cst-station/articleshow/71564975.cms|title=Watch: Mumbai Metro releases 'breathtaking' view of upcoming CSMT station|work=Mumbai Mirror|date=14 October 2019|access-date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Churchgate††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|चर्चगेट}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[चर्चगेट रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-work-to-disrupt-traffic-on-jamshedji-tata-road-2517250|title=Metro Work to disrupt traffic on Jamshedji Tata Road|work=DNA India|date=29 July 2017|access-date=30 July 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Cuffe Parade†
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|कफ परेड}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cuffe-parade-stn-on-metro-3-line-to-have-192-parking-slots/story-yqnom8Emx3qoHBHRhAHo9H.html|title=Cuffe Parade Stn on Metro 3 line to have 192 parking slots|work=Hindustan Times|date=5 March 2020|access-date=15 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|D.N. Nagar*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mercomindia.com/tender-announced-4-43-mw-rooftop-solar-mumbai-metro-station/|title=Tender Announced 4.43MW rooftop solar mumbai metro station|publisher=Merecom India|date=26 March 2020|access-date=30 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Dadar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|दादर}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-3-work-mmrc-achieves-32nd-breakthrough-at-dadar-metro-station/articleshow/78493751.cms|title=Watch Mumbai Metro 3 Work, MMRC achieves 32nd breakthrough at Dadar metro station|work=Mumbai Mirror|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Dahanukarwadi
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|डहाणूकरवाडी}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-2a-revised-deadline-is-may-2021|title=Mumbai: MMRDA revises deadline for Metro Line 2A to May 2021|work=Free Press Journal|date=15 July 2020|access-date=16 July 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Dahisar (East)†*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]&lt;br /&gt;[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून&lt;br /&gt;८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/problem-in-getting-car-shed-at-dahisar-gives-birth-to-a-semi-circular-metro-line/articleshow/78011234.cms|title=Problem in Getting Car Shed at Dahisar gives birth to a semi-circular metro line|work=Mumbai Mirror|date=9 September 2020|access-date=10 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Deonar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|देवनार}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbaiites-wait-for-metro-network-get-longer/story-jrwal6RtV6y03Ljfs4Qs7J.html|title=Will Mumbaiites wait for Metro network get longer?|work=Hindustan Times|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Deshbhakt N.G. Acharya Udyan - Diamond Garden
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|देशभक्त ना.ग. आचार्य उद्यान - डायमंड गार्डन}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-invites-tenders-for-design-construction-of-stations-viaducts-for-new-metro-routes-4459347/|title=MMRDA invites tenders for design construction of stations viaducts for new metro routes|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=5 January 2017|access-date=6 January 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Devipada
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|देवीपाडा}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-7-work-site-iron-rods-fall-on-best-bus-at-western-express-highway-2650828|title=Mumbai Metro 7 worksite iron rods fall on the best bus at Thakur complex of Western Express Highway|work=DNA India|date=17 August 2018|access-date=20 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|title=Mumbai: Man Dies After Barricade Falls On Bike, Kin Say Arrest Contractor|work=Mid-Day|date=14 September 2020|access-date=15 September 2020|archive-date=2020-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082644/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Dharavi
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|धारावी}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-mithi-river-underground-metro-rail-170-metre-seepz-line-5724447/|title=Colaba-Bandra-Seepz line: A 170-m Metro tunnel that will go right under Mithi river|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 May 2019|access-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Dindoshi
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|दिंडोशी}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-proposes-nine-fobs-on-metro-line-7|title=Mumbai: MMRDA proposes nine FOBs on Metro line 7|work=Free Press Journal|date=12 March 2020|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Eksar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|एकसर}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-expand-metro-connectivity-in-progress-2750257|title=Plans to expand Metro connectivity in progress|publisher=DNA India|date=18 May 2019|access-date=19 May 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F0E68C&quot;|Ghatkopar#*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|घाटकोपर}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[घाटकोपर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/commuters-can-expect-relief-at-mumbai-s-ghatkopar-metro-starting-today/story-Hom63kcG2MyVraI3DOj3YO.html|title=Commuters can expect relief at mumbai's ghatkopar metro starting today|work=Hindustan Times|date=23 September 2019|access-date=25 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Girgaon
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|गिरगाव}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/kalbadevi-girgaon-acharya-atre-stations-lag-in-metro-work|title=Kalbadevi, Girgaon, Acharya Atre stations lag in metro network|work=Free Press Journal|date=11 July 2020|access-date=12 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-road-caves-in-at-metro-3-site-near-girgaon-station-no-one-hurt/story-NVYkR9mMOW93BD70Urz5aJ.html|title=Mumbai:Road Caves in at metro 3 site near girgaon station no one hurt|work=Hindustan Times|date=16 September 2020|access-date=20 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Goregaon (East)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|गोरेगाव (पूर्व)}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-two-new-contractors-appointed-for-balance-civil-works-on-metro-line-7/articleshow/75781537.cms|title=Mumbai: Two new contractors appointed for balance civil works on Metro Line 7|work=The Times of India|date=16 May 2020|access-date=17 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/uninstalled-escalators-for-metro-line-7-lying-on-road-inconveniences-commuters/articleshow/77390718.cms|title=Uninstalled escalators for Metro Line 7 lying on road; inconveniences commuters|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-4-malls-complexes-seek-fobs-from-metro-stations/articleshow/78085865.cms|title=Mumbai: 4 malls, complexes seek FOBs from Metro stations|work=The Times of India|date=13 September 2020|access-date=14 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Goregaon (West)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|गोरेगाव (पश्चिम)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Grant Road††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|ग्रँट रोड}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[ग्रँट रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-work-on-city-to-get-20-temporary-roads/story-RNuypCH83fqQ3jLdeV6JzL.html|title=Mumbai Metro 3 Work on city to get 20 temporary roads|work=Hindustan Times|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-iii-corridor-what-lies-ahead|title=Metro-III corridor: What lies ahead|work=Free Press Journal|date=28 December 2019|access-date=29 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Gundavali*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|गुंदवली}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-work-on-metro-7-extension-to-start-in-six-months-mmrda-2664385|title=Work on Metro 7 extension to start in six months MMRDA|work=DNA India|date=18 September 2018|access-date=20 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/office-in-goregaon-now-take-a-shuttle-from-weh-metro-station/articleshow/70545358.cms|title=Office in Goregaon? Now, take a shuttle from WEH Metro station|work=The Times of India|date=6 August 2019|access-date=7 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/business/mumbai-metro-almost-complete-but-rinfra-mum-on-timeframe-693225.html|title=Mumbai Metro almost complete but RInfra mum on timeframe|work=Firstpost|date=10 April 2013|access-date=11 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-crane-accident-in-mumbai-woman-loses-her-life-after-crane-collides-with-metro-pillar-in-andheri-video/articleshow/78964213.cms|title=Woman loses her life after crane collides with Metro pillar in Andheri (East)|work=Mumbai Mirror|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Hutatma Chowk
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|हुतात्मा चौक}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-tunnel-at-heritage-area-completed/articleshow/78710102.cms|title=Metro Tunnel at heritage area completed|work=The Times of India|date=17 October 2020|access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Jagannath Shankarsheth††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|जगन्नाथ शंकरशेठ}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-3-achieves-28th-tunnel-breakthrough/articleshow/75476079.cms|title=Mumbai Metro 3 Achieves 28th tunnel breakthrough|work=The Times of India|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Jagruti Nagar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|जागृती नगर}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/now-cycle-away-from-the-metro-station/article30898901.ece|title=Now Cycle away from the metro station|work=द हिंदू|date=24 February 2020|access-date=25 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Jogeshwari (East)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|align=&quot;center&quot;|जे.व्ही.एल.आर. मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Kalbadevi
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|काळबादेवी}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/30-buildings-make-way-for-two-metro-stations-and-three-highrises/articleshow/68457034.cms|title=30 Buildings make way for two metro stations and three high rises|work=The Times of India|date=18 March 2019|access-date=20 March 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kandarpada
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|कांदरपाडा}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-work-blocks-link-road-at-night-2640165|title=Mumbai Metro work blocks link road at night|publisher=DNA India|date=22 July 2018|access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kandivli (West)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|कांदिवली (पश्चिम)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/ropeway-to-link-dn-nagar-dahisar-metro-2a-with-gorai-across-creek/articleshow/73165779.cms|title=Ropeway to link DN Nagar-Dahisar Metro 2A with Gorai across creek|work=The Times of India|date=9 January 2020|access-date=10 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/deviation-in-mmrda-ropeway-alignment|title=Mumbai: Deviation in MMRDA ropeway alignment|work=Free Press Journal|date=9 July 2020|access-date=10 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-issues-tender-for-ropeway-project|title=Mumbai: MMRDA issues tender for ropeway project|work=Free Press Journal|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kashigaon
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|काशिगाव}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mmrda-places-order-for-72-metro-coaches/articleshow/79403759.cms|title=MMRDA places order for 72 Metro coaches|work=The Times of India|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mira-bhayandar-metro-rail-work-finally-begins|title=Mira-Bhayandar metro rail work finally begins|work=Free Press Journal|date=10 September 2019|access-date=11 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kurar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|कुरार}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-starts-installing-escalators-for-metro-7/articleshow/78223138.cms|title=MMRDA starts installing escalators for Metro Line 7|work=Mumbai Mirror|date=21 September 2020|access-date=22 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Lower Malad
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|लोअर मालाड}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-first-station-structure-ready-on-metro-2a-2604202|title=Mumbai First station structure ready on Metro 2A|publisher=DNA India|date=13 April 2018|access-date=15 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Lower Oshiwara*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|align=&quot;center&quot;|आदर्श नगर मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|title=Mumbai: 'Two Metro Lines To Be Ready Next Year', Says MMRDA|work=Mid-Day|date=11 September 2020|access-date=12 September 2020|archive-date=2020-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010142253/https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Magathane
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मागाठाणे}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mmrda-best-join-hands-to-ensure-smooth-travel-along-metro-7-corridor|title=MMRDA, BEST join hands to ensure smooth travel along Metro-7 corridor|work=Free Press Journal|date=19 December 2015|access-date=20 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Mahalaxmi††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|महालक्ष्मी}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[महालक्ष्मी रेल्वे स्थानक]] आणि [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-line-mahalaxmi-racecourse-land-used-to-build-temporary-bypass-divert-traffic/story-We8AqTkHia1cq2FVGL2vXO.html|title=Mumbai Metro 3 Line:Mahalaxmi Racecourse land used to build temporary bypass divert traffic|work=Hindustan Times|date=28 January 2018|access-date=30 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Maharashtra Nagar - Mandale†
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/construction-work-on-metro-2b-4-set-to-begin-5067123/|title=Construction work on Metro 2B and 4 set to begin|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 February 2018|access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Malad (West)
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मालाड (पश्चिम)}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iron-rod-bends-downward-at-metro-site-in-malad-2616397|title=Report Iron rod bends downward at the metro site in malad|publisher=DNA India|date=18 May 2018|access-date=20 May 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Mandapeshwar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मंडपेश्वर}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/two-mumbai-metro-lines-to-get-187-escalators/story-UbqaM9xmDTZoSerRi5MlMK_amp.html|title=Two Mumbai Metro lines to get 187 escalators|work=Hindustan Times|date=14 August 2019|access-date=15 August 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#96CDCD&quot;|Mankhurd**
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मानखुर्द}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]&lt;br /&gt;[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून&lt;br /&gt;बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[मानखुर्द रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-rs-393-crore-contract-to-build-five-metro-2b-stations-scrapped-2665399|title=Rs 393 crore contract to build five metro stations scrapped|publisher=DNA India|date=20 September 2018|access-date=25 September 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Marol Naka*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मरोळ नाका}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]&lt;br /&gt;[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत&lt;br /&gt;भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून&lt;br /&gt;५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-3-cuts-its-pathtowards-smoother-traveltunneling-of-two-metro-3-stations-to-be-completed-by-dec-12/story-gesV9ZKGz9ozN5uLjOjTaI.html|title=Metro 3 cuts its pathtowards smoother travel tunneling of two metro 3 stations to be completed by Dec 12|work=Hindustan Times|date=9 December 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-activist-alleges-mmopl-did-not-provided-name-change-of-metro-station/21027191|title=Mumbai Activist alleges MMOPL did not provided name change of metro station|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|MIDC - Andheri
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|एम.आय.डी.सी. - अंधेरी}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/mumbai-metro-eyes-commercial-development-in-midc-girgaon/article9612398.ece|title=Mumbai Metro Eyes commercial development in MIDC and Girgaon|work=द हिंदू|date=2 April 2017|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Miragaon*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मिरागाव}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|align=&quot;center&quot;|शिवाजी चौक (मीरा रोड) मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mira-bhayander-to-be-connected-with-metro/articleshow/57336884.cms|title=Mira Bhayander to be connected with metro|work=The Times of India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Mogra
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|मोगरा}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-7-to-miss-dec-deadline-delay-in-works-removal-of-contractor-may-delay-completion/|title=Mumbai Metro 7 to miss Dec deadline: Delay in works, removal of contractor may delay completion|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 February 2020|access-date=8 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Oshiwara
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|ओशिवरा}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|title=Mumbai: Peeved Motorists Tell MMRDA To Repair Andheri Road Ruined During Metro Construction|work=Mid-Day|date=1 August 2020|access-date=2 August 2020|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812012726/https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Ovaripada
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|ओवरीपाडा}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/design-consultant-for-mumbai-metro7/article8897843.ece|title=Design consultant for Mumbai Metro-7|work=Business Line|date=17 January 2018|access-date=18 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Pandurangwadi
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|पांडुरंगवाडी}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-mmrda-to-change-alignment-of-pandurangwadi-station-6705953/|title=Mumbai Metro MMRDA to change alignment of pandhurangwadi station|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 October 2020|access-date=10 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/officials-start-casting-of-piers-for-metro-line-9-near-pandurang-wadi-58072|title=Officials start casting of piers for metro line 9 near Pandhurang Wadi|work=Mumbai Live|date=18 November 2020|access-date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|title=Mumbai: Iconic Entrance Gate At Dahisar To Be Brought Down For Metro Line 9|work=Mid-Day|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105223524/https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Poisar
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|पोईसर}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-nod-to-two-proposals-to-connect-aarey-poisar-metro-stations-and-commercial-hubs-6598868/|title=MMRDA nod to two proposals to connect Aarey poisar metro stations and commercial hubs|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 September 2020|access-date=18 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/25-yr-old-worker-crushed-to-death-by-metro-girder|title=Mumbai: 25-year-old worker crushed to death by metro girder|work=Free Press Journal|date=2 November 2019|access-date=3 November 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Rashtriya Udyan
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|राष्ट्रीय उद्यान}}
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mmrda-plans-themed-metro-stations-2599180|title=MMRDA plans themed metro stations|work=DNA India|date=30 March 2018|access-date=1 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Sahar Road
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|सहार रस्ता}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/underground-bridge-to-ensure-continuous-water-supply-during-sahar-metro-stn-work/articleshow/62907782.cms|title=Underground bridge to ensure continuous water supply during sahar metro station work|work=The Times of India|date=13 February 2018|access-date=15 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cm-visits-metro-3-station/story-9YSTvv5eg9sN1oSCOzOf5I.html|title=CM Visits Metro 3 station at Sahar Road|work=Hindustan Times|date=1 March 2020|access-date=5 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Saki Naka
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|साकी नाका}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-25-year-old-from-bihar-commits-suicide-at-sakinaka-metro-station-2256431|title=Mumbai: 25-Year-old from Bihar commits suicide at Sakinaka metro station|publisher=DNA India|date=19 September 2016|access-date=20 September 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Santacruz††
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|सांताक्रुझ}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|align=&quot;center&quot;|[[सांताक्रुझ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/construction-of-26-underground-stations-metro-3-is-on-speed-49675|title=Construction of 26 underground stations of metro 3 is on speed|work=Mumbai Live|date=21 May 2020|access-date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Science Centre
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|विज्ञान केंद्र}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/prime-properties-nearby-to-get-special-access/articleshow/73146839.cms|title=Prime Properties nearby to get special access|work=Mumbai Mirror|date=8 January 2020|access-date=10 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|SEEPZ*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|सीप्झ}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/100-tunneling-work-completed-at-seepz-station/|title=100 percent tunneling work completed at SEEPZ station|publisher=Metro Rail News|date=14 December 2019|access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shimpoli
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|शिंपोली}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|२ एप्रिल २०२२ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/pillars-of-metro-line-2a-and-7-to-be-numbered-for-landmarks|title=Pillars of metro line 2A and 7 to be numbered for landmarks|work=Free Press Journal|date=4 December 2020|access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shitaladevi Mandir
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|शितलादेवी मंदिर}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-work-halts-for-audit-of-damaged-mahim-building/articleshow/72015403.cms|title=Metro work halts for audit of 'damaged' Mahim building|work=The Times of India|date=12 November 2019|access-date=15 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/after-mahim-building-tilts-supreme-court-asks-metro-to-give-report-on-south-mumbai-station/articleshow/72178069.cms|title=After Mahim building tilts, Supreme Court asks Metro to give report on South Mumbai station|work=The Times of India|date=22 November 2019|access-date=25 November 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shri Chhatrapati Shivaji Maharaj Chowk
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ एप्रिल २०२६ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-station-at-48-metres-to-give-bird-s-eye-view-of-chembur-1477715|title=Station at 48 metres to give bird's eye view of Chembur|publisher=DNA India|date=7 December 2010|access-date=10 December 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Siddhivinayak
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|सिद्धिविनायक}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/fpj-special-siddhivinayak-metro-iii-stations-space-likely-to-be-leased-out|title=Siddhivinayak Metro III station space likely to be leased out|work=Free Press Journal|date=6 November 2019|access-date=10 November 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Valnai-Meeth Chowky
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वळनई-मीठ चौकी}}
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|१९ जानेवारी २०२३ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|title=Charkop Car Depot to now house metro 7 and metro 2A:MMRDA|work=Mumbai Live|date=23 January 2020|access-date=25 January 2020|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212063434/https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Versova†
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वर्सोवा}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-versova-ghatkopar-metro-1-faced-13-door-snags-in-2016-17-2599520|title=Versova Ghatkopar Metro 1 faced 13 Door Snags in 2016-17|work=DNA India|date=31 March 2018|access-date=1 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Vidhan Bhavan
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|विधान भवन}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/subway-to-connect-mantralaya-to-vidhan-sabha-metro-3-stn/story-ciYXCF1vAomSvmtsmguEfK.html|title=Subway to connect Mantralaya to Vidhan Bhavan Metro 3 station|work=Hindustan Times|date=5 November 2019|access-date=10 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/party-offices-near-vidhan-bhavan-to-relocate-for-metro-station/articleshow/45924849.cms|title=Party offices near Vidhan Bhavan to relocate for metro station|work=The Economic Times|date=27 January 2015|access-date=28 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Western Express Highway*
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}}
|align=&quot;center&quot;|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|८ जून २०१४ पासून
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|गुंदवली}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/020118/metro-7-line-to-have-14-stations-along-western-express-highway.html|title=Metro 7 line to have 14 stations along Western Express Highway|work=The Asian Age|date=2 January 2018|access-date=5 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Worli
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वरळी}}
|align=&quot;center&quot;|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|९ मे २०२५ पासून
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-aaditya-thackeray-witnesses-25th-breakthrough-at-worli-metro-station/22510157|title=Aadtiya Thackeray witnesses 25th breakthrough at Worli metro station|work=Mid-Day|date=29 January 2020|access-date=30 January 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/travel/destinations/passengers-will-get-facilities-like-spa-and-salon-at-mumbai-metro-stations/articleshow/74202335.cms|title=Passengers will get facilities like spa and salon at mumbai metro stations|work=Navbharat Times|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|}

===बांधकामाधीन===
{|class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center&quot; style=font-size:100%; width=&quot;100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;29%&quot;|मेट्रो स्थानक
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;19%&quot;|मार्गिका
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;8%&quot;|स्थान
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;12%&quot;|स्थिती
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;24%&quot;|नोंदी
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;5%&quot;|संदर्भ
|-
![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
![[मराठी भाषा|मराठी]]
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Adarsh Nagar (Mumbai)*
|align=&quot;center&quot;|आदर्श नगर (मुंबई)
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/hc-allows-mmrda-to-start-work-on-metro-line-6-in-andheri/story-HaNL7OXsDS7XabtkJUrDFL.html|title=HC allows MMRDA to start work on Metro line-6 in Andheri|work=Hindustan Times|date=26 June 2020|access-date=27 June 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Airport Colony
|align=&quot;center&quot;|विमानतळ वसाहत
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-7a-in-mumbai-to-get-twin-tunnels/story-ROb5j1OhmyOhNFv3ORJfEP.html|title=Metro 7A in Mumbai get twin tunnels|work=Hindustan Times|date=24 January 2019|access-date=25 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Amar Mahal Junction
|align=&quot;center&quot;|अमर महल जंक्शन
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Anik Nagar Bus Depot†
|align=&quot;center&quot;|आणिक नगर बस डेपो
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|जमिनीवर
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/mumbai/2019/dec/10/sc-restrains-maharashtra-from-felling-trees-for-mumbai-metro-transfers-plea-to-bombay-hc-2074198.html|title=SC restraints Maharashtra from felling trees for Mumbai metro transfers plea to Bombay HC|work=The New Indian Express|date=10 December 2019|access-date=15 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Anjur Phata
|align=&quot;center&quot;|अंजूर फाटा
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-to-revisit-alignment-of-metro-5-corridor/article30707438.ece|title=MMRDA to revisit the alignment of Metro 5 corridor|work=द हिंदू|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/200-trees-being-uprooted-for-mumbai-metro-to-be-transplanted-on-western-railway-land/story-CKyv368W8DTeWGfLNgWkKN.html|title=200 Trees being uprooted for Mumbai Metro to be transplanted on western railway land|work=Hindustan Times|date=3 August 2017|access-date=15 August 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Apollo
|align=&quot;center&quot;|अपोलो
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Baiganwadi
|align=&quot;center&quot;|बैगनवाडी
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Bale
|align=&quot;center&quot;|बाळे
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Balkum Naka
|align=&quot;center&quot;|बाळकुम नाका
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-thane-bhiwandi-kalyan-metro-construction-start-after-monsoon-5884119/|title=Thane-Bhiwandi-Kalyan metro construction start after monsoon|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Bandra††
|align=&quot;center&quot;|वांद्रे
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[वांद्रे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/even-as-mumbai-residents-oppose-elevated-metro-corridor-authorities-say-it-s-impossible-to-go-underground/story-KbAe4U1Ylg16f3hzSeiyUM.html|title=EVen as Mumbai Residents oppose elevated metro corridor say it's impossible to go underground|work=Hindustan Times|date=11 September 2017|access-date=12 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/bombay-hc-allows-mmrda-to-cut-86-mangroves-for-metro-line-2b/story-n2hYtIidj8HvV69tV8Ge4O.html|title=Bombay HC allows MMRDA to cut 86 mangroves for Metro Line-2B|work=Hindustan Times|date=19 August 2020|access-date=20 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Bhandup††
|align=&quot;center&quot;|भांडुप
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[भांडुप रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/lbs-residents-slow-metro-work-causing-inconvenience|title=LBS residents slow metro work causing inconvenience|work=Free Press Journal|date=13 February 2020|access-date=15 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Bhandup Mahapalika
|align=&quot;center&quot;|भांडुप महापालिका
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/economy/maharashtra-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines/394405/|title=Maharashtra Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=The Financial Express|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Bhendi Bazaar
|align=&quot;center&quot;|भेंडी बाजार
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Bhiwandi
|align=&quot;center&quot;|भिवंडी
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/010818/bhiwandi-residents-oppose-metro-5.html|title=Bhiwandi residents oppose Metro 5|work=The Asian Age|date=1 August 2018|access-date=5 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|BPT Hospital
|align=&quot;center&quot;|बी.पी.टी. रुग्णालय
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Byculla††
|align=&quot;center&quot;|भायखळा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[भायखळा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Cadbury Junction
|align=&quot;center&quot;|कॅडबरी जंक्शन
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Metro-may-run-over-two-proposed-transport-projects/articleshow/45222087.cms|title=Metro may run over two proposed transport projects|work=The Times of India|date=21 November 2014|access-date=22 November 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|CGS Colony††
|align=&quot;center&quot;|सी.जी.एस. कॉलनी
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works for Rs 250 Billion|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Coal Bunder
|align=&quot;center&quot;|कोळसा बंदर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Crawford Market
|align=&quot;center&quot;|क्रॉफर्ड मार्केट
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Dhamankar Naka
|align=&quot;center&quot;|धामणकर नाका
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/power-loom-town-of-bhiwandi-awaits-metro-connect/story-Z6jFk1ttruOmvNxsxBv2BL.html|title=Power loom town of bhiwandi awaits metro connect|work=Hindustan Times|date=20 July 2018|access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Dombivli MIDC
|align=&quot;center&quot;|डोंबिवली एम.आय.डी.सी.
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Dongaripada
|align=&quot;center&quot;|डोंगरीपाडा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/tmc-bites-into-40-ha-of-ecozone-for-metro-carshed/articleshow/68543120.cms|title=TMC bites into 40 ha of ecozone for Metro carshed|work=Mumbai Mirror|date=24 March 2019|access-date=25 March 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Durgadi Fort
|align=&quot;center&quot;|दुर्गाडी किल्ला
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/metro-5-corridor-route-to-be-changed-eknath-shinde-6245288/|title=Metro 5 corridor route to be changed eknath shinde|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 February 2020|access-date=3 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Eastern Express Highway
|align=&quot;center&quot;|पूर्व द्रुतगती महामार्ग
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/nightmare-on-the-daily-commute/article27408390.ece|title=Metro work barricades add to Mumbaikar's commute woes|work=द हिंदू|date=3 June 2019|access-date=4 June 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|ESIC Nagar
|align=&quot;center&quot;|इ.एस.आय.सी. नगर
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/expect-smooth-commute-soon-work-on-dn-nagar-mankhurd-metro-line-to-start-this-jan/story-7DyYOB2xcIP0YqPlW7yFoI.html|title=Expect smooth commute soon work on DN Nagar Mankhurd metro line to start this Jan|work=Hindustan Times|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Gaimukh†
|align=&quot;center&quot;|गायमुख
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/wadala-kasarwadavli-metro-to-be-extended-till-gaimukh/articleshow/62478508.cms|title=Wadala Kasarvadavli metro to be extended till gaimukh|work=The Times of India|date=12 January 2018|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Gaimukh Reti Bunder
|align=&quot;center&quot;|गायमुख रेतीबंदर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/bringing-thane-dombivali-closer-to-mumbai-heres-how-mmr-residents-can-benefit-from-3-new-metro-lines-2300413.html|title=Bringing Thane &amp; Dombivali Closer to Mumbai, Here's How MMR Locals Can Benefit from 3 New Metro Lines|publisher=News18|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#96CDCD&quot;|Gandhi Nagar**
|align=&quot;center&quot;|गांधी नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि कांजुर मार्ग मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/12-connectors-from-metros-to-railway-stations/story-ymGzktEI1fXogVmmN4kh0O.html|title=12 Connectors from Mumbai metros to railway stations|work=Hindustan Times|date=14 July 2020|access-date=15 July 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Ganesh Nagar (Kalyan)
|align=&quot;center&quot;|गणेश नगर (कल्याण)
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Ganesh Nagar (Wadala)
|align=&quot;center&quot;|गणेश नगर (वडाळा)
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Garodia Nagar*
|align=&quot;center&quot;|गरोडिया नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]&lt;br /&gt;[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत&lt;br /&gt;भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/route-elevated-corridor-through-eastern-express-highway-ghatkopar-residents-demand-change-in-metro-4-alignment-5241726/|title=Route elevated corridor through eastern express highway Ghatkopar residents demand change in metro 4 alignment|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 July 2018|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Godrej Colony
|align=&quot;center&quot;|गोदरेज वसाहत
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/godrej-construction-focusing-more-on-infrastructure-as-realty-slowdown-bites/articleshow/71245000.cms|title=Godrej Construction focusing more on infrastructure as realty slowdown bites|work=The Economic Times|date=22 September 2019|access-date=23 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Golavali
|align=&quot;center&quot;|गोळवली
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Gopal Nagar
|align=&quot;center&quot;|गोपाळ नगर
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mmrda-mulling-realigning-bhiwandi-kalyan-stretch-of-metro-5-corridor-120013101832_1.html|title=MMRDA Mulling realigning bhiwandi-kalyan stretch of metro 5 corridor|work=Business Standard|date=31 January 2020|access-date=1 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Govegaon MIDC
|align=&quot;center&quot;|गोवेगाव एम.आय.डी.सी.
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/villagers-oppose-mmrda-move-to-acquire-land-for-metro-5/articleshow/71561327.cms|title=Villagers oppose MMRDA move to acquire land for metro 5|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2019|access-date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Gowniwada
|align=&quot;center&quot;|गोवनीवाडा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/german-bank-extends-credit-line-for-2-lines-of-mumbai-metro-6986626/|title=German Bank Extends Credit line for 2 lines of Mumbai Metro|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 November 2020|access-date=8 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Hay Bunder
|align=&quot;center&quot;|हे बंदर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Hedutane
|align=&quot;center&quot;|हेदुटणे
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Horniman Circle
|align=&quot;center&quot;|हॉर्निमन सर्कल
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|IIT Powai
|align=&quot;center&quot;|आय.आय.टी. पवई
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/locals-want-cm-to-make-metro-6-underground/story-JLlQxUiIC6enqcKiS0zNSJ.html|title= Locals want CM to make metro 6 underground|work=Hindustan Times|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|IL &amp; FS
|align=&quot;center&quot;|आय.एल. आणि एफ.एस.
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-follow-up-when-high-speed-railway-meets-suburban-metro-2775508|title=DNA Follow-Up: When high-speed railway meets suburban, Metro|publisher=DNA India|date=25 July 2019|access-date=26 July 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|Income Tax Office*
|align=&quot;center&quot;|आयकर कार्यालय
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Indira Nagar
|align=&quot;center&quot;|इंदिरा नगर
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story/metro-2b-on-sv-road-will-be-disastrous-say-experts/articleshow/59102194.cms|title=Metro 2B on SV Road will be disastrous, say experts|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2017|access-date=13 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mmrda-orders-12-more-train-sets-for-mumbai-metro-2-and-7-extension/story-H9oGEASaiXS7c7xwPi3a3J.html|title=MMRDA orders 12 more train sets for Mumbai Metro-2 and 7 extension|work=Hindustan Times|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|ISBT
|align=&quot;center&quot;|आय.एस.बी.टी.
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Jogeshwari (West)††
|align=&quot;center&quot;|जोगेश्वरी (पश्चिम)
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[जोगेश्वरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/water-supply-affected-in-jogeshwari-and-andheri-due-to-pipeline-repair-work/articleshow/73769522.cms|title=Water supply affected in Jogeshwari, Ghatkopar and Andheri due to pipeline repair work following caused by Damaged during the piling work on Mumbai Metro 6|work=Mumbai Mirror|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Juinagar††
|align=&quot;center&quot;|जुईनगर
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[जुईनगर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|JVLR*
|align=&quot;center&quot;|जे.व्ही.एल.आर.
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-metro-6-jogeshwari-flyover-may-have-common-piers-4683500/|title=Metro 6, Jogeshwari flyover may have common piers|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=1 June 2017|access-date=2 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/shiv-sena-minister-asks-mmrda-to-name-mumbai-metro-station-after-bal-thackeray-trauma-centre/story-3IaeaaPLJlc3XcQqFikw5K.html|title=Shiv Sena minister asks MMRDA to name Mumbai metro station after Bal Thackeray trauma centre|work=Hindustan Times|date=21 May 2017|access-date=22 May 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kalher
|align=&quot;center&quot;|काल्हेर
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/crucial-mumbai-metro-projects-get-fadnavis-govt-approval-1070433-2017-10-25|title=Crucial Mumbai Metro projects get Fadnavis govt approval|work=India Today|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=8 August 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kalyan APMC
|align=&quot;center&quot;|कल्याण ए.पी.एम.सी.
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-5-phase-1-deadline-revised-to-2024|title=Metro Line 5 Phase 1 deadline revised to 2024|work=Free Press Journal|date=12 October 2020|access-date=15 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F0E68C&quot;|Kalyan Railway Station#*
|align=&quot;center&quot;|कल्याण रेल्वे स्थानक
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[कल्याण जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/save-landmark-change-metro-route-kalyan-residents/story-5RNFQqB3bFsxNrUwXRYYvN.html|title=Save landmark, change metro route:Kalyan residents|work=Hindustan Times|date=14 December 2019|access-date=15 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#96CDCD&quot;|Kanjur Marg**
|align=&quot;center&quot;|कांजुर मार्ग
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि गांधी नगर मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theprint.in/india/with-car-shed-at-kanjurmarg-new-mumbai-metro-corridor-could-now-connect-to-thane-towns/526133/|title=With Car Shed at Kanjurmarg new mumbai metro corridor could now connect to thane towns|publisher=The Print|date=19 October 2020|access-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-6-in-mumbai-to-be-at-a-height-of-38m-above-ground/story-oVZX3AXsbx0esVcRvKIH1I.html|title=Metro-6 in Mumbai to be at a height of 38m above ground|work=Hindustan Times|date=21 June 2019|access-date=22 June 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Kapurbawdi†*
|align=&quot;center&quot;|कापूरबावडी
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]&lt;br /&gt;[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-lines-4-and-5-to-be-linked-at-station-in-thane/story-ExLA0iRu8QWQnm16T5v0QJ.html|title=Metro lines 4 and 5 to be linked at station in Thane|work=Hindustan Times|date=17 June 2019|access-date=20 June 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kasarvadavali
|align=&quot;center&quot;|कासारवडवली
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/wadala-thane-metro-line-clears-crz-hurdle/articleshow/57368425.cms|title=Wadala Thane metro line clears CRZ Hurdle|work=Mumbai Mirror|date=27 February 2017|access-date=1 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kasheli
|align=&quot;center&quot;|कशेळी
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA Picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kashimira
|align=&quot;center&quot;|काशिमिरा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Khira Nagar
|align=&quot;center&quot;|खिरा नगर
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|title=Mumbai: Skywalks Located On SV Road Across Three Suburbs To Make Way For Metro 2|work=Mid-Day|date=13 April 2019|access-date=14 April 2019|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121074330/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Kolegaon
|align=&quot;center&quot;|कोळेगाव
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Kongaon
|align=&quot;center&quot;|कोनगाव
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Kurla††
|align=&quot;center&quot;|कुर्ला
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[कुर्ला रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Kurla (East)
|align=&quot;center&quot;|कुर्ला (पूर्व)
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-scraps-plan-for-kurla-terminus-mmrda-stations/articleshow/78160389.cms|title=Mumbai Metro scraps plan for Kurla terminus and MMRDA stations|work=The Times of India|date=17 September 2020|access-date=20 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Laxmi Nagar
|align=&quot;center&quot;|लक्ष्मी नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/bombay-hc-allows-mmrda-to-carry-out-construction-of-metro-line-4/articleshow/77385454.cms|title=Bombay HC allows MMRDA to carry out construction of Metro Line 4|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Lokmanya Tilak Terminus††
|align=&quot;center&quot;|लोकमान्य टिळक टर्मिनस
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|LP
|align=&quot;center&quot;|एल.पी.
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Mahakali Caves
|align=&quot;center&quot;|महाकाली गुहा
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|title=Mumbai: Metro 6 Corridor Moves Ahead With Launch Of Girders|work=Mid-Day|date=13 November 2020|access-date=14 November 2020|archive-date=2020-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216231103/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Mahapalika Marg
|align=&quot;center&quot;|महापालिका मार्ग
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-plant-4444-saplings-bombay-hc-nod-for-felling-357-mangrove-trees-for-metro-line-4-6541542/|title=MMRDA to plant 4444 saplings Bombay HC Nod for felling 357 mangrove trees for metro line 4|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 August 2020|access-date=10 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Majiwada
|align=&quot;center&quot;|माजिवडा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/thane-residents-see-no-end-to-road-mess/story-y94rlfuXgDQ2iUwN0YeGCK.html|title=Thane residents see no end to road mess|work=Hindustan Times|date=1 November 2019|access-date=2 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/24-hour-water-cut-scheduled-for-thane-residents-this-friday/articleshow/78138266.cms|title=Thane: 24 hour water cut scheduled for city residents this Friday|work=Mumbai Mirror|date=16 September 2020|access-date=17 September 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Manpada (Dombivli)
|align=&quot;center&quot;|मानपाडा (डोंबिवली)
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Manpada (Thane)
|align=&quot;center&quot;|मानपाडा (ठाणे)
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-4-controversial-land-proposal-tabled-again-by-thane-civic-body/story-YXiI0Ojo3Sm0C0Q39oB9CK.html|title=Mumbai Metro-4: Controversial land proposal tabled again by Thane civic body|work=Hindustan Times|date=20 November 2020|access-date=21 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-mira-bhayandar-to-have-metro-rail-connectivity-soon|title=Mumbai: Mira-Bhayandar to have Metro rail connectivity soon|work=Free Press Journal|date=5 September 2017|access-date=6 December 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Medtiya Nagar
|align=&quot;center&quot;|मेडतिया नगर
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-extend-metro-stations-to-bhayander-may-be-implemented-soon-2334160|title=Plans to extend metro stations to bhayander may be implemented soon|work=DNA India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|MTNL
|align=&quot;center&quot;|एम.टी.एन.एल.
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/maharashtra-government-clears-mankhurd-kasarvadavali-metro-projects/articleshow/45218118.cms|title=Maharashtra government clears Mankhurd, Kasarvadavali metro projects|work=The Economic Times|date=20 November 2014|access-date=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Mulund Fire Station
|align=&quot;center&quot;|मुलुंड अग्निशमन केंद्र
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/engineering/tata-projects-bag-rs-1048-crore-mumbai-metro-packages/articleshow/63751382.cms|title=Tata Projects bag Rs 1,048 crore Mumbai Metro packages|work=The Economic Times|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Mulund Naka
|align=&quot;center&quot;|मुलुंड नाका
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-to-keep-fares-low-mmrda-asks-eight-malls-to-pitch-in-5767541/|title=To Keep Fares low MMRDA Asks eight malls to pitch in|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 June 2019|access-date=10 June 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Nagpada Junction
|align=&quot;center&quot;|नागपाडा जंक्शन
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Nanavati Hospital
|align=&quot;center&quot;|नानावटी रुग्णालय
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/what-fsi-hike-around-metro-stations-will-mean-pilot-study-near-nanavati/521293/|title=What FSI hike around Metro stations will mean: pilot study near Nanavati|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=25 September 2009|access-date=26 September 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Navi Mumbai International Airport West
|align=&quot;center&quot;|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पश्चिम
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Navi Mumbai International Airport Terminal 2†
|align=&quot;center&quot;|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ टर्मिनल २
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|National College
|align=&quot;center&quot;|राष्ट्रीय महाविद्यालय
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/khar-residents-ultimatum-push-mumbai-metro-line-underground-or-we-will-vote-for-nota|title=Khar residents' ultimatum: Push Mumbai Metro line underground or we will vote for NOTA|work=Free Press Journal|date=6 October 2018|access-date=7 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Naval Housing
|align=&quot;center&quot;|नौदल गृहनिर्माण
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/mumbai-metro-elevated-line-4-tata-projects-wins-orders-worth-rs-1048-crore-connectivity-to-thane-to-improve/1132565/|title=Mumbai Metro elevated line 4: Tata Projects wins orders worth Rs 1,048 crore; connectivity to Thane to improve|work=The Financial Express|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Nerul††
|align=&quot;center&quot;|नेरूळ
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[नेरूळ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Nilaje Gaon
|align=&quot;center&quot;|निळजे गाव
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Pant Nagar
|align=&quot;center&quot;|पंत नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/everyone-wants-metro-but-not-in-their-backyard/articleshow/64549138.cms|title=Everyone wants Metro, but not in their backyard|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2018|access-date=13 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Phoenix Mall
|align=&quot;center&quot;|फिनिक्स मॉल
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Pisarve
|align=&quot;center&quot;|पिसार्वे
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Pisarve Depot
|align=&quot;center&quot;|पिसार्वे डेपो
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Pisavali Gaon
|align=&quot;center&quot;|पिसवली गाव
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Powai Lake
|align=&quot;center&quot;|पवई तलाव
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-6-line-will-cause-traffic-havoc-experts/articleshow/65727424.cms|title=Metro 6 Line will Cause Traffic Havoc:experts|work=Mumbai Mirror|date=8 September 2018|access-date=10 September 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Prem Nagar
|align=&quot;center&quot;|प्रेम नगर
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dn-nagar-bkc-metro-work-to-kick-off-by-feb-18-2559848|title=DN Nagar-BKC Metro work to kick off by Feb '18|publisher=DNA India|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Purna
|align=&quot;center&quot;|पूर्णा
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-consider-civic-bodys-demand-change-in-metro-5-alignment-on-cards-4984866/|title=MMRDA to consider civic body's demand change in Metro 5 alignment on cards|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=16 December 2017|access-date=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Rajnouli
|align=&quot;center&quot;|रांजणोली
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Rambaug
|align=&quot;center&quot;|रामबाग
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iit-vikhroli-metro-stretch-work-to-worsen-traffic-snarls-2563539|title=IIT Vikhroli Metro Stretch work to worsen traffic snarls|work=DNA India|date=30 November 2017|access-date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Reay Road††
|align=&quot;center&quot;|रे रोड
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[रे रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/gst-bhavan-wadala-station-to-be-merged/article30570768.ece|title=GST bhavan and Wadala station to be merged|work=द हिंदू|date=15 January 2020|access-date=20 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|RTO Thane
|align=&quot;center&quot;|आर.टी.ओ. ठाणे
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/business/report-mumbai-metro-db-engineering-louis-berger-bags-four-contracts-2603162|title=DB Engineering-Louis Berger bags contract for Mumbai Metro 4|publisher=DNA India|date=10 April 2018|access-date=11 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|SG Barve Marg*
|align=&quot;center&quot;|एस.जी. बर्वे मार्ग
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]&lt;br /&gt;[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत&lt;br /&gt;भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-metro-2b-will-require-cutting-of-1134-trees-and-transplantation-of-1670-trees/articleshow/72467392.cms|title=MMRDA Metro 2B will require cutting of 1134 trees and transplantation of 1670 trees|work=Mumbai Mirror|date=11 December 2019|access-date=15 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Sagaon
|align=&quot;center&quot;|सागाव
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Sagar Sangam
|align=&quot;center&quot;|सागरसंगम
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Sahajanand Chowk
|align=&quot;center&quot;|सहजानंद चौक
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/141218/kalyan-metro-a-distant-dream.html|title=Kalyan Metro a distant dream|work=The Asian Age|date=14 December 2018|access-date=15 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Sai Baba Nagar
|align=&quot;center&quot;|साई बाबा नगर
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/double-decker-metro-corridor-for-mira-bhayandar-by-2022|title=Double-Decker Metro Corridor for Mira Bhayandar by 2022|work=Free Press Journal|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Saki Vihar
|align=&quot;center&quot;|साकी विहार
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-initiates-plan-to-merge-two-metro-corridors-6722569/|title=MMRDA Initiates plan to Merge two metro corridors|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Sanpada††
|align=&quot;center&quot;|सानपाडा
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[सानपाडा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Saraswat Nagar
|align=&quot;center&quot;|सारस्वत नगर
|align=&quot;center&quot;|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-juhu-locals-crowdfunding-fight-against-metro-2735221|title=Juhu locals crowdfunding fight against Metro|publisher=DNA India|date=1 April 2019|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Seawoods††
|align=&quot;center&quot;|सीवूड्स
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[सीवूड्स-दारावे-करावे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFFF99&quot;|SEEPZ Village*
|align=&quot;center&quot;|सीप्झ गाव
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/citys-first-underground-metro-to-be-elevated-as-well/articleshow/78630752.cms|title=City's first underground Metro to be elevated as well|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Sewri††
|align=&quot;center&quot;|शिवडी
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[शिवडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Shahid Bhagat Singh Garden
|align=&quot;center&quot;|शहीद भगतसिंग उद्यान
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/650037/mumbai-metro-sees-investment-rs.html|title=Mumbai metro sees investment of Rs 62,943 crore|website=Deccan Herald|date=25 December 2017|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shangrila
|align=&quot;center&quot;|शांग्रीला
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/everything-you-need-to-know-about-metro-2b-and-metro-4|title=Mumbai: Everything you need to know about Metro 2B and Metro 4|work=Free Press Journal|date=1 December 2016|access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Shivaji Chowk (Mira Road)†*
|align=&quot;center&quot;|शिवाजी चौक (मीरा रोड)
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]&lt;br /&gt;[[जांभळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|जांभळी मार्गिका १३]]{{efn|सध्या, जांभळी मार्गिका १३ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी.}}
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|मिरागाव मेट्रो स्थानक [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-to-reach-virar/story-1qnBJDre4A1CiI26TcXsbM.html|title=Mumbai Metro to reach Virar|work=Hindustan Times|date=4 October 2018|access-date=5 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shreyas Cinema
|align=&quot;center&quot;|श्रेयस सिनेमा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/190318/lbs-marg-to-be-shut-for-metro-4-work.html|title=LBS Marg to be shut for Metro-4 work|work=The Asian Age|date=19 March 2018|access-date=20 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Shyam Nagar (Mumbai)
|align=&quot;center&quot;|श्याम नगर (मुंबई)
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/tallest-in-country-mmrda-to-deploy-29-5-m-tall-straddle-carrier-to-launch-girders-on-metro-6-6574174/|title=Tallest in country MMRDA to deploy 29.5-m tall straddle carrier to launch girders on Metro 6|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=29 August 2020|access-date=30 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Siddharth Colony
|align=&quot;center&quot;|सिद्धार्थ वसाहत
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/common-station-at-kurla-for-metro-2b-and-metro-4/article27200631.ece|title=Common station at Kurla for Metro 2B and Metro 4|work=द हिंदू|date=22 May 2019|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Sonapur
|align=&quot;center&quot;|सोनापूर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bjp-corporator-wants-to-rename-sonapur-metro-station-after-rss-founder-2684437|title=BJP Corporator wants to rename Sonapur metro station after RSS founder|work=DNA India|date=11 November 2018|access-date=15 November 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Sonarpada
|align=&quot;center&quot;|सोनारपाडा
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|SPM Circle†
|align=&quot;center&quot;|एस.पी.एम. सर्कल
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]]
|align=&quot;center&quot;|भूमिगत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Subhash Chandra Bose Stadium†
|align=&quot;center&quot;|सुभाषचंद्र बोस स्टेडियम
|align=&quot;center&quot;|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mira-bhayandar-municipal-corporation-pushes-to-name-metro-stns-after-shivaji-patel-pratap-2568430|title=Mira-Bhayandar Municipal Corporation pushes to name Metro stns after Shivaji, Patel, Pratap|publisher=DNA India|date=18 December 2017|access-date=19 December 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Suman Nagar
|align=&quot;center&quot;|सुमन नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-special-metro-iv-alignment-changed-once-again-2209611|title=Mumbai Metro 4 Alignment changed once again|publisher=DNA India|date=6 May 2016|access-date=10 May 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Surya Nagar
|align=&quot;center&quot;|सूर्य नगर
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/bmc-chief-clears-cutting-of-18-trees-in-chembur-for-metro-4/articleshow/78401371.cms|title=BMC Chief clears cutting of 18 trees in chembur for metro line 4|work=The Times of India|date=30 September 2020|access-date=1 October 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#AFEEEE&quot;|Swami Samarth Nagar†
|align=&quot;center&quot;|स्वामी समर्थ नगर
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-lokhandwala-residents-face-interminable-traffic-jams-as-illegal-parking-compounds-metro-rail-woes/articleshow/67729318.cms|title=Mumbai:Lokhandwala residents face interminable traffic jams as illegal parking compounds Metro Rail woes|work=The Times of India|date=28 January 2019|access-date=29 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Taloja†*
|align=&quot;center&quot;|तळोजा
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[पेठाली - तळोजा मेट्रो स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Targhar††
|align=&quot;center&quot;|तरघर
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[तरघर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Teen Hath Naka
|align=&quot;center&quot;|तीन हात नाका
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-phase-4-may-cover-entire-ghodbunder-road-stretch-in-thane/story-TeIIOQND0LMR2QrjjqdE7K.html|title=Mumbai Metro Phase 4 may cover entire Ghodbunder Road stretch in Thane|work=Hindustan Times|date=3 February 2017|access-date=5 February 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Temghar
|align=&quot;center&quot;|टेमघर
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/maharashtra-cabinet-approves-metro-5-6-lines-in-mumbai-117102400982_1.html|title=Mumbai gets two more Metro lines|work=Business Standard|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Tikuji-ni-wadi
|align=&quot;center&quot;|टिकुजी-नी-वाडी
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/maha-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines-694345-2016-09-27|title=Maha Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=India Today|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Turbhe
|align=&quot;center&quot;|तुर्भे
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Vadavali
|align=&quot;center&quot;|वडवली
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Vashi††
|align=&quot;center&quot;|वाशी
|align=&quot;center&quot;|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[वाशी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Versova Char Phata
|align=&quot;center&quot;|वर्सोवा चार फाटा
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|-
|align=&quot;center&quot;|Vijay Garden
|align=&quot;center&quot;|विजय उद्यान
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/thane-mayor-naresh-mhaske-opposes-tree-cutting-for-metro-4-route/1779962/|title=Thane mayor Naresh Mhaske opposes tree-cutting for metro 4 route|work=The Financial Express|date=29 November 2019|access-date=30 November 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#F5DEB3&quot;|Vikhroli††
|align=&quot;center&quot;|विक्रोळी
|align=&quot;center&quot;|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|align=&quot;center&quot;|[[विक्रोळी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|title=Mumbai:Vikhroli metro station to tower over EEH and JVLR|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210181034/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFB6C1&quot;|Vikhroli EEH†*
|align=&quot;center&quot;|विक्रोळी ई.इ.एच.
|align=&quot;center&quot;|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]&lt;br /&gt;[[राणी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|राणी मार्गिका १४]]{{efn|सध्या, राणी मार्गिका १४ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी}}
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-s-metro-6-route-must-be-scrapped-metro-3-line-extended-instead-say-activists/story-ddCjwl4aYP1Er3TdS9EHcL.html|title=Mumbai's Metro 6 route must be scrapped metro 3 line extended instead say activists|work=Hindustan Times|date=20 May 2019|access-date=25 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/plan-for-4-metros-to-converge-at-2-deck-kanjurmarg-depot/articleshow/78799454.cms|title=Plan for 4 Metros to converge at 2-deck Kanjurmarg depot|work=The Times of India|date=22 October 2020|access-date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/with-marsh-plot-boundary-metro-car-shed-work-begins/articleshow/78882523.cms|title=With 'marsh plot' boundary, Metro car shed work begins|work=Mumbai Mirror|date=27 October 2020|access-date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/who-owns-the-mumbai-metro-car-depot-land-1738358-2020-11-05|title=Who owns the Mumbai Metro car depot land?|work=India Today|date=5 November 2020|access-date=6 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|Waklan
|align=&quot;center&quot;|वाकळण
|align=&quot;center&quot;|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]]
|align=&quot;center&quot;|उन्नत
|align=&quot;center&quot;|बांधकामाधीन
|
|
|}

== सांख्यिकी ==
{| class=&quot;₠wikitable&quot; width=&quot;35%&quot;
|मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''२०७'''&lt;/span&gt;
|-
|कार्यरत मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''७७'''&lt;/span&gt;
|-
|बांधकामाधीन मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''१३०'''&lt;/span&gt;
|-
| width=&quot;25%&quot; |अदलाबदल स्थानकांची संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''२६'''&lt;/span&gt;
|-
| width=&quot;25%&quot; |उन्नत स्थानकांची संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''१६६'''&lt;/span&gt;
|-
| width=&quot;25%&quot; |भूमिगत स्थानकांची संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''४४'''&lt;/span&gt;
|-
| width=&quot;25%&quot; |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या
| width=&quot;5%&quot; align=&quot;center&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;'''२'''&lt;/span&gt;
|}

== नोंदी ==
{{Notelist}}

== हेही पाहा ==
* [[मुंबई उपनगरी रेल्वे स्थानकांची यादी]]
* [[नवी मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]]
* [[नागपूर मेट्रो स्थानकांची यादी]]
* [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी]]
* [[ठाणे मेट्रो स्थानकांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मुंबई मेट्रो]]</text>
      <sha1>psbye17az0lwga0cjb1hmbsptl8w6f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विभाग:TimeAgo</title>
    <ns>828</ns>
    <id>226426</id>
    <revision>
      <id>2709077</id>
      <parentid>2187946</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709077</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4737" sha1="pgpvpkc2jh3lfrm5aed2yemjdn1mxul" xml:space="preserve">-- Replacement for [[Template:Time ago]]
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local numberSpell = require('Module:NumberSpell')._main
local yesno = require('Module:Yesno')

local p = {}

function p.main( frame )
	local args = getArgs( frame, {
		valueFunc = function( k, v )
			if v then
				v = v:match( '^%s*(.-)%s*$' ) -- Trim whitespace.
				if k == 'ago' or v ~= '' then
					return v
				end
			end
			return nil
		end
	})
	return p._main( args )
end

function p._main( args )
	-- Initialize variables
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local ago
	local auto_magnitude_num
	local min_magnitude_num
	local result
	local result_unit
	local magnitude = args.magnitude
	local min_magnitude = args.min_magnitude
	local purge = args.purge
	local spell_out = args.spellout
	local spell_out_max = args.spelloutmax
	
	-- Generate the &quot;ago&quot; string. If ago is the blank string, do nothing - this allows overriding of args.ago
	-- in cases where the module is used to generate something like &quot;where he has worked for the past 20 years.&quot;
	ago = args.ago
	if ago and ago ~= '' then
		ago = ' ' .. ago
	elseif not ago then
		ago = ' पूर्वी'
	end

	-- Add a purge link if something (usually &quot;yes&quot;) is entered into the purge parameter
	if purge then
		purge = ' &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;([' .. mw.title.getCurrentTitle():fullUrl('action=purge') .. ' purge])&lt;/span&gt;'
	else
		purge = ''
	end

	-- Check that the entered timestamp is valid. If it isn't, then give an error message.
	local noError, inputTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'xnU', args[1], true )
	if not noError then
		return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: first parameter cannot be parsed as a date or time.&lt;/strong&gt;'
	end

	-- Store the difference between the current time and the inputted time, as well as its absolute value.
	local timeDiff = lang:formatDate( 'xnU', nil, true ) - inputTime
	local absTimeDiff = math.abs( timeDiff )

	if magnitude then
		auto_magnitude_num = 0
		min_magnitude_num = timeText[magnitude]
	else
		-- Calculate the appropriate unit of time if it was not specified as an argument.
		local autoMagnitudeData = {
			{ denom = 63115200, amn = 31557600 },
			{ denom = 5356800, amn = 2678400 },
			{ denom = 172800, amn = 86400 },
			{ denom = 7200, amn = 3600 },
			{ denom = 120, amn = 60 }
		}
		for i, t in ipairs( autoMagnitudeData ) do
			if absTimeDiff / t.denom &gt;= 1 then
				auto_magnitude_num = t.amn
				break
			end
		end
		auto_magnitude_num = auto_magnitude_num or 1
		if min_magnitude then
			min_magnitude_num = timeText[min_magnitude]
		else
			min_magnitude_num = -1
		end
	end

	if not min_magnitude_num then
		-- Default to seconds if an invalid magnitude is entered.
		min_magnitude_num = 1
	end

	local magnitude_num = math.max( min_magnitude_num, auto_magnitude_num )
	local result_num = math.floor ( absTimeDiff / magnitude_num )

	local punctuation_key, suffix
	if timeDiff &gt;= 0 then -- Past
		if result_num == 1 then
			punctuation_key = 1
		else
			punctuation_key = 2
		end
		suffix = ago
	else -- Future
		if result_num == 1 then
			punctuation_key = 3
		else
			punctuation_key = 4
		end
		suffix = ' पूर्वी'
	end
	result_unit = timeUnits[ magnitude_num ][ punctuation_key ]

	-- Convert numerals to words if appropriate.
	spell_out_max = tonumber( spell_out_max ) -- Would cause script errors if not a number.
	local result_num_text
	if ( spell_out == 'auto' and 1 &lt;= result_num and result_num &lt;= 9 and result_num &lt;= ( spell_out_max or 9 ) )
		or ( yesno( spell_out ) and 1 &lt;= result_num and result_num &lt;= 100 and result_num &lt;= ( spell_out_max or 100 ) )
	then
		result_num_text = numberSpell( result_num )
	else
		result_num_text = lang:formatNum( result_num )
	end

	result = result_num_text .. ' ' .. result_unit .. suffix -- Spaces for suffix have been added in earlier.
	return result .. purge
end

-- Table to convert entered text values to numeric values.
timeText = {
	['seconds'] = 1,
	['minutes'] = 60,
	['hours'] = 3600,
	['days'] = 86400,
	['weeks'] = 604800,
	['months'] = 2678400,
	['years'] = 31557600
}

-- Table containing tables of possible units to use in output.
timeUnits = {
	[1] = { 'सेकंद', 'सेकंद', &quot;second's&quot;, &quot;seconds'&quot; },
	[60] = { 'मिनिट', 'मिनिटां', &quot;minutes'&quot;, &quot;minutes'&quot; },
	[3600] = { 'तासा', 'तासां', &quot;hour's&quot;, &quot;तासां&quot; },
	[86400] = { 'दिवस', 'दिवसां', &quot;day's&quot;, &quot;days'&quot; },
	[604800] = { 'हफ्ता', 'हफ्त्यां', &quot;week's&quot;, &quot;weeks'&quot; },
	[2678400] = { 'महिना', 'महिन्यां', &quot;month's&quot;, &quot;months'&quot; },
	[31557600] = { 'वर्ष', 'वर्षां', &quot;वर्षे&quot;, &quot;वर्षे'&quot; }
}

return p</text>
      <sha1>pgpvpkc2jh3lfrm5aed2yemjdn1mxul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पक्षांतरबंदी कायदा (भारत)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>226574</id>
    <revision>
      <id>2709103</id>
      <parentid>2510812</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18951" sha1="d1l34sf2i99tbbb4ngvekquccj0nzj9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
[[लोकशाही]]&lt;nowiki/&gt;त अनेक राजकारणी लोक पक्षांतर करत असतात. [[आमदार]], [[खासदार|खासदारां]]&lt;nowiki/&gt;च्या पक्षांतरामुळे सरकारचे संख्याबळ कमी होते. यामुळे बऱ्याचदा सत्तांतराला सामोरे जावे लागते. [[भारतीय संविधानातील दुरुस्त्या|५२व्या घटनादुरुस्ती]] अन्वये इ.स. १९८५ साली भारतात अशा वारंवार होणाऱ्या पक्षांतरांना मर्यादा घालण्यासाठी '''पक्षांतरबंदी कायदा''' ''(इंग्रजीः [[:en:Anti-defection_law_(India)|Anti-defection law]], हिंदीः दल बदल विरोधी कानून)'' तयार करण्यात आला. यामध्ये [[लोकसभा]] व राज्य [[विधीमंडळ|विधीमंडळातील]] सदस्यांना पक्षांतराच्या आधारे अपात्र ठरविण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. तसेच यासंदर्भात विस्तृत असे १०वे परिशिष्ट समाविष्ट करण्यात आले आहे. पक्षांतरबंदी कायद्याचा प्रमुख हेतू [[राजकीय पक्ष|पक्षाच्या]] तिकिटावर निवडून आलेल्या सदस्याने पक्षातच राहिले पाहिजे आणि पक्षाच्या आदेशाचे पालन केले पाहिजे हा होता.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-61862782|title=पक्षांतर बंदी कायदा काय आहे, शिंदेंबरोबर किती आमदार बाहेर पडल्यास सरकार पडू शकतं?|language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/what-is-anti-defection-law-what-action-will-taken-against-mlas-bmh-90-2021239/|title=पक्षांतर बंदी कायदा म्हणजे काय; आमदारांवर काय कारवाई होते?|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-06-23}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वभूमी ==
पक्षांतरबंदी कायदा अस्तित्वात येण्याच्या पूर्वी भारतीय राजकारणात पक्षांतर बंदीच्या विरोधात कोणतीही तरतूद नव्हती. खासदार किंवा आमदारने पक्षांतर केले तरी सदस्यत्व रद्द केले जात नव्हते. सर्वप्रथम १९६७ नंतर पक्षांतरबंदी कायद्याची आवश्यकता वाटू लागली. १९६७ साली हरियाणातले एक आमदार गया लाल यांनी एका दिवसातच तीनदा पक्ष बदलला होता, तेव्हापासूनच भारतीय राजकारणात '''&lt;nowiki/&gt;'आयाराम गयाराम'''' हे वाक्य प्रचलित झाले आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

१९६७ व १९७१ च्या निवडणुकांमध्ये निवडुन आलेल्या सुमारे १२५ पेक्षा जास्त खासदार व  ४,००० आमदारांपैकी जवळपास ५० टक्के आमदारांनी पक्षांतर केले होते, ज्यामुळे देशात चांगलाच राजकीय गोंधळ उडाला होता. [[हरियाणाचे मुख्यमंत्री]] भजनलाल यांनी तर मंत्रिमंडळासह पक्षांतर केले होते. १९७९ साली [[जनता पक्ष|जनता पक्षा]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[मोरारजी देसाई|मोरारजी देसाईं]]&lt;nowiki/&gt;चे सरकार ७६ खासदारांच्या बंडामुळेच कोसळले होते. पक्षांतरे वाढू लागल्याने पक्षांतरबंदी कायद्याची आवश्यकता भासू लागली.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; अशा गैर प्रकारांना आळा घालण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान राजीव गांधींनी एका समितीची स्थापन केली आणि समितीच्या शिफारशीप्रमाणे सर्व पक्षांच्या एकमताने १९८५ मध्ये ५२ वी घटनादुरुस्ती केली गेली. याद्वारे घटनेत १०व्या परिशिष्टाचा समावेश केला गेला. कलम १०२ आणि १९१ या आमदार-खासदारांना अपात्र ठरविणाऱ्या अनुच्छेदांमध्येदेखील बदल केला गेला. या सर्व तरतुदींना 'अँटी-डिफेक्शन कायदा' किंवा 'पक्षांतरबंदी कायदा' म्हणून ओळखले जाते.  या कायद्यान्वये एखाद्या सभागृहाच्या स्वतंत्र निवडून आलेल्या सदस्याने जर अशा निवडणुकीनंतर कोणत्याही राजकीय पक्षात प्रवेश घेतला तर तो गृहाचा सदस्य राहण्यास अपात्र ठरतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/what-exactly-is-a-anti-defection-law/articleshow/72310975.cms|title=पक्षांतरबंदी कायदा म्हणजे नक्की काय ?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== कायदा ==
[[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटने]]&lt;nowiki/&gt;तील दहाव्या अनुसूचीच्या परिचयाद्वारे अंतर्भूत केलेल्या पक्षांतर विरोधी कायद्यामध्ये ८ परिच्छेदांचा समावेश आहे.

'''परिच्छेद-१:''' '''व्याख्या'''. ह्या परिच्छेदामध्ये कायदे तयार करताना लागू केलेल्या विशिष्ट संज्ञांच्या व्याख्या दिल्या गेल्या आहेत.

'''परिच्छेद-२:''' पक्षांतराच्या कारणास्तव अपात्रता. हा विभाग कायद्याच्या मुख्य मुद्द्यांशी संबंधित आहे, ज्याच्या आधारे एखाद्या सदस्याला [[संसद]] किंवा राज्य [[विधिमंडळ|विधीमंडळा]]&lt;nowiki/&gt;तून अपात्र ठरवले जाऊ शकते.

परिच्छेद २.१(क) मधील तरतुदीनुसार एखाद्या सदस्याने &quot;स्वच्छेने पक्षाचे सदस्यत्व सोडल्यास&quot; त्याला अपात्र ठरवता येते, तर परिच्छेद २.१(ख) नुसार जर एखाद्या सदस्याने त्यांच्या पक्षाद्वारे प्रसारित केलेल्या निर्देशांच्या विरुद्ध मतदान केले किंवा मतदानापासून दूर राहिल्यास अशा परिस्थितीत पक्षाला त्यांचे सदस्यत्व रद्द करता येते. परिच्छेद २.२ मध्ये असे नमूद केले आहे की, कोणताही सदस्य, एखाद्या विशिष्ट राजकीय पक्षाचा प्रतिनिधी म्हणून निवडून आल्यानंतर, निवडणुकीनंतर इतर कोणत्याही राजकीय पक्षात सामील झाल्यास त्याला अपात्र ठरवण्यात येईल. परिच्छेद २.३ मध्ये असे नमूद केले आहे की सभागृहात पदग्रहण केल्यानंतर सहा महिन्यंच्या कालावधीनंतर जर नामनिर्देशित (Nominated) सदस्याने कोणत्याही राजकीय पक्षात प्रवेश घेतला तर तो त्या सभागृहाचा सदस्य राहण्यास अपात्र ठरतो.

'''परिच्छेद-३:''' २००३ मध्ये ९१ व्या राज्यघटना दुरुस्ती द्वारे १० व्या अनुसूची मध्ये सुधारणा करून हा परिच्छेद वगळण्यात आला, या परिच्छेदातील तरतुदीनुसार जर राजकीय पक्षातून एक तृतीयांश सदस्यांनी पक्षांतर केले तर त्यांना सूट देण्यात आली होती.

'''परिच्छेद-४:''' विलीनीकरणाच्या बाबतीत अपात्रता लागू होणार नाही. हा परिच्छेद राजकीय पक्षांच्या विलीनीकरणाच्या बाबतीत अपात्रतेपासून वगळतो. जर कोणत्याही पक्षाचे दोन तृतीयांश आमदार किंवा खासदार दुसऱ्या पक्षात जात असतील तर त्यांच सदस्यत्व रद्द होत नाही.

'''परिच्छेद-५: सूट.''' परिच्छेदातील तरतुदीनुसार, या अनुसूचीमध्ये, काहीही असले तरी, [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]] व उपाध्यक्ष, [[राज्यसभा]] उपसभापती, राज्याच्या [[विधान परिषद|विधान परिषदे]]&lt;nowiki/&gt;च्या सभापती व उपसभापती आणि [[विधानसभा|विधान सभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या अध्यक्ष व उपाध्यक्ष या पदांवर नियुक्त झालेल्या व्यक्तींना सूट देण्यात आली आहे.

'''परिच्छेद-६: पक्षांतराच्या आधारावर अपात्रतेच्या प्रश्नांवर निर्णय.''' या तरतुदीनुसार कोणत्याही अपात्रतेच्या बाबतीत संबंधित सभागृहाचे अध्यक्ष किंवा सभापती हे अंतिम निर्णय घेणारे अधिकारी आहेत.

'''परिच्छेद-७: न्यायालयांच्या अधिकार क्षेत्राचा बार.''' या अनुसूची अंतर्गत सभागृहाच्या सदस्याच्या अपात्रतेशी संबंधित कोणत्याही प्रकरणाच्या संदर्भात कोणत्याही न्यायालयाला कोणतेही अधिकार क्षेत्र असणार नाही.

'''परिच्छेद-८: नियम.''' हा परिच्छेद अपात्रतेसाठी नियम तयार करण्याशी संबंधित आहे. या परिच्छेदात दिलेल्या तरतुदींच्या अधीन राहून, सभागृहाचे अध्यक्ष किंवा सभापती या अनुसूचीच्या तरतुदींना लागू करण्यासाठी नियम बनवू शकतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.gov.in/sites/upload_files/npi/files/constitution/TENTH-SCHEDULE.pdf|title=दसवीं अनुसूची [अनुच्छेद 102(2) और 191(2)] दल परिवर्तन के आधार पर निरर्हता के उपबंध - TENTH SCHEDULE [Articles 102(2) and 191(2)] Provisions as to disqualification on ground of defection|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय ===
१० अनुसूचीतील सहाव्या  परिच्छेदातील तरतुदीनुसार लोकप्रतिनिधींना अपात्र ठरवण्याचा किंवा त्यांचं सदस्यत्व रद्द करण्याचा सभागृह अध्यक्षांचा निर्णय अंतिम असतो. आणि सातव्या परिच्छेदात असे म्हणले आहे की न्यायालय त्यांच्या निर्णयात हस्तक्षेप करू शकत नाही. पण १९९१ साली [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालया]]&lt;nowiki/&gt;ने १० व्या अनुसूचीला वैध ठरवत, ७ वे परिच्छेद हे घटनाबाह्य आहे असं म्हटलं आहे. न्यायालयात सभागृह अध्यक्षांचा निर्णया विरोधात दाद मागता येते आणि न्यायालय तो निर्णय बदलूही शकतो.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== दुरुस्ती ===
पक्षांतर विरोधी कायदा ही एक वाजवी सुधारणा होती परंतु त्याच्या अपवादांमुळे कायद्याची ताकद कमी झाली. पूर्वी एकट्याने होणारे पक्षांतर आता एकत्रितपणे होऊ लागले होते. म्हणून, २००३ मध्ये, संसदेला ९१ वी घटनादुरुस्ती करावी लागली, ज्यामध्ये केवळ वैयक्तिकच नव्हे तर सामूहिक पक्षांतरालाही घटनाबाह्य घोषित केले गेले.

या दुरुस्तीद्वारे [[मंत्रीमंडळ|मंत्रिमंडळा]]&lt;nowiki/&gt;चा आकारही १५ टक्क्यांपर्यंत मर्यादित करण्यात आला. तथापि, मंत्री मंडळातील सदस्यांची संख्या १२ पेक्षा कमी नसावी. या दुरुस्तीद्वारे, १० व्या अनुसूचीतील कलम ३ रद्द करण्यात आले, ज्यामध्ये पक्षाच्या एक तृतीयांश सदस्याने एकाच वेळी पक्षांतर कले तर त्यांचे सदस्यत्व रद्द होणार नाही अशी तरतुद होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.drishtiias.com/hindi/printpdf/anti-defection-law-in-india#:~:text=%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%20%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82,%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%82%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A5%A4|title=भारत में दल-बदल विरोधी कानून|website=www.drishtiias.com|url-status=live|access-date=2022-06-25}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==

* [[भारतीय संविधानातील दुरुस्त्या]]
* [[भारताचे संविधान]]
* [[राजीव गांधी]]

== संदर्भ ==
[[वर्ग:भारतातील कायदे]]</text>
      <sha1>d1l34sf2i99tbbb4ngvekquccj0nzj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Aditya tamhankar</title>
    <ns>2</ns>
    <id>230209</id>
    <revision>
      <id>2709090</id>
      <parentid>2707363</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2709090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45021" sha1="6yd0xw3pvmeb6x15e9zdtb8mm1vkkic" xml:space="preserve">{{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर राहत असलेले शहर|places=
  {{Location map~|India|lat_deg=18|lat_min=63|lon_deg=73|lon_min=79|position=right|background=|label=[[चिंचवड]]}}
}}
{{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर यांचे मुळ गाव|places=
  {{Location map~|India|lat_deg=15|lat_min=99|lon_deg=73|lon_min=59|position=right|background=|label=[[चेंदवण|निरोखेवाडी]], [[चेंदवण]]}}
}}
{{User Wikipedian for|year=2017|month=6|day=22}}{{द्रुतमाघारकार}}
{{१०,००० संपादने}}
{{२०,००० संपादने}}
{{३०,००० संपादने}}
{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | [[Image:Cricket-barnstar-small.png|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''The Cricket Star'''
|}


{{col-begin|width=}}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! Over
! Run
! Wicket
! Over
! Run
! Wicket
! Over
! Run
! Wicket
! Over
! Run
! Wicket
|-  
| 0.1 ||  ||  || 5.1 || || || 10.1 ||  ||  ||  15.1  ||  || 
|-  
| 0.2 ||  ||  || 5.2 || || || 10.2 ||  ||  ||  15.2  ||  || 
|-  
| 0.3 ||  ||  || 5.3 || || || 10.3 ||  ||  ||  15.3  ||  || 
|-  
| 0.4 ||  ||  || 5.4 || || || 10.4 ||  ||  ||  15.4  ||  || 
|-  
| 0.5 ||  ||  || 5.5 || || || 10.5 ||  ||  ||  15.5  ||  || 
|-  
| 1.0 ||  ||  || 6.0 || || || 11.0 ||  ||  ||  16.0  ||  || 
|-  
| 1.1 ||  ||  || 6.1 || || || 11.1 ||  ||  ||  16.1  ||  || 
|-  
| 1.2 ||  ||  || 6.2 || || || 11.2 ||  ||  ||  16.2  ||  || 
|-  
| 1.3 ||  ||  || 6.3 || || || 11.3 ||  ||  ||  16.3  ||  || 
|-  
| 1.4 ||  ||  || 6.4 || || || 11.4 ||  ||  ||  16.4  ||  || 
|-  
| 1.5 ||  ||  || 6.5 || || || 11.5 ||  ||  ||  16.5  ||  || 
|-  
| 2.0 ||  ||  || 7.0 || || || 12.0 ||  ||  ||  17.0  ||  || 
|-  
| 2.1 ||  ||  || 7.1 || || || 12.1 ||  ||  ||  17.1  ||  || 
|-  
| 2.2 ||  ||  || 7.2 || || || 12.2 ||  ||  ||  17.2  ||  || 
|-  
| 2.3 ||  ||  || 7.3 || || || 12.3 ||  ||  ||  17.3  ||  || 
|-  
| 2.4 ||  ||  || 7.4 || || || 12.4 ||  ||  ||  17.4  ||  || 
|-  
| 2.5 ||  ||  || 7.5 || || || 12.5 ||  ||  ||  17.5  ||  || 
|-  
| 3.0 ||  ||  || 8.0 || || || 13.0 ||  ||  ||  18.0  ||  || 
|-  
| 3.1 ||  ||  || 8.1 || || || 13.1 ||  ||  ||  18.1  ||  || 
|-  
| 3.2 ||  ||  || 8.2 || || || 13.2 ||  ||  ||  18.2  ||  || 
|-  
| 3.3 ||  ||  || 8.3 || || || 13.3 ||  ||  ||  18.3  ||  || 
|-  
| 3.4 ||  ||  || 8.4 || || || 13.4 ||  ||  ||  18.4  ||  || 
|-  
| 3.5 ||  ||  || 8.5 || || || 13.5 ||  ||  ||  18.5  ||  || 
|-  
| 4.0 ||  ||  || 9.0 || || || 14.0 ||  ||  ||  19.0  ||  || 
|-  
| 4.1 ||  ||  || 9.1 || || || 14.1 ||  ||  ||  19.1  ||  || 
|-  
| 4.2 ||  ||  || 9.2 || || || 14.2 ||  ||  ||  19.2  ||  || 
|-  
| 4.3 ||  ||  || 9.3 || || || 14.3 ||  ||  ||  19.3  ||  || 
|-  
| 4.4 ||  ||  || 9.4 || || || 14.4 ||  ||  ||  19.4  ||  || 
|-  
| 4.5 ||  ||  || 9.5 || || || 14.5 ||  ||  ||  19.5  ||  || 
|-  
| 5.0 ||  ||  || 10.0 || || || 15.0 ||  ||  ||  20.0  ||  || 
|}
'''Total -‌ ‌'''


महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुके

*पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी नगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) अकोले
&gt; २) जामखेड
&gt; ३) कर्जत
&gt; ४) कोपरगाव
&gt; ५) नगर
&gt; ६) नेवासा
&gt; ७) पारनेर
&gt; ८) पाथर्डी
&gt; ९) रहाटा
&gt; १०) राहुरी
&gt; ११) संगमनेर
&gt; १२) शेवगाव
&gt; १३) श्रीगोंदा
&gt; १४) श्रीरामपूर

*अकोला जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) अकोट
&gt; २) तेलहारा
&gt; ३) अकोला
&gt; ४) बालापूर
&gt; ५) पतूर
&gt; ६) बारशीटाकळी
&gt; ७) मुर्तिझापूर

*अमरावती जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) अमरावती 
&gt; २) भातुकली
&gt; ३) नांदगाव खांदेश्वर
&gt; ४) अंजनगाव
&gt; ५) दऱ्यापूर
&gt; ६) अचलपूर
&gt; ७) चंदूर बाझार
&gt; ८) वरूड
&gt; ९) मोर्शी
&gt; १०) धरणी
&gt; ११) चिखलदरा
&gt; १२) चांदूर रेल्वे
&gt; १३) तिवसा
&gt; १४) धामणगाव रेल्वे

*छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) कन्नड
&gt; २) सोयगाव
&gt; ३) सिल्लोड
&gt; ४) फुलंब्री
&gt; ५) औरंगाबाद
&gt; ६) खुलताबाद
&gt; ७) वैजापूर
&gt; ८) गंगापूर
&gt; ९) पैठण

*बीड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) बीड 
&gt; २) आष्टी
&gt; ३) पाटोदा
&gt; ४) शिरुर कासर
&gt; ५) गेवराई
&gt; ६) आंबेजोगाई
&gt; ७) वडवाणी
&gt; ८) केज
&gt; ९) धरुर
&gt; १०) परळी
&gt; ११) माजलगाव

*भंडारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) भंडारा
&gt; २) तुमसर
&gt; ३) पौनी
&gt; ४) मोहाडी
&gt; ५) साकोळी
&gt; ६) लखानी
&gt; ७) लखनदूर

*बुलढाणा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) बुलढाणा 
&gt; २) चिखली
&gt; ३) देऊळगाव राजा
&gt; ४) खामगाव
&gt; ५) शेगाव
&gt; ६) मलकापूर
&gt; ७) मोटाला
&gt; ८) नंदुरा
&gt; ९) मेहकर
&gt; १०) लोणार
&gt; ११) सिंदखेड राजा
&gt; १२) जळगाव जामोद
&gt; १३) संग्रामपूर

*चंद्रपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) चंद्रपूर 
&gt; २) भद्रावती
&gt; ३) वरोरा
&gt; ४) चिमूर
&gt; ५) नागभीड
&gt; ६) ब्रह्मपुरी
&gt; ७) सिंदेवही
&gt; ८) मुल
&gt; ९) सावली
&gt; १०) गोंडपिंपरी
&gt; ११) राजुरा
&gt; १२) कोर्पाना
&gt; १३) पोमबुर्ना
&gt; १४) बल्लारपूर
&gt; १५) जिवती

*धुळे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) धुळे 
&gt; २) शिरपूर
&gt; ३) साक्री
&gt; ४) सिंदखेडा

*गडचिरोली जिल्हा (स्थापना: २६ ऑगस्ट १९८२)* 
* तालुके : 
&gt; १) गडचिरोली 
&gt; २) आरमोरी
&gt; ३) चामोर्शी
&gt; ४) मुलचेरा
&gt; ५) अहेरी
&gt; ६) सिरोंचा
&gt; ७) एटापल्ली
&gt; ८) भामरागड
&gt; ९) देसाईगंज
&gt; १०) धानोरा
&gt; ११) कुरखेडा
&gt; १२) कोर्ची

*गोंदिया जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* 
* तालुके : 
&gt; १) गोंदिया 
&gt; २) गोरेगाव
&gt; ३) तिरोरा
&gt; ४) अर्जुनी मोरगाव
&gt; ५) देवरी
&gt; ६) आमगाव
&gt; ७) सालेकासा
&gt; ८) सडक अर्जुनी

*हिंगोली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* 
* तालुके : 
&gt; १) हिंगोली 
&gt; २) कळमनुरी
&gt; ३) सेनगाव
&gt; ४) औंढा नागनाथ
&gt; ५) बसमठ

*जळगाव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) जळगाव 
&gt; २) धरणगाव
&gt; ३) अंमळनेर
&gt; ४) भदगाव
&gt; ५) भुसावळ
&gt; ६) बोडवड
&gt; ७) चाळीसगाव
&gt; ८) चोपडा
&gt; ९) एरणडोल
&gt; १०) जामनेर
&gt; ११) मुक्ताईनगर
&gt; १२) पाचोरा
&gt; १३) परोळा
&gt; १४) रावेर
&gt; १५) यवळ

*जालना जिल्हा (स्थापना: १ मे १९८१)* 
* तालुके : 
&gt; १) जालना 
&gt; २) अंबड
&gt; ३) भोकरदन
&gt; ४) बदनापूर
&gt; ५) धनसावंगी
&gt; ६) परतूर
&gt; ७) मंथा
&gt; ८) जाफ्राबाद

*कोल्हापूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) गडहिंग्लज
&gt; २) करवीर
&gt; ३) भुदरगड
&gt; ४) पन्हाळा
&gt; ५) कागल
&gt; ६) शिरोळ
&gt; ७) हातकणंगले
&gt; ८) आजरा
&gt; ९) चंदगड
&gt; १०) गगनबावडा
&gt; ११) राधानगरी
&gt; १२) शाहूवाडी

*लातूर जिल्हा (स्थापना: १६ ऑगस्ट १९८२)* 
* तालुके : 
&gt; १) लातूर 
&gt; २) उदगीर
&gt; ३) अहमदपूर
&gt; ४) देवणी
&gt; ५) शिरुर अनंतपाळ
&gt; ६) जळकोट
&gt; ७) औसा
&gt; ८) निलंगा
&gt; ९) रेणापूर
&gt; १०) चाकूर

*मुंबई शहर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) कुलाबा
&gt; २) फोर्ट
&gt; ३) मलाबार हिल्स
&gt; ४) भायखळा
&gt; ५) दादर
&gt; ६) धारावी

*मुंबई उपनगर जिल्हा (स्थापना: १ ऑक्टोबर १९९०)* 
* तालुके : 
&gt; १) कुर्ला
&gt; २) अंधेरी
&gt; ३) बोरिवली
&gt; ४) वांद्रे
&gt; ५) मुलुंड

*नागपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) नागपूर 
&gt; २) नागपूर ग्रामीण
&gt; ३) रामटेक
&gt; ४) उमरेड
&gt; ५) कळमेश्वर
&gt; ६) काटोल
&gt; ७) कामठी
&gt; ८) कुही
&gt; ९) नरखेड
&gt; १०) परसावनी
&gt; ११) भिवापूर
&gt; १२) मावडा
&gt; १३) सावनेर
&gt; १४) हिंगणा

*नांदेड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) नांदेड 
&gt; २) अर्धापूर
&gt; ३) भोकर
&gt; ४) बिलोली
&gt; ५) देगलूर
&gt; ६) किनवट
&gt; ७) लोहा
&gt; ८) माहूर
&gt; ९) मुदखेड
&gt; १०) धर्माबाद
&gt; ११) मुखेड
&gt; १२) हदगाव
&gt; १३) हिमायतनगर
&gt; १४) नायगाव
&gt; १५) कंधार
&gt; १६) उमरी

*नंदूरबार जिल्हा (स्थापना: १ जुलै १९९८)* 
* तालुके : 
&gt; १) नंदूरबार
&gt; २) शहादा
&gt; ३) नवापूर
&gt; ४) तळोदे
&gt; ५) अक्कलकुवा
&gt; ६) धडगाव

*नाशिक जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) नाशिक 
&gt; २) सिन्नर
&gt; ३) इगतपुरी
&gt; ४) त्र्यंबक
&gt; ५) निफाड
&gt; ६) येवला
&gt; ७) पेठ
&gt; ८) दिंडोरी
&gt; ९) चांदवड
&gt; १०) बागलाण
&gt; ११) देवला
&gt; १२) कळवण
&gt; १३) मालेगाव
&gt; १४) नांदगाव
&gt; १५) सुरगणा

*धाराशिव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) उस्मानाबाद
&gt; २) उमरगा
&gt; ३) तुळजापूर
&gt; ४) लोहार
&gt; ५) कळंब
&gt; ६) भूम
&gt; ७) परांडा
&gt; ८) वाशी

*पालघर जिल्हा (स्थापना: १ ऑगस्ट २०१४)* 
* तालुके : 
&gt; १) वसई
&gt; २) पालघर 
&gt; ३) डहाणू
&gt; ४) तलासरी
&gt; ५) जव्हार
&gt; ६) मोखाडा
&gt; ७) वाडा
&gt; ८) विक्रमगड

*परभणी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) परभणी 
&gt; २) गंगाखेड
&gt; ३) सोनपेठ
&gt; ४) पाथरी
&gt; ५) मनवठ
&gt; ६) पालम
&gt; ७) सैलू
&gt; ८) जिंतूर
&gt; ९) पुर्णा

*पुणे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) पुणे शहर 
&gt; २) हवेली
&gt; ३) मुळशी
&gt; ४) वेल्हे
&gt; ५) भोर
&gt; ६) पुरंदर
&gt; ७) बारामती
&gt; ८) दौंड
&gt; ९) इंदापूर
&gt; १०) मावळ
&gt; ११) खेड
&gt; १२) शिरुर
&gt; १३) आंबेगाव
&gt; १४) जुन्नर

*रायगड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) अलिबाग
&gt; २) मुरुड
&gt; ३) पेण
&gt; ४) पनवेल
&gt; ५) उरण
&gt; ६) कर्जत
&gt; ७) खालापूर
&gt; ८) रोहा
&gt; ९) सुधागड
&gt; १०) माणगाव
&gt; ११) तळा
&gt; १२) श्रीवर्धन
&gt; १३) म्हसाळा
&gt; १४) महाड
&gt; १५) पोलादपूर

*रत्नागिरी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) रत्नागिरी 
&gt; २) मंडणगड
&gt; ३) दापोली
&gt; ४) खेड
&gt; ५) चिपळूण
&gt; ६) गुहागर
&gt; ७) संगमेश्वर
&gt; ८) लांजा
&gt; ९) राजापूर

*सांगली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) बत्तीस शिराळा
&gt; २) वाळवा
&gt; ३) पलूस
&gt; ४) कडेगाव
&gt; ५) खानापूर-विटा
&gt; ६) आटपाडी
&gt; ७) तासगाव
&gt; ८) मिरज
&gt; ९) कवठे महांकाळ
&gt; १०) जत

*सातारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* 
* तालुके : 
&gt; १) सातारा 
&gt; २) कराड
&gt; ३) वाई
&gt; ४) कोरेगाव
&gt; ५) जावळी
&gt; ६) महाबळेश्वर
&gt; ७) खंडाळा
&gt; ८) पाटण
&gt; ९) फलटण
&gt; १०) खटाव
&gt; ११) माण
==चार्जिंग नोंदवही==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ टाटा टियागो ई.व्ही. चार्जिंग सुची
! दिनांक
! शहर
! चार्जिंग केंद्र
! चार्जिंग कंपनी
! एकूण बिल
|-
| १६/०४/२०२३
| मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| शिवकृपा संकुल
| निकॉल-ईव्ही
| २९७.२५
|-
| १७/०४/२०२३
| मु.पो. अणादूर, [[तुळजापूर तालुका|ता. तुळजापूर]], [[धाराशिव जिल्हा|जि. धाराशिव]], [[महाराष्ट्र]]
| लाईफलाईन हॉस्पिटल
| ई.व्ही. पंप
| २९६.०१
|-
| १९/०४/२०२३
| मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| शिवकृपा संकुल
| निकॉल-ईव्ही
| ३००.०१
|-
| २२/०४/२०२३
| मु.पो. भादलवाडी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल श्री व्हेज
| चार्जझोन
| ३७५.७१
|-
| १८/०७/२०२३
| मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| माई मंगलम कार्यालय
| ई-फिल
| १३१.०२
|-
| १८/०७/२०२३
| मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| माई मंगलम कार्यालय
| ई-फिल
| २४२.०४
|-
| २९/०३/२०२४
| मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल साई पार्क इन
| चार्जझोन
| १५३.०५
|-
| २३/०६/२०२४
| मु.पो. वळवण, [[लोणावळा]], [[मावळ तालुका|ता. मावळ]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| वॅक्स म्युझियम
| इन्स्टा चार्ज
| १९९.४८
|-
| १५/०७/२०२४
| मु.पो. [[कराड]], [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] 
| हॉटेल संगम
| टाटा पॉवर ई.झेड
| ४००.५८
|-
| १६/०७/२०२४
| मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल साई पार्क इन
| चार्जझोन
| ४२२.०३
|-
| १६/०७/२०२४
| मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल ओपल
| बिजलीफाय
| २७५.००
|-
| १६/०७/२०२४
| मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल ओपल
| बिजलीफाय
| ६६.१६
|-
| २४/०८/२०२४
| मु.पो. मालेगाव, [[नेरळ]], [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]]
| सगुणा बाग ॲग्रो रिसॉर्ट
| टाटा पॉवर ई.झेड
| २४५.८६
|-
| ०४/०९/२०२४
| मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| एल्प्रो मॉल
| जियो बीपी प्लस
| २८४.४७
|-
| ०९/०९/२०२४
| मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| एल्प्रो मॉल
| जियो बीपी प्लस
| ३८५.८६
|-
| १७/०९/२०२४
| मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| एल्प्रो मॉल
| जियो बीपी प्लस
| १७५.६१
|-
| १६/११/२०२४
| मु.पो. चौक, [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]]
| एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप
| टाटा पॉवर ई.झेड
| २९४.७४
|-
| २४/१२/२०२४
| मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल साई पार्क इन
| चार्जझोन
| १८२.६१
|-
| २४/१२/२०२४
| मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] 
| हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट
| ग्लिडा
| २७४.८९
|-
| २५/१२/२०२४
| मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]] 
| हॉटेल गुरुमाऊली
| चार्जझोन
| ३०२.४५
|-
| २६/१२/२०२४
| मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल आराध्य सिनेमा
| चार्जझोन
| २२७.२३
|-
| २८/१२/२०२४
| मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल आराध्य सिनेमा
| चार्जझोन
| २२१.९४
|-
| २८/१२/२०२४
| मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल पॅरेडाईस
| टाटा पॉवर ई.झेड
| २७७.४४
|-
| २८/१२/२०२४
| मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट
| ग्लिडा
| ३७७.७१
|-
| २८/१२/२०२४
| मु.पो. [[हिंजवडी]], [[मुळशी तालुका|ता. मुळशी]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| श्रीनाथ कृपा चार्जिंग संकुल
| चार्जझोन
| ५२.२९
|-
| ५/१/२०२५
| मु.पो. खालापूर, [[खालापूर तालुका|ता. खालापूर]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] 
| एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप
| एच.पी. ई-चार्ज
| २२८.८९
|-
| २३/०३/२०२५
| मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल साई पार्क इन
| चार्जझोन
| १७९.५७
|-
| २३/०३/२०२५
| मु.पो. नारायणवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल साई कॅफे आणि रेस्ट्राँ
| झियॉन चार्जिंग
| ३१६.३९
|-
| २३/०३/२०२५
| मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल गुरुमाऊली
| चार्जझोन
| ४७४.२१
|-
| २३/०३/२०२५
| मु.पो. [[सावंतवाडी]], [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]]
| खासकीलवाडा
| झियॉन चार्जिंग
| ४३८.४१
|-
| २४/०३/२०२५
| मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल आराध्य सिनेमा
| चार्जझोन
| ८९.५१
|-
| २४/०३/२०२५
| मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल पॅरेडाईस
| टाटा पॉवर ई.झेड
| ३००.४८
|-
| २४/०३/२०२५
| मु.पो. मुंडे, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| हॉटेल द फर्न रेसिडन्सी
| जियो बी.पी. प्लस
| ४३२.८२
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ २०२५ मध्ये मी पाहिलेले चित्रपट/वेब सिरिज इत्यादी. 
! नाव
! प्रकार
! भाषा
! प्रदर्शित झालेले साल
! कुठे बघितला
|-
| मुक्काम पोस्ट बोंबिलवाडी
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| सिनेमागृह
|-
| ९-१-१ ''सीझन ८''
| वेब सिरिज
| इंग्रजी
| २०२४
| डिस्ने+हॉटस्टार
|-
| द मार्शियन
| चित्रपट
| इंग्रजी
| २०१५
| डिस्ने+हॉटस्टार
|-
| लाईक आणि सबस्क्राइब
| चित्रपट
| मराठी
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| बंदीश बॅंडिट्स ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| उंडा
| चित्रपट
| मल्याळम
| २०१९
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| द बिग बुल
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२१
| डिस्ने+हॉटस्टार
|-
| सिंघम अगेन
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| यात्रा
| चित्रपट
| तेलुगू
| २०१९
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| यात्रा २
| चित्रपट
| तेलुगू
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| स्क्वीड गेम ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| कोरियन 
| २०२४
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन १''
| वेब सिरीज
| हिंदी 
| २०१८
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| हिंदी 
| २०२१
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन ३''
| वेब सिरीज
| हिंदी 
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[फसक्लास दाभाडे!]]  
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| सिनेमागृह
|-
| द क्राऊन ''सीझन १''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१६
| नेटफ्लिक्स
|-
| द क्राऊन ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१७
| नेटफ्लिक्स
|-
| इमरजंसी
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| हिसाब बराबर
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| झी५
|-
| द क्राऊन ''सीझन ३''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१९
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[छावा (चित्रपट)|छावा]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| द क्राऊन ''सीझन ४''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२०
| नेटफ्लिक्स
|-
| द क्राऊन ''सीझन ५''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| गेला माधव कुणीकडे?
| नाटक
| मराठी
| 
| नाट्यगृह
|-
| द क्राऊन ''सीझन ६''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| गेम चेंजर
| चित्रपट
| तेलुगू
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[जवान (चित्रपट)|जवान]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| पुरुष
| नाटक
| मराठी
| 
| नाट्यगृह
|-
| कालापानी
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| खाकी : द बिहार चॅप्टर
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| सेक्टर ३६
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२४
| नेटफ्लिक्स
|-
| पाताल लोक ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| ९-१-१ : लोन स्टार ''सीझन ५''
| वेब सिरिज
| इंग्रजी
| २०२४-२५
| डिस्ने+हॉटस्टार
|-
| द गुड डॉक्टर ''सीझन ४''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२०
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| भूमिका
| नाटक
| मराठी
| 
| नाट्यगृह
|-
| द गुड डॉक्टर ''सीझन ५''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२१-२२
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| मांझी : द माऊंटन मॅन
| चित्रपट
| हिंदी
| २०१५
| डिस्ने+हॉटस्टार
|-
| [[गुलकंद (चित्रपट)|गुलकंद]]
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| सिनेमागृह
|-
| द डिप्लोमॅट
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| खाकी : द बंगाल चॅप्टर
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[लक्ष्य (चित्रपट)|लक्ष्य]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २००४
| नेटफ्लिक्स
|-
| ब्लॅक वॉरंट
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| जामतारा : सबका नंबर आएगा ''सीझन १''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२०
| नेटफ्लिक्स
|-
| डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन १''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१६-१७
| नेटफ्लिक्स
|-
| स्काय फोर्स
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[आनंद (चित्रपट)|आनंद]]
| चित्रपट
| हिंदी
| १९७१
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| मिशन मजनू
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[डंकी (चित्रपट)|डंकी]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१७
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[बावर्ची]]
| चित्रपट
| हिंदी
| १९७२
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| चिकी चिकी बुबूम बूम
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन ३''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०१९
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[पंचायत (दूरचित्रवाणी मालिका)|पंचायत ''सीझन ४'']]
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[ग्राम चिकित्सालय (दूरचित्रवाणी मालिका)|ग्राम चिकित्सालय ''सीझन १'']]
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| रेड २
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[स्क्विड गेम|स्क्विड गेम ''सीझन ३'']]
| वेब सिरीज
| कोरियन
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| जामतारा : सबका नंबर आयेगा ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[कुलकर्णी चौकातला देशपांडे]]
| चित्रपट
| मराठी
| २०१९
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| दिल्ली क्राईम ''सीझन १''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०१९
| नेटफ्लिक्स
|-
| दिल्ली क्राईम ''सीझन २''
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[मिसेस चॅटर्जी वर्सेस नॉर्वे]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२३
| नेटफ्लिक्स
|-
| ए मॅन कॉल्ड ऑटो
| चित्रपट
| इंग्रजी
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[अशी ही जमवा जमवी]]
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| [[हाऊसफुल्ल ५]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| व्हाईट हाऊस डाऊन
| चित्रपट
| इंग्रजी
| २०१३
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[आता थांबायचं नाय!]]
| चित्रपट
| मराठी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| सीबीआय ५ : द ब्रेन
| चित्रपट
| मल्ल्याळम
| २०२२
| नेटफ्लिक्स
|-
| ओरु सीबीआय डायरी कुरिप्पू
| चित्रपट
| मल्ल्याळम
| १९८८
| युट्युब
|-
| जग्राता
| चित्रपट
| मल्ल्याळम
| १९८९
| युट्युब
|-
| अनब्रोकन
| चित्रपट
| इंग्रजी
| २०१४
| नेटफ्लिक्स
|-
| झिरो डे
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२५
| नेटफ्लिक्स
|-
| कास्ट अवे
| चित्रपट
| इंग्रजी
| २०००
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[ग्राऊंड झिरो]]
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| दुपहिय्याँ
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२५
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| द गुड डॉक्टर ''सीझन ६''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२२-२३
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| द गुड डॉक्टर ''सीझन ७''
| वेब सिरीज
| इंग्रजी
| २०२४
| ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो
|-
| कल्की २८९८ एडी
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२४
| नेटफ्लिक्स
|-
| [[स्कॅम १९९२ (वेब मालिका)|स्कॅम १९९२ : द हर्षद मेहता स्टोरी]]
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२०
| सोनी लिव्ह
|-
| स्कॅम २००३ : द तेलगी स्टोरी
| वेब सिरीज
| हिंदी
| २०२३
| सोनी लिव्ह
|-
| महाअवतार नरसिम्ह
| चित्रपट
| हिंदी
| २०२४
| नेटफ्लिक्स
|}

==याद्या==

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}
{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%; float:right&quot;
|-
!colspan=5|Medals by Celebs  
|- align=center
|Celeb
! style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|[[File:Gold medal icon.svg|alt=gold|link=]]
! style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|[[File:Silver medal icon.svg|alt=silver|link=]]
! style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|[[File:Bronze medal icon.svg|alt=bronze|link=]]
!Total
|- align=center
|align=left|Bhagyashree Limaye|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|2|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||3
|- align=center
|align=left|Prarthana Behere|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|2|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||3
|- align=center
|align=left|Urmila Kanitkar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|1|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||2
|- align=center
|align=left|Girija Oak|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|2|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||2
|- align=center
|align=left|Yashashree Rao|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|1|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||2
|- align=center
|align=left|Bhagyashree Mote|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||2
|- align=center
|align=left|Neha Pendse|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|2|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||2
|- align=center
|align=left|Akshaya Deodhar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|1|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Sharvari Wagh|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|1|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Shivani Manchekar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|1|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Ashwini Kulkarni|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Prajakta Mali|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Sakhee Gokhale|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Sai Tamhankar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Sara Tendulkar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Shruti Marathe|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Snehlata Vasaikar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Titeeksha Tawde|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Veena Jagtap|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|1|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|0||1
|- align=center
|align=left|Kuhoo Paranjpe|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Mithila Palkar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Priyadarshini Indalkar|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Rasika Sunil|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Sameeksha Takke|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Sayali Sanjeev|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
|align=left|Sonalee Kulkarni Jr.|| style=&quot;background:#f7f6a8;&quot;|0|| style=&quot;background:#dce5e5;&quot;|0|| style=&quot;background:#ffdab9;&quot;|1||1
|- align=center
! style=&quot;background:#efefef;&quot;|Total
! style=&quot;background:gold;&quot; |11
! style=&quot;background:silver;&quot; |14
! style=&quot;background:#c96;&quot;|10
|'''35'''
|}</text>
      <sha1>6yd0xw3pvmeb6x15e9zdtb8mm1vkkic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जयश्री देसाई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243523</id>
    <revision>
      <id>2709062</id>
      <parentid>2685086</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2709062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="l3p1qqsrct41wp88i4t3zmr5e0fdm20" xml:space="preserve">{{लेख उल्लेखनीयता}}
जयश्री देसाई या एक ज्येष्ठ मराठी पत्रकार,  लेखिका आणि अनुवादक आहेत. 

१९८२ पासून त्यांनी पूर्ण वेळ पत्रकारिता केली . आधी मुंबई तरुण  भारत , मग लोकप्रभा आणि चित्रलेखा ही साप्ताहिकं आणि नंतर मैत्रीण भटकंती ही मासिकं तसेच मैत्रेय प्रकाशनाची संपादिका म्हणून त्यांनी काम पाहिलं. ज्येष्ठ मराठी साहित्यिक कै.  श्री प्रभाकर अत्रे यांच्या त्या कन्या  &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jayashreedesai.com/|title=Content development journalist jayashri desai {{!}} Mumbai|website=Mysite|language=en|access-date=2025-01-01|archive-date=2025-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250101142759/https://www.jayashreedesai.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

त्या कथा लेखन  तसेच मराठी हिंदी आणि इंग्रजी या तीनही भाषांत कविताही करतात 

महाराष्ट्राचे भाषा धोरण ठरवण्यासाठीच्या राज्य सरकारच्या भाषा सल्लागार समितीची सदस्य म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले आहे .तसेच मुंबई विद्यापीठात पत्रकारितेच्या मुलांना अध्यापनाचे कामही त्यांनी केले आहे

==जयश्री देसाई यांनी लिहिलेली पुस्तके==
* '''प्रकाशित पुस्तके--'''  1.	अयोध्या आंदोलन--काल, आज आणि उद्या  2.	शापित सौंदर्यभूमी पूर्वांचल  3.	राजयोगी नेता अटल बिहारी वाजपेयी  4.	राजयोगी नेता अटल बिहारी वाजपेयी [ गुजराती आवृत्ती]  5.	सेलेब्रिटीज डेस्टीनेशन  6.	कैफी आणि मी [अनुवाद] -मूळ लेखिका शौकत कैफी   7.	मेकअप उतरवल्यानंतर-अभिनेत्री मृणाल कुलकर्णीच्या पुस्तकाचे पुनर्लेखन   8.	तरकश [अनुवाद]–- मूळ लेखक—गीतकार, पटकथाकार जावेद अख्तर [ हे जावेद अख्तर यांचे मराठीत आलेले पहिले साहित्य आहे ]  9.	अक्षय गाणे [अनुवाद] मूळ लेखिका- पद्मा सचदेव   10.	बॉडी गॉडेस [अनुवाद]--मूळ लेखिका–पायल गिडवानी  11.	अयोध्येत श्रीरामाची विजय पताका—याला  ठाणे मराठी ग्रंथ संग्रहालयाचा प्रतिष्ठेचा मानला जाणारा वा अ रेगे  पुरस्कार मिळाला आहे    12.	माय फादर माय गॉड—इंग्रजी लघु कादंबरी   13.	जयदीप –डॉ दीपक कामले.  14.	Beat Corona…Health in your hands!  15.	इंग्रजी लघु कादंबरी -Kiss of Life  16. विष्णुमय जग –[ माजी आदिवासी विकास मंत्री विष्णू सवरा यांचे चरित्र]  17. चेहऱ्याआडचे चेहेरे   18. काश्मीर: तेव्हा आणि आता...३७० नंतरची नवी पहाट   19. साक्ष   20. हस्त मुद्रा-आधी केले मग सांगितले [प्रकाशनाच्या मार्गावर]


[[वर्ग:मराठी लेखक]]</text>
      <sha1>l3p1qqsrct41wp88i4t3zmr5e0fdm20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नरेंद्र कुमार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246387</id>
    <revision>
      <id>2709070</id>
      <parentid>2032720</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2709070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2249" sha1="2hsjr8rbpjgtv9sv4ouh59zlk8alc4j" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = नरेंद्र कुमार
| चित्र = 
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[संतोष अहलावत]]
| पुढील = [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला]]
| पद1 = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[मंडावा विधानसभा मतदारसंघ|मंडावा]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २०१३
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०१९
| मागील1 = [[रीटा चौधरी]]
| पुढील1 = [[रीटा चौधरी]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|7|6}}
| जन्मस्थान            = [[झुनझुनू ]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| वडील                 = 
}}
'''नरेंद्र कुमार''' हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[२०१९ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[राजस्थान]]च्या [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून आले. त्यापूर्वी ते दोनवेळा आमदार पदावर राहिले होते.  

[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>2hsjr8rbpjgtv9sv4ouh59zlk8alc4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हनुमान बेनीवाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246531</id>
    <revision>
      <id>2709079</id>
      <parentid>2430774</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[हनुमान बेनिवाल]] वरुन [[हनुमान बेनीवाल]] ला हलविला</comment>
      <origin>2430774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="0dacjtw0meda6od8yfr58lwrcrgg73j" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| नाव = हनुमान बेनिवाल
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]]
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राष्ट्रपती = [[राम नाथ कोविंद]]
| मागील = 
| पुढील = 
| जन्मदिनांक      = &lt;!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --&gt;
| जन्मस्थान      = 
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = 
| नाते = 
| पती            =
| पत्नी = 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]]
| व्यवसाय         = 
| धर्म             = 
| सही   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''हनुमान बेनिवाल''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले.

{{DEFAULTSORT:*}}
[[वर्ग:चे खासदार]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>0dacjtw0meda6od8yfr58lwrcrgg73j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संतोष अहलावत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247354</id>
    <revision>
      <id>2709066</id>
      <parentid>2473697</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2709066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1712" sha1="amk6coyfemcazrjk1ww8vddgzfzpzkq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = संतोष अहलावत
| चित्र = Santosh_Ahlawat_(cropped).jpg
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू ]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९
| मागील1 = [[शीशराम ओला]]
| पुढील1 = [[नरेंद्र कुमार]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|7|6}}
| जन्मस्थान            = [[झुनझुनू ]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| वडील                 = 
}}
'''संतोष अहलावत''' ह्या एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्या  [[२०१४ लोकसभा निवडणुका]ामध्ये [[राजस्थान]]च्या [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून आल्या. 

[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>amk6coyfemcazrjk1ww8vddgzfzpzkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709067</id>
      <parentid>2709066</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="hd4rk72hm2kaupxiup829ar7gcytklh" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = संतोष अहलावत
| चित्र = Santosh_Ahlawat_(cropped).jpg
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू ]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९
| मागील1 = [[शीशराम ओला]]
| पुढील1 = [[नरेंद्र कुमार]]
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|7|6}}
| जन्मस्थान            = [[झुनझुनू ]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| इतरपक्ष               = 
| वडील                 = 
}}
'''संतोष अहलावत''' ह्या एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्या  [[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[राजस्थान]]च्या [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून आल्या. 

[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>hd4rk72hm2kaupxiup829ar7gcytklh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:Start date and age</title>
    <ns>10</ns>
    <id>251706</id>
    <revision>
      <id>2709075</id>
      <parentid>2407812</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="j7hjtvbdyz34be55zgj4oav4r3puj4u" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

     IMPLEMENTATION OF DATE

--&gt;{{#if: {{{1|}}}&lt;!--
  --&gt;|{{#if: {{{2|}}}&lt;!--
     --&gt;|{{#if: {{{3|}}}&lt;!--
        --&gt;|{{#ifeq:{{yesno|{{{df|no}}}}}|yes&lt;!--
           --&gt;|{{अंक परिवर्तन|{{#expr:{{{3}}}}}}}&amp;nbsp;{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&lt;!--
           --&gt;|{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&amp;nbsp;{{अंक परिवर्तन|{{#expr:{{{3}}}}}}},&lt;!--
           --&gt;}} {{अंक परिवर्तन|{{{1}}}}}&lt;!--
        --&gt;|{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&amp;nbsp;{{अंक परिवर्तन|{{{1}}}}}&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
     --&gt;|{{अंक परिवर्तन|{{{1}}}}}&lt;!--
     --&gt;}}&lt;!--
     --&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;{{#ifeq:{{yesno|{{{paren|{{{p|no}}}}}}}}|yes||&amp;#059;}}&lt;!--
     --&gt;{{#ifeq:{{yesno|{{{br|no}}}}}|yes|&lt;br/&gt;|&amp;#032;}}&lt;!--
     --&gt;{{#ifeq:{{yesno|{{{paren|{{{p|no}}}}}}}}|yes|(}}&lt;!--
     --&gt;{{#if: {{{2|}}}&lt;!--
       --&gt;|{{#if: {{{3|}}}&lt;!--
          --&gt;|{{time ago|{{{1}}}-{{{2}}}-{{{3}}}|min_magnitude=days}}&lt;!--
          --&gt;|{{years or months ago|{{{1}}}|{{#time:n|1-{{trim|{{{2}}}}}-1}}}}&lt;!--
          --&gt;}}&lt;!--
       --&gt;|{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}}&lt;!--
          --&gt;|{{time ago|{{{1}}}|min_magnitude=days}}&lt;!--
          --&gt;|{{years or months ago|{{{1}}}}}&lt;!--
          --&gt;}}&lt;!--
       --&gt;}}&lt;!--
     --&gt;{{#ifeq:{{yesno|{{{paren|{{{p|no}}}}}}}}|yes|)}}&lt;/span&gt;&lt;!--
  --&gt;|&lt;!--first parameter is missing.--&gt;{{#if: {{{2|}}}|{{Error|Error: first parameter is missing.|tag=span}}&lt;!--
                                    --&gt;|{{#if: {{{3|}}}|{{Error|Error: first parameter is missing.|tag=span}} }} }}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

     IMPLEMENTATION OF microformat date classes

--&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#160;(&lt;span class=&quot;{{#ifeq:{{yesno|{{{end|no}}}}}|yes|dtend|bday dtstart published updated}}&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{1|}}}&lt;!--
  --&gt;|{{{1}}}&lt;!--
   --&gt;{{#if: {{{2|}}}&lt;!--
     --&gt;| -{{#time:m|1-{{trim|{{{2}}}}}-1}}&lt;!--
       --&gt;{{#if: {{{3|}}}&lt;!--
         --&gt;| -{{padleft:{{{3}}}|2|0}}&lt;!--
         --&gt;}}&lt;!--
     --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;}}&lt;!--
--&gt;&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j7hjtvbdyz34be55zgj4oav4r3puj4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जागतिक पुस्तक दिवस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254771</id>
    <revision>
      <id>2709074</id>
      <parentid>2299128</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wingstem</username>
        <id>157534</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>2709074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="9oxdi9sigbxwu4ogvyruyvpwe3rnzb2" xml:space="preserve">जागतिक [[पुस्तक]] दिवस म्हणून दरवर्षी २३ एप्रिल हा दिवस साजरा केला जातो. जागतिक पुस्तक दिन, ज्याला जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिवस किंवा आंतरराष्ट्रीय पुस्तक दिवस म्हणूनही ओळखले जाते, हा वाचन, प्रकाशन आणि कॉपीराइटला प्रोत्साहन देण्यासाठी [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र]] शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (UNESCO) द्वारे आयोजित केलेला वार्षिक कार्यक्रम आहे. पहिला जागतिक पुस्तक दिन २३ एप्रिल १९९५ रोजी साजरा करण्यात आला आणि त्या दिवशी ओळखला जातो. [[युनायटेड किंग्डम]] आणि आयर्लंडमध्ये संबंधित कार्यक्रम मार्चमध्ये साजरा केला जातो. जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिनानिमित्त, युनेस्को पुस्तक उद्योगातील प्रमुख क्षेत्रांतील सल्लागार समितीसह, एका वर्षासाठी वर्ल्ड बुक कॅपिटलची निवड करते. प्रत्येक नियुक्त वर्ल्ड बुक कॅपिटल सिटी पुस्तक आणि वाचन साजरे करण्यासाठी आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी उपक्रमांचा कार्यक्रम राबवते. २०२३ मध्ये, घानाची राजधानी अक्राला जागतिक पुस्तक राजधानी म्हणून नियुक्त करण्यात आले.

दरवर्षी २३ एप्रिल रोजी जागतिक पुस्तक दिन भारतातही साजरा केला जातो. लोकांना पुस्तके वाचण्यासाठी आणि प्रकाशित करण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी आणि जागृत करण्यासाठी भारतातील अनेक भागांमध्ये त्याचे स्मरण केले जाते.

==संदर्भ==

[[वर्ग:जागतिक दिवस]]</text>
      <sha1>9oxdi9sigbxwu4ogvyruyvpwe3rnzb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:भारताचे संविधान</title>
    <ns>10</ns>
    <id>256545</id>
    <revision>
      <id>2709099</id>
      <parentid>1797582</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19055" sha1="lac8wz0wsmt3oggq95btzqhdxo7ddlr" xml:space="preserve">{{Sidebar
| name = भारताचे संविधान
| pretitle = वरील [[:वर्ग:भारतीय संविधान|मालिकेचा]] भाग
| title = [[भारताचे संविधान]]
| image = [[File:Emblem_of_India.svg|100px]]
| headingstyle = background:lavender;
| belowstyle = border-top:1px #aaa solid; border-bottom:1px #aaa solid;

| heading1 = '''[[भारतीय संविधानाची उद्देशिका|उद्देशिका]]'''

| heading2 = [[भारतीय संविधान#भाग|भाग]]
| content2 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाचा भाग I|I]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग II|II]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग III|III]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IV|IV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IVA|IVA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग V|V]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VI|VI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VII|VII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग VIII|VIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IX|IX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IXA|IXA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग IXB|IXB]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग X|X]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XI|XI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XII|XII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIII|XIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIV|XIV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XV|XV]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVI|XVI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVIA|XVIA]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVII|XVII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XVIII|XVIII]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XIX|XIX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XX|XX]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XXI|XXI]] 
* [[भारतीय संविधानाचा भाग XXII|XXII]]
}}

| heading3 = [[भारतीय संविधान#अनुसूची|अनुसूची]]
| content3 = 
{{flatlist| 
* [[भारतीय संविधानाची पहिली अनुसूची|पहिली]] 
* [[भारतीय संविधानाची दुसरी अनुसूची|दुसरी]] 
* [[भारतीय संविधानाची तिसरी अनुसूची|तिसरी]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौथी अनुसूची|चौथी]] 
* [[भारतीय संविधानाची पाचवी अनुसूची|पाचवी]]‌ 
* [[भारतीय संविधानाची सहावी अनुसूची|सहावी]] 
* [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातवी]] 
* [[भारतीय संविधानाची आठवी अनुसूची|आठवी]] 
* [[भारतीय संविधानाची नववी अनुसूची|नववी]] 
* [[भारतीय संविधानाची दहावी अनुसूची|दहावी]] 
* [[भारतीय संविधानाचे अकरावी अनुसूची|अकरावी]] 
* [[भारतीय संविधानाची बारावी अनुसूची|बारावी]]
}}

| heading4 = [[भारतीय संविधान#परिशिष्ट|परिशिष्ट]]
| content4 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाचे परिशिष्ट I|I]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट II|II]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट III|III]] 
* [[भारतीय संविधानचे परिशिष्ट IV|IV]] 
* [[भारतीय संविधानाचे परिशिष्ट V|V]]
}}

| heading5 = [[भारतीय संविधानाच्या घटनादुरुस्त्या|घटनादुरुस्त्या]]
| content5 = 
{{flatlist|
* [[भारतीय संविधानाच्या दुरुस्त्यांची यादी|यादी]] 
* [[भारतीय संविधानाची पहिली घटनादुरुस्ती|१]] 
* [[भारतीय संविधानाची दुसरी घटनादुरुस्ती|२]] 
* [[भारतीय संविधानाची तिसरी घटनादुरुस्ती|३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौथी घटनादुरुस्ती|४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पाचवी घटनादुरुस्ती|५]] 
* [[भारतीय संविधानाची सहावी घटनादुरुस्ती|६]]
* [[भारतीय संविधानाची सातवी घटनादुरुस्ती|७]] 
* [[भारतीय संविधानाची आठवी दुरुस्ती|८]] 
* [[भारतीय संविधानाची नववी घटनादुरुस्ती|९]] 
* [[भारतीय संविधानाची दहावी घटनादुरुस्ती|१०]] 
* [[भारतीय संविधानाची अकरावी घटनादुरुस्ती|११]] 
* [[भारतीय संविधानाची बारावी घटनादुरुस्ती|१२]] 
* [[भारतीय संविधानाची तेरावी घटनादुरुस्ती|१३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौदावी घटनादुरुस्ती|१४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंधरावी घटनादुरुस्ती|१५]] 
* [[भारतीय संविधानाची सोळावी घटनादुरुस्ती|१६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सतरावी घटनादुरुस्ती|१७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठरावी घटनादुरुस्ती|१८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणिसावी दुरुस्ती|१९]]
* [[भारतीय संविधानाची विसावी घटनादुरुस्ती|२०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकवीसावी घटनादुरुस्ती|२१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बावीसवी घटनादुरुस्ती|२२]] 
* [[भारतीय संविधानाची तेविसावी घटनादुरुस्ती|२३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चोवीसावी घटनादुरुस्ती|२४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंचवीसावी घटनादुरुस्ती|२५]]
* [[भारतीय संविधानाची सहविसावी घटनादुरुस्ती|२६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्तावीसावी घटनादुरुस्ती|२७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्ठाविसावी घटनादुरुस्ती|२८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणतीसावी घटनादुरुस्ती|२९]] 
* [[भारतीय संविधानाची तीसावी घटनादुरुस्ती|३०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकतीसावी घटनादुरुस्ती|३१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बत्तीवीसावी घटनादुरुस्ती|३२]] 
* [[भारतीय संविधानाची तेहतीसावी घटनादुरुस्ती|३३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौतीसावी घटनादुरुस्ती|३४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पस्तीसावी घटनादुरुस्ती|३५]] 
* [[भारतीय संविधानाची छत्तीसावी घटनादुरुस्ती|३६]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची सदोतीसावी घटनादुरुस्ती|३७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अडोतीसावी घटनादुरुस्ती|३८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणचाळीसावी घटनादुरुस्ती|३९]] 
* [[भारतीय संविधानाची चाळीसावी घटनादुरुस्ती|४०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्रेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौरेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंचेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४५]] 
* [[भारतीय संविधानाची शेहेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्तेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्ठेचाळीसावी घटनादुरुस्ती|४८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोपन्नासावी घटनादुरुस्ती|४९]] 
* [[भारतीय संविधानाची पन्नासावी घटनादुरुस्ती|५०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एक्कावनवावी घटनादुरुस्ती|५१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बावन्नावी घटनादुरुस्ती|५२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्रेपन्नावी घटनादुरुस्ती|५३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चोपन्नावी घटनादुरुस्ती|५४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंच्चावनवावी घटनादुरुस्ती|५५]] 
* [[भारतीय संविधानाची छप्पन्नवावी घटनादुरुस्ती|५६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्तावनवावी घटनादुरुस्ती|५७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्ठावन्नवावी घटनादुरुस्ती|५८]]
* [[भारतीय संविधानाची एकोणसाठावी घटनादुरुस्ती|५९]] 
* [[भारतीय संविधानाची साठावी घटनादुरुस्ती|६०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकसष्टावी घटनादुरुस्ती|६१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बासष्ठावी घटनादुरुस्ती|६२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्रेसष्ठावी घटनादुरुस्ती|६३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौसष्ठावी घटनादुरुस्ती|६४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पासष्टावी घटनादुरुस्ती|६५]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची सहासष्टावी घटनादुरुस्ती|६६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सदुसष्ठावी घटनादुरुस्ती|६७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अडुसष्टावी घटनादुरुस्ती|६८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणसत्तरवी घटनादुरुस्ती|६९]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्तरावी घटनादुरुस्ती|७०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकाहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७१]] 
* [[भारतीय संविधानाची बाहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्र्याहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौऱ्याहात्तरावी घटनादुरुस्ती|७४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंचाहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७५]] 
* [[भारतीय संविधानाची शहाहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७६]] 
* ​​[[भारतीय संविधानाची सत्त्याहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्ठ्याहत्तरावी घटनादुरुस्ती|७८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणऐंशीवी घटनादुरुस्ती|७९]] 
* [[भारतीय संविधानाची ऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एक्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८१]] 
* [[भारतीय संविधानाची ब्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्र्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौऱ्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंच्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८५]] 
* [[भारतीय संविधानाची शहाऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्त्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्याऐंशीवी घटनादुरुस्ती|८८]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकोणनव्वदावी घटनादुरुस्ती|८९]] 
* [[भारतीय संविधानाची नव्वदावी घटनादुरुस्ती| ९०]] 
* [[भारतीय संविधानाची एक्यानव्वावी घटनादुरुस्ती|९१]]
* [[भारतीय संविधानाची ब्यानव्वावी घटनादुरुस्ती|९२]] 
* [[भारतीय संविधानाची त्र्यानव्वावी घटनादुरुस्ती|९३]] 
* [[भारतीय संविधानाची चौऱ्यानववी घटनादुरुस्ती|९४]] 
* [[भारतीय संविधानाची पंचानववी घटनादुरुस्ती|९५]] 
* [[भारतीय संविधानाची शहानववी घटनादुरुस्ती|९६]] 
* [[भारतीय संविधानाची सत्यानववी घटनादुरुस्ती|९७]] 
* [[भारतीय संविधानाची अठ्ठ्यानववी घटनादुरुस्ती|९८]] 
* [[भारतीय संविधानाची नव्यानव्ववी घटनादुरुस्ती|९९]] 
* [[भारतीय संविधानाची शंभरावी घटनादुरुस्ती|१००]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकशे एकावी घटनादुरुस्ती|१०१]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकशे दुसरी घटनादुरुस्ती|१०२]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकशे तिसरी घटनादुरुस्ती|१०३]] 
* [[भारतीय संविधानाची एकशे चौथी घटनादुरुस्ती|१०४]]
* [[भारतीय संविधानाची एकशे पाचावी घटनादुरुस्ती|१०५]]
* [[भारतीय संविधानाची एकशे सहावी घटनादुरुस्ती|१०६]]
}}

| heading6 = संबंधित विषय 
| content6 = 
{{flatlist|
* [[संघाची यादी]]
* [[राज्य यादी]]
* [[समकालीन सूची]]
* [[मूलभूत रचना शिकवण]]
* [[समान नागरी कायदा]]
}}

}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:भारतीय संविधान|τ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lac8wz0wsmt3oggq95btzqhdxo7ddlr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>करंजाडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262941</id>
    <revision>
      <id>2709052</id>
      <parentid>2390297</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48989-33</username>
        <id>187289</id>
      </contributor>
      <origin>2709052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="pmpmp50eu7g6b703wo7rp8k2pjiwoj3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''करंजाडे'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=पनवेल
| जिल्हा = [[रायगड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = ४१०२०६
| आरटीओ_कोड =  एमएच ४६/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' करंजाडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] मध्य कोकणातील [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[पनवेल तालुका|पनवेल तालुक्यातील]] एक गाव आहे.अधिक माहितीसाठी [https://karanjade.com/ karanjade.com] ला भेट द्या.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती  केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
# [https://www.census2011.co.in/ सेन्सस२०११.को.इन]
# [http://tourism.gov.in/ टूरिझम.गव्ह.इन]
#.https://www.incredibleindia.org/
#.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
# [https://www.mapsofindia.com/ मॅप्सऑफइंडिया.कॉम]

[[वर्ग:पनवेल तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>pmpmp50eu7g6b703wo7rp8k2pjiwoj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लो मॅकक्लिंटॉक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266854</id>
    <revision>
      <id>2709019</id>
      <parentid>2398388</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="oe0fy4znqf9h23mh8u3bh9c2z958xjq" xml:space="preserve">'''फ्लोरेन्स''' ''फ्लो'' '''मॅकक्लिंटॉक''' ([[इ.स. १९१८|१९१८]]:[[ऑस्ट्रेलिया]] - हयात) ही {{crw|AUS}}च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९४९ दरम्यान २ महिला कसोटी सामने खेळलेली [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे.

ही उजव्या हाताने जलदगती गोलंदाजी आणि फलंदाजी करीत असे.

{{DEFAULTSORT:}}
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>oe0fy4znqf9h23mh8u3bh9c2z958xjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267069</id>
    <revision>
      <id>2709049</id>
      <parentid>2707976</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2709049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89459" sha1="79qourslnbrkmlloalbf55n8anttg4u" xml:space="preserve">खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]]
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |टाय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+विजय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+पराभव
!scope=&quot;col&quot; |अनिर्णित
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;11&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]'''
|-  
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Australia}}
| ३९ || ९ || २८ || ० || १ || ० || १ || २३.०७ || २००८ || २०२६
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;    
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left; background:#cfc;&quot;|{{crw|Bangladesh}}  
| २५ || २२ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८८.०० || २०१३ || २०२६
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|England}}
| ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Ireland}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|New Zealand}}
| १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४
|-  
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Pakistan}}
| १८ || १५ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८३.३३ || २००९ || २०२६
|-  
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|South Africa}}   
| २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Sri Lanka}}
| ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|West Indies}}
| २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]'''
|-  
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|HK}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Malaysia}}
| ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३
|-  
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|NED}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Nepal}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४
|-  
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Thailand}}
| ४ || ४ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|UAE}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Barbados}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
| '''२२९''' || '''१२७''' || '''९५'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.४५''' || '''२००६''' || '''२०२६'''
|-
|colspan=11|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी १० सप्टेंबर २०२६ रोजी [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|BAN}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt;
|}

==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 400px;&quot;
|-
! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना
|-
|align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६
|-
|align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८
|-
|align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११
|-
|align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३
|-
|align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४
|-
|align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८
|-
|align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२
|-
|align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२
|-
|align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४
|-
|align=left|{{crw|NED}} || १७ जून २०२६
|-
|align=left|{{crw|HK}} || ३ सप्टेंबर २०२६
|}

==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या==
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}}
|-
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 |  
|-
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}}
|- 
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 |  
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|-
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | 
|- 
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | 
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | 
|- 
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- 
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित
|- 
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | 
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} 
|-
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}   
|-
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | 
|- 
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}}
|- 
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित
|- 
| १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}}
|- 
| १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}}  
|-  
| १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} 
|-  
| १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}   
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  
| १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत
|-  
| १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} 
|-  
| १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|-  
| १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=14 | 
|-  
| १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} 
|-  
| १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-   
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}}
|- 
| १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित
|- 
| १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 |
|-  
| १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}}
|-  
| १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}  
|-  
| २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}}  
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 |  
|- 
| २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}}
|-  
| २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}}
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html २८८६] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html २९०७] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html २९८६] || ३० ऑगस्ट २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html २९९०] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html ३००२] || ५ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html ३०१०] || १० सप्टेंबर २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html] || १३ सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिलांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]]
|-  
| २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html] || १६ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD || rowspan=3 |  
|-  
| २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD
|-  
| २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html] || २० ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>79qourslnbrkmlloalbf55n8anttg4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उडतरे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277130</id>
    <revision>
      <id>2708976</id>
      <parentid>2656077</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49062-39</username>
        <id>187286</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5917" sha1="r52mxa5xzb0atyhqx0e6ihrzr6vmhd5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=उत्तरानगरी
| स्थानिक_नाव =उडतरे
| आकाशदेखावा = 
[[File:Kaleshwar Mahadev Udtare.jpg|Kaleshwar_Mahadev_Udtare]]
| आकाशदेखावा_शीर्षक = Shri Kaleshwar Mahadev
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= वाई,सातारा
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=  मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] सौ.  अर्चना संतोष पवार
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=४१५५१३| एसटीडी_कोड =०२१६७ 
| पिन कोड =४१५५१३ 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]  मराठी
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''उडतरे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[वाई|वाई तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==उडतारे हे सातारा जिल्ह्यातील वाई तालुक्यात, पुणे-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गावर (NH 48) वसलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे गाव आहे. सातारा बाजूकडून महाबळेश्वर किंवा पांचगणीला जाणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे गाव मुख्य 'प्रवेश द्वार' किंवा पर्यायी वळण रस्ता (Bypass Link) म्हणून ओळखले जाते. उडतरे गाव महाराष्ट्र राज्यामधील  सातारा जिल्हा मधील वाई तालुक्यातील एक गाव .हे गाव कुडाळी व कृष्णा नदीच्या संगमावर वसलेले आहे सातारा पासून १९किमी तर वाईपासून १७ किमी . आहे उडतरे गावामधून  आशिया महामार्ग क्रमांक ४७ व कोरेगांव पाचगणी जिल्हा मार्ग क्रमांक २५ नियोजित(पंढरपूर* *उडतरे* *कुडाळ* *पाचगणी* *महाबळेश्वर) रस्ता जातो

==हवामान==
हे गाव समुद्रसपाटीपासून साधारणपणे ७०० मीटर उंचीवर वसलेले आहे.येथील वातावरण उष्णकटिबंधीय प्रकारचे आहे. येथे पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडतो.वार्षिक पर्जन्यमान ८९० मिलीमीटर आहे. हिवाळ्यात इथे सुखद गारवा असतो.सरासरी वार्षिक तापमान २३ अंश सेल्सियस आहे.हिवाळ्यात तापमान १५ अंश सेल्सियसपर्यंत खाली जाते तर उन्हाळ्यात ते ३५ अंश सेल्सियसपर्यंत वर चढते.

==लोकजीवन==
==नागरी सुविधा==
गावामध्ये प्राथमिक आरोग्य केंद्र, बस स्थानक पशुवैद्यकीय दवाखाना, शाळा, आहेत
उडतारेला जवळचे रेल्वेस्टेशन सातारा (क्षेत्रमाहुली) २४ किलोमीटर अंतरावर तर वाठार २९ किलोमीटर
विमानतळ पुणे, कराड

==जवळपासची गावे==
विरमाडे,कळंभे,पाचवड,सरताळे,अमृतवाडी,कुडाळ, सर्जापुर 

#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:वाई तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>r52mxa5xzb0atyhqx0e6ihrzr6vmhd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसकरवाडी (पाटण)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278141</id>
    <revision>
      <id>2709056</id>
      <parentid>2664373</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मसकरवाडी]] वरुन [[मसकरवाडी (पाटण)]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत</comment>
      <origin>2664373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="bhclmzuuwxlvjm4478gf7bzpdzkxn4f" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''मसकरवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= पाटण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''मसकरवाडी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[पाटण तालुका|पाटण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान ३० सेल्सियस तर रात्री तापमान ११ अंश सेल्सियस असते.जून ते सप्टेंबर हा पावसाळ्याचा मोसम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस तर रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस असते. पावसाळ्यात चांगल्या प्रमाणात पाऊस पडतो. एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस तर रात्री तापमान २० अंश सेल्सियस असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:पाटण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>bhclmzuuwxlvjm4478gf7bzpdzkxn4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278688</id>
    <revision>
      <id>2709047</id>
      <parentid>2708790</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2709047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147055" sha1="hbk18mrdsm7x775scocs22axljway7s" xml:space="preserve">{{Infobox award
| image = 
| image_size = 
| image_upright = 
| caption = 
| description = मालिका पुरस्कार
| presenter = 
| country = [[भारत]]
| network = [[झी मराठी]]
| firstawarded = २००४
| lastawarded = २०२६
| reward = 
| former name = आपलं अल्फा पुरस्कार
| holder_label = 
| holder = 
| award1_type = 
| award1_winner = 
| award2_type = 
| award2_winner = 
| award3_type = 
| award3_winner = 
| previous = [[आपलं अल्फा पुरस्कार|२००४]]
| next = [[झी मराठी कुटुंब पुरस्कार २०२६|२०२६]]
}}

'''झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[झी मराठी]] मालिका-जगतामधील एक वार्षिक [[पुरस्कार]] सोहळा आहे. झी मराठीद्वारे आयोजित केले जात असलेले झी पुरस्कार दरवर्षी मालिकांमधील कला गुणवत्तेसाठी बहाल केले जातात.

== पुरस्कार सूची ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!दिनांक
!सोहळा
!सूत्रसंचालक
|-
|१४ ऑगस्ट २००४
|[[आपलं अल्फा पुरस्कार|आपलं अल्फा अवॉर्ड - रसिकांच्या पसंतीचा पुरस्कार]]
|[[भरत दाभोळकर]]
|-
|१३ ऑगस्ट २००५
|[[झी मराठी पुरस्कार २००५|झी मराठी अवॉर्ड २००५]]
|[[सचिन पिळगांवकर]]
|-
|१२ ऑगस्ट २००६
|[[झी मराठी पुरस्कार २००६|झी मराठी अवॉर्ड २००६ – निवड तुमची, आवड महाराष्ट्राची]]
|[[संजय मोने]], [[सुमीत राघवन]]
|-
|२८ ऑक्टोबर २००७
|[[झी मराठी पुरस्कार २००७|झी मराठी अवॉर्ड २००७]]
|[[पुष्कर श्रोत्री]], [[प्रसाद ओक]]
|-
|३१ ऑगस्ट २००८
|[[झी मराठी पुरस्कार २००८|झी मराठी अवॉर्ड २००८ – १० वर्षे अभिमानाची]]
|[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]]
|-
|३० ऑगस्ट २००९
|[[झी मराठी पुरस्कार २००९|झी मराठी अवॉर्ड २००९ – सुरुवात नव्या दशकाची]]
|[[निर्मिती सावंत]], [[पुष्कर श्रोत्री]]
|-
|३१ ऑक्टोबर २०१०
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१०|झी मराठी अवॉर्ड २०१०]]
|[[सुनील बर्वे]]
|-
|९ ऑक्टोबर २०११
|[[झी मराठी पुरस्कार २०११|झी मराठी अवॉर्ड २०११]]
|[[जितेंद्र जोशी]], [[पुष्कर श्रोत्री]]
|-
|२८ ऑक्टोबर २०१२
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१२|झी मराठी अवॉर्ड २०१२ – उत्सव नात्यांचा आपल्या माणसांचा]]
|[[अतुल परचुरे]], [[सुमीत राघवन]]
|-
|२७ ऑक्टोबर २०१३
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१३|झी मराठी अवॉर्ड २०१३ – उत्सव नव्या नात्यांचा]]
|[[हृषिकेश जोशी]]
|-
|२६ ऑक्टोबर २०१४
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१४|झी मराठी अवॉर्ड २०१४]]
|[[प्रियदर्शन जाधव]], [[सुमीत राघवन]]
|-
|१ नोव्हेंबर २०१५
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१५|झी मराठी अवॉर्ड २०१५ – उत्सव नात्यांचा अतूट मैत्रीचा]]
|[[अमेय वाघ]], [[पुष्कराज चिरपूटकर]]
|-
|२३ ऑक्टोबर २०१६
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१६|झी मराठी अवॉर्ड २०१६ – दिल मराठी धडकन मराठी]]
|[[वैभव मांगले]]
|-
|१५ ऑक्टोबर २०१७
|[[झी मराठी पुरस्कार २०१७|झी मराठी अवॉर्ड २०१७ – उत्सव नात्यांचा नवतारुण्याचा]]
|[[संजय मोने]], [[अतुल परचुरे]]
|-
|२८ ऑक्टोबर २०१८
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८]]
|[[संजय मोने]], [[अभिजीत खांडकेकर]]
|-
|२० ऑक्टोबर २०१९
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९]]
|झी मराठी कुटुंब
|-
|२८ मार्च, ४ एप्रिल २०२१
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१]]
|[[शशांक केतकर]], [[किरण गायकवाड]]
|-
|३० ऑक्टोबर २०२१
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१]]
|अन्विता फलटणकर, शाल्व किंजवडेकर
|-
|१५ ऑक्टोबर २०२२
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२]]
|[[सुमीत राघवन]], [[अमेय वाघ]]
|-
|४ नोव्हेंबर २०२३
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३]]
|[[शिवानी रांगोळे]], ऋषिकेश शेलार
|-
|२६-२७ ऑक्टोबर २०२४
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४]]
|[[मृण्मयी देशपांडे]], [[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|-
|११-१२ ऑक्टोबर २०२५
|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५]]
|[[अभिजीत खांडकेकर]], [[मृण्मयी देशपांडे]]
|}

== लोकप्रिय पुरस्कार ==
# [[झी मराठी लोकप्रिय मालिका पुरस्कार|लोकप्रिय मालिका]]
# [[झी मराठी लोकप्रिय कुटुंब पुरस्कार|लोकप्रिय कुटुंब]]
# [[झी मराठी लोकप्रिय जोडी पुरस्कार|लोकप्रिय जोडी]]
# [[झी मराठी लोकप्रिय नायक पुरस्कार|लोकप्रिय नायक]]
# [[झी मराठी लोकप्रिय नायिका पुरस्कार|लोकप्रिय नायिका]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मालिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मालिका]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कुटुंब पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जोडी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जोडी]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायक]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायिका]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायक]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आई]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट वडील पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट वडील]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासू पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासू]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासरे पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासरे]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सून पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सून]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जावई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जावई]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट भावंडं]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगा]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगी]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मैत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मैत्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजी]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजोबा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजोबा]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सोहळा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सोहळा]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट गीतकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट गीतकार]]
# [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण]]

===विशेष पुरस्कार===
* [[झी मराठी विशेष लक्षवेधी चेहरा पुरस्कार|विशेष लक्षवेधी चेहरा]]
* [[झी मराठी जीवनगौरव पुरस्कार|जीवनगौरव पुरस्कार]]

== नामांकने ==
# [https://web.archive.org/web/20070921190233/http://www.zeemarathi.com/Marathi_Awards.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००७]
# [https://web.archive.org/web/20080828050000/http://zeemarathi.com/ZMAAwards2008.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००८]
# [https://web.archive.org/web/20090722121627/http://www.zeemarathi.com/ZMAwards2009.aspx झी मराठी अवॉर्ड २००९]
# [https://web.archive.org/web/20121008235419/http://www.zeemarathi.com/ZMAAwards2011.aspx झी मराठी अवॉर्ड २०१२]
# [https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-marathi-awards-nomination-event/385072/ झी मराठी अवॉर्ड २०१७]
# [https://web.archive.org/web/20210806002903/https://zeemarathi.zee5.com/zma2018/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८]
# [https://web.archive.org/web/20241130121606/https://zeemarathi.zee5.com/zee-marathi-awards-2019/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९]
# [https://web.archive.org/web/20260517221745/https://www.zee5.com/zee5news/zee-marathi-awards-2020-21-from-agga-bai-sasubai-to-devmanus-vote-for-your-favourite-shows-stars/ झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१]
# [https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-nomination-list-zee-marathi-new-serials-552695.html झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१]

== टीआरपी ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
!TVT
!क्रमांक
!TVR
|-
| २००४
| –
| –
| ७.५
|-
| २००५
| –
| –
| ८.४
|-
| २००६
| १.९&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tvr Ratings from 06/08/2006 to 12/08/2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019225842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&amp;startperiod=06/08/2006&amp;endperiod=12/08/2006|archive-date=2006-10-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&amp;startperiod=06/08/2006&amp;endperiod=12/08/2006}}&lt;/ref&gt;
| १
| –
|-
| २०१५
| ३.७
| १
| –
|-
| २०१६
| ३.५
| १
| –
|-
| २०१७
| ५.५
| ३
| ७.२
|-
| २०१८
| ८.०&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-11-13|title=#TRP मीटर: राधिका आणि विक्रांत सरंजामेला 'याने' टाकलं मागे|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|website=[[न्यूझ१८ लोकमत]]|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002104825/https://lokmat.news18.com/amp/photogallery/entertainment/updatetrp-meter-utsav-natyancha-number-one-316071.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| १
| ८.१
|-
| २०१९
| –
| –
| ५.८
|-
| २०२०-२१
| –
| –
| ३.४
|-
| २०२४
| –
| –
| ३.९
|-
| २०२५
| –
| –
| २.३&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-show-and-star-pravah-dhinchak-diwali-2025-which-show-wins-in-trp-game-sva-00-5469514/lite/|title=‘झी मराठी’चा पुरस्कार सोहळा की ‘स्टार प्रवाह’चा ढिंचॅक दिवाळी कार्यक्रम? TRP मध्ये कोणी मारली बाजी? वाचा|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2025-10-28}}&lt;/ref&gt;
|}

== २००४ ==
{{मुख्य लेख|आपलं अल्फा पुरस्कार}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''घडलंय बिघडलंय''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र''
|-
|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम
|
|
|''आमने सामने''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|संपदा जोगळेकर
|''नमस्कार अल्फा''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[जितेंद्र जोशी]]
|''कॅम्पस: अ फेअर वॉर''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|जुई नेरुरकर
|
|''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|मोहन आजगांवकर
|[[भरत जाधव]]
|''[[साहेब बीबी आणि मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम
|
|
|''हसा चकट फू''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा
|सलील दीक्षित
|[[सुबोध भावे]]
|''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|रमा चौधरी
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|[[साईबाबा]]
|[[तुषार दळवी]]
|''साईबाबा''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|श्यामला टिपरे
|[[शुभांगी गोखले]]
|''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|विशाखा चौधरी
|[[नीलम शिर्के]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|देवराम खंडागळे
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|पद्मिनी-श्रीकांत
|[[निवेदिता सराफ]]-[[सचिन खेडेकर]]
|''[[बंधन (मालिका)|बंधन]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|अवंतिका दीक्षित
|[[मृणाल कुलकर्णी]]
|''[[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|गंगाधर (आबा) टिपरे
|[[दिलीप प्रभावळकर]]
|''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|टिपरे कुटुंब
|
|''[[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[वादळवाट]]''
|}

== २००५ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००५}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण
|सागर सरदेसाई
|[[अनिकेत विश्वासराव]]
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[राणी गुणाजी]] / [[ऋजुता देशमुख]]
|''मानसी तुमच्या घरी''
|-
|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम
|
|
|''आमने सामने''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|राज / चिराग
|
|''मिशा / [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|मोहन आजगांवकर
|[[भरत जाधव]]
|''[[साहेब बीबी आणि मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|समर अजिंक्य
|[[लोकेश गुप्ते]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|श्रावणी चौधरी
|शुभदा पाटणकर
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|रमा चौधरी
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|जयसिंग राजपूत
|[[सुबोध भावे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|देवराम खंडागळे
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|कल्याणी पटवर्धन
|[[नीना कुळकर्णी]]
|''[[अधुरी एक कहाणी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|सुलक्षणा चौधरी
|मेघना वैद्य
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|आबा-सुलक्षणा
|[[अरुण नलावडे]]-मेघना वैद्य
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|रमा चौधरी
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|चौधरी कुटुंब
|
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[वादळवाट]]''
|}

== २००६ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००६}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट चर्चात्मक कार्यक्रम
|
|
|''झी न्यूझ मराठी''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[राणी गुणाजी]]
|''मानसी तुमच्या घरी''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|सौमित्र
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|चकोर
|[[भरत जाधव]]
|''असा मी तसा मी''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|जान्हवी चौधरी
|पूजा नायक
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|मयुरेश अधिकारी
|गिरीश परदेशी
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|रमा चौधरी
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|अभय अधिकारी
|[[राजन भिसे]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|आसावरी-अंतरा
|[[अमृता सुभाष]]-[[कादंबरी कदम]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|सुलक्षणा चौधरी
|मेघना वैद्य
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|श्रीकृष्ण (आबा) चौधरी
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|कल्याणी पटवर्धन
|[[नीना कुळकर्णी]]
|''[[अधुरी एक कहाणी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|देवराम खंडागळे
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|सागर-मुक्ता
|[[अनिकेत विश्वासराव]]-प्रिया मेंगळे
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|मुक्ता सरदेसाई
|प्रिया मेंगळे
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|सागर सरदेसाई
|[[अनिकेत विश्वासराव]]
|''[[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|चौधरी कुटुंब
|
|''[[वादळवाट]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[या सुखांनो या]]''
|}

== २००७ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००७}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[पल्लवी जोशी]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[देवकी पंडित]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|मंगेश कुळकर्णी
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|प्रथमेश शास्त्री
|अनिरुद्ध देवधर
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|नेहा किर्लोस्कर
|[[ऋग्वेदी प्रधान]]
|''[[वहिनीसाहेब]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|मयुरेश अधिकारी
|गिरीश परदेशी
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|आसावरी भोसले
|[[अमृता सुभाष]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|दीनानाथ शास्त्री
|[[आनंद अभ्यंकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|आदिनाथ-प्रिया
|[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|सरिता अधिकारी
|[[ऐश्वर्या नारकर]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|रघुनाथ मोहिते
|विहंग नायक
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|सुलेखा राऊत
|[[नीलम शिर्के]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|सोपान शास्त्री
|[[सुहास भालेकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अभय-सरिता
|[[राजन भिसे]]-[[ऐश्वर्या नारकर]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|सरिता अधिकारी
|[[ऐश्वर्या नारकर]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|हर्षवर्धन भोसले
|[[प्रसाद ओक]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|शास्त्री कुटुंब
|
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|}

== २००८ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००८}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[एका पेक्षा एक]] महाअंतिम सोहळा''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[पल्लवी जोशी]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[सचिन पिळगांवकर]]
|''[[एका पेक्षा एक]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|अश्विनी शेंडे
|''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|प्रिया शास्त्री
|शर्वरी पाटणकर
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|सचिन म्हात्रे
|[[पंकज विष्णू]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|आसावरी भोसले
|[[अमृता सुभाष]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|दीनानाथ शास्त्री
|[[आनंद अभ्यंकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|आदिनाथ-प्रिया
|[[उमेश कामत]]-शर्वरी पाटणकर
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|सरिता अधिकारी
|[[ऐश्वर्या नारकर]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|अभय अधिकारी
|[[राजन भिसे]]
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|सुलेखा राऊत
|[[नीलम शिर्के]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|सोपान
|[[सुहास भालेकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|मधुरा-गौरव
|[[ऋजुता देशमुख]]-[[अनिकेत विश्वासराव]]
|''[[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|भैरवी किर्लोस्कर
|[[भार्गवी चिरमुले]]
|''[[वहिनीसाहेब]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|हर्षवर्धन भोसले
|[[प्रसाद ओक]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|अधिकारी कुटुंब
|
|''[[या सुखांनो या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|}

== २००९ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २००९}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] महाअंतिम सोहळा''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[पल्लवी जोशी]]
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[अवधूत गुप्ते]]
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|अश्विनी शेंडे
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|गोदावरी
|[[सुलभा देशपांडे]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|वझलवार
|[[अजय पूरकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|कामना कामतेकर
|[[निर्मिती सावंत]]
|''[[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी कार्यक्रम
|
|
|''[[मालवणी डेझ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|आसावरी भोसले
|[[अमृता सुभाष]]
|''[[अवघाचि संसार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|डी.व्ही. देशमुख
|[[सदाशिव अमरापूरकर]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|देवयानी-साक्षी
|[[पूर्वा गोखले]]-[[पल्लवी वैद्य]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|वसुधा शास्त्री
|[[इला भाटे]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|दीनानाथ शास्त्री
|[[आनंद अभ्यंकर]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|सुलेखा राऊत
|[[नीलम शिर्के]]
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|रणवीर राजेशिर्के
|[[मिलिंद गुणाजी]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|देवयानी-विक्रमादित्य
|[[पूर्वा गोखले]]-[[सुबोध भावे]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|देवयानी देशमुख
|[[पूर्वा गोखले]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|विक्रमादित्य राजेशिर्के
|[[सुबोध भावे]]
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|शास्त्री कुटुंब
|
|''[[असंभव (मालिका)|असंभव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पूर्वा गोखले]] - ''[[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]'' — देवयानी देशमुख'''

== २०१० ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१०}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सोहळा
|
|
|''[[झी मराठी पुरस्कार २००९]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो
|
|
|''[[फू बाई फू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[रेणुका शहाणे]]
|''[[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[निलेश साबळे]]
|''[[फू बाई फू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[अवधूत गुप्ते]]
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|अश्विनी शेंडे
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|राधिका
|दीप्ती केतकर
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|पद्माकर वाकनीस
|सिद्धेश्वर झाडबुके
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|मालक
|[[कुशल बद्रिके]]
|''[[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|कृष्णा किल्लेदार
|[[सुहास जोशी]]
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|बाप्पाजी
|गुरुराज अवधानी
|''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|जानकी-गणेश
|[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|विभावरी पेंडसे
|[[सुहिता थत्ते]]
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|नरसिंह किल्लेदार
|[[सुनील बर्वे]]
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|कामिनी मोहिते
|[[सुरेखा कुडची]]
|''[[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|परशुराम किल्लेदार
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अभिजीत-शमिका
|[[अभिजीत खांडकेकर]]-[[मृणाल दुसानीस]]
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|जानकी किल्लेदार
|[[मृण्मयी देशपांडे]]
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|अभिजीत पेंडसे
|[[अभिजीत खांडकेकर]]
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण
|शमिका पेंडसे / अभिजीत पेंडसे
|[[मृणाल दुसानीस]] / [[अभिजीत खांडकेकर]]
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|पेंडसे कुटुंब
|
|''[[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[मृण्मयी देशपांडे]] - ''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]'' — जानकी किल्लेदार'''

== २०११&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-zee-marathi-awards-function-2011-2438008.html|title=‘झी मराठी पुरस्कार सोहळा’: ‘पिंजरा’ मालिकेस सर्वाधिक पुरस्कार|date=2011-10-09|website=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०११}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो
|
|
|''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक स्त्री
|
|[[प्रिया बापट]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष
|
|[[आदेश बांदेकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[अजय-अतुल]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|
|[[श्रीरंग गोडबोले]]
|''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|शालिनी देशमुख
|
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|विश्वास बनारसे
|[[विवेक लागू]]
|''[[गुंतता हृदय हे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|देवी बनारसे
|[[रितिका श्रोत्री]]
|''[[गुंतता हृदय हे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|जानकी किल्लेदार
|[[मृण्मयी देशपांडे]]
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|मयंक बनारसे
|[[संदीप कुलकर्णी]]
|''[[गुंतता हृदय हे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|जानकी-गणेश
|[[मृण्मयी देशपांडे]]-प्रफुल्ल भालेराव
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|नयना बनारसे
|[[मृणाल कुलकर्णी]]
|''[[गुंतता हृदय हे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|मच्छिंद्र देशमुख
|[[गिरीश ओक]]
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|अक्का देशमुख
|सुमुखी पेंडसे
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|तात्या देशमुख
|[[सुनील तावडे]]
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|वीर-आनंदी
|[[भूषण प्रधान]]-[[संस्कृती बालगुडे]]
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|नयना बनारसे
|[[मृणाल कुलकर्णी]]
|''[[गुंतता हृदय हे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|विरेंद्र देशमुख (वीर)
|[[भूषण प्रधान]]
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|किल्लेदार कुटुंब
|
|''[[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तेजस्विनी पंडित]] - ''[[एकाच ह्या जन्मी जणू]]'' — अंजली साळगावकर'''

== २०१२ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१२}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट रिॲलिटी शो
|
|
|''[[फू बाई फू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[आदेश बांदेकर]] / [[मकरंद अनासपुरे]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[हप्ता बंद]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक पुरुष
|
|[[सचिन पिळगांवकर]]
|''[[एका पेक्षा एक]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक स्त्री
|
|[[ऊर्मिला मातोंडकर]]
|''[[मराठी पाऊल पडते पुढे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|सुभद्रा रानडे
|संयोगिता भावे
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|पांडू
|अतुल कासवा
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|[[रमाबाई रानडे]]
|तेजश्री वालावलकर
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|[[महादेव गोविंद रानडे]]
|[[विक्रम गायकवाड]]
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|माई रानडे
|[[ऋग्वेदी प्रधान]]
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|गोविंद रानडे
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|गायत्री रत्नपारखी
|[[आसावरी जोशी]]
|''[[मला सासू हवी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|मंजिरी मुधोळकर
|[[मृणाल दुसानीस]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा
|प्रिया मोहिते
|[[प्रिया मराठे]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|रमा-महादेव
|तेजश्री वालावलकर-[[विक्रम गायकवाड]]
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|मंजिरी मुधोळकर
|[[मृणाल दुसानीस]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|सत्यजित मुधोळकर
|[[चिन्मय मांडलेकर]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|रानडे कुटुंब
|
|''[[उंच माझा झोका]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[उंच माझा झोका]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – तेजश्री वालावलकर - ''[[उंच माझा झोका]]'' — [[रमाबाई रानडे]]'''
* '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'''''
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – [[नकुल घाणेकर]] - ''[[अजूनही चांदरात आहे]]'' — अनय'''

== २०१३ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१३}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[राधा ही बावरी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[फू बाई फू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[आदेश बांदेकर]] / [[विजय केळकर]]
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]'' / ''[[वेध भविष्याचा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[स्वप्नील जोशी]]
|''[[फू बाई फू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|अभिलाषा रत्नपारखी
|दीप्ती केतकर
|''[[मला सासू हवी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|सदानंद बोरकर
|[[अतुल परचुरे]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|शरयू गोखले (छोटी आई)
|[[लीना भागवत]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|बल्लाळ पाठक / बिरजू पाठक
|[[आनंद इंगळे]] / [[वैभव मांगले]]
|''[[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|सीमा धर्माधिकारी
|[[कविता लाड-मेढेकर]]
|''[[राधा ही बावरी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|सत्यजित मुधोळकर
|[[चिन्मय मांडलेकर]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|नर्मदा गोखले
|[[सुहिता थत्ते]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|सदाशिव सहस्रबुद्धे
|[[मनोज कोल्हटकर]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|जान्हवीच्या सहा सासू
|
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|मधुकर धर्माधिकारी
|[[शरद पोंक्षे]]
|''[[राधा ही बावरी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|मंजिरी मुधोळकर
|[[मृणाल दुसानीस]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|शशिकला सहस्त्रबुद्धे
|[[आशा शेलार]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|दादा होळकर
|[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]]
|''[[तू तिथे मी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|श्री-जान्हवी
|[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|जान्हवी गोखले
|[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|श्रीरंग गोखले
|[[शशांक केतकर]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|गोखले कुटुंब
|
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रुती मराठे]] - ''[[राधा ही बावरी]]'' — राधा धर्माधिकारी'''

== २०१४&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2014-winners-list-1030095/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१४’चे मानकरी|date=2014-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-04}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१४}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[निलेश साबळे]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट परीक्षक
|
|[[अवधूत गुप्ते]]
|''[[सा रे ग म प]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|महालक्ष्मी
|पूर्वा सुभाष
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|लक्ष्मीकांत गोखले (कांता)
|[[प्रसाद ओक]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|सुरेश कुडाळकर
|[[उदय टिकेकर]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|अस्मिता अग्निहोत्री
|[[मयुरी वाघ]]
|''[[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|हेगडी प्रधान
|[[नकुल घाणेकर]]
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|आदित्य-अमित-अर्चना
|[[ललित प्रभाकर]]-[[लोकेश गुप्ते]]-[[शर्मिष्ठा राऊत]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|माई देसाई
|[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|नाना देसाई
|[[गिरीश ओक]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|माई देसाई
|[[सुकन्या कुलकर्णी-मोने]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|नाना देसाई
|[[गिरीश ओक]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|जान्हवी गोखले
|[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा
|शशिकला सहस्त्रबुद्धे
|[[आशा शेलार]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|श्री-जान्हवी
|[[शशांक केतकर]]-[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|जान्हवी गोखले
|[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|आदित्य देसाई
|[[ललित प्रभाकर]]
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|देसाई कुटुंब
|
|''[[जुळून येती रेशीमगाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सुरुची अडारकर]] - ''[[का रे दुरावा]]'' — अदिती दाभोळकर'''

== २०१५ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१५}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[निलेश साबळे]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|आऊ
|[[इला भाटे]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|अरविंद कदम
|[[सुनील तावडे]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|
|[[भालचंद्र कदम]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|भागीरथी गोखले (आईआजी)
|[[रोहिणी हट्टंगडी]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|केतकर काका
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|आशुतोष-रेश्मा
|[[पुष्कराज चिरपूटकर]]-[[सखी गोखले]]
|''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|केतकर काकू
|[[मानसी मागीकर]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|केतकर काका
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|जान्हवीच्या सहा सासू
|
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|अण्णा खानोलकर
|प्रफुल्ल सामंत
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|अदिती खानोलकर
|[[सुरुची अडारकर]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा
|शशिकला सहस्त्रबुद्धे
|[[आशा शेलार]]
|''[[होणार सून मी ह्या घरची]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|जय-अदिती
|[[सुयश टिळक]]-[[सुरुची अडारकर]]
|''[[का रे दुरावा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|म्हाळसा / बाणाई
|[[सुरभी हांडे]] / [[ईशा केसकर]]
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|खंडेराया
|[[देवदत्त नागे]]
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|माजघर कुटुंब
|
|''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[का रे दुरावा]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – ''[[दिल दोस्ती दुनियादारी]]'''''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[ऋतुजा बागवे]] - ''[[नांदा सौख्य भरे]]'' — स्वानंदी देशपांडे'''

== २०१६&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/full-list-of-zee-marathi-award-2016-winners-1319777/|title=‘झी मराठी पुरस्कार २०१६’ विजेत्यांची संपूर्ण यादी|date=2016-10-17|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१६}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[खुलता कळी खुलेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[निलेश साबळे]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|महालक्ष्मी
|पूर्वा सुभाष
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|नारदमुनी
|अनिरुद्ध जोशी
|''[[जय मल्हार]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|
|[[भालचंद्र कदम]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|पार्वती दळवी
|[[उषा नाडकर्णी]]
|''[[खुलता कळी खुलेना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|पांडू
|[[प्रल्हाद कुडतरकर]]
|''[[रात्रीस खेळ चाले]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|गौरी-नचिकेत
|[[सायली संजीव]]-सचिन देशपांडे
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|राधिका सुभेदार
|[[अनिता दाते-केळकर]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|मधुसूदन सावंत
|[[मोहन जोशी]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|आजी
|[[शुभांगी जोशी]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|मधुसूदन सावंत
|[[मोहन जोशी]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|गौरी शुक्ल
|[[सायली संजीव]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नकारात्मक व्यक्तिरेखा
|शनाया सबनीस
|[[रसिका सुनील]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|शिव-गौरी
|ऋषी सक्सेना-[[सायली संजीव]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|गौरी शुक्ल
|[[सायली संजीव]]
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|शिवकुमार शुक्ल
|ऋषी सक्सेना
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|सावंत कुटुंब
|
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[काहे दिया परदेस]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[सायली संजीव]] - ''[[काहे दिया परदेस]]'' — गौरी शुक्ल'''

== २०१७&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/zee-marathi-awards-2017-winners-lagira-zhala-jee-grabs-10-awards-1567407/|title=झी मराठी अवॉर्ड्सवर ‘लागिरं झालं जी’ची ठसठशीत मोहोर|date=2017-10-10|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी पुरस्कार २०१७}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|जीजी भोईटे
|कमल ठोके
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|ध्रुव पवार
|ध्रुव गोसावी
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[निलेश साबळे]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|जयश्री भोईटे
|[[किरण ढाणे]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|विक्रम राऊत
|[[निखिल चव्हाण]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|
|[[भालचंद्र कदम]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|राधिका सुभेदार
|[[अनिता दाते-केळकर]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|राहुल ताटे
|[[राहुल मगदूम]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|राणा-सूरज
|[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|गोदाक्का
|छाया सागांवकर
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|सुरेंद्र (नाना) पवार
|देवेंद्र देव
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|सरिता सुभेदार
|भारती पाटील
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|प्रताप गायकवाड
|मिलिंद दास्ताणे
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|अंजली गायकवाड
|अक्षया देवधर
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|शनाया सबनीस
|[[रसिका सुनील]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|गुरुनाथ सुभेदार (गॅरी)
|[[अभिजीत खांडकेकर]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अजिंक्य-शीतल
|[[नितीश चव्हाण]]-[[शिवानी बावकर]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|शीतल पवार
|[[शिवानी बावकर]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|रणविजय (राणा) गायकवाड
|[[हार्दिक जोशी]]
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|गायकवाड कुटुंब
|
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[लागिरं झालं जी]]'' / ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश स्माईल ऑफ द इयर – साईंकित कामत - ''[[तुझं माझं ब्रेकअप]]'' — समीर'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड'''
* '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – शीतल ([[शिवानी बावकर]]) - ''[[लागिरं झालं जी]]'''''

== २०१८&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathi-awards-2018-winners/|title=तुला पाहते रे ही मालिका झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये ठरली सर्वोत्कृष्ट, जाणून घ्या कोणाला मिळाला सर्वोत्कृष्ट नायक आणि नायिकेचा पुरस्कार|date=2018-10-29|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१८}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|लाडू
|राजवीरसिंह राजे
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|रेवती गुप्ते
|श्वेता मेहेंदळे
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|बरकत
|अमोल नाईक
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा
|राहुल ताटे
|[[राहुल मगदूम]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|राधिका सुभेदार
|[[अनिता दाते-केळकर]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|अरुण निमकर
|मोहिनीराज गटणे
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|राणा-सूरज
|[[हार्दिक जोशी]]-राज हंचनाळे
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|पुष्पा निमकर
|गार्गी फुले-थत्ते
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|अरुण निमकर
|मोहिनीराज गटणे
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|सरिता सुभेदार
|भारती पाटील
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|वसंत सुभेदार
|देवेंद्र दोडके
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|अंजली गायकवाड
|अक्षया देवधर
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|नंदिता गायकवाड
|धनश्री काडगांवकर
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|हर्षवर्धन देशमुख (भैय्यासाहेब)
|[[किरण गायकवाड]]
|''[[लागिरं झालं जी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|राणा-अंजली
|[[हार्दिक जोशी]]-अक्षया देवधर
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|राधिका सुभेदार
|[[अनिता दाते-केळकर]]
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|विक्रांत सरंजामे
|[[सुबोध भावे]]
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|निमकर कुटुंब
|
|''[[तुला पाहते रे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[तुला पाहते रे]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अशोक पत्की]] - ''[[तुला पाहते रे]]'''''
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार'''
* '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार'''
* '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अक्षया देवधर - ''[[तुझ्यात जीव रंगला]]'' — अंजली गायकवाड'''
* '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]'''''
* '''विशेष सन्मान (नायक) – [[संभाजी महाराज]] - [[अमोल कोल्हे]] - ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]'''''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[गायत्री दातार]] - ''[[तुला पाहते रे]]'' — ईशा निमकर'''

== २०१९&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरू झालीय ही मालिका|date=2019-10-12|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०१९}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''राम राम महाराष्ट्र''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|लाडू
|राजवीरसिंह राजे
|''[[तुझ्यात जीव रंगला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|छाया नाईक
|नम्रता पावसकर
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|चोंट्या
|हृदयनाथ जाधव
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|मंदोदरी परब (मॅडी)
|भक्ती रत्नपारखी
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|मोहन अष्टपुत्रे
|[[अतुल परचुरे]]
|''[[भागो मोहन प्यारे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|कुमुदिनी (शेवंता) पाटणकर
|[[अपूर्वा नेमळेकर]]
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|अण्णा नाईक
|[[माधव अभ्यंकर]]
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|बबन-सुमी
|रोहित चव्हाण-[[अमृता धोंगडे]]
|''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|आसावरी कुलकर्णी
|[[निवेदिता सराफ]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|वसंत सुभेदार
|देवेंद्र दोडके
|''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|आसावरी कुलकर्णी
|[[निवेदिता सराफ]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|दत्तात्रय कुलकर्णी
|[[रवी पटवर्धन]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|आसावरी कुलकर्णी
|[[निवेदिता सराफ]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|वत्सला (वच्छी) नाईक
|संजीवनी पाटील
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|अण्णा नाईक
|[[माधव अभ्यंकर]]
|''[[रात्रीस खेळ चाले २]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अभिजीत-आसावरी
|[[गिरीश ओक]]-[[निवेदिता सराफ]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|सुमन मंत्री-पाटील
|[[अमृता धोंगडे]]
|''[[मिसेस मुख्यमंत्री]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|मोहन अष्टपुत्रे
|[[अतुल परचुरे]]
|''[[भागो मोहन प्यारे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|कुलकर्णी कुटुंब
|
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[रवी पटवर्धन]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — दत्तात्रय कुलकर्णी'''
* '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – सरिता मेहेंदळे-जोशी - ''[[भागो मोहन प्यारे]]'' — मधुवंती'''
* '''कोलगेट मॅक्स फ्रेश सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स ऑफ द इयर – [[तेजश्री प्रधान]] - ''[[अग्गंबाई सासूबाई]]'' — शुभ्रा कुलकर्णी'''
* '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[अनिता दाते-केळकर]] - ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'' — राधिका सुभेदार'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[श्रेया बुगडे]] - ''[[चला हवा येऊ द्या]]'''''
* '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]'''''
* '''विशेष सन्मान (कार्यक्रम) – ''[[चला हवा येऊ द्या]]'''''

== २०२०-२१&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2020-21-part-2-full-winners-list-431569.html|title='माझा होशील ना' अव्वल, सईचा डबल धमाका, ओम-देवमाणूसचाही सन्मान|date=2021-04-05|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-04-05}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२०-२१}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|सुमन साळवी
|शुभांगी भुजबळ
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|शशिकांत (बबन) बिराजदार
|अतुल काळे
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|सरू पाटील
|रुक्मिणी सुतार
|''[[देवमाणूस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|शुभंकर पाटील (टोण्या)
|वीरल माने
|''[[देवमाणूस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|सरू पाटील
|रुक्मिणी सुतार
|''[[देवमाणूस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|अजितकुमार देव
|[[किरण गायकवाड]]
|''[[देवमाणूस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|ब्रह्मे भाऊ
|
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|शकुंतला खानविलकर (शकू)
|[[शुभांगी गोखले]]
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|वसंत साळवी (दादा)
|उदय साळवी
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|आसावरी राजे
|[[निवेदिता सराफ]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|सईचे पाच सासरे
|
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|शुभ्रा कुलकर्णी
|[[तेजश्री प्रधान]]
|''[[अग्गंबाई सासूबाई]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|मालविका खानविलकर
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|अजितकुमार देव
|[[किरण गायकवाड]]
|''[[देवमाणूस]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|सई-आदित्य
|[[गौतमी देशपांडे]]-विराजस कुलकर्णी
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|सई कश्यप (देसाई)
|[[गौतमी देशपांडे]]
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|ओमकार खानविलकर
|शाल्व किंजवडेकर
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|ब्रह्मे कुटुंब
|
|''[[माझा होशील ना]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[माझा होशील ना]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स – [[मानसी साळवी]]) - ''[[काय घडलं त्या रात्री?]]'' — रेवती बोरकर'''
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[अच्युत पोतदार]] - ''[[माझा होशील ना]]'' — विनायक ब्रह्मे'''
* '''प्रभावशाली व्यक्तिरेखा – [[शशांक केतकर]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — समर जहागीरदार'''
* '''विशेष सन्मान (मालिका) – ''[[माझ्या नवऱ्याची बायको]]'''''
* '''लक्स गोल्डन ब्युटी पुरस्कार – अन्विता फलटणकर - ''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]'' — अवनी परब (स्वीटू)'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[तन्वी मुंडले]] - ''[[पाहिले न मी तुला]]'' — मानसी'''

== २०२१&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/television/zee-marathi-awards-2021-yeu-kashi-tashi-me-nandayla-and-majhi-tuzi-reshimgath-wins-more-awards-570248.html/amp|title=‘येऊ कशी तशी मी नांदायला’ आणि ‘माझी तुझी रेशीमगाठ’ची धूम, अनेक पुरस्कारांवर कोरले नाव!|date=2021-11-02|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2022-11-02}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२१}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मैत्री
|यश-समीर
|[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|बयोबाई देशमुख
|सुरेखा लहामगे-शर्मा
|''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजोबा
|जग्गनाथ चौधरी
|[[मोहन जोशी]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|परी कामत
|मायरा वायकुळ
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[मृण्मयी देशपांडे]]
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|सुमित्रा देशमुख (मोठ्याबाई)
|अंजली जोशी
|''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|सयाजी
|महेश फाळके
|''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|शेफाली
|काजल काटे
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|समीर
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|अरुणा नाईक
|[[मानसी मागीकर]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|समीर
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|स्वीटू-चिन्या
|अन्विता फलटणकर-अर्णव राजे
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|नेहा कामत
|[[प्रार्थना बेहेरे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|मनोहर देशपांडे
|[[अरुण नलावडे]]
|''[[मन उडु उडु झालं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावी सासू
|शकुंतला खानविलकर (शकू)
|[[शुभांगी गोखले]]
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावी सासरे
|वसंत साळवी (दादा)
|उदय साळवी
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावी सून
|अवनी परब (स्वीटू)
|अन्विता फलटणकर
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|मालविका खानविलकर
|[[अदिती सारंगधर]]
|''[[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|अण्णा नाईक
|[[माधव अभ्यंकर]]
|''[[रात्रीस खेळ चाले ३]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|इंद्रा-दीपू
|[[अजिंक्य राऊत]]-[[हृता दुर्गुळे]]
|''[[मन उडु उडु झालं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|नेहा कामत
|[[प्रार्थना बेहेरे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|यशवर्धन चौधरी
|[[श्रेयस तळपदे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|देशमुख कुटुंब
|
|''[[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[मोहन जोशी]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — जग्गनाथ चौधरी'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा कामत'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा पुरुष – [[अजिंक्य राऊत]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — इंद्रजीत साळगावकर (इंद्रा)'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक चर्चित व्यक्तिरेखा स्त्री – [[हृता दुर्गुळे]] - ''[[मन उडु उडु झालं]]'' — दीपिका देशपांडे (दीपू)'''

== २०२२&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|title='माझी तुझी रेशीमगाठ' ने पुन्हा गाजवले झी मराठी अवॉर्ड; वाचा विजेत्यांची यादी|date=2022-10-15|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-07-15|archive-date=2025-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719185747/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-awards-2022-winner-list-mazi-tuzi-reshimgath-tu-tevha-tashi/articleshow/94891833.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२२}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मैत्री
|यश-समीर
|[[श्रेयस तळपदे]]-[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|अरुणा नाईक
|[[मानसी मागीकर]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजोबा
|जग्गनाथ चौधरी
|[[प्रदीप वेलणकर]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|परी चौधरी
|मायरा वायकुळ
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|राधा जोशी
|रूमानी खरे
|''[[तू तेव्हा तशी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|विश्वजीत चौधरी
|आनंद काळे
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|शेफाली
|काजल काटे
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|समीर
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|कुंदा रानडे (माईमावशी)
|[[उज्ज्वला जोग]]
|''[[तू तेव्हा तशी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|समीर
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|सौरभ-सचिन
|[[स्वप्नील जोशी]]-अभिषेक रहाळकर
|''[[तू तेव्हा तशी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|नेहा चौधरी
|[[प्रार्थना बेहेरे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|राघव कर्णिक
|कश्यप परुळेकर
|''[[नवा गडी नवं राज्य]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|मिथिला चौधरी
|स्वाती पानसरे
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|जगन्नाथ चौधरी
|[[प्रदीप वेलणकर]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|नेहा चौधरी
|[[प्रार्थना बेहेरे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|सीमा (सिम्मी) चौधरी
|शीतल क्षीरसागर
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|आकाश जोशी
|अशोक समर्थ
|''[[तू तेव्हा तशी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|यश-नेहा
|[[श्रेयस तळपदे]]-[[प्रार्थना बेहेरे]]
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|अश्विनी वाघमारे
|[[दीपा परब]]
|''[[तू चाल पुढं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|सौरभ पटवर्धन
|[[स्वप्नील जोशी]]
|''[[तू तेव्हा तशी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|चौधरी कुटुंब
|
|''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[नवा गडी नवं राज्य]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[सुहास जोशी]]) - ''[[तू तेव्हा तशी]]'' — रमा जोशी'''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[पल्लवी पाटील]] - ''[[नवा गडी नवं राज्य]]'' — आनंदी कर्णिक'''
* '''एवर लास्टिंग ब्युटी पुरस्कार – [[प्रार्थना बेहेरे]] - ''[[माझी तुझी रेशीमगाठ]]'' — नेहा चौधरी'''

== २०२३&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/zee-marathi-award-2023-tula-shikvin-changlach-dhada-won-best-serial-best-hero-and-best-heroin-award-check-list-here/articleshow/104978073.cms|title=सर्वोत्कृष्ट नायक, नायिका ते बेस्ट सीरियल... झी मराठी अवॉर्ड सोहळ्यात या मालिकेचीच हवा|access-date=2023-11-04|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२३}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट शीर्षकगीत
|
|
|''[[तू चाल पुढं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मैत्री
|नेत्रा-फाल्गुनी
|[[तितीक्षा तावडे]]-एकता डांगर
|''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|अधिपतीची आजी
|संध्या म्हात्रे
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजोबा
|पुरुषोत्तम पाटकर
|पंकज चेंबूरकर
|''[[नवा गडी नवं राज्य]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|रेवा कर्णिक (चिंगी)
|आरोही सांबरे
|''[[नवा गडी नवं राज्य]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालन
|
|[[मृण्मयी देशपांडे]]
|''[[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|मयुरी वाघमारे
|वैष्णवी कल्याणकर
|''[[तू चाल पुढं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|भालचंद्र कुलकर्णी (आबा)
|जयंत घाटे
|''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|फाल्गुनी राजाध्यक्ष
|एकता डांगर
|''[[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|सत्यबोध फुलपगारे
|[[विजय गोखले]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा स्त्री
|भुवनेश्वरी सूर्यवंशी
|[[कविता लाड-मेढेकर]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|रघुनाथ खोत (दादा)
|[[अशोक शिंदे]]
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|ओवी-निशिगंधा
|रुची कदम-दक्षता जोईल
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|उमा खोत
|खुशबू तावडे
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|रघुनाथ खोत (दादा)
|[[अशोक शिंदे]]
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|सुलक्षणा कर्णिक
|[[वर्षा दांदळे]]
|''[[नवा गडी नवं राज्य]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|प्रकाश वाघमारे
|देवेंद्र दोडके
|''[[तू चाल पुढं]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|उमा खोत
|खुशबू तावडे
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जावई
|अधिपती सूर्यवंशी
|ऋषिकेश शेलार
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|भुवनेश्वरी सूर्यवंशी
|[[कविता लाड-मेढेकर]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|संकल्प ढोबळे (बंटी)
|सुनील डोंगर
|''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अधिपती-अक्षरा
|ऋषिकेश शेलार-[[शिवानी रांगोळे]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|अक्षरा सूर्यवंशी
|[[शिवानी रांगोळे]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|अधिपती सूर्यवंशी
|ऋषिकेश शेलार
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|खोत कुटुंब
|
|''[[सारं काही तिच्यासाठी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[शिवानी रांगोळे]] - ''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]'' — अक्षरा सूर्यवंशी'''

== २०२४&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esakal.com/premier/aj-from-navari-mile-hitlerla-won-best-son-in-law-and-best-serial-award-goes-to-paaru-read-zee-marathi-award-2024-winners-list-here-psn14|title='या' मालिकेने जिंकले सर्वाधिक पुरस्कार तर अक्षरा अधिपतीचा झाला हिरमोड, वाचा 'झी मराठी अवॉर्ड २०२४'च्या विजेत्यांची नावं|access-date=2024-10-28|website=[[सकाळ]]|language=mr}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट मैत्री
|पाना गँग
|
|''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|जनाबाई पाटील
|[[सविता मालपेकर]]
|''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|अमोल कदम
|साईराज केंद्रे
|''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|दुर्गा जहागीरदार
|शर्मिला शिंदे
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|प्रीतम किर्लोस्कर
|अनुज साळुंखे
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|दामिनी किर्लोस्कर
|श्रुतकीर्ती सावंत
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|चंदन शृंगारपुरे
|तेजस महाजन
|''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भाऊ
|सूर्यकांत जगताप
|[[नितीश चव्हाण]]
|''[[लाखात एक आमचा दादा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बहीण
|सूर्याच्या चार बहिणी
|
|''[[लाखात एक आमचा दादा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|अहिल्या किर्लोस्कर
|मुग्धा कर्णिक
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|आकाश ठाकूर
|अक्षय म्हात्रे
|''[[पुन्हा कर्तव्य आहे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|लीला जहागीरदार
|[[वल्लरी लोंढे]]
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|रामचंद्र देसाई (भाऊ)
|समीर पाटील
|''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|लीला जहागीरदार
|[[वल्लरी लोंढे]]
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जावई
|अभिराम जहागीरदार (एजे)
|[[राकेश बापट]]
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मुलगी
|पार्वती सेमसे (पारू)
|शरयू सोनावणे
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मुलगा
|अधिपती सूर्यवंशी
|ऋषिकेश शेलार
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|भुवनेश्वरी सूर्यवंशी
|[[कविता लाड-मेढेकर]]
|''[[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|जालिंदर निंबाळकर (डॅडी)
|[[गिरीश ओक]]
|''[[लाखात एक आमचा दादा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|अभिराम-लीला
|[[राकेश बापट]]-[[वल्लरी लोंढे]]
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|शिवानी देसाई
|पूर्वा कौशिक
|''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|आदित्य किर्लोस्कर
|[[प्रसाद जवादे]]
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|किर्लोस्कर कुटुंब
|
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|लोकप्रिय जोडी
|अर्जुन-अपर्णा
|रोहित परशुराम-शिवानी नाईक
|''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]''
|-
|लोकप्रिय नायिका
|अपर्णा कदम
|शिवानी नाईक
|''[[अप्पी आमची कलेक्टर]]''
|-
|लोकप्रिय नायक
|अभिराम जहागीरदार (एजे)
|[[राकेश बापट]]
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|लोकप्रिय कुटुंब
|जहागीरदार कुटुंब
|
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|-
|लोकप्रिय मालिका
|
|
|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[श्रीरंग गोडबोले]]'''''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – [[वल्लरी लोंढे]] - ''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' — लीला जहागीरदार'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – शाल्व किंजवडेकर - ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'' — आशुतोष देसाई'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – शरयू सोनावणे - ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती सेमसे (पारू)'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[शिवा (मालिका)|शिवा]]'''''

== २०२५&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-awards-2025-full-winners-list-lakshmi-niwas-serial-wins-maximum-awars-savali-is-best-actress-read-full-list-sva-00-5439002/|title=सर्वोत्कृष्ट जोडी भावना-सिद्धू! लोकप्रिय नायक-नायिका ठरले…; ‘लक्ष्मी निवास’ने मारली बाजी, वाचा विजेत्यांची संपूर्ण यादी|access-date=2025-10-12|website=[[लोकसत्ता]]}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम
|
|
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक
|
|[[संकर्षण कऱ्हाडे]]
|''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|-
|
|[[अभिजीत खांडकेकर]]
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मैत्री
|सिद्धू-लक्ष्मी
|कुणाल शुक्ल-[[हर्षदा खानविलकर]]
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आजी
|अन्नपूर्णा महाजन
|[[इला भाटे]]
|''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार
|आनंदी गाडे-पाटील
|अनन्या तांबे
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री
|रेणुका गाडे-पाटील
|[[पल्लवी वैद्य]]
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष
|विश्वा देशमुख
|अनुज प्रभू
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री
|जयंती भागवत
|गौरी किरण
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष
|जित्या
|सुमंत शिंदे
|''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष
|जगन्नाथ शास्त्री
|मयूर खांडगे
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भावंडं
|वेंकी-भावना-जान्हवी
|महेश फाळके-अक्षया देवधर-दिव्या पुगांवकर
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट आई
|मीरा /अंबिका रामपुरे
|महिमा म्हात्रे / प्रतीक्षा शिवणकर
|''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट वडील
|अथर्व रामपुरे
|नीरज गोस्वामी
|''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासू
|लक्ष्मी दळवी
|[[हर्षदा खानविलकर]]
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सासरे
|श्रीनिवास दळवी
|[[तुषार दळवी]]
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट सून
|वीणा दळवी
|मीनाक्षी राठोड
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जावई
|सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
|कुणाल शुक्ल
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मुलगी
|पार्वती सेमसे (पारू)
|शरयू सोनावणे
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मुलगा
|आदित्य किर्लोस्कर
|[[प्रसाद जवादे]]
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका
|कामिनी
|[[आशा शेलार]]
|''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट खलनायक
|गोपाळ देशमुख
|[[किरण गायकवाड]]
|''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट जोडी
|सिद्धू-भावना
|कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायिका
|सावली मेहेंदळे
|प्राप्ती रेडकर
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नायक
|सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
|कुणाल शुक्ल
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब
|मेहेंदळे कुटुंब
|
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट मालिका
|
|
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|लोकप्रिय जोडी
|जयंत-जान्हवी
|[[मेघन जाधव]]-दिव्या पुगांवकर
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|लोकप्रिय नायिका
|कमळी मोहिते
|विजया बाबर
|''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
|लोकप्रिय नायक
|सारंग मेहेंदळे
|साईंकीत कामत
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|लोकप्रिय कुटुंब
|दळवी कुटुंब
|
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|लोकप्रिय मालिका
|
|
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''जीवनगौरव पुरस्कार – [[गिरीश ओक]]'''''
* '''वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा – महिमा म्हात्रे - ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष – [[मेघन जाधव]] - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री – अक्षया देवधर - ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती जोडी – साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर - ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली'''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'''''
* '''[[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक पाहिली गेलेली मालिका – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'''''

== उगाच&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/bollywood/zee-marathi-ugach-awards-2025-lakshmi-niwas-kamali-tarini-devmanus-serials-nilesh-sable-and-bhau-kadam-nsp-98-5603882/|title=‘माझा छकुला’ ते ‘झोलर’ अवॉर्ड; झी मराठीच्या ‘उगाच अवॉर्ड’मध्ये कलाकारांना कोणकोणते मिळाले पुरस्कार? वाचा यादी…|access-date=2025-12-29|website=[[लोकसत्ता]]}}&lt;/ref&gt; ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी उगाच पुरस्कार २०२५}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!विभाग
!विजेते
!कलाकार
!मालिका
|-
|सर्वोत्कृष्ट इलुइलू
|सिद्धू-भावना
|कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट ढिशुमढिशूम
|सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
|कुणाल शुक्ल
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट माझा छकुला
|आदित्य किर्लोस्कर
|[[प्रसाद जवादे]]
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट रडूबाई
|लक्ष्मी दळवी
|[[हर्षदा खानविलकर]]
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट ये कॅच नही मॅच है 
|आदित्य किर्लोस्कर
|[[प्रसाद जवादे]]
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट लव्हशिप
|सारंग मेहेंदळे
|साईंकीत कामत
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट कानाखाली जाळ
|कमळी मोहिते
|विजया बाबर
|''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट चाबूक डायलॉग
|मार्तंड जामकर
|[[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]]
|''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट झोलर
|संतोष दळवी
|निखिल राजेशिर्के
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट काडेपेटी
|निलांबरी गाडे-पाटील
|कल्याणी जाधव
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट भपाव
|दामिनी किर्लोस्कर
|श्रुतकीर्ती सावंत
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट नट्टा-पट्टा
|पार्वती किर्लोस्कर (पारू)
|शरयू सोनावणे
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट लग्नविघ्न
|
|
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|सर्वोत्कृष्ट लोटपोट सीन
|
|
|''[[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]''
|}

===विशेष पुरस्कार===
* '''गौरव जीवनाचा, आता तरी थांबण्याचा – केतकी कुलकर्णी - ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — अनिका महाजन'''

== २०२६ ==
{{मुख्य लेख|झी मराठी कुटुंब पुरस्कार २०२६}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार]]
[[वर्ग:झी मराठी]]</text>
      <sha1>hbk18mrdsm7x775scocs22axljway7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनोरंजनाचा अधिकमास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279042</id>
    <revision>
      <id>2709040</id>
      <parentid>2707861</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ */</comment>
      <origin>2709040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64123" sha1="maj3qj28ddeuvkpngsmuotk44gmjzc8" xml:space="preserve">'''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते.

= [[झी मराठी]] भाग १ =
== मे २०१३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[तू तिथे मी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७ वाजता
* दर रविवारी दुपारी १ वाजता
|-
| [[राधा ही बावरी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[उंच माझा झोका]]
|
* सोम-शनि रात्री ८ वाजता
* दर रविवारी दुपारी २ वाजता
|-
| [[मला सासू हवी]]
|
* सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता
|}

== मे २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जावई विकत घेणे आहे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[होणार सून मी ह्या घरची]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;|
|-
| [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[नांदा सौख्य भरे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझे पती सौभाग्यवती]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[खुलता कळी खुलेना]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लाडाची मी लेक गं!]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अग्गंबाई सासूबाई]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[माझा होशील ना]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[महा मिनिस्टर]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[मन झालं बाजिंद]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मन उडु उडु झालं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== सप्टेंबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तू चाल पुढं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[नवा गडी नवं राज्य]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[झी मराठी]] भाग २ =
== १८ मार्च ते २३ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ७ एप्रिल सोडून
|}

== २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|}

== २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|}

== २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|}

== १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|}

== १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
| १८ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
| १८ आणि २५ मे सोडून
|}

== जून २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १, ८ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== जुलै २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| फक्त ६ जुलै
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १३ जुलै सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २० जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६-२७ जुलै सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|
|}

== ऑगस्ट २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ३०-३१ ऑगस्ट सोडून
|}

== १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ सप्टेंबर सोडून
|}

== ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून
|}

== १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २१ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ११ आणि १८ जानेवारी सोडून
|}

== १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ८ आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ मार्च सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|}

== १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|}

== १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;|
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| १० मे सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ मे सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १८ मे ते १४ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २४, ३१ मे सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३१ मे सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| २४ मे सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २१ जून सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== १७ ऑगस्ट २०२६ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| ३० ऑगस्ट आणि ७ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[कलर्स मराठी]] =
== ऑगस्ट २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| बायको अशी हव्वी
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== नोव्हें-डिसें २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== जाने-फेब्रु २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| तुझ्या रूपाचं चांदणं
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|}

== जून-१७ जुलै २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;|
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| जुलै सोडून
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|-
| लेक माझी दुर्गा
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जून २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| ३० जुलै सोडून
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ११ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सिंधुताई माझी माई
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५ मे सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
| फक्त १४ आणि २१ एप्रिल
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून
|}

== १० जून ते २८ जुलै २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| २१ जुलै सोडून
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| २१ आणि २८ जुलै सोडून
|}

== २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सुख कळले
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा.
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ९ वाजता
|-
| लय आवडतेस तू मला
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
| १८ मे सोडून
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| लय आवडतेस तू मला
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३०
|
|}

== १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
|}

== ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २ ते २२ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ६ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|}

== २० एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ८.४५ वाजता
|}

= [[स्टार प्रवाह]] =
== ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर
|-
| श्री गुरुदेव दत्त
| संध्या. ७.३० वाजता
|}

== जाने-फेब्रुवारी २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून
|-
| [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[रंग माझा वेगळा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| फक्त २३ आणि ३० मार्च
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.१५ वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[साधी माणसं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| १८ मे सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री १० वाजता
| २० एप्रिल सोडून
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| रात्री ११ वाजता
|
|}

== १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;8&quot;| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;5&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
| २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
| २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून
|}

== १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
| २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
| १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| नशीबवान
| दुपारी २.३० वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून
|-
| [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने
| संध्या. ६.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च सोडून
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| रात्री १० वाजता
| २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| १५ मार्च सोडून
|}

== २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| २-३ मे सोडून
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| ३ मे सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|}

== १ जून ते २८ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २१ जून सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ जून सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|}

== २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| विसरु नको तू मला
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[सुना येती घरा]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| पाठराखीण
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
|-
| आनंदी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९.३०
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ४ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ४.३० आणि रात्री ११
|}

== १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| फक्त १० ते १६ ऑगस्ट
|}

== ३१ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>maj3qj28ddeuvkpngsmuotk44gmjzc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709065</id>
      <parentid>2709040</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* १७ ऑगस्ट २०२६ ते चालू */</comment>
      <origin>2709065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64218" sha1="0rqldqkixybk9ze5c86ornqb8u2ne46" xml:space="preserve">'''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते.

= [[झी मराठी]] भाग १ =
== मे २०१३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[तू तिथे मी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७ वाजता
* दर रविवारी दुपारी १ वाजता
|-
| [[राधा ही बावरी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[उंच माझा झोका]]
|
* सोम-शनि रात्री ८ वाजता
* दर रविवारी दुपारी २ वाजता
|-
| [[मला सासू हवी]]
|
* सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता
|}

== मे २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जावई विकत घेणे आहे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[होणार सून मी ह्या घरची]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;|
|-
| [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[नांदा सौख्य भरे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझे पती सौभाग्यवती]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[खुलता कळी खुलेना]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लाडाची मी लेक गं!]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अग्गंबाई सासूबाई]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[माझा होशील ना]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[महा मिनिस्टर]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[मन झालं बाजिंद]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मन उडु उडु झालं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== सप्टेंबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तू चाल पुढं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[नवा गडी नवं राज्य]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[झी मराठी]] भाग २ =
== १८ मार्च ते २३ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ७ एप्रिल सोडून
|}

== २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|}

== २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|}

== २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|}

== १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|}

== १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
| १८ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
| १८ आणि २५ मे सोडून
|}

== जून २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १, ८ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== जुलै २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| फक्त ६ जुलै
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १३ जुलै सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २० जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६-२७ जुलै सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|
|}

== ऑगस्ट २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ३०-३१ ऑगस्ट सोडून
|}

== १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ सप्टेंबर सोडून
|}

== ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून
|}

== १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २१ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ११ आणि १८ जानेवारी सोडून
|}

== १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ८ आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ मार्च सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|}

== १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|}

== १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;|
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| १० मे सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ मे सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १८ मे ते १४ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २४, ३१ मे सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३१ मे सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| २४ मे सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २१ जून सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== १७ ऑगस्ट २०२६ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० ऑगस्ट आणि ७ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७ आणि १२-१३ सप्टेंबर सोडून
|}

= [[कलर्स मराठी]] =
== ऑगस्ट २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| बायको अशी हव्वी
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== नोव्हें-डिसें २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== जाने-फेब्रु २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| तुझ्या रूपाचं चांदणं
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|}

== जून-१७ जुलै २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;|
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| जुलै सोडून
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|-
| लेक माझी दुर्गा
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जून २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| ३० जुलै सोडून
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ११ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सिंधुताई माझी माई
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५ मे सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
| फक्त १४ आणि २१ एप्रिल
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून
|}

== १० जून ते २८ जुलै २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| २१ जुलै सोडून
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| २१ आणि २८ जुलै सोडून
|}

== २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सुख कळले
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा.
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ९ वाजता
|-
| लय आवडतेस तू मला
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
| १८ मे सोडून
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| लय आवडतेस तू मला
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३०
|
|}

== १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
|}

== ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २ ते २२ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ६ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|}

== २० एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ८.४५ वाजता
|}

= [[स्टार प्रवाह]] =
== ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर
|-
| श्री गुरुदेव दत्त
| संध्या. ७.३० वाजता
|}

== जाने-फेब्रुवारी २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून
|-
| [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[रंग माझा वेगळा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| फक्त २३ आणि ३० मार्च
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.१५ वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[साधी माणसं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| १८ मे सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री १० वाजता
| २० एप्रिल सोडून
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| रात्री ११ वाजता
|
|}

== १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;8&quot;| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;5&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
| २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
| २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून
|}

== १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
| २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
| १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| नशीबवान
| दुपारी २.३० वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून
|-
| [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने
| संध्या. ६.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च सोडून
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| रात्री १० वाजता
| २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| १५ मार्च सोडून
|}

== २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| २-३ मे सोडून
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| ३ मे सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|}

== १ जून ते २८ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २१ जून सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ जून सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|}

== २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| विसरु नको तू मला
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[सुना येती घरा]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| पाठराखीण
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
|-
| आनंदी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९.३०
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ४ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ४.३० आणि रात्री ११
|}

== १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| फक्त १० ते १६ ऑगस्ट
|}

== ३१ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>0rqldqkixybk9ze5c86ornqb8u2ne46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279710</id>
    <revision>
      <id>2708962</id>
      <parentid>2708961</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्वायत्त प्रशासकीय विभागांची यादी */</comment>
      <origin>2708962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17813" sha1="lzbu1ojcfzd4m7ch5qp76dvkgzijexe" xml:space="preserve">[[चित्र:Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|398x398अंश|भारतातील स्वायत्त परिषद]]
[[चित्र:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश|ईशान्य भारतातील स्वायत्त परिषद]]
[[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेच्या]] सहाव्या अनुसूचीत '''स्वायत्त प्रशासकीय विभागांच्या''' स्थापनेस परवानगी देण्यात आली आहे ज्यांना आपापल्या [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यात]] स्वायत्तता देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}&lt;/ref&gt; यापैकी बहुतेक स्वायत्त जिल्हा परिषदा [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारतात]] आहेत आणि दोन [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशात]] देखील आहेत. सध्या [[आसाम]], [[मेघालय]], [[मिझोरम]] आणि [[त्रिपुरा]]मधील १० स्वायत्त परिषदा सहाव्या अनुसूचीच्या&lt;ref&gt;https://www.firstpost.com/india/union-cabinet-approves-amendment-in-sixth-schedule-to-strengthen-10-north-east-autonomous-councils-5951561.html&lt;/ref&gt; आधारे स्थापित करण्यात आल्या आहेत आणि उर्वरित परिषदांची इतर कायद्यांचा परिणाम म्हणून ही स्थापना केली गेली आहे.

== अधिकार आणि क्षमता ==

=== कार्यकारी आणि वैधानिक अधिकार ===
भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूचीतील तरतुदींनुसार स्वायत्त जिल्हा परिषद खालील भागात कायदे, नियम आणि नियमन ठरवू शकतात:&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

* जमीन व्यवस्थापन
* वन व्यवस्थापन
* जल संसाधने
* शेती आणि लागवड
* ग्रामीण परिषदेची स्थापना
* सार्वजनिक आरोग्य
* स्वच्छता
* ग्रामीण आणि नगर पातळीवर पोलीस व्यवस्था
* पारंपारिक सरदार आणि प्रमुखांची नेमणूक
* मालमत्तेचा वारसा
* लग्न आणि घटस्फोट
* सामाजिक प्रथा
* कर्ज आणि व्यापार
* खाण आणि खनिज

=== न्यायिक अधिकार ===
दोन्ही पक्ष [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातीचे]] सदस्य असलेल्या आणि जास्तीत जास्त शिक्षा ५ वर्षांपेक्षा कमी कारावासाची असो शकणाऱ्या प्रकरणांच्या सुनावणीसाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना न्यायालये स्थापन करण्याचे अधिकार आहेत.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

=== कर आणि महसूल ===
इमारती आणि जमीन, प्राणी, वाहने, नौका, त्यांच्या क्षेत्रात वस्तूंचा प्रवेश, रस्ते, फेरी, पूल, रोजगार आणि उत्पन्न आणि शाळा आणि रस्त्यांच्या देखभालीसाठी सामान्य कर यासाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना कर, शुल्क आणि पथकर आकारण्याचे अधिकार आहेत.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

== स्वायत्त प्रशासकीय विभागांची यादी ==
भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूची अंतर्गत कार्यरत असलेल्या स्वायत्त जिल्हा परिषद ठळकपणे दाखविल्या आहेत. इतर स्वायत्त जिल्हा परिषद हे त्या राज्यांच्या वेगवेगळ्या कायद्यांमधून निर्माण झाले आहे.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
!राज्य / केंद्रशासित प्रदेश 
!स्वायत्त परिषद
!मुख्यालय
!जिल्हे /उपविभाग
!संस्थापन
!शेवटची निवडणूक
!colspan=2|सत्ताधारी पक्ष
|-
| १
| rowspan=&quot;13&quot; |[[आसाम]]
|'''[[बोडोलँड क्षेत्रीय परिषद]]'''
|[[कोक्राझार]]
|[[बक्सा जिल्हा|बक्सा]], [[चिरांग जिल्हा|चिरांग]], [[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]], [[उदलगुडी जिल्हा|उदलगुडी]]
|२००३
|२०२०
| style=&quot;background-color: {{बोडोलँड पीपल्स फ्रंट/meta/color}}&quot; width=4px |
|[[बोडोलँड पीपल्स फ्रंट]]
|- 
|२
|[[देवरी स्वायत्त परिषद]]
|नारायणपूर
|[[लखीमपूर जिल्हा|लखीमपूर]]
|२००५
|२०१६
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|३
|'''[[दमा हासाओ स्वायत्त परिषद]]'''
|[[हाफलाँग]]
|[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]]
|१९५१
|२०१९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|- 
| ४
|'''[[कर्बी आंगलाँग स्वायत्त परिषद]]'''
|[[दिफू]]
|[[कर्बी आंगलाँग जिल्हा|कर्बी आंगलाँग]], [[पश्चिम कर्बी आंगलाँग जिल्हा|पश्चिम कर्बी आंगलाँग]]
|१९५२
|२०१७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|- 
| ५
|[[मोरान स्वायत्त परिषद]]
|**
|[[तिनसुकिया जिल्हा]]
|२०२०
|Not yet
|**
|-
| ६
|[[मिसिंग स्वायत्त परिषद]]
|[[धेमाजी]]
|[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]]
|१९९५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] आणि 
सन्मीलीता गण शक्ती
|-
| ७
|[[राभा हासोंग स्वायत्त परिषद]]
|दुधनोई
|कामरूप ग्रामीण, [[गोवालपारा जिल्हा|गोवालपारा]]
|१९९५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] &amp; रभा हसोंग संयुक्त आंदोलन समिती
|- 
| ८
|[[सोनोवाल कचरी स्वायत्त परिषद]]
|[[दिब्रुगढ]]
|
|२००५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
|९
|[[थेंगाल कचरी स्वायत्त परिषद]]
|टिटाबार
|
|२००५
|२०१६
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
|१०
|[[तिवा स्वायत्त परिषद]]
|मोरीगाव, बंगईगांव, धुब्री
|कामरूप (महानगर), मोरीगाव, नागाव आणि [[होजाई जिल्हा|होजाई]] 
|१९९५
|२०२०
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|-
| ११
|[[मातक स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|-
| १२
|[[बोडो कचरी कल्याण स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|-
| १३
|[[कामतपूर स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|- 
| १४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[लडाख]]
|कारगील
|[[कारगील]]
|[[कारगील]]
|
|२०१८
|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| १५
|लेह
|[[लेह]]
|[[लेह जिल्हा|लेह]]
|
|२०२०
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| १६
| rowspan=&quot;6&quot; |[[मणिपूर]]
|[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] 
|चंदेल
|
|
|२०१५
|
|-
| १७
|[[चुराचांदपूर जिल्हा|चुराचांदपूर]] 
|चुराचांदपूर
|
|
|२०१५
|
|- 
| १८
|सादर हिल्स
|कांगपोक्पि
|सैकुल, सैतु आणि सादर हिल्स, कांगपोक्पि जिल्ह्याचे पश्चिमी विभाग 
|
|२०१५
|
|- 
| १९
|[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]]
|सेनापती
|
|
|२०१५
|
|- 
| २०
|[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]]
|[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] 
|
|
|२०१५
|
|- 
| २१
|[[उख्रुल]]
|[[उख्रुल]]
|
|
|२०१५
|
|- 
| २२
| rowspan=&quot;3&quot; |[[मेघालय]]
|'''गारो हिल्स'''
|तुरा
|[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] , [[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] , [[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]], [[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] आणि [[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] 
|
|२०१५
| --
|- 
|२३
|'''जैंतिया हिल्स'''
|[[जोवाई]]
|[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]], [[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] 
|१९७३
|२०१९
|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]] आणि युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी
|- 
| २४
|'''खासी हिल्स'''
|[[शिलाँग|शिलाँग]]
|पश्चिम खासी हिल्स, पूर्व खासी हिल्स आणि री भोई
|१९७३
|२०१९
|युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी आणि [[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]]
|-
| २५
| rowspan=&quot;4&quot; |[[मिझोरम]]
|'''चकमा'''
|कमलानगर
|तुईचॉंग उपविभाग
|
|२०१८
|[[मिझो राष्ट्रीय दल]]
|-
| २६
|'''लाई'''
|[[लाँग्ट्लाइ]]
|लाँग्ट्लाइ उपविभाग, सांगाव उपविभाग
|
|२०२०
|[[मिझो राष्ट्रीय दल]]
|-
| २७
| सिलुंग हिल्स
|-
| २८
|'''मारा'''
|[[सैहा]]
|सैहा उपविभाग, टिपा उपविभाग
|
|२०१७
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| २९
| rowspan=&quot;1&quot; |[[त्रिपुरा]]
|'''त्रिपुरा जनजाती क्षेत्र'''
|खुमुलव्ङ
|पश्चिम त्रिपुरा
|
|२०२१
|
|- 
| ३०
| rowspan=&quot;1&quot; |[[पश्चिम बंगाल]]
|गोरखालँड
|[[दार्जीलिंग]]
|दार्जीलिंग,  कामिलपोंग जिल्हा
|
|२०१२
| --
|}

== ''वस्तुतः'' स्वराज्य क्षेत्र ==

=== उत्तर सेंटिनल बेट ===
[[उत्तर सेंटिनल बेट]] [[अंदमान आणि निकोबार|हा अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या]] साखळीमध्ये स्थित आहे जो [[केंद्रशासित प्रदेश|भारताचा केंद्रशासित प्रदेश]] आहे. हे बेट [[सेंटिनेली|सेंटिनली लोकांचे]] निवास स्थळ आहे जगातील शेवटल्या [[मानवी संस्कृतीपासून अलिप्त राहिलेल्या जमाती|अल्पित जमातींपैकी]] आहेत. ते इतर लोकांशी कोणताही संपर्क नाकारतात आणि आधुनिक संस्कृतीद्वारे अक्षरशः अस्पर्श राहिलेल्या शेवटच्या लोकांमध्ये आहेत. या बेटावरील लोकांशी कोणताही करार केलेला नाही किंवा शारीरिक व्यवसायाची नोंद झालेली नाही.

स्थानिक सरकारने (अंदमान निकोबार बेट) नमूद केले आहे की  सेंटिनेली लोकांच्या जीवनशैली किंवा निवासस्थानामध्ये हस्तक्षेप करण्याचा त्यांचा कोणताही हेतू नाही. [[२००४ हिंदी महासागर भूकंप व त्सुनामी|डिसेंबर २००४ च्या त्सुनामीच्या]] परिणामामुळे या बेटाला गंभीरपणे त्रास सहन करावा लागला असला तरी, या घटनेच्या काही दिवसानंतर, भारतीय सरकारच्या हेलिकॉप्टरने या बेताचे निरीक्षण करीत असतांना येथील लोकांनी या हेलीकॉप्टरवर परताविण्यासाठी बाण मारले.

कोणत्याही औपचारिक करार केले नसले नाही तरी, किमान हस्तक्षेप करण्याचा अधिकृत धोरणाने त्यांना ''वास्तविक''  केंद्रीय आणि स्थानिक प्रशासनाच्या संकल्पनाचौकटीत या बेटाला स्वायत्तता आणि सार्वभौमत्व लाभले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|title=Administration in India's Andaman and Nicobar Islands has finally decided upon a policy of minimal interference|url-status=dead|archive-url=https://archive.is/20120914105121/http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|archive-date=2012-09-14|access-date=2008-08-21}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

* [https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf भारतीय राज्यघटनेचीसहाव्वी अनुसूची]
[[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]]</text>
      <sha1>lzbu1ojcfzd4m7ch5qp76dvkgzijexe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708970</id>
      <parentid>2708962</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2708970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18045" sha1="der08yxhi8j2s6ozqsy1ts8vsn5nthq" xml:space="preserve">[[चित्र:Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|398x398अंश|भारतातील स्वायत्त परिषद]]
[[चित्र:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश|ईशान्य भारतातील स्वायत्त परिषद]]
[[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेच्या]] सहाव्या अनुसूचीत '''स्वायत्त प्रशासकीय विभागांच्या''' स्थापनेस परवानगी देण्यात आली आहे ज्यांना आपापल्या [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यात]] स्वायत्तता देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=Sixth Schedule of The Constitution of India}}&lt;/ref&gt; यापैकी बहुतेक स्वायत्त जिल्हा परिषदा [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारतात]] आहेत आणि दोन [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशात]] देखील आहेत. सध्या [[आसाम]], [[मेघालय]], [[मिझोरम]] आणि [[त्रिपुरा]]मधील १० स्वायत्त परिषदा सहाव्या अनुसूचीच्या&lt;ref&gt;https://www.firstpost.com/india/union-cabinet-approves-amendment-in-sixth-schedule-to-strengthen-10-north-east-autonomous-councils-5951561.html&lt;/ref&gt; आधारे स्थापित करण्यात आल्या आहेत आणि उर्वरित परिषदांची इतर कायद्यांचा परिणाम म्हणून ही स्थापना केली गेली आहे.

== अधिकार आणि क्षमता ==

=== कार्यकारी आणि वैधानिक अधिकार ===
भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूचीतील तरतुदींनुसार स्वायत्त जिल्हा परिषद खालील भागात कायदे, नियम आणि नियमन ठरवू शकतात:&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

* जमीन व्यवस्थापन
* वन व्यवस्थापन
* जल संसाधने
* शेती आणि लागवड
* ग्रामीण परिषदेची स्थापना
* सार्वजनिक आरोग्य
* स्वच्छता
* ग्रामीण आणि नगर पातळीवर पोलीस व्यवस्था
* पारंपारिक सरदार आणि प्रमुखांची नेमणूक
* मालमत्तेचा वारसा
* लग्न आणि घटस्फोट
* सामाजिक प्रथा
* कर्ज आणि व्यापार
* खाण आणि खनिज

=== न्यायिक अधिकार ===
दोन्ही पक्ष [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातीचे]] सदस्य असलेल्या आणि जास्तीत जास्त शिक्षा ५ वर्षांपेक्षा कमी कारावासाची असो शकणाऱ्या प्रकरणांच्या सुनावणीसाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना न्यायालये स्थापन करण्याचे अधिकार आहेत.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

=== कर आणि महसूल ===
इमारती आणि जमीन, प्राणी, वाहने, नौका, त्यांच्या क्षेत्रात वस्तूंचा प्रवेश, रस्ते, फेरी, पूल, रोजगार आणि उत्पन्न आणि शाळा आणि रस्त्यांच्या देखभालीसाठी सामान्य कर यासाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदांना कर, शुल्क आणि पथकर आकारण्याचे अधिकार आहेत.&lt;ref name=&quot;COIS6&quot;/&gt;

== स्वायत्त प्रशासकीय विभागांची यादी ==
भारतीय राज्यघटनेच्या सहाव्या अनुसूची अंतर्गत कार्यरत असलेल्या स्वायत्त जिल्हा परिषद ठळकपणे दाखविल्या आहेत. इतर स्वायत्त जिल्हा परिषद हे त्या राज्यांच्या वेगवेगळ्या कायद्यांमधून निर्माण झाले आहे.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
!राज्य / केंद्रशासित प्रदेश 
!स्वायत्त परिषद
!मुख्यालय
!जिल्हे /उपविभाग
!संस्थापन
!शेवटची निवडणूक
!colspan=2|सत्ताधारी पक्ष
|-
| १
| rowspan=&quot;13&quot; |[[आसाम]]
|'''[[बोडोलँड क्षेत्रीय परिषद]]'''
|[[कोक्राझार]]
|[[बक्सा जिल्हा|बक्सा]], [[चिरांग जिल्हा|चिरांग]], [[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]], [[उदलगुडी जिल्हा|उदलगुडी]]
|२००३
|२०२०
| style=&quot;background-color: {{बोडोलँड पीपल्स फ्रंट/meta/color}}&quot; width=4px |
|[[बोडोलँड पीपल्स फ्रंट]]
|- 
|२
|[[देवरी स्वायत्त परिषद]]
|नारायणपूर
|[[लखीमपूर जिल्हा|लखीमपूर]]
|२००५
|२०१६
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|३
|'''[[दमा हासाओ स्वायत्त परिषद]]'''
|[[हाफलाँग]]
|[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]]
|१९५१
|२०१९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|- 
| ४
|'''[[कर्बी आंगलाँग स्वायत्त परिषद]]'''
|[[दिफू]]
|[[कर्बी आंगलाँग जिल्हा|कर्बी आंगलाँग]], [[पश्चिम कर्बी आंगलाँग जिल्हा|पश्चिम कर्बी आंगलाँग]]
|१९५२
|२०१७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
|- 
| ५
|[[मोरान स्वायत्त परिषद]]
|**
|[[तिनसुकिया जिल्हा]]
|२०२०
|Not yet
|**
|-
| ६
|[[मिसिंग स्वायत्त परिषद]]
|[[धेमाजी]]
|[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]]
|१९९५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] आणि 
सन्मीलीता गण शक्ती
|-
| ७
|[[राभा हासोंग स्वायत्त परिषद]]
|दुधनोई
|कामरूप ग्रामीण, [[गोवालपारा जिल्हा|गोवालपारा]]
|१९९५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] &amp; रभा हसोंग संयुक्त आंदोलन समिती
|- 
| ८
|[[सोनोवाल कचरी स्वायत्त परिषद]]
|[[दिब्रुगढ]]
|
|२००५
|२०१९
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
|९
|[[थेंगाल कचरी स्वायत्त परिषद]]
|टिटाबार
|
|२००५
|२०१६
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
|१०
|[[तिवा स्वायत्त परिषद]]
|मोरीगाव, बंगईगांव, धुब्री
|कामरूप (महानगर), मोरीगाव, नागाव आणि [[होजाई जिल्हा|होजाई]] 
|१९९५
|२०२०
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|-
| ११
|[[मातक स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|-
| १२
|[[बोडो कचरी कल्याण स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|-
| १३
|[[कामतपूर स्वायत्त परिषद]]
|
|
|२०२०
|
|
|- 
| १४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[लडाख]]
|कारगील
|[[कारगील]]
|[[कारगील]]
|
|२०१८
|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| १५
|लेह
|[[लेह]]
|[[लेह जिल्हा|लेह]]
|
|२०२०
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| १६
| rowspan=&quot;6&quot; |[[मणिपूर]]
|[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] 
|चंदेल
|
|
|२०१५
|
|-
| १७
|[[चुराचांदपूर जिल्हा|चुराचांदपूर]] 
|चुराचांदपूर
|
|
|२०१५
|
|- 
| १८
|सादर हिल्स
|कांगपोक्पि
|सैकुल, सैतु आणि सादर हिल्स, कांगपोक्पि जिल्ह्याचे पश्चिमी विभाग 
|
|२०१५
|
|- 
| १९
|[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]]
|सेनापती
|
|
|२०१५
|
|- 
| २०
|[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]]
|[[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] 
|
|
|२०१५
|
|- 
| २१
|[[उख्रुल]]
|[[उख्रुल]]
|
|
|२०१५
|
|- 
| २२
| rowspan=&quot;3&quot; |[[मेघालय]]
|'''[[गारो हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद]]'''
|तुरा
|[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] , [[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] , [[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]], [[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] आणि [[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] 
|
|२०१५
| --
|- 
|२३
|'''[[जैंतिया हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद]]'''
|[[जोवाई]]
|[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]], [[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] 
|१९७३
|२०१९
|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]] आणि युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी
|- 
| २४
|'''खासी हिल्स'''
|[[शिलाँग|शिलाँग]]
|पश्चिम खासी हिल्स, पूर्व खासी हिल्स आणि री भोई
|१९७३
|२०१९
|युनायटेड डेमोक्रॅटिक पार्टी आणि [[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅपीपा]]
|-
| २५
| rowspan=&quot;4&quot; |[[मिझोरम]]
|'''चकमा'''
|कमलानगर
|तुईचॉंग उपविभाग
|
|२०१८
|[[मिझो राष्ट्रीय दल]]
|-
| २६
|'''लाई'''
|[[लाँग्ट्लाइ]]
|लाँग्ट्लाइ उपविभाग, सांगाव उपविभाग
|
|२०२०
|[[मिझो राष्ट्रीय दल]]
|-
| २७
| सिलुंग हिल्स
|-
| २८
|'''मारा'''
|[[सैहा]]
|सैहा उपविभाग, टिपा उपविभाग
|
|२०१७
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|- 
| २९
| rowspan=&quot;1&quot; |[[त्रिपुरा]]
|'''त्रिपुरा जनजाती क्षेत्र'''
|खुमुलव्ङ
|पश्चिम त्रिपुरा
|
|२०२१
|
|- 
| ३०
| rowspan=&quot;1&quot; |[[पश्चिम बंगाल]]
|गोरखालँड
|[[दार्जीलिंग]]
|दार्जीलिंग,  कामिलपोंग जिल्हा
|
|२०१२
| --
|}

== ''वस्तुतः'' स्वराज्य क्षेत्र ==

=== उत्तर सेंटिनल बेट ===
[[उत्तर सेंटिनल बेट]] [[अंदमान आणि निकोबार|हा अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या]] साखळीमध्ये स्थित आहे जो [[केंद्रशासित प्रदेश|भारताचा केंद्रशासित प्रदेश]] आहे. हे बेट [[सेंटिनेली|सेंटिनली लोकांचे]] निवास स्थळ आहे जगातील शेवटल्या [[मानवी संस्कृतीपासून अलिप्त राहिलेल्या जमाती|अल्पित जमातींपैकी]] आहेत. ते इतर लोकांशी कोणताही संपर्क नाकारतात आणि आधुनिक संस्कृतीद्वारे अक्षरशः अस्पर्श राहिलेल्या शेवटच्या लोकांमध्ये आहेत. या बेटावरील लोकांशी कोणताही करार केलेला नाही किंवा शारीरिक व्यवसायाची नोंद झालेली नाही.

स्थानिक सरकारने (अंदमान निकोबार बेट) नमूद केले आहे की  सेंटिनेली लोकांच्या जीवनशैली किंवा निवासस्थानामध्ये हस्तक्षेप करण्याचा त्यांचा कोणताही हेतू नाही. [[२००४ हिंदी महासागर भूकंप व त्सुनामी|डिसेंबर २००४ च्या त्सुनामीच्या]] परिणामामुळे या बेटाला गंभीरपणे त्रास सहन करावा लागला असला तरी, या घटनेच्या काही दिवसानंतर, भारतीय सरकारच्या हेलिकॉप्टरने या बेताचे निरीक्षण करीत असतांना येथील लोकांनी या हेलीकॉप्टरवर परताविण्यासाठी बाण मारले.

कोणत्याही औपचारिक करार केले नसले नाही तरी, किमान हस्तक्षेप करण्याचा अधिकृत धोरणाने त्यांना ''वास्तविक''  केंद्रीय आणि स्थानिक प्रशासनाच्या संकल्पनाचौकटीत या बेटाला स्वायत्तता आणि सार्वभौमत्व लाभले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|title=Administration in India's Andaman and Nicobar Islands has finally decided upon a policy of minimal interference|url-status=dead|archive-url=https://archive.is/20120914105121/http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm|archive-date=2012-09-14|access-date=2008-08-21}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf भारतीय राज्यघटनेचीसहाव्वी अनुसूची]

[[वर्ग:भारताचे राजकीय विभाग]]
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद|*]]</text>
      <sha1>der08yxhi8j2s6ozqsy1ts8vsn5nthq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची १ली घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280269</id>
    <revision>
      <id>2709102</id>
      <parentid>2497758</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1750" sha1="j4h0z9vaadg1iu788x1cjkr57hujunw" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
१९५० साली '''भारताच्या संविधानात पहिली घटनादुरूस्ती''' करण्यात आली. या घटनादुरूस्तीद्वारे कलम-१९मध्ये दिलेल्या स्वातंत्र्याच्या हक्कावर बंधने घालण्यात आली होती. पुढील परिस्थितीत ही बंधने घालण्यात आली:- सामाजिक सुरक्षा, परकीय राष्ट्राबरोबरचे मैत्रीचे सबंध, व्यक्ति स्वातंत्र्यावर घाला इत्यादी.

याद्वारे भर घालण्यात येणारी ९व्या अनुसूचितमध्ये येणाऱ्या कायद्यांवर न्यायिक पुनर्विलोकन करण्यात येणार नाही, अशी तरतूद करण्यात आली. 

यामध्ये फक्त भूमी अधिग्रहण कायदाच टाकण्यात येईल असे नाही, ज्या कायद्यांना न्यायिक पुनर्विलोकनामधून बाहेर करायचे आहे, असे सर्व कायदे इथे टाकण्यात येतील.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>j4h0z9vaadg1iu788x1cjkr57hujunw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280270</id>
    <revision>
      <id>2709104</id>
      <parentid>2212343</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="554" sha1="5una34ag824zna7sn83xk79qn0mcql3" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची २री घटनादुरुस्ती''' १९५२ साली करण्यात आली. या घटना दुरूस्तीद्वारे लोकसभेतील प्रतिनिधींची पुनर्रचना करण्यात आली.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>5una34ag824zna7sn83xk79qn0mcql3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ३री घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280271</id>
    <revision>
      <id>2709105</id>
      <parentid>2212344</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="lh41qhhacmqmpu98hzm0g2j6axp9dxx" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची ३री घटनादुरुस्ती''' १९५४ साली करण्यात आली होती. या घटनादुरूस्ती अन्वये कलम ३६९ मधील तरतूदिना अनुसरून सातव्या परिशिष्टातील समावर्ती सूचितील ३३ व्या विषयात बदल करण्यात आला.

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>lh41qhhacmqmpu98hzm0g2j6axp9dxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी महाएपिसोड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293246</id>
    <revision>
      <id>2709063</id>
      <parentid>2707862</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर २०२५ ते चालू */</comment>
      <origin>2709063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47798" sha1="2nr290ak5p3u7pvou6ncqrxhhe3t2i6" xml:space="preserve">= एक तासांचे विशेष भाग १ =
== जुलै २००९ ते जून २०१२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] !! [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] !! [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] !! [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] !! [[आभास हा]] !! [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] !! [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
|-
| २५ जुलै २००९
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ६ मार्च २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०१०
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २३ ऑक्टोबर २०१०
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| १५ जून २०११
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १८ ऑक्टोबर २०११
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| ४ डिसेंबर २०११
|
|
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|-
| १८ डिसेंबर २०११
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१२
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १ ते ३ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २४ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|}

== जुलै २०१२ ते जून २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[तू तिथे मी]] !! [[जय मल्हार]] !! [[राधा ही बावरी]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[मला सासू हवी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[अजूनही चांदरात आहे]] !! [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
|-
| ९ सप्टेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| १६ डिसेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जानेवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ९-१६-२३ फेब्रुवारी २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २४ फेब्रुवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २४ मार्च २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १६ जून २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ११ ऑगस्ट २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०१३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| ९ ते १२ ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ नोव्हेंबर २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २२ डिसेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २ मार्च २०१४
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| १८ मे २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१४ ते जून २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[जावई विकत घेणे आहे]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[माझे पती सौभाग्यवती]] !! [[का रे दुरावा]] !! [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
|-
| २७ जुलै २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३ ऑक्टोबर २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| २२ मार्च २०१५
| संध्या. ६
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २५ एप्रिल २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १९ जुलै २०१५
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जुलै २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०१५
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २७ सप्टेंबर २०१५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २२ ऑक्टोबर २०१५
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ ऑक्टोबर २०१५
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २९ नोव्हेंबर २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २७ मार्च २०१६
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जून २०१६
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१६ ते जून २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[खुलता कळी खुलेना]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[दिल दोस्ती दोबारा]]
|-
| १७ जुलै २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑगस्ट २०१६
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ सप्टेंबर २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०१६
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २५ डिसेंबर २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|}

== जुलै २०१७ ते जून २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[जाडूबाई जोरात]] !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[लागिरं झालं जी]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[तुझं माझं ब्रेकअप]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[जागो मोहन प्यारे]] !! [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
|-
| १७ सप्टेंबर २०१७
| संध्या. ६
|
| संंध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०१७
|
|
| संंध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १५ एप्रिल २०१८
|
|
|
|
|
| संंध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २२ जुलै २०१८
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २३ जुलै २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २ सप्टेंबर २०१८
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १३-१८ सप्टेंबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १०-१८ ऑक्टोबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १० नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|-
| ९ डिसेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ जानेवारी २०१९
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १९ मे २०१९
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|}

== जुलै २०१९ ते जून २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[घेतला वसा टाकू नको]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[कारभारी लयभारी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १५ ऑगस्ट २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ सप्टेंबर २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २७ ऑक्टोबर २०१९
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| १५ डिसेंबर २०१९
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १ नोव्हेंबर २०२०
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| १३ डिसेंबर २०२०
|
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| १७ जानेवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २१ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १८ एप्रिल २०२१
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|}

= एक तासांचे विशेष भाग २ =
== जुलै २०२१ ते एप्रिल २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[सा रे ग म प:लिटील चॅम्प्स]] !! [[किचन कल्लाकार]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ ऑक्टोबर २०२१
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|
|
|-
| २१ नोव्हेंबर २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ डिसेंबर २०२१
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|-
| २ जानेवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ जानेवारी २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|-
| ६ फेब्रुवारी २०२२
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १३ फेब्रुवारी २०२२
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| २० फेब्रुवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| ६ मार्च २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २० मार्च २०२२
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १० एप्रिल २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
| रात्री १०
|
|}

== मे ते ऑक्टोबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[बँड बाजा वरात]] !! [[बस बाई बस]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ८ मे २०२२
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|
|
|-
| ५ जून २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| १२ जून २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १९ जून २०२२
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जुलै २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३१ जुलै २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०२२
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०२२
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|}

== नोव्हेंबर २०२२ ते फेब्रुवारी २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[हृदयी प्रीत जागते]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| १३ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २० नोव्हेंबर २०२२
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| २७ नोव्हेंबर २०२२
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ११ डिसेंबर २०२२
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १५ जानेवारी २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २९ जानेवारी २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| ५ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १९ फेब्रुवारी २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|}

== मार्च ते मे २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] !! [[तू तेव्हा तशी]]
|-
| ५ मार्च २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ मार्च २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ मार्च २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २६ मार्च २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|-
| २ एप्रिल २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १६ एप्रिल २०२३
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|-
| २३ एप्रिल २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| ७ मे २०२३
| संध्या. ६
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १४ मे २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|}

== जून ते डिसेंबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ४ जून २०२३
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|-
| ११ जून २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १८ जून २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| २५ जून २०२३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री १०
| रात्री ८
|-
| २ जुलै २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| ९ जुलै २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| १६ जुलै २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| २३ जुलै २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| संध्या. ६
| रात्री १०
|
|-
| ३० जुलै २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २० ऑगस्ट २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| ३ सप्टेंबर २०२३
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १० सप्टेंबर २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १२ नोव्हेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १९ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १७ डिसेंबर २०२३
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ डिसेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|}

== जानेवारी ते डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ७ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २१ जानेवारी २०२४
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २८ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ४ फेब्रुवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २५ फेब्रुवारी २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ३ मार्च २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| १० मार्च २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| २८ जुलै २०२४
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|-
| १८ ऑगस्ट २०२४
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री १०
|
|-
| ८ सप्टेंबर २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २२ डिसेंबर २०२४
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|}

== जानेवारी ते सप्टेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[लाखात एक आमचा दादा]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[पारू (मालिका)|पारू]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[नवरी मिळे हिटलरला]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| २ फेब्रुवारी २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०२५
| दुपारी १२ आणि रात्री १०
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ६ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| १३ एप्रिल २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७.३०
| दुपारी १ आणि रात्री ८.३०
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| २७ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| १८ मे २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| ८ जून २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ जुलै २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० जुलै २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २७ जुलै २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| ३ ऑगस्ट २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| १० ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २४ ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २१ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ६.३०
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२५ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[शुभ श्रावणी]] !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] !! [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| १२ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
|-
| १९ ऑक्टोबर २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २६ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २, ९, १६, २३, ३० नोव्हेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| ७, १४ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २१ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
| दुपारी २ आणि संध्या. ६
| दुपारी १
|
|-
| २८ डिसेंबर २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १ आणि रात्री १०
|
|-
| ३-४ जानेवारी २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ११ जानेवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|-
| १८ जानेवारी २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १५ मार्च २०२६
| दुपारी १२
| दुपारी १
| दुपारी २
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
| रात्री ११
| दुपारी ३
|-
| २२ मार्च २०२६
|
|
| दुपारी १२
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २
|
|-
| ५ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| १२ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १० मे २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री ९
| दुपारी १ आणि रात्री १०
| दुपारी २ आणि रात्री ११
|-
| २४ मे २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| 
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| ३१ मे २०२६
|
|
|
| 
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|
|-
| १४ जून २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २३ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|
|-
| १२-१३ सप्टेंबर २०२६
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
| रात्री ११
|
|}

= दोन तासांचे विशेष भाग =
== जुलै २०१३ ते डिसेंबर २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
|-
| १४ जुलै २०१३
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०१४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ ऑगस्ट २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ३ मे २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ डिसेंबर २०१५
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जानेवारी २०१६
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१६
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ८ जानेवारी २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ जानेवारी २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ५ मार्च २०१७
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३० एप्रिल २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ ऑगस्ट २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ सप्टेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १७ डिसेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २९ जुलै २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| १९ ऑगस्ट २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== जानेवारी २०१९ ते सप्टेंबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[झिंग झिंग झिंगाट]] !! [[भागो मोहन प्यारे]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १३ जानेवारी २०१९
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| १० फेब्रुवारी २०१९
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१९
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| २२ सप्टेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ नोव्हेंबर २०१९
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| १६ फेब्रुवारी २०२०
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ७ मार्च २०२१
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ मार्च २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १८ जुलै २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २२ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ते मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[खुपते तिथे गुप्ते]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[देवमाणूस २]]
|-
| १७ ऑक्टोबर २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ जून २०२२
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १७ जुलै २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| ६ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| ४ जून २०२३
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १ ऑक्टोबर २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३१ डिसेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|}

== जून २०२५ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| ८ जून २०२५
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|-
| २८ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ३ मे २०२६
|
| दुपारी १ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २८ जून २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०२६
|
|
| रात्री ८
|
|}

= विशेष भाग =
== दीड तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[जाऊ बाई गावात]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ डिसेंबर २०१९
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| २५ डिसेंबर २०२२
| संध्या. ७
|
|
|-
| १४ जानेवारी २०२४
|
| रात्री ८
|
|}

== अडीच तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| १९ जानेवारी २०२०
| संध्या. ७
|
|-
| २४ मे २०२०
|
| संध्या. ७
|-
| १ ऑगस्ट २०२१
|
| संध्या. ७
|}

== तीन तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[भागो मोहन प्यारे]]
|-
| २२ डिसेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|-
| ८ ऑगस्ट २०२१
| संध्या. ७
|
|-
| २७ फेब्रुवारी २०२२
| रात्री ९
|
|}

== महासंगम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! दिनांक !! मालिका / कार्यक्रम !! वेळ
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५-११ नोव्हेंबर २०२३
| [[चला हवा येऊ द्या]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०.३०
|-
| [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०-२६ नोव्हेंबर २०२३
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ८.३०
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ ऑक्टोबर-२ नोव्हेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २५-३० नोव्हेंबर २०२४
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जानेवारी-१ फेब्रुवारी २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७-१२ एप्रिल २०२५
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १२-१७ मे २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ जुलै-२ ऑगस्ट २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १३-१९ ऑक्टोबर २०२५
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०-१४ नोव्हेंबर २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११-१७ जानेवारी २०२६
| [[लक्ष्मी निवास]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८ ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १८-२२ मे २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>2nr290ak5p3u7pvou6ncqrxhhe3t2i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709064</id>
      <parentid>2709063</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर २०२५ ते चालू */</comment>
      <origin>2709064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47898" sha1="te3hdv0267gp072t4gzu40d42qxvpo8" xml:space="preserve">= एक तासांचे विशेष भाग १ =
== जुलै २००९ ते जून २०१२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] !! [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] !! [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] !! [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] !! [[आभास हा]] !! [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] !! [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
|-
| २५ जुलै २००९
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ६ मार्च २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०१०
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २३ ऑक्टोबर २०१०
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| १५ जून २०११
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १८ ऑक्टोबर २०११
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| ४ डिसेंबर २०११
|
|
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|-
| १८ डिसेंबर २०११
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१२
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १ ते ३ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २४ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|}

== जुलै २०१२ ते जून २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[तू तिथे मी]] !! [[जय मल्हार]] !! [[राधा ही बावरी]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[मला सासू हवी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[अजूनही चांदरात आहे]] !! [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
|-
| ९ सप्टेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| १६ डिसेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जानेवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ९-१६-२३ फेब्रुवारी २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २४ फेब्रुवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २४ मार्च २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १६ जून २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ११ ऑगस्ट २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०१३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| ९ ते १२ ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ नोव्हेंबर २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २२ डिसेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २ मार्च २०१४
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| १८ मे २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१४ ते जून २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[जावई विकत घेणे आहे]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[माझे पती सौभाग्यवती]] !! [[का रे दुरावा]] !! [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
|-
| २७ जुलै २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३ ऑक्टोबर २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| २२ मार्च २०१५
| संध्या. ६
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २५ एप्रिल २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १९ जुलै २०१५
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जुलै २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०१५
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २७ सप्टेंबर २०१५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २२ ऑक्टोबर २०१५
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ ऑक्टोबर २०१५
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २९ नोव्हेंबर २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २७ मार्च २०१६
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जून २०१६
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१६ ते जून २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[खुलता कळी खुलेना]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[दिल दोस्ती दोबारा]]
|-
| १७ जुलै २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑगस्ट २०१६
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ सप्टेंबर २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०१६
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २५ डिसेंबर २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|}

== जुलै २०१७ ते जून २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[जाडूबाई जोरात]] !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[लागिरं झालं जी]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[तुझं माझं ब्रेकअप]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[जागो मोहन प्यारे]] !! [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
|-
| १७ सप्टेंबर २०१७
| संध्या. ६
|
| संंध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०१७
|
|
| संंध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १५ एप्रिल २०१८
|
|
|
|
|
| संंध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २२ जुलै २०१८
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २३ जुलै २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २ सप्टेंबर २०१८
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १३-१८ सप्टेंबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १०-१८ ऑक्टोबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १० नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|-
| ९ डिसेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ जानेवारी २०१९
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १९ मे २०१९
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|}

== जुलै २०१९ ते जून २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[घेतला वसा टाकू नको]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[कारभारी लयभारी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १५ ऑगस्ट २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ सप्टेंबर २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २७ ऑक्टोबर २०१९
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| १५ डिसेंबर २०१९
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १ नोव्हेंबर २०२०
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| १३ डिसेंबर २०२०
|
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| १७ जानेवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २१ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १८ एप्रिल २०२१
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|}

= एक तासांचे विशेष भाग २ =
== जुलै २०२१ ते एप्रिल २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[सा रे ग म प:लिटील चॅम्प्स]] !! [[किचन कल्लाकार]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ ऑक्टोबर २०२१
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|
|
|-
| २१ नोव्हेंबर २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ डिसेंबर २०२१
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|-
| २ जानेवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ जानेवारी २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|-
| ६ फेब्रुवारी २०२२
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १३ फेब्रुवारी २०२२
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| २० फेब्रुवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| ६ मार्च २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २० मार्च २०२२
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १० एप्रिल २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
| रात्री १०
|
|}

== मे ते ऑक्टोबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[बँड बाजा वरात]] !! [[बस बाई बस]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ८ मे २०२२
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|
|
|-
| ५ जून २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| १२ जून २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १९ जून २०२२
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जुलै २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३१ जुलै २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०२२
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०२२
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|}

== नोव्हेंबर २०२२ ते फेब्रुवारी २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[हृदयी प्रीत जागते]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| १३ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २० नोव्हेंबर २०२२
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| २७ नोव्हेंबर २०२२
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ११ डिसेंबर २०२२
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १५ जानेवारी २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २९ जानेवारी २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| ५ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १९ फेब्रुवारी २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|}

== मार्च ते मे २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] !! [[तू तेव्हा तशी]]
|-
| ५ मार्च २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ मार्च २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ मार्च २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २६ मार्च २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|-
| २ एप्रिल २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १६ एप्रिल २०२३
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|-
| २३ एप्रिल २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| ७ मे २०२३
| संध्या. ६
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १४ मे २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|}

== जून ते डिसेंबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ४ जून २०२३
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|-
| ११ जून २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १८ जून २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| २५ जून २०२३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री १०
| रात्री ८
|-
| २ जुलै २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| ९ जुलै २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| १६ जुलै २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| २३ जुलै २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| संध्या. ६
| रात्री १०
|
|-
| ३० जुलै २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २० ऑगस्ट २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| ३ सप्टेंबर २०२३
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १० सप्टेंबर २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १२ नोव्हेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १९ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १७ डिसेंबर २०२३
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ डिसेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|}

== जानेवारी ते डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ७ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २१ जानेवारी २०२४
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २८ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ४ फेब्रुवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २५ फेब्रुवारी २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ३ मार्च २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| १० मार्च २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| २८ जुलै २०२४
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|-
| १८ ऑगस्ट २०२४
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री १०
|
|-
| ८ सप्टेंबर २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २२ डिसेंबर २०२४
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|}

== जानेवारी ते सप्टेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[लाखात एक आमचा दादा]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[पारू (मालिका)|पारू]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[नवरी मिळे हिटलरला]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| २ फेब्रुवारी २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०२५
| दुपारी १२ आणि रात्री १०
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ६ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| १३ एप्रिल २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७.३०
| दुपारी १ आणि रात्री ८.३०
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| २७ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| १८ मे २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| ८ जून २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ जुलै २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० जुलै २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २७ जुलै २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| ३ ऑगस्ट २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| १० ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २४ ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २१ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ६.३०
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२५ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[शुभ श्रावणी]] !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] !! [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| १२ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
|-
| १९ ऑक्टोबर २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २६ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २, ९, १६, २३, ३० नोव्हेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| ७, १४ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २१ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
| दुपारी २ आणि संध्या. ६
| दुपारी १
|
|-
| २८ डिसेंबर २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १ आणि रात्री १०
|
|-
| ३-४ जानेवारी २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ११ जानेवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|-
| १८ जानेवारी २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १५ मार्च २०२६
| दुपारी १२
| दुपारी १
| दुपारी २
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
| रात्री ११
| दुपारी ३
|-
| २२ मार्च २०२६
|
|
| दुपारी १२
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २
|
|-
| ५ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| १२ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १० मे २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री ९
| दुपारी १ आणि रात्री १०
| दुपारी २ आणि रात्री ११
|-
| २४ मे २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| 
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| ३१ मे २०२६
|
|
|
| 
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|
|-
| १४ जून २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २३ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|
|-
| १२-१३ सप्टेंबर २०२६
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
| रात्री ११
|
|-
| १४-२५ सप्टेंबर २०२६
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

= दोन तासांचे विशेष भाग =
== जुलै २०१३ ते डिसेंबर २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
|-
| १४ जुलै २०१३
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०१४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ ऑगस्ट २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ३ मे २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ डिसेंबर २०१५
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जानेवारी २०१६
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१६
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ८ जानेवारी २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ जानेवारी २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ५ मार्च २०१७
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३० एप्रिल २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ ऑगस्ट २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ सप्टेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १७ डिसेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २९ जुलै २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| १९ ऑगस्ट २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== जानेवारी २०१९ ते सप्टेंबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[झिंग झिंग झिंगाट]] !! [[भागो मोहन प्यारे]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १३ जानेवारी २०१९
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| १० फेब्रुवारी २०१९
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१९
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| २२ सप्टेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ नोव्हेंबर २०१९
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| १६ फेब्रुवारी २०२०
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ७ मार्च २०२१
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ मार्च २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १८ जुलै २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २२ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ते मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[खुपते तिथे गुप्ते]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[देवमाणूस २]]
|-
| १७ ऑक्टोबर २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ जून २०२२
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १७ जुलै २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| ६ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| ४ जून २०२३
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १ ऑक्टोबर २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३१ डिसेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|}

== जून २०२५ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| ८ जून २०२५
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|-
| २८ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ३ मे २०२६
|
| दुपारी १ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २८ जून २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०२६
|
|
| रात्री ८
|
|}

= विशेष भाग =
== दीड तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[जाऊ बाई गावात]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ डिसेंबर २०१९
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| २५ डिसेंबर २०२२
| संध्या. ७
|
|
|-
| १४ जानेवारी २०२४
|
| रात्री ८
|
|}

== अडीच तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| १९ जानेवारी २०२०
| संध्या. ७
|
|-
| २४ मे २०२०
|
| संध्या. ७
|-
| १ ऑगस्ट २०२१
|
| संध्या. ७
|}

== तीन तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[भागो मोहन प्यारे]]
|-
| २२ डिसेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|-
| ८ ऑगस्ट २०२१
| संध्या. ७
|
|-
| २७ फेब्रुवारी २०२२
| रात्री ९
|
|}

== महासंगम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! दिनांक !! मालिका / कार्यक्रम !! वेळ
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५-११ नोव्हेंबर २०२३
| [[चला हवा येऊ द्या]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०.३०
|-
| [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०-२६ नोव्हेंबर २०२३
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ८.३०
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ ऑक्टोबर-२ नोव्हेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २५-३० नोव्हेंबर २०२४
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जानेवारी-१ फेब्रुवारी २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७-१२ एप्रिल २०२५
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १२-१७ मे २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ जुलै-२ ऑगस्ट २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १३-१९ ऑक्टोबर २०२५
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०-१४ नोव्हेंबर २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११-१७ जानेवारी २०२६
| [[लक्ष्मी निवास]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८ ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १८-२२ मे २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>te3hdv0267gp072t4gzu40d42qxvpo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>समान नागरी कायदा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303429</id>
    <revision>
      <id>2709111</id>
      <parentid>2083232</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="n806ge9drkqbzm22p5qqjmrh16mzfj9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''समान नागरी संहिता''' (IAST: Samāna Nagrika Saṃhitā, Eng: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Uniform_Civil_Code Uniform Civil Code]) हा भारतातील नागरिकांचे वैयक्तिक कायदे तयार करण्याचा आणि त्याची अंमलबजावणी करण्याचा प्रस्ताव आहे जो सर्व नागरिकांना त्यांचा धर्म, लिंग, लिंग आणि लैंगिक प्रवृत्ती विचारात न घेता समान रीतीने लागू होतो.

[[वर्ग:भारतातील कायदे]]</text>
      <sha1>n806ge9drkqbzm22p5qqjmrh16mzfj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303497</id>
    <revision>
      <id>2709106</id>
      <parentid>2641108</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6148" sha1="fz02b2mpnkh9v9twta0q6v51rqqcpi5" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
[[चित्र:Indira_Gandhi_1974_(cropped).jpg|इवलेसे|पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]], ज्यांच्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सरकारने आणीबाणीच्या काळात 1976 मध्ये 42 वी दुरुस्ती लागू केली.]]
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती''' (याला अधिकृतपणे संविधान (बेचाळीसावी घटनादुरुस्ती) कायदा, [[१९७६]] म्हणले जाते) ही [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात (२५ जून १९७५ - २१ मार्च १९७७) [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] सरकारने लागू केली होती.&lt;ref&gt;Hart, Henry C. (1980). &quot;The Indian Constitution: Political Development and Decay&quot;. ''Asian Survey''. '''20''' (4): 428–451. doi:10.2307/2643867. JSTOR 2643867.&lt;/ref&gt;
दुरुस्तीच्या बहुतांश तरतुदी [[३ जानेवारी]] [[१९७७]] रोजी अंमलात आल्या, इतर १ फेब्रुवारीपासून लागू करण्यात आल्या आणि कलम २७ हे १ एप्रिल १९७७ रोजी लागू झाले. ४२वी घटनादुरुस्ती ही इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त घटनादुरुस्ती म्हणून ओळखली जाते. कायद्याच्या घटनात्मक वैधतेवर [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] आणि [[भारतातील उच्च न्यायालये|उच्च न्यायालयांचे]] अधिकार कमी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यात भारतीय नागरिकांची राष्ट्राप्रती मूलभूत कर्तव्ये नमूद केली आहेत. या घटनादुरुस्तीने राज्यघटनेच्या इतिहासातील सर्वात व्यापक बदल घडवून आणले. त्याच्या आकारामुळे, त्याला '''लघु-संविधान''' असे टोपणनाव दिले जाते.

संविधानाचे अनेक भाग, ज्यात [[भारतीय संविधानाची प्रस्तावना|प्रस्तावना]] आणि घटनादुरुस्ती कलम स्वतःच ४२व्या दुरुस्तीद्वारे बदलले गेले आणि काही नवीन कलमे आणि कलमे समाविष्ट करण्यात आली. दुरुस्तीच्या ९९ कलमांनी सर्वोच्च न्यायालयाचे अनेक अधिकार काढून घेतले आणि राजकीय व्यवस्थेला संसदीय सार्वभौमत्वाकडे नेले. त्याने देशातील लोकशाही अधिकार कमी केले आणि [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालयाला]] व्यापक अधिकार दिले. या दुरुस्तीने संसदेला [[न्यायालयीन पुनरावलोकन|न्यायालयीन पुनरावलोकनाशिवाय]] संविधानाच्या कोणत्याही भागामध्ये सुधारणा करण्याचा अनिर्बंध अधिकार दिला. याने राज्य सरकारांकडून केंद्र सरकारकडे अधिक अधिकार हस्तांतरित केले, भारताची संघराज्य संरचना नष्ट केली. ४२व्या घटनादुरुस्तीने प्रस्तावनेतही सुधारणा केली आणि भारताचे वर्णन &quot;[[सार्वभौम राज्य|सार्वभौम]] [[लोकशाही]] [[प्रजासत्ताक]]&quot; वरून &quot;सार्वभौम, [[समाजवादी]] [[धर्मनिरपेक्ष]] लोकशाही प्रजासत्ताक&quot; असे बदलले आणि &quot;''राष्ट्राची एकता''&quot; हे शब्द &quot;''राष्ट्राची एकता आणि अखंडता''&quot; असे बदलले.
- मंत्रिमंडळाचा सल्ला राष्ट्रपतीवर बंधनकारक करण्यात आला.
लोकसभेचा कार्यकाळ 5  वार्षांवरून 6 वर्ष इतका वाढवण्यात आला. (याला मिनी राज्यघटना असेहि म्हणतात)

== हेही पहा ==

* [[भारतीय संविधानाची ४४वी घटनादुरुस्ती]]

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>fz02b2mpnkh9v9twta0q6v51rqqcpi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ४४वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303527</id>
    <revision>
      <id>2709107</id>
      <parentid>2641164</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9143" sha1="p00moill1opynrltymid7gzxvmdedc0" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची ४४वी घटनादुरुस्ती''' (ज्याला अधिकृतपणे संविधान (चौचाळीसवी दुरुस्ती) कायदा, १९७८ म्हणून ओळखले जाते) ही एक घटनादुरुस्ती आहे.  [[लोकसभा निवडणूका, १९७७|१९७७ च्या भारतातील सार्वत्रिक निवडणुका]] जिंकलेल्या जनता पक्षाने &quot;राज्यघटना आणीबाणीपूर्वी होती त्या स्थितीत पुनर्संचयित करण्याचे आश्वासन देऊन प्रचार केला होता..  [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] [[४२वी घटनादुरुस्ती (भारत)|४२व्या घटनादुरुस्तीद्वारे]] [[संविधान|संविधानात]] केलेले अनेक बदल पूर्ववत करण्याचा या दुरुस्तीचा उद्देश होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/readersblog/howpandemichasaffectedecommerce/42nd-and-44th-amendment-act-of-the-constitution-of-india-41145/|title=42nd and 44th Amendment Act of the Constitution of India|date=2022-02-08|website=Times of India Blog|language=en|access-date=2022-04-18}}&lt;/ref&gt;

== वैधानिक इतिहास ==
संविधान (चाळीसावी दुरुस्ती) कायदा, १९७८ चे विधेयक १६ डिसेंबर १९७७ रोजी [[लोकसभा|लोकसभेत]] ''संविधान (चाळीसावी दुरुस्ती) विधेयक, १९७७'' म्हणून सादर करण्यात आले. ते कायदा, न्याय आणि मंत्री [[शांती भूषण]] यांनी सादर केले. 

या विधेयकाने संविधानातील कलमे 19, 22, 30, 31 ए, 31 सी, 38, 74, 77, 83, 105, 123, 132, 133, 134, 13 9, 150, 166, 172, 1 9 4, 213, 217, 225, 226, 227, 239B, 329, 352, 356, 358, 359, 360, 366, 368 आणि 371F आणि तसेच संविधानाच्या सातव्या आणि नवव्या अनुसूचीमध्ये बदल झाला. 

तसेच नवीन कलमे 71, 103 आणि 192 घटनेत समाविष्ट करण्यात आली; राज्यघटनेच्या भाग XIII मध्ये नवीन कलम 134A, 361A आणि भाग IV जोडला गेला. याबरोबरच संविधानातील कलम 31, 257A आणि 329A आणि भाग XIVA वगळले गेले. विधेयकाने ४२व्या घटनादुरुस्ती कायद्यातील कलम 18, 19, 21, 22, 31, 32, 34, 35, 58 आणि 59 रद्द करण्याची मागणी केली होती.

लोकसभेत ७, ८, ९, १०, ११, १२, २१, २२ आणि २३ ऑगस्ट १९७८ रोजी या विधेयकावर चर्चा झाली. विधेयकातील कलम १, १५ आणि २६ लोकसभेने २२ ऑगस्ट रोजी औपचारिक सुधारणांसह स्वीकारले. &quot;४५वा&quot; शब्दाच्या जागी &quot;४४वा&quot; शब्द बदलून हे विधेयक स्वीकारले गेले. कलम 2 ते 14, 16 ते 20, 23 ते 25, 27 ते 40 आणि 42 ते 49 त्यांच्या मूळ स्वरूपात स्वीकारण्यात आले. विधेयकातील कलम 21, 22 आणि 41 दुरुस्तीसह सभागृहाने स्वीकारले. हे विधेयक लोकसभेने 23 ऑगस्ट रोजी मंजूर केले.

लोकसभेने मंजूर केलेल्या विधेयकावर राज्यसभेने २८, २९, ३० आणि ३१ ऑगस्ट रोजी विचार केला. विधेयकातील कलम 1, 15 आणि 26 राज्यसभेने 31 ऑगस्ट रोजी स्वीकारले. मात्र, सभागृहाने विधेयकातील काही कलमे नाकारली. कलम 8, 44 आणि 45 अंगीकारण्याचा प्रस्ताव ज्यामध्ये अनुक्रमे 31C, 366 आणि 368 या कलमांमध्ये सुधारणा करण्यात आली असती ते आवश्यक सुपरबहुमत मिळवण्यात अयशस्वी झाले. संविधानाचा भाग XIV-A वगळण्याची मागणी करणाऱ्या विधेयकाच्या कलम 35 ला देखील समर्थन मिळाले नाही. हे विधेयक 31 ऑगस्ट रोजी राज्यसभेने दुरुस्त्यांसह मंजूर केले.

राज्यसभेने सुधारित केलेल्या विधेयकावर लोकसभेने ६ आणि ७ डिसेंबर रोजी विचार केला. सभागृहाने राज्यसभेने केलेली दुरुस्ती आणि लोकसभेने ७ डिसेंबर १९७८ रोजी मंजूर केलेले विधेयक स्वीकारले. राज्यांनी मंजूरी दिल्यानंतर या विधेयकाला [[राष्ट्रपती]] [[नीलम संजीव रेड्डी]] यांची संमती मिळाली आणि ३० एप्रिल रोजी भारताच्या राजपत्रात अधिसूचित करण्यात आले. 1979. कलम 2, 4 ते 16, 22, 23, 25 ते 29, 31 ते 42, 44 आणि 45 त्याच तारखेला लागू झाले, कलम 17 ते 21 आणि 30 1 ऑगस्ट 1979 रोजी लागू झाले आणि कलम 24 आणि 43 6 सप्टेंबर 1979 रोजी अंमलात आला.

== राज्यांची मंजूरी ==
हा कायदा घटनेच्या [[कलम ३६८ (भारतीय संविधान)|कलम ३६८]] च्या तरतुदींनुसार मंजूर करण्यात आला होता आणि या कलमाच्या कलम (2) अंतर्गत आवश्यकतेनुसार अर्ध्याहून अधिक राज्य विधानमंडळांनी त्याला मान्यता दिली होती. दुरुस्तीला मान्यता देणाऱ्या राज्य विधानमंडळांची यादी खाली दिली आहे:

=== मंजूर करणारी राज्ये ===
# आंध्र प्रदेश
# आसाम
# बिहार
# गुजरात
# हरियाणा
# हिमाचल प्रदेश
# मध्य प्रदेश
# महाराष्ट्र
# मणिपूर
# मेघालय
# नागालँड
# ओरिसा
# पंजाब
# राजस्थान
# सिक्कीम
# तामिळनाडू
# पश्चिम बंगाल

=== नामंजूर करणारी राज्ये ===
# कर्नाटक
# जम्मू आणि काश्मीर
# केरळा
# उत्तर प्रदेश
# त्रिपुरा

== हेही पहा ==

* [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]]

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>p00moill1opynrltymid7gzxvmdedc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची १०४वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303604</id>
    <revision>
      <id>2709101</id>
      <parentid>2422165</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T07:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5571" sha1="62ldq8lvuwdtxm4ui2q999hnaou741f" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाच्या १०४व्या घटनादुरुस्तीने''' [[लोकसभा]] आणि राज्य [[विधानसभा|विधानसभेतील]] [[अनुसूचित जाती]] आणि [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींच्या]] सदस्यांसाठी जागा राखून ठेवण्याच्या समाप्तीची अंतिम मुदत १० वर्षांच्या कालावधीने वाढवली.

[[९५वी घटनादुरुस्ती (भारत)|९५व्या घटनादुरुस्तीने]] अनिवार्य केल्यानुसार अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी जागांचे आरक्षण 25 जानेवारी 2020 रोजी कालबाह्य होणार होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drive.google.com/file/d/1u6h0aDOLUrbGWqqO6S4PpP_-hW3FTSYI/view?usp=embed_facebook|title=E_2_2010_023.pdf|website=Google Docs|access-date=2022-04-20}}&lt;/ref&gt; परंतु दिलेल्या कारणास्तव ते आणखी 10 वर्षांसाठी वाढविण्यात आले -&lt;blockquote&gt;अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींनी गेल्या 70 वर्षात बऱ्यापैकी प्रगती केली असली, तरी वरील आरक्षणासंदर्भात तरतूद करताना [[संविधान सभा (भारत)|संविधान सभेला]] जी कारणे मोजावी लागली ती अद्यापही संपलेली नाहीत. त्यामुळे राज्यघटनेच्या जनकांच्या संकल्पनेनुसार सर्वसमावेशक चारित्र्य टिकवून ठेवण्याच्या दृष्टीने अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी जागा आरक्षण आणखी दहा वर्षे म्हणजे २५ जानेवारी २०३० पर्यंत चालू ठेवण्याचा प्रस्ताव आहे. 
- [[रविशंकर प्रसाद]], कायदा आणि न्याय मंत्री
&lt;/blockquote&gt;

तथापि, या दुरुस्तीमुळे [[अँग्लो-इंडियन]] समुदायाच्या सदस्यांसाठी राखीव असलेल्या लोकसभेच्या 2 जागा आणि राज्य विधानसभेतील जागांच्या आरक्षणाचा कालावधी वाढवला जात नाही आणि अशा प्रकारे अँग्लो-इंडियन समुदायाच्या दोन सदस्यांना राष्ट्रपतींनी नामनिर्देशित करण्याची प्रथा भारताच्या पंतप्रधानांच्या शिफारशीनुसार प्रभावीपणे रद्द करण्यात आली.

== वैधानिक इतिहास ==
संविधान (एकशेचारवी दुरुस्ती) विधेयक, 2019 हे 9 डिसेंबर 2019 रोजी कायदा आणि न्याय मंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी लोकसभेत सादर केले. या विधेयकात घटनेच्या कलम ३३४ मध्ये सुधारणा करण्याची मागणी करण्यात आली होती.

हे विधेयक लोकसभेने 10 डिसेंबर 2019 रोजी एकमताने मंजूर केले होते ज्याच्या बाजूने 355 आणि विरुद्ध 0 मते पडली होती. त्यानंतर हे विधेयक राज्यसभेत मांडण्यात आले आणि 12 डिसेंबर 2019 रोजी एकमताने 163 मते आणि विरुद्ध 0 मतांनी मंजूर करण्यात आले. 21 जानेवारी 2020 रोजी भारताचे राष्ट्रपती राम नाथ कोविंद यांच्याकडून या विधेयकाला संमती मिळाली आणि दुसऱ्या दिवशी भारताच्या राजपत्रात अधिसूचित करण्यात आले. ही दुरुस्ती 25 जानेवारी 2020 पासून लागू झाली.

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>62ldq8lvuwdtxm4ui2q999hnaou741f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ९५वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303607</id>
    <revision>
      <id>2709109</id>
      <parentid>2104590</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7653" sha1="ru5j3g6spolqd47ta572hlogdd8120l" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची ९५वी घटनादुरुस्ती''', अधिकृतपणे संविधान (९५वी दुरुस्ती) कायदा, २००९ म्हणून ओळखला जातो, या दुरुस्तीने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी]] जागांच्या आरक्षणाचा कालावधी वाढवला. तसेच [[लोकसभा|लोकसभेतील]] आणि राज्य [[विधानसभा|विधानसभांमधील]] [[अँग्लो-इंडियन|अँग्लो-इंडियन्सचे]] प्रतिनिधित्व आणखी दहा वर्षांसाठी, म्हणजे [[२६ जानेवारी]] २०२० पर्यंत वाढवले.

[[संविधान|राज्यघटनेच्या]] कलम ३३४ नुसार १९६०मध्ये निवडून आलेल्या जागांचे आरक्षण बंद करणे आवश्यक होते, परंतु  ८व्या दुरुस्तीद्वारे ते १९७०पर्यंत वाढविण्यात आले. आरक्षणाचा कालावधी अनुक्रमे २३व्या, ४५व्या, ६२व्या आणि ७९व्या दुरुस्तीद्वारे १९८०, १९९०, २००० आणि २०१० पर्यंत वाढवण्यात आला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Ud6XQOz4bhwC&amp;pg=PA450&amp;redir_esc=y|title=Equality Justice and Reverse Discrimination|publisher=Mittal Publications|language=en}}&lt;/ref&gt;  ९५व्या घटनादुरुस्तीने आरक्षणाचा कालावधी २०२० पर्यंत वाढवला. [[१०४वी घटनादुरुस्ती (भारत)|१०४व्या दुरुस्तीद्वारे]] आरक्षणाचा कालावधी पुढे २०३० पर्यंत वाढवण्यात आला.

== वैधानिक इतिहास ==
संविधान (९५वी दुरुस्ती) कायदा, 2009 चे विधेयक 30 जुलै 2009 रोजी राज्यसभेत संविधान (एकशे नववी सुधारणा) विधेयक, 2009 (2009 चे विधेयक क्रमांक XX) म्हणून सादर करण्यात आले. हे तत्कालीन कायदा व न्याय मंत्री एम. वीरप्पा मोईली यांनी मांडले होते. यामध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी]] जागांचे आरक्षण आणि लोकसभा आणि राज्यांच्या विधानसभांत [[अँग्लो-इंडियन]] समुदायाचे विशेष प्रतिनिधित्व यासंबंधीच्या घटनेच्या कलम 334 मध्ये सुधारणा करण्याची मागणी केली होती. 

&lt;blockquote&gt;
# अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी जागांचे आरक्षण आणि लोकांच्या सभागृहात आणि विधानसभेत नामनिर्देशन करून अँग्लो-इंडियन समुदायाचे प्रतिनिधित्व करण्यासंबंधी घटनेतील तरतुदी संविधानाच्या कलम 334 मध्ये नमूद केल्या आहेत. राज्यघटना सुरू झाल्यापासून साठ वर्षांचा कालावधी संपल्यानंतर राज्यांचा प्रभाव थांबेल. दुसऱ्या शब्दांत, या तरतुदी 25 जानेवारी 2010 पासून प्रभावी होणार नाहीत, जर यापुढे वाढवल्या नाहीत. 
# गेल्या साठ वर्षात अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींनी बऱ्यापैकी प्रगती केली असली तरी, वरील आरक्षण आणि सदस्यांचे नामनिर्देशन या संदर्भात तरतूद करताना संविधान सभेला ज्या कारणांचा तोल होता, ती कारणे संपलेली नाहीत. म्हणून, अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींचे आरक्षण आणि पुढील दहा वर्षांच्या कालावधीसाठी नामांकनाद्वारे अँग्लो-इंडियन्सचे प्रतिनिधित्व सुरू ठेवण्याचा प्रस्ताव आहे.
# विधेयक वरील उद्देश साध्य करण्याचा प्रयत्न करते.

— एम. वीरप्पा मोईली, [http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/SOR95.pdf &quot;संविधान (एकशे नववी सुधारणा) विधेयक, २००९&quot; (पीडीएफ)]. सार्वजनिक डोमेन या लेखात या स्रोतातील मजकूर समाविष्ट केला आहे, जो सार्वजनिक डोमेनमध्ये आहे.
&lt;/blockquote&gt;


३ ऑगस्ट रोजी या विधेयकावर राज्यसभेत चर्चा झाली आणि मंजूर करण्यात आली. त्यानंतर 4 ऑगस्ट 2009 रोजी लोकसभेत त्यावर चर्चा झाली आणि त्याच तारखेला ती मंजूर झाली.

राज्यांनी मंजूरी दिल्यानंतर या विधेयकाला 18 जानेवारी 2010 रोजी तत्कालीन राष्ट्रपतींकडून संमती मिळाली आणि 19 जानेवारी 2010 रोजी भारताच्या राजपत्रात अधिसूचित करण्यात आले. 95 वी घटनादुरुस्ती 25 जानेवारी 2010 रोजी लागू झाली.

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>ru5j3g6spolqd47ta572hlogdd8120l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय संविधानाची ६१वी घटनादुरुस्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303612</id>
    <revision>
      <id>2709108</id>
      <parentid>2444668</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}}</comment>
      <origin>2709108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="p1woqw9odvygey5ogobsjgujax1w9tb" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
{{भारताचे संविधान}}
'''भारतीय संविधानाची ६१वी घटनादुरुस्ती''', ज्याला अधिकृतपणे संविधान (६१वी दुरुस्ती) कायदा, १९८८ या नावाने ओळखला जाते, या दुरुस्तीने [[लोकसभा]] आणि राज्यांच्या [[विधानसभा|विधानसभेच्या]] निवडणुकांचे मतदान वय २१ वर्षांवरून १८ वर्षांपर्यंत कमी केले. लोकसभा आणि विधानसभांच्या निवडणुकांशी संबंधित असलेल्या [[भारताचे संविधान|भारतीय घटनेच्या]] कलम ३२६ मध्ये सुधारणा करून हे केले गेले.

== वैधानिक इतिहास ==
''संविधान (६१वी दुरुस्ती) कायदा, 1988'' चे विधेयक 13 डिसेंबर 1988 रोजी लोकसभेत ''संविधान (६१वी दुरुस्ती) विधेयक, 1988'' (1988 चे विधेयक क्रमांक 129) म्हणून सादर करण्यात आले. त्याची ओळख तत्कालीन जलसंपदा मंत्री बी. शंकरानंद यांनी केली होती. या विधेयकाने प्रौढ मताधिकारावर आधारित [[लोकसभा]] आणि राज्यांच्या [[विधानसभा|विधानसभांच्या]] निवडणुकांशी संबंधित, घटनेच्या कलम 326 मध्ये सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=4yp0yhzdKWIC&amp;redir_esc=y|title=Constitution Amendment in India|last=Bhardwaj|first=R. C.|date=1995|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-065-9|language=en}}&lt;/ref&gt; विधेयकाला जोडलेल्या तथ्ये आणि कारणांच्या विधानाचा संपूर्ण मजकूर खाली दिला आहे:&lt;blockquote&gt;राज्यघटनेच्या कलम ३२६ मध्ये अशी तरतूद आहे की लोकसभेच्या आणि प्रत्येक राज्याच्या विधानसभेच्या निवडणुका प्रौढ मताधिकाराच्या आधारावर होतील, म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीचे वय ३५ वर्षांपेक्षा कमी नसावे. असे आढळून आले आहे की अनेक देशांनी मतदानाचे वय 18 वर्षे नमूद केले आहे. आपल्या देशात काही राज्य सरकारांनी स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणुकांसाठी वयाची १८ वर्षे स्वीकारली आहेत. सध्याचे तरुण हे साक्षर आणि ज्ञानी आहेत आणि मतदानाचे वय कमी केल्याने देशातील प्रतिनिधित्व नसलेल्या तरुणांना त्यांच्या भावना व्यक्त करण्याची आणि त्यांना राजकीय प्रक्रियेचा भाग बनण्यास मदत करण्याची संधी मिळेल. सध्याची तरुणाई राजकीयदृष्ट्या खूप जागरूक आहे. त्यामुळे मतदानाचे वय २१ वर्षावरून १८ वर्षे करण्याचा प्रस्ताव आहे.

2. विधेयक वरील उद्देश साध्य करण्याचा प्रयत्न करते.

— बी. शंकरानंद, &quot;संविधान (साठवी दुरुस्ती) विधेयक, १९८८&quot;.&lt;/blockquote&gt;14 आणि 15 डिसेंबर 1988 रोजी लोकसभेने या विधेयकावर चर्चा केली आणि 15 डिसेंबर रोजी विधेयकाच्या कलम 1 मधील &quot;सिक्सटी-सेकंड&quot; शब्दाच्या जागी &quot;सिक्सटी-फर्स्ट&quot; या शब्दाची औपचारिक दुरुस्ती स्वीकारल्यानंतर ते मंजूर करण्यात आले. राज्यसभेने 16, 19 आणि 20 डिसेंबर 1988 रोजी या विधेयकावर चर्चा केली आणि लोकसभेने केलेली दुरुस्ती स्वीकारल्यानंतर 20 डिसेंबर 1988 रोजी ते मंजूर केले. राज्यांनी मंजूरी दिल्यानंतर या विधेयकाला 28 मार्च 1989 रोजी तत्कालीन [[राष्ट्रपती]] [[रामस्वामी वेंकटरमण|रामास्वामी वेंकटरामन]] यांच्याकडून संमती मिळाली. ते [[भारतीय राजपत्र|भारतीय राजपत्रात]] अधिसूचित करण्यात आले आणि त्याच तारखेला ते अंमलात आले.

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या]]</text>
      <sha1>p1woqw9odvygey5ogobsjgujax1w9tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:डेटाबेस अहवाल/विस्मरणातील लेख</title>
    <ns>4</ns>
    <id>304113</id>
    <revision>
      <id>2709032</id>
      <parentid>2707754</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Community Tech bot</username>
        <id>109654</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अहवाल अद्ययावत केला.</comment>
      <origin>2709032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36805" sha1="k9vo73esf1gk57b2vzdrrmc9tl9gnta" xml:space="preserve">अत्याधिक काळ संपादने न झालेली ५०० पाने (पुनर्निर्देशन, व निःसंदिग्धीकरण पाने सोडून). -- [[सदस्य:Community Tech bot|Community Tech bot]] ([[सदस्य चर्चा:Community Tech bot|चर्चा]]) &lt;onlyinclude&gt;०५:४५, ११ सप्टेंबर २०२६ (IST)&lt;/onlyinclude&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
 |- 
! लेख
! शेवटचे संपादन
! संपादनांची संख्या
|- 
| [[सराफी बाजार]]
| 2011-04-30 04:09:54
| 3
|- 
| [[दंताळी]]
| 2011-05-03 12:23:20
| 2
|- 
| [[इडलीपात्र]]
| 2011-06-01 15:13:02
| 4
|- 
| [[चिंचखेडे]]
| 2011-06-08 21:55:57
| 4
|- 
| [[प्राचीन भाषा]]
| 2011-06-16 03:47:02
| 8
|- 
| [[कोज्या]]
| 2011-06-17 04:12:46
| 6
|- 
| [[शा.श. १७५८]]
| 2011-06-22 16:40:32
| 5
|- 
| [[शा.श. १८२२]]
| 2011-06-22 16:43:07
| 2
|- 
| [[शा.श. १२१२]]
| 2011-06-22 17:04:33
| 1
|- 
| [[सुग्रण]]
| 2011-06-30 17:58:01
| 2
|- 
| [[गोवित्री नदी]]
| 2011-07-22 14:09:36
| 6
|- 
| [[छपारा]]
| 2011-08-02 18:30:15
| 5
|- 
| [[श्रावणी मंगळवार]]
| 2011-08-03 09:27:49
| 2
|- 
| [[श्रावणी रविवार]]
| 2011-08-03 09:29:56
| 5
|- 
| [[शाकव्रत]]
| 2011-08-03 15:14:44
| 1
|- 
| [[भागाई वाडी]]
| 2011-08-13 12:58:40
| 8
|- 
| [[दारुक]]
| 2011-08-21 16:02:31
| 7
|- 
| [[मंगेशकर]]
| 2011-08-28 06:21:33
| 2
|- 
| [[पाध्ये]]
| 2011-09-11 19:15:07
| 2
|- 
| [[गुणवा]]
| 2011-09-17 08:14:55
| 4
|- 
| [[प्रक्षेपक स्थान]]
| 2011-09-17 11:26:53
| 1
|- 
| [[वार (माप)]]
| 2011-09-17 12:09:34
| 1
|- 
| [[घटम]]
| 2011-09-17 12:37:23
| 4
|- 
| [[जलधि]]
| 2011-09-18 08:42:17
| 4
|- 
| [[धन संख्या]]
| 2011-09-20 09:04:44
| 5
|- 
| [[पद्य]]
| 2011-09-20 15:34:58
| 3
|- 
| [[परवाना राजवट]]
| 2011-09-20 15:36:54
| 2
|- 
| [[पाम्माकुले]]
| 2011-09-21 08:50:45
| 2
|- 
| [[पुणे शहराची जैवविविधता]]
| 2011-09-21 14:16:21
| 3
|- 
| [[पुत्र]]
| 2011-09-21 14:27:56
| 5
|- 
| [[शृंगाररस]]
| 2011-09-22 15:05:15
| 3
|- 
| [[नक्कल (लोककला)]]
| 2011-10-03 15:40:01
| 2
|- 
| [[क्रिकेट यष्टी]]
| 2011-10-05 03:33:35
| 6
|- 
| [[सहअभिनेत्री]]
| 2011-10-05 04:32:33
| 2
|- 
| [[प्रयोगशाळा]]
| 2011-10-05 05:01:41
| 3
|- 
| [[स्निग्धता]]
| 2011-10-05 06:15:52
| 2
|- 
| [[बेळगांव तालुका]]
| 2011-10-08 02:48:18
| 7
|- 
| [[शालू]]
| 2011-10-10 13:06:41
| 2
|- 
| [[बैलहोंगल तालुका]]
| 2011-10-19 12:38:36
| 5
|- 
| [[गोकाक तालुका]]
| 2011-10-21 16:37:08
| 5
|- 
| [[नागकेशर]]
| 2011-10-22 01:06:10
| 5
|- 
| [[भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने]]
| 2011-10-28 06:51:11
| 5
|- 
| [[प्रलंबपादासन]]
| 2011-10-30 01:01:10
| 2
|- 
| [[विद्युत विसंवाहक]]
| 2011-10-31 16:32:32
| 5
|- 
| [[देव पावला (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:38
| 3
|- 
| [[नवरा बायको (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:41
| 3
|- 
| [[पुढचे पाऊल (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:47
| 3
|- 
| [[वर पाहिजे (चित्रपट)]]
| 2011-11-13 03:48:56
| 3
|- 
| [[कल (मानसिक)]]
| 2011-11-18 13:28:19
| 2
|- 
| [[जर्मनीचे राष्ट्रगीत]]
| 2011-11-19 15:21:02
| 5
|- 
| [[कुबेर (बल्गेरियन राज्यकर्ता)]]
| 2011-11-24 05:48:38
| 4
|- 
| [[स्कंदस्तंभि]]
| 2011-12-07 18:21:59
| 3
|- 
| [[स्कंदस्वाती]]
| 2011-12-07 18:26:03
| 2
|- 
| [[स्वातिकर्ण]]
| 2011-12-07 18:28:41
| 2
|- 
| [[आर्थिक विकासदर]]
| 2011-12-20 19:26:50
| 3
|- 
| [[शा.श. १११०]]
| 2011-12-21 14:43:04
| 1
|- 
| [[शा.श. १६३७]]
| 2011-12-21 15:14:38
| 1
|- 
| [[शा.श. १७१२]]
| 2011-12-21 15:18:18
| 1
|- 
| [[तळणी]]
| 2011-12-21 19:21:44
| 2
|- 
| [[वसंत गवाणकर]]
| 2011-12-21 22:55:26
| 8
|- 
| [[गोगावले]]
| 2011-12-22 16:05:29
| 3
|- 
| [[शा.श. १६६६]]
| 2011-12-22 16:16:33
| 3
|- 
| [[शा.श. १७४१]]
| 2011-12-22 16:16:35
| 4
|- 
| [[माल्थस]]
| 2011-12-22 19:15:28
| 2
|- 
| [[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिवस]]
| 2011-12-23 00:08:41
| 3
|- 
| [[गुजरात दिन]]
| 2011-12-23 00:51:25
| 3
|- 
| [[सोमरस]]
| 2011-12-23 02:44:50
| 6
|- 
| [[यम (अष्टांगयोग)]]
| 2011-12-25 13:13:26
| 6
|- 
| [[पंच द्रविड]]
| 2011-12-25 14:03:21
| 4
|- 
| [[गंगाधर वासुदेव चिपळोणकर]]
| 2011-12-25 14:19:36
| 7
|- 
| [[बालमोहन नाटक मंडळी]]
| 2011-12-25 14:21:01
| 2
|- 
| [[विंडोज सर्व्हर]]
| 2011-12-25 16:26:49
| 3
|- 
| [[शा.श. १९९८]]
| 2011-12-25 16:29:31
| 2
|- 
| [[महाकवी कालिदास कलामंदिर]]
| 2011-12-25 17:06:07
| 6
|- 
| [[ग्रामदैवत]]
| 2011-12-25 21:54:17
| 5
|- 
| [[पिपरिया]]
| 2011-12-25 23:50:15
| 4
|- 
| [[वर्षा]]
| 2011-12-26 12:18:10
| 8
|- 
| [[दशपदी]]
| 2011-12-26 16:24:35
| 3
|- 
| [[हेमंत]]
| 2011-12-26 21:11:10
| 7
|- 
| [[जगदीश ठाकोर]]
| 2011-12-27 11:16:21
| 5
|- 
| [[शरीरशास्त्र]]
| 2011-12-27 11:37:00
| 10
|- 
| [[फळझाडे]]
| 2011-12-27 12:31:43
| 7
|- 
| [[बटान]]
| 2011-12-27 19:43:11
| 3
|- 
| [[पेंढारकर]]
| 2011-12-27 23:03:36
| 4
|- 
| [[विनय मांडके]]
| 2012-01-07 15:41:31
| 4
|- 
| [[शब्बीर कपूर]]
| 2012-01-07 15:41:46
| 3
|- 
| [[मोहन सीताराम द्रविड]]
| 2012-01-07 17:49:47
| 14
|- 
| [[राय (गेर नृत्य)]]
| 2012-01-08 16:58:54
| 4
|- 
| [[नस्ती उठाठेव]]
| 2012-01-14 07:11:37
| 6
|- 
| [[सायुज्यता]]
| 2012-01-22 10:56:21
| 5
|- 
| [[गोपाळ गोविंद फाटक]]
| 2012-01-22 19:02:34
| 3
|- 
| [[गुराब]]
| 2012-01-24 23:02:49
| 2
|- 
| [[कडू]]
| 2012-01-27 15:02:01
| 7
|- 
| [[तिठा]]
| 2012-01-28 15:52:40
| 5
|- 
| [[सुदर्शन रंगमंच]]
| 2012-02-01 14:26:37
| 5
|- 
| [[विनायक चतुर्थी]]
| 2012-02-02 08:38:54
| 2
|- 
| [[विनायक रामचंद्र आठवले]]
| 2012-02-08 10:40:54
| 6
|- 
| [[कोटणीस]]
| 2012-02-10 04:46:11
| 2
|- 
| [[कार्लोवित्झचा तह]]
| 2012-02-15 15:10:52
| 7
|- 
| [[जनाना]]
| 2012-02-18 09:14:09
| 2
|- 
| [[तिळे]]
| 2012-03-19 21:25:42
| 5
|- 
| [[निर्जीव]]
| 2012-03-23 12:30:15
| 3
|- 
| [[कथासंग्रह]]
| 2012-03-27 11:06:34
| 4
|- 
| [[पठार नदी]]
| 2012-04-08 09:01:00
| 1
|- 
| [[मून नदी]]
| 2012-04-08 09:01:28
| 1
|- 
| [[सिपना नदी]]
| 2012-04-08 09:08:03
| 1
|- 
| [[शहानूर नदी]]
| 2012-04-08 09:10:03
| 2
|- 
| [[पुणंद नदी]]
| 2012-04-13 02:07:24
| 5
|- 
| [[भोखण नदी]]
| 2012-04-13 02:15:22
| 5
|- 
| [[नाट्यलेखक]]
| 2012-04-13 07:13:05
| 6
|- 
| [[पियाळी नदी]]
| 2012-04-13 09:22:29
| 6
|- 
| [[सुखशांती नदी]]
| 2012-04-13 09:23:21
| 6
|- 
| [[नोकिया १११०]]
| 2012-04-13 15:05:34
| 2
|- 
| [[नोकिया २६१०]]
| 2012-04-14 07:34:37
| 3
|- 
| [[नोकिया २६५०]]
| 2012-04-14 07:37:24
| 2
|- 
| [[नोकिया २६८० स्लाइड]]
| 2012-04-14 07:40:56
| 2
|- 
| [[बोर नदी]]
| 2012-04-14 15:48:27
| 2
|- 
| [[वुष्णा नदी]]
| 2012-04-14 15:49:47
| 1
|- 
| [[धाम नदी]]
| 2012-04-15 08:22:32
| 2
|- 
| [[बाकळी नदी]]
| 2012-04-15 08:22:42
| 2
|- 
| [[सती धरण]]
| 2012-04-22 09:54:30
| 4
|- 
| [[लोहशिंगवे धरण]]
| 2012-04-22 09:55:16
| 3
|- 
| [[बांडा नदी]]
| 2012-04-22 10:00:38
| 2
|- 
| [[मोहना नदी]]
| 2012-04-22 10:05:52
| 2
|- 
| [[मास नदी]]
| 2012-04-22 10:06:48
| 2
|- 
| [[वेणीथोरा नदी]]
| 2012-04-22 10:08:10
| 2
|- 
| [[रेणा नदी]]
| 2012-04-22 10:08:26
| 2
|- 
| [[नल्ली नदी]]
| 2012-04-22 10:08:34
| 2
|- 
| [[भावखुरी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:04
| 4
|- 
| [[हडकी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:12
| 5
|- 
| [[बुरशी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:28
| 2
|- 
| [[सुरखी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:39
| 2
|- 
| [[तिगरी नदी]]
| 2012-04-22 10:10:47
| 2
|- 
| [[भुलेश्वरी नदी]]
| 2012-04-22 10:11:18
| 2
|- 
| [[पेंढी नदी]]
| 2012-04-22 10:11:27
| 2
|- 
| [[मोर नदी]]
| 2012-04-22 10:13:12
| 2
|- 
| [[भुमरी नदी]]
| 2012-04-22 10:15:17
| 4
|- 
| [[वांदरी नदी]]
| 2012-04-22 10:15:44
| 3
|- 
| [[वारोळी नदी]]
| 2012-04-22 10:16:50
| 3
|- 
| [[मुरबाडी नदी]]
| 2012-04-22 10:17:00
| 3
|- 
| [[पेल्हार नदी]]
| 2012-04-22 10:17:25
| 3
|- 
| [[वाघाडी नदी]]
| 2012-04-22 10:19:20
| 2
|- 
| [[शशीकरण नदी]]
| 2012-04-22 10:21:20
| 2
|- 
| [[सिवनी नदी]]
| 2012-04-22 15:06:16
| 2
|- 
| [[पोर नदी]]
| 2012-04-22 15:06:35
| 2
|- 
| [[पोटफोडी नदी]]
| 2012-04-22 15:06:45
| 2
|- 
| [[दार्शनी नदी]]
| 2012-04-22 15:07:02
| 2
|- 
| [[हरणी नदी]]
| 2012-04-22 15:11:34
| 2
|- 
| [[भेंड नदी]]
| 2012-04-22 15:11:59
| 2
|- 
| [[धामना नदी]]
| 2012-04-22 15:16:00
| 2
|- 
| [[नोकिया सी२-०१]]
| 2012-04-27 07:59:16
| 1
|- 
| [[नोकिया १२००]]
| 2012-04-29 00:56:10
| 4
|- 
| [[नोकिया १२०८]]
| 2012-04-29 00:58:26
| 2
|- 
| [[आमिष]]
| 2012-04-30 17:41:35
| 2
|- 
| [[गीतलेखक]]
| 2012-04-30 18:54:49
| 2
|- 
| [[चांद्रवर्ष]]
| 2012-04-30 19:00:58
| 4
|- 
| [[झर्झर]]
| 2012-04-30 19:12:57
| 5
|- 
| [[ठणका]]
| 2012-04-30 19:14:23
| 5
|- 
| [[तबलजी]]
| 2012-04-30 19:17:26
| 3
|- 
| [[दत्तकपुत्र]]
| 2012-04-30 19:24:54
| 4
|- 
| [[नायक (चित्रपट पात्र)]]
| 2012-04-30 19:35:50
| 5
|- 
| [[पकडा-पकडी]]
| 2012-04-30 19:40:53
| 4
|- 
| [[हत्तीपाय]]
| 2012-04-30 20:18:23
| 2
|- 
| [[टॉर्च तपासणी]]
| 2012-04-30 20:28:02
| 2
|- 
| [[कोठा (आयुर्वेद)]]
| 2012-04-30 20:55:03
| 4
|- 
| [[पोलके]]
| 2012-05-01 01:58:00
| 4
|- 
| [[ब्रह्मर्षी]]
| 2012-05-01 03:24:54
| 3
|- 
| [[राज्य मध्यवर्ती ग्रंथालय]]
| 2012-05-01 03:54:01
| 3
|- 
| [[रोहिणी (रक्तवाहिनी)]]
| 2012-05-01 03:58:10
| 7
|- 
| [[लोकसंख्येची घनता]]
| 2012-05-01 04:01:53
| 8
|- 
| [[विषमभुज त्रिकोण]]
| 2012-05-01 04:08:31
| 9
|- 
| [[वीत]]
| 2012-05-01 04:09:11
| 3
|- 
| [[चित्रपट निर्माणस्थळ]]
| 2012-05-06 06:37:13
| 4
|- 
| [[भाषाभ्यास]]
| 2012-05-06 06:41:55
| 8
|- 
| [[हरिचरन]]
| 2012-05-06 06:46:20
| 7
|- 
| [[पायपेटी]]
| 2012-05-08 01:23:19
| 5
|- 
| [[विद्युत पार्यता]]
| 2012-05-08 02:42:30
| 4
|- 
| [[शमीक]]
| 2012-05-08 02:44:23
| 3
|- 
| [[केंद्रीय आयात शुल्क]]
| 2012-05-09 19:31:14
| 6
|- 
| [[उपग्रह भू कक्षा]]
| 2012-05-09 20:31:27
| 9
|- 
| [[गझनीच्या महमूदाने भारतावर केलेल्या स्वाऱ्या]]
| 2012-05-09 21:07:44
| 7
|- 
| [[स्निकोमीटर]]
| 2012-05-10 19:32:55
| 4
|- 
| [[ब्रिटिश द्वीपसमूह]]
| 2012-05-13 04:09:59
| 1
|- 
| [[खोटे (आडनाव)]]
| 2012-05-13 04:32:00
| 2
|- 
| [[विंडोज सर्व्हर २०१२]]
| 2012-05-16 15:43:57
| 2
|- 
| [[पोखरा विमानतळ]]
| 2012-05-17 18:32:25
| 4
|- 
| [[खारट]]
| 2012-05-29 17:09:20
| 6
|- 
| [[सपक]]
| 2012-05-29 17:13:42
| 3
|- 
| [[रोहित नागदिवे]]
| 2012-06-11 18:30:32
| 4
|- 
| [[मोझिला फायरफॉक्स १.५]]
| 2012-06-23 08:05:30
| 6
|- 
| [[मोझिला फायरफॉक्स १]]
| 2012-06-23 08:05:55
| 6
|- 
| [[महाराष्ट्र हेराल्ड]]
| 2012-06-30 05:24:51
| 9
|- 
| [[सरदार]]
| 2012-07-01 09:00:33
| 6
|- 
| [[जयाचंद्रन]]
| 2012-07-01 18:41:51
| 7
|- 
| [[ब्रिटोन्स]]
| 2012-07-04 03:27:08
| 2
|- 
| [[तुळशी नदी]]
| 2012-07-05 16:15:29
| 4
|- 
| [[किल्लेदार]]
| 2012-07-06 15:56:37
| 4
|- 
| [[ग्रीन व्हॅली]]
| 2012-07-06 15:58:05
| 28
|- 
| [[ज्ञात असलेल्या सर्वांत तेजस्वी तार्‍यांची यादी]]
| 2012-07-06 15:59:40
| 3
|- 
| [[दासगीता]]
| 2012-07-06 16:01:13
| 2
|- 
| [[पिंपरी तलाव]]
| 2012-07-06 16:03:21
| 5
|- 
| [[पित्तरस]]
| 2012-07-06 16:03:27
| 2
|- 
| [[पुरुषोत्तम स्वामी]]
| 2012-07-06 16:03:52
| 2
|- 
| [[प्युनिक युद्धे]]
| 2012-07-06 16:04:35
| 2
|- 
| [[बनघर]]
| 2012-07-06 16:06:42
| 5
|- 
| [[रोमन देवता]]
| 2012-07-06 16:12:29
| 5
|- 
| [[व्यासपीठ]]
| 2012-07-06 16:14:32
| 2
|- 
| [[शब्दांकित प्रतिभा]]
| 2012-07-06 16:14:47
| 3
|- 
| [[संगणक फाईल फॉरमॅट्स]]
| 2012-07-06 16:16:38
| 3
|- 
| [[विनयगुप्त]]
| 2012-07-15 04:52:47
| 3
|- 
| [[चाउ एन-लाय]]
| 2012-07-15 05:32:54
| 11
|- 
| [[थॅलियम]]
| 2012-07-15 13:05:01
| 6
|- 
| [[डिस्प्रोझियम]]
| 2012-07-15 13:05:28
| 5
|- 
| [[ऑस्मियम]]
| 2012-07-15 13:05:52
| 5
|- 
| [[गळा]]
| 2012-07-15 13:06:47
| 17
|- 
| [[बाळाजी हैबतराव]]
| 2012-07-29 07:34:28
| 3
|- 
| [[भोळाराम स्वामी]]
| 2012-08-20 08:03:49
| 3
|- 
| [[भारतीय खगोलशास्त्र]]
| 2012-08-23 01:13:31
| 3
|- 
| [[भौगोलिक ध्रुव]]
| 2012-08-25 08:36:32
| 3
|- 
| [[पाककृती]]
| 2012-09-12 18:56:44
| 2
|- 
| [[गोंदवले]]
| 2012-09-13 13:59:52
| 10
|- 
| [[माणकेश्वर शिवालय]]
| 2012-09-14 10:35:09
| 27
|- 
| [[फेडोरा]]
| 2012-09-18 00:53:06
| 4
|- 
| [[सांध्यपर्वातील वैष्णवी (काव्यसंग्रह)]]
| 2012-09-30 07:52:55
| 4
|- 
| [[कावळे उडाले स्वामी (ललित लेखसंग्रह)]]
| 2012-09-30 07:57:05
| 3
|- 
| [[नागनाथ]]
| 2012-10-02 09:11:09
| 8
|- 
| [[चरपटीनाथ]]
| 2012-10-02 09:11:26
| 6
|- 
| [[मराठी विश्वकोश : अठरावा खंड]]
| 2012-10-08 07:33:48
| 4
|- 
| [[खाजगी]]
| 2012-10-12 07:35:53
| 4
|- 
| [[चौविस्थापन]]
| 2012-10-13 05:13:26
| 1
|- 
| [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]]
| 2012-10-13 08:09:28
| 1
|- 
| [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]]
| 2012-10-13 08:15:51
| 1
|- 
| [[वस्तुमान धारा घनता]]
| 2012-10-13 09:33:16
| 4
|- 
| [[संग्रहणी]]
| 2012-10-14 17:29:31
| 1
|- 
| [[नीळकंठ कल्याणी]]
| 2012-10-20 18:19:07
| 1
|- 
| [[रेणुकाचार्य]]
| 2012-10-23 17:47:51
| 1
|- 
| [[उमापति शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:50:16
| 1
|- 
| [[चन्नबसव]]
| 2012-10-23 17:52:24
| 1
|- 
| [[चंद्रशेखर शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:53:27
| 1
|- 
| [[वीरसोमेश्वर शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 17:53:38
| 1
|- 
| [[वागीश पंडिताराध्य शिवाचार्य]]
| 2012-10-23 19:43:58
| 2
|- 
| [[पिंप्री तलाव]]
| 2012-11-10 17:45:14
| 6
|- 
| [[औषधप्रभावशास्त्र]]
| 2012-11-12 05:59:53
| 1
|- 
| [[औषधगतिकी]]
| 2012-11-12 06:09:07
| 1
|- 
| [[क्रिकेटमधील गोलंदाजांचे प्रकार]]
| 2012-11-15 11:17:41
| 4
|- 
| [[पृष्ठीय क्षेत्र]]
| 2012-11-15 11:46:49
| 2
|- 
| [[आननी क्षेत्र]]
| 2012-11-15 11:48:42
| 1
|- 
| [[ओल्या वेळूची बासरी (ललित लेखसंग्रह)]]
| 2012-11-22 14:42:56
| 5
|- 
| [[भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण]]
| 2012-11-25 11:43:29
| 2
|- 
| [[विळी]]
| 2012-11-26 10:48:50
| 3
|- 
| [[एवढसं आभाळ (चित्रपट)]]
| 2012-12-02 06:43:00
| 11
|- 
| [[शंकरराव आळंदकर]]
| 2012-12-03 04:45:58
| 4
|- 
| [[मला काय त्याचे (पुस्तक)]]
| 2012-12-07 03:26:04
| 8
|- 
| [[तुषारसिंचन पद्धती]]
| 2012-12-21 07:21:48
| 5
|- 
| [[श्रीतुकामाई]]
| 2012-12-30 02:13:33
| 13
|- 
| [[सरंबळ नदी]]
| 2013-01-02 01:51:58
| 3
|- 
| [[योट्टॅमीटर]]
| 2013-01-06 17:13:49
| 5
|- 
| [[झेट्टॅमीटर]]
| 2013-01-06 17:14:10
| 3
|- 
| [[इंडिका (ग्रंथ)]]
| 2013-01-11 21:06:53
| 8
|- 
| [[बंडी (वस्त्र)]]
| 2013-01-16 06:12:50
| 3
|- 
| [[राज्य महामार्ग २१ (महाराष्ट्र)]]
| 2013-01-17 08:14:51
| 6
|- 
| [[बिट]]
| 2013-01-17 14:18:01
| 9
|- 
| [[भोईराचे नवघर]]
| 2013-01-20 16:05:44
| 9
|- 
| [[विश्वामित्री नदी]]
| 2013-01-25 17:29:54
| 2
|- 
| [[जरीकाम]]
| 2013-01-27 22:43:13
| 3
|- 
| [[धुळेकर]]
| 2013-01-29 06:33:15
| 3
|- 
| [[ठाणेकर]]
| 2013-01-29 06:33:25
| 3
|- 
| [[रायगडकर]]
| 2013-01-29 06:33:47
| 5
|- 
| [[जालनेकर]]
| 2013-01-29 06:33:57
| 5
|- 
| [[लातूरकर]]
| 2013-01-29 06:34:06
| 5
|- 
| [[पुणेकर]]
| 2013-01-29 06:34:14
| 3
|- 
| [[सांगलीकर]]
| 2013-01-29 06:34:44
| 3
|- 
| [[नेवासेकर]]
| 2013-01-29 06:34:52
| 3
|- 
| [[नंदुरबारकर]]
| 2013-01-29 06:35:22
| 3
|- 
| [[बीडकर]]
| 2013-01-29 06:36:53
| 3
|- 
| [[फटाके]]
| 2013-01-30 15:23:05
| 1
|- 
| [[विधानसभा मतदारसंघ]]
| 2013-02-03 20:40:05
| 3
|- 
| [[गाथा]]
| 2013-02-06 17:33:03
| 5
|- 
| [[तुकारामाची गाथा]]
| 2013-02-06 17:36:34
| 6
|- 
| [[गोवा खिंड]]
| 2013-02-21 18:08:28
| 2
|- 
| [[चिमनी हिल वायुसेना तळ]]
| 2013-02-24 17:58:49
| 2
|- 
| [[गर्न्सी]]
| 2013-03-07 08:41:05
| 43
|- 
| [[रेयूनियों]]
| 2013-03-07 09:36:43
| 45
|- 
| [[आक्रा]]
| 2013-03-07 15:29:32
| 89
|- 
| [[कॅस्ट्रीझ]]
| 2013-03-07 18:04:09
| 29
|- 
| [[कॉकबर्न टाउन]]
| 2013-03-07 18:05:02
| 15
|- 
| [[डग्लस]]
| 2013-03-07 18:09:42
| 32
|- 
| [[माजुरो]]
| 2013-03-07 18:25:33
| 18
|- 
| [[मलाबो]]
| 2013-03-07 18:25:49
| 38
|- 
| [[माले]]
| 2013-03-07 18:26:01
| 38
|- 
| [[मनिला]]
| 2013-03-07 18:26:55
| 70
|- 
| [[मासेरू]]
| 2013-03-07 18:27:34
| 30
|- 
| [[इंजामिना]]
| 2013-03-07 18:51:12
| 59
|- 
| [[निकोसिया]]
| 2013-03-07 18:52:04
| 59
|- 
| [[नुकु-अलोफा]]
| 2013-03-07 18:53:14
| 42
|- 
| [[पारामारिबो]]
| 2013-03-07 18:55:49
| 31
|- 
| [[रुसाउ]]
| 2013-03-07 19:02:27
| 25
|- 
| [[पोर्ट स्टॅन्ली]]
| 2013-03-07 19:08:19
| 34
|- 
| [[थिंफू]]
| 2013-03-07 19:13:16
| 46
|- 
| [[खार्टूम]]
| 2013-03-09 04:15:54
| 52
|- 
| [[बंजुल]]
| 2013-03-09 04:43:32
| 37
|- 
| [[सार्स]]
| 2013-03-09 05:56:02
| 17
|- 
| [[क्युबन पेसो]]
| 2013-03-09 11:30:16
| 27
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात फ्रान्स]]
| 2013-03-09 20:02:26
| 7
|- 
| [[मध्य युग]]
| 2013-03-10 07:24:45
| 21
|- 
| [[शिक्षक साहित्य संमेलन संस्था]]
| 2013-03-10 08:06:12
| 6
|- 
| [[उत्तर ध्रुव]]
| 2013-03-10 08:25:48
| 47
|- 
| [[व्हिक्टोरिया सरोवर]]
| 2013-03-10 08:35:53
| 53
|- 
| [[तैग्रिस नदी]]
| 2013-03-10 08:39:01
| 45
|- 
| [[रशिया-क्रीमिया युद्धे]]
| 2013-03-10 10:11:19
| 2
|- 
| [[पूल]]
| 2013-03-10 11:41:42
| 16
|- 
| [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प]]
| 2013-03-13 13:27:58
| 11
|- 
| [[जयदेवी लिगाडे]]
| 2013-03-13 18:00:12
| 6
|- 
| [[कमरक]]
| 2013-03-19 05:50:06
| 11
|- 
| [[पेर]]
| 2013-03-19 05:53:58
| 14
|- 
| [[प्रबोधन साहित्य संमेलन]]
| 2013-03-19 06:18:07
| 1
|- 
| [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक]]
| 2013-03-19 12:27:38
| 16
|- 
| [[विश्वधर्म साहित्य संमेलन]]
| 2013-03-19 17:29:40
| 2
|- 
| [[हांगुल]]
| 2013-03-20 07:01:33
| 2
|- 
| [[एकोरामाध्य शिवाचार्य]]
| 2013-03-24 18:08:57
| 2
|- 
| [[म्हैस नदी]]
| 2013-03-25 07:33:32
| 2
|- 
| [[नागझरी नदी]]
| 2013-03-25 17:32:15
| 9
|- 
| [[गोडसे]]
| 2013-03-25 19:19:34
| 3
|- 
| [[देवतलाव]]
| 2013-03-25 19:46:04
| 3
|- 
| [[नवे बिर्‍हाड (चित्रपट)]]
| 2013-03-26 18:15:04
| 4
|- 
| [[पिकदान]]
| 2013-03-26 18:24:00
| 3
|- 
| [[नवाश्मयुग]]
| 2013-03-27 02:25:21
| 3
|- 
| [[सखा कवी]]
| 2013-03-27 05:54:43
| 5
|- 
| [[जनश्री विमा योजना]]
| 2013-03-27 14:45:57
| 3
|- 
| [[राष्‍ट्रीय शेती विमा योजना]]
| 2013-03-27 14:46:38
| 3
|- 
| [[बहेबोरगाव]]
| 2013-03-28 10:48:48
| 3
|- 
| [[द्वैत]]
| 2013-03-28 12:00:42
| 2
|- 
| [[महात्मा (चित्रपट)]]
| 2013-03-30 09:26:20
| 4
|- 
| [[रानवती नदी]]
| 2013-03-30 10:22:35
| 3
|- 
| [[बेल नदी]]
| 2013-03-30 11:06:17
| 7
|- 
| [[भंगसाळ नदी]]
| 2013-03-31 09:12:46
| 7
|- 
| [[शिवकुमार स्वामी]]
| 2013-03-31 09:16:46
| 3
|- 
| [[दर बळीमागे दिलेल्या धावा]]
| 2013-03-31 09:30:01
| 3
|- 
| [[मंकी नदी]]
| 2013-03-31 13:00:54
| 3
|- 
| [[मासा नदी]]
| 2013-03-31 14:24:52
| 6
|- 
| [[दुझ प्रांत]]
| 2013-04-05 10:34:41
| 1
|- 
| [[J]]
| 2013-04-05 22:31:21
| 24
|- 
| [[K]]
| 2013-04-05 22:31:26
| 25
|- 
| [[आना कारेनिना]]
| 2013-04-06 01:14:46
| 37
|- 
| [[आमियां]]
| 2013-04-06 01:19:00
| 27
|- 
| [[आमूर ओब्लास्त]]
| 2013-04-06 01:19:37
| 30
|- 
| [[आयर्लंडच्या प्रजासत्ताकाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 01:28:40
| 13
|- 
| [[आर.सी.डी. मायोर्का]]
| 2013-04-06 01:35:41
| 43
|- 
| [[आरळम संरक्षित वनक्षेत्र]]
| 2013-04-06 01:36:11
| 6
|- 
| [[आरागोन]]
| 2013-04-06 01:36:16
| 29
|- 
| [[आर्कान्सा]]
| 2013-04-06 01:37:27
| 100
|- 
| [[आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ]]
| 2013-04-06 01:38:29
| 27
|- 
| [[आर्मेनियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 01:47:34
| 4
|- 
| [[आल्फा]]
| 2013-04-06 01:52:00
| 23
|- 
| [[आस्तुरियास]]
| 2013-04-06 02:09:30
| 26
|- 
| [[इ.स.चे १ ले शतक]]
| 2013-04-06 04:28:18
| 46
|- 
| [[इ.स.चे १० वे शतक]]
| 2013-04-06 04:28:31
| 45
|- 
| [[इ.स.चे ११ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:29:47
| 42
|- 
| [[इ.स.चे १२ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:30:57
| 39
|- 
| [[इ.स.चे १४ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:33:17
| 41
|- 
| [[इ.स.चे १५ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:34:27
| 39
|- 
| [[इ.स.चे १६ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:35:42
| 44
|- 
| [[इ.स.चे १९ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:39:26
| 50
|- 
| [[इ.स.चे २ रे शतक]]
| 2013-04-06 04:40:39
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ३ रे शतक]]
| 2013-04-06 04:43:14
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ४ थे शतक]]
| 2013-04-06 04:44:24
| 37
|- 
| [[इ.स.चे ५ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:45:34
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ६ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:46:45
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ७ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:47:58
| 39
|- 
| [[इ.स.चे ८ वे शतक]]
| 2013-04-06 04:49:09
| 41
|- 
| [[इंग्लिश युद्धे (स्कँडिनेव्हिया)]]
| 2013-04-06 06:05:28
| 6
|- 
| [[इंडोनेशियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:08:44
| 4
|- 
| [[इजिप्तचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:13:19
| 2
|- 
| [[इप्सिलॉन]]
| 2013-04-06 06:17:01
| 23
|- 
| [[इराकी दिनार]]
| 2013-04-06 06:21:39
| 31
|- 
| [[इराणी कालगणना]]
| 2013-04-06 06:22:01
| 19
|- 
| [[उकडणे]]
| 2013-04-06 06:45:22
| 17
|- 
| [[उझबेकिस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 06:46:24
| 2
|- 
| [[ऑर्कुट बुयुक्कोकटेन]]
| 2013-04-06 07:51:24
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ कर्लिंग]]
| 2013-04-06 07:52:39
| 23
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ क्रॉस कंट्री स्कीइंग]]
| 2013-04-06 07:52:57
| 25
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ टेबल टेनिस]]
| 2013-04-06 07:53:47
| 22
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ ताईक्वांदो]]
| 2013-04-06 07:54:06
| 21
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ तालबद्ध जलतरण]]
| 2013-04-06 07:54:09
| 28
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ नॉर्डिक सामायिक]]
| 2013-04-06 07:54:30
| 18
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ फिगर स्केटिंग]]
| 2013-04-06 07:54:37
| 31
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ बायॅथलॉन]]
| 2013-04-06 07:55:05
| 22
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ लुज]]
| 2013-04-06 07:55:58
| 27
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर पोलो]]
| 2013-04-06 07:56:16
| 26
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ स्केलेटन]]
| 2013-04-06 07:56:52
| 26
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळ स्पीड स्केटिंग]]
| 2013-04-06 07:57:02
| 24
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात अमेरिका]]
| 2013-04-06 07:57:29
| 15
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात आंदोरा]]
| 2013-04-06 07:57:38
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात इक्वेटोरीयल गिनी]]
| 2013-04-06 07:58:17
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात कोमोरोस]]
| 2013-04-06 07:59:29
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात चाड]]
| 2013-04-06 08:00:00
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात जिबूती]]
| 2013-04-06 08:00:24
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात दक्षिण आफ्रिका]]
| 2013-04-06 08:00:57
| 28
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात नामिबिया]]
| 2013-04-06 08:01:05
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बर्किना फासो]]
| 2013-04-06 08:01:55
| 11
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बुरुंडी]]
| 2013-04-06 08:02:02
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बेनिन]]
| 2013-04-06 08:02:06
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिना]]
| 2013-04-06 08:02:18
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात बोत्स्वाना]]
| 2013-04-06 08:02:22
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक]]
| 2013-04-06 08:02:42
| 10
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात माली]]
| 2013-04-06 08:02:54
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मॉरिशस]]
| 2013-04-06 08:03:09
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात मोझांबिक]]
| 2013-04-06 08:03:13
| 8
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात लेसोथो]]
| 2013-04-06 08:04:00
| 7
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात सेनेगाल]]
| 2013-04-06 08:04:22
| 9
|- 
| [[ऑलिंपिक खेळात स्लोव्हाकिया]]
| 2013-04-06 08:04:42
| 9
|- 
| [[ऑलिंपियास]]
| 2013-04-06 08:06:22
| 24
|- 
| [[ऑस्ट्रेलेशिया]]
| 2013-04-06 08:10:16
| 24
|- 
| [[ओपनसुसे लिनक्स]]
| 2013-04-06 08:14:02
| 9
|- 
| [[ओमानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:15:17
| 2
|- 
| [[ओमिक्रॉन]]
| 2013-04-06 08:15:38
| 21
|- 
| [[ओमेगा]]
| 2013-04-06 08:15:44
| 20
|- 
| [[औषधीकोश]]
| 2013-04-06 08:21:43
| 16
|- 
| [[कंबोडियाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:23:27
| 3
|- 
| [[कझाकस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:24:11
| 4
|- 
| [[कतारचा ध्वज]]
| 2013-04-06 08:26:22
| 3
|- 
| [[कनाफे]]
| 2013-04-06 08:27:06
| 3
|- 
| [[कपाळ]]
| 2013-04-06 08:28:33
| 34
|- 
| [[कर्नाटक विद्यापीठ]]
| 2013-04-06 08:34:30
| 5
|- 
| [[कलनातल्या विषयांची यादी]]
| 2013-04-06 08:35:56
| 7
|- 
| [[कलहट्टी धबधबा]]
| 2013-04-06 08:36:05
| 7
|- 
| [[कलांतान]]
| 2013-04-06 08:36:14
| 23
|- 
| [[काडिस]]
| 2013-04-06 08:45:35
| 15
|- 
| [[कार्ल झीगलर]]
| 2013-04-06 08:52:46
| 26
|- 
| [[काशकादर्यो विलायती]]
| 2013-04-06 08:58:47
| 9
|- 
| [[कास्तिया-ला मांचा]]
| 2013-04-06 08:59:46
| 31
|- 
| [[किरितिमाती]]
| 2013-04-06 09:03:27
| 12
|- 
| [[किर्गिझस्तानचा ध्वज]]
| 2013-04-06 09:03:59
| 2
|- 
| [[कुब्लाई खान]]
| 2013-04-06 09:09:26
| 66
|- 
| [[कुरौका नदी]]
| 2013-04-06 09:11:18
| 21
|- 
| [[कुर्ता]]
| 2013-04-06 09:11:43
| 10
|- 
| [[कुवेती दिनार]]
| 2013-04-06 09:13:11
| 35
|- 
| [[कूपनलिका]]
| 2013-04-06 09:14:22
| 9
|- 
| [[कॅनेची लढाई]]
| 2013-04-06 09:17:58
| 7
|- 
| [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]]
| 2013-04-06 09:18:27
| 7
|- 
| [[कॅलपर्निआ पीझोनीस]]
| 2013-04-06 09:19:52
| 3
|- 
| [[केरेतारो]]
| 2013-04-06 09:29:48
| 56
|- 
| [[कॉकेशस]]
| 2013-04-06 09:33:21
| 39
|- 
| [[कोतोनू]]
| 2013-04-06 09:43:10
| 18
|- 
| [[कोनीय संवेग]]
| 2013-04-06 09:43:59
| 7
|- 
| [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की]]
| 2013-04-06 09:44:21
| 17
|- 
| [[कोमिल्ला]]
| 2013-04-06 09:45:39
| 15
|- 
| [[कोरियन द्वीपकल्प]]
| 2013-04-06 09:47:12
| 11
|- 
| [[कोरोनिस गट]]
| 2013-04-06 09:47:52
| 8
|- 
| [[कोर्दोबा प्रांत (आर्जेन्टिना)]]
| 2013-04-06 09:48:17
| 14
|- 
| [[क्यूपिड]]
| 2013-04-06 09:54:36
| 9
|- 
| [[क्रिस (शस्त्र)]]
| 2013-04-06 10:00:20
| 6
|- 
| [[क्रॉयडन]]
| 2013-04-06 10:04:35
| 14
|- 
| [[क्रोटोनाची लढाई]]
| 2013-04-06 10:04:54
| 3
|- 
| [[क्लोद जोसेफ रूगे दि लिल]]
| 2013-04-06 10:09:20
| 28
|- 
| [[क्वांतान]]
| 2013-04-06 10:09:56
| 13
|- 
| [[क्वात्रे ब्राची लढाई]]
| 2013-04-06 10:10:08
| 12
|- 
| [[खंडा]]
| 2013-04-06 10:11:55
| 7
|- 
| [[खबड हाऊस]]
| 2013-04-06 10:13:31
| 8
|- 
| [[खरे (आडनाव)]]
| 2013-04-06 10:14:00
| 4
|- 
| [[खान (पदवी)]]
| 2013-04-06 10:15:27
| 17
|- 
| [[ख्वाजा नझीमुद्दीन]]
| 2013-04-06 10:20:07
| 28
|- 
| [[गनबोट युद्ध]]
| 2013-04-06 10:25:09
| 4
|- 
| [[गाझा]]
| 2013-04-06 10:28:55
| 45
|- 
| [[गाठ सिद्धान्त]]
| 2013-04-06 10:29:14
| 21
|- 
| [[गादो-गादो]]
| 2013-04-06 10:29:33
| 13
|- 
| [[गामा]]
| 2013-04-06 10:29:43
| 27
|- 
| [[गिगाबाईट]]
| 2013-04-06 10:31:32
| 18
|- 
| [[गिगामीटर]]
| 2013-04-06 10:31:35
| 16
|- 
| [[गोड]]
| 2013-04-06 10:52:34
| 20
|- 
| [[ग्रेनेडाचा ध्वज]]
| 2013-04-06 11:03:10
| 3
|- 
| [[ग्लायवित्झचा हल्ला]]
| 2013-04-06 11:04:49
| 9
|- 
| [[घन मीटर]]
| 2013-04-06 11:08:14
| 14
|- 
| [[घाण]]
| 2013-04-06 11:08:49
| 9
|- 
| [[घाम]]
| 2013-04-06 11:09:01
| 34
|- 
| [[घुटमळणारे क्षेपणास्त्र]]
| 2013-04-06 11:09:24
| 8
|- 
| [[चंदेरी]]
| 2013-04-06 11:11:31
| 25
|- 
| [[चांगी]]
| 2013-04-06 11:16:49
| 11
|- 
| [[चामडे]]
| 2013-04-06 11:18:08
| 36
|- 
| [[चिन्नूर]]
| 2013-04-06 11:27:04
| 3
|- 
| [[चीलिन]]
| 2013-04-06 11:29:15
| 38
|- 
| [[चेक कोरुना]]
| 2013-04-06 11:31:47
| 30
|- 
| [[चेक प्रजासत्ताकचा ध्वज]]
| 2013-04-06 11:32:00
| 15
|- 
| [[चेर्निहिव्ह ओब्लास्त]]
| 2013-04-06 11:34:20
| 12
|- 
| [[चौकोन]]
| 2013-04-06 11:36:25
| 18
|- 
| [[चौत्वरण]]
| 2013-04-06 11:36:35
| 4
|- 
| [[चौधारा]]
| 2013-04-06 11:38:11
| 4
|- 
| [[चौवारंवारता]]
| 2013-04-06 11:38:29
| 2
|- 
| [[चौवेग]]
| 2013-04-06 11:38:33
| 3
|- 
| [[चौशिंगा]]
| 2013-04-06 11:38:36
| 34
|- 
| [[च्यांग्शी]]
| 2013-04-06 11:38:58
| 31
|- 
| [[च्यापास]]
| 2013-04-06 11:39:05
| 35
|- 
| [[छिंगहाय]]
| 2013-04-06 11:40:29
| 28
|- 
| [[छिंदवाडा]]
| 2013-04-06 11:40:32
| 18
|- 
| [[जंगलातून नामशेष प्रजाती]]
| 2013-04-06 11:41:08
| 29
|- 
| [[जएरोनियमची लढाई]]
| 2013-04-06 11:41:32
| 6
|- 
| [[जपानच्या शाही आरमाराच्या कूटसंदेशप्रणाली]]
| 2013-04-06 11:47:37
| 5
|- 
| [[जयपूर विभाग]]
| 2013-04-06 11:50:54
| 5
|- 
| [[जलतरण तलाव]]
| 2013-04-06 11:54:09
| 14
|- 
| [[जारलांड]]
| 2013-04-06 12:03:53
| 32
|}</text>
      <sha1>k9vo73esf1gk57b2vzdrrmc9tl9gnta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:Infobox organisation</title>
    <ns>10</ns>
    <id>346940</id>
    <revision>
      <id>2709083</id>
      <parentid>2400127</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <origin>2709083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13972" sha1="1tocf9guu4ni38c4nnegx3tpp0bsebd" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}

| titleclass = fn org
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{full_name|{{{full name|}}}}}}|&lt;div {{#if:{{{full_name_lang|{{{full name lang|}}}}}}|lang=&quot;{{{full_name_lang|{{{full name lang|}}}}}}&quot;}}&gt;{{{full_name|{{{full name|}}}}}}&lt;/div&gt;}}
| subheader2 = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name|{{{native name}}}}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}}}}

| imageclass = logo
| imagestyle =
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |alt={{{logo_alt|}}} |upright={{{upright|1}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |upright={{{map_upright|}}} |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}

| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |upright={{{map2_upright|}}} |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}

| image5      = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|{{{map_type}}}}}}
 | border  = infobox
 | caption = {{#switch:{{{map_caption|}}}|#default={{{map_caption}}}|none=|=Location within {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|{{{map_type}}}}}}|name}}}}
 | float   = center
 | alt = {{{map_alt|}}}
 | width   = {{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}|220}}
 | relief  = {{{pushpin_relief|{{{map_relief|}}}}}}
 | label   = {{{map_dot_label|}}}
 | coordinates = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}
 }}}}

| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--&gt;

| label1  = संक्षेप
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = Nickname
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = Pronunciation
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&amp;#x20;{{{pronounce comment|}}}&lt;!--
     --&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = Named after
|  data4  = {{{named_after|}}}
&lt;!--
| label5  = Motto
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}
--&gt;
| label6  = पूर्ववर्ती
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = {{#if:{{{merged_label|}}}|{{{merged_label}}}|Merged&amp;nbsp;into}}
|  data7  = {{{merged|{{{merged_into|}}}}}}

| label8  = Successor
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |निर्मिती |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|Founded|Established}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = Founder{{#if:{{{founders|}}}|s}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11 = स्थापनेचे ठिकाण
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{defunct|}}}|Defunct|Dissolved}}
|  data12  = {{{defunct|{{{dissolved|{{{dissolved_date|}}}}}}}}}

| label13  = Merger&amp;nbsp;of
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = प्रकार
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[VAT identification number|VAT ID no.]] |[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = Registration&amp;nbsp;no.
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = Legal status
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |Focus |Purpose}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|Professional title}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = मुख्यालय
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = Location
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
             | 1 = {{comma separated entries
                    | 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
                    | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
                   }}
             | 2 = {{{location|}}}
             | 3 = {{comma separated entries
                    | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
                    | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
                   }}
             | 4 = {{{location2|}}}
            }}

| label22 = Locations
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
             | 1 = {{comma separated entries
                    | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
                    | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
                   }}
             | 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
             | 3 = {{comma separated entries
                    | 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
                    | 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
                   }}
             | 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
            }}

| label23 = Coordinates
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = Origins
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |Area served |Region {{#if:{{{region_served|}}}|served}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = Product{{#if:{{{products|}}}|s}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = Services
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = Method{{#if:{{{methods|}}}|s}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = Field{{#if:{{{fields|}}}|s}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |सदस्यत्व{{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |अधिकृत भाषा{{#if:{{{languages|}}}|s}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = Owner{{#if:{{{owners|}}}|s}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|General Secretary|Secretary General}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Leader}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[Board of directors|{{Wrap|Board&amp;nbsp;of directors}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|Key people}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|Main organ}} |Publication}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|{{{journal|}}}}}} }}

| label41 = {{longitem|Parent organi{{#if:{{{parent_organisation|}}}|s|z}}ation}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[Subsidiary|Subsidiaries]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = Secessions
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = Affiliations
|  data44 = {{{affiliations|{{{affiliation|}}}}}}

| label45 = [[Research Organization Registry|R.O.R.]] Id
|  data45 = {{{ror_id|}}}

| label46 = {{longitem |Budget {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data46 = {{{budget|}}}

| label47 = {{longitem |महसूल {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data47 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label48 = Disbursements
|  data48 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label49 = खर्च {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data49 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label50 = {{#if:{{{funders|}}}|Funders|Funding}}
|  data50 = {{{funders|{{{funding|}}}}}}

| label51 = [[Financial endowment|Endowment]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data51 = {{{endowment|}}}

| label52 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |Staff |Employees}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data52 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label53 = {{longitem |Volunteers {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data53 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label54 = {{longitem |Students {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data54 = {{{students|}}}

| label55 = पुरस्कार
|  data55 = {{{awards|}}}

| label56 = संकेतस्थळ
|  data56 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label57 = Remarks
|  data57 = {{{remarks|}}}

| label58 = {{longitem|पूर्वीचे नाव}}
| class58 = nickname
|  data58 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

|  data99 = {{{module|}}}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- Tracking categories:
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox organization with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox organization]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliation | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | defunct | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | dissolved_date | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | full name | full name lang | full_name | full_name_lang | funding | funders | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | image_upright | income | income_year | journal | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map dot label | map_alt | map_caption | map_dot_label | map_relief | map_size | map_type | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merged_label | merged_into | merger | method | methods | module | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | pushpin_map | pushpin_relief | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | ror_id | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | upright | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;!--Tracking cat for native name lang parameter--&gt;{{main other|{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}||[[Category:Infoboxes without native name language parameter]]}}}}|
}}{{#if:{{{motto|}}}{{{organization_motto|}}}{{{pledge|}}}|{{main other|[[Category:Pages using infobox organization with motto or pledge]]}}|
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1tocf9guu4ni38c4nnegx3tpp0bsebd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्रिजेंद्र सिंह ओला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353125</id>
    <revision>
      <id>2709071</id>
      <parentid>2596726</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T05:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2709071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="hgdus0rjknhryfl1v544c0nq2gku8bj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = ब्रिजेंद्र सिंह ओला
| चित्र = 
| चित्र आकारमान= 250 px
| क्रम = 
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = [[नरेंद्र कुमार]]
| पुढील = 
| पद1 = [[राजस्थान विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[झुनझुनू विधानसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २००८
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०२४
| मागील1 = 
| पुढील1 = 
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1953|7|1}}
| जन्मस्थान            = [[झुनझुनू जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               =
| पक्ष                  = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| इतरपक्ष               = 
| वडील                 = [[सीसराम ओला]]
}}
'''ब्रिजेंद्र सिंह ओला''' &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jhunjhunu.rajasthan.gov.in/pages/mla-detail/28/0|title=पोर्टल, राजस्थान सरकार|website=jhunjhunu.rajasthan.gov.in|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; (जन्म १ जुलै १९५३) हे राजस्थानमधील [[झुनझुनू जिल्हा|झुनझुनू जिल्ह्यातील]] ज्येष्ठ राजकारणी आहेत. ते २०२४ पासून [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनूचे]] लोकसभेचे खासदार म्हणून काम करत आहेत. ते राजस्थान सरकारचे माजी परिवहन आणि रस्ते सुरक्षा मंत्री होते. [[झुनझुनू विधानसभा मतदारसंघ|झुनझुनू विधानसभा मतदारसंघातून ते]] राजस्थान विधानसभेचे चौथ्यांचार वेळ सदस्य होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] सदस्य आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rajpcc.com/brijendrasinghola|title=Indian National Congress Party|website=www.rajpcc.com|access-date=2023-05-04|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318041612/http://rajpcc.com/brijendrasinghola|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aninews.in/news/national/politics/govind-ram-meghwal-shakuntala-rawat-take-oath-as-cabinet-ministers-in-rajasthan-government20211121171254/|title=Govind Ram Meghwal, Shakuntala Rawat take oath as cabinet ministers in Rajasthan government|website=ANI News|language=en|access-date=2023-05-05|archive-date=2023-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505151954/https://www.aninews.in/news/national/politics/govind-ram-meghwal-shakuntala-rawat-take-oath-as-cabinet-ministers-in-rajasthan-government20211121171254/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha/story/jhunjhunu-rajasthan-lok-sabha-election-results-2024-live-updates-clse-2547903-2024-06-04|title=Jhunjhunu, Rajasthan Lok Sabha Election Results 2024 Highlights: Brijendra Singh Ola Wins the Seat by 18235 Votes|date=2024-06-04|website=India Today|language=en|access-date=2024-06-05}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:झुनझुनूचे खासदार]]
[[वर्ग:राजस्थानचे खासदार]]
[[वर्ग:राजस्थानचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:झुनझुनूचे आमदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>hgdus0rjknhryfl1v544c0nq2gku8bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिबा कादिर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359936</id>
    <revision>
      <id>2708982</id>
      <parentid>2681977</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T15:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2708982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9735" sha1="3kv96t2ekzzdgmeb83co86mivgvzmzk" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक={{Birth date and age|1994|06|27|df=yes}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24newshd.tv/02-Jul-2024/hiba-bukhari-celebrates-30th-birthday-with-husband-in-dubai|title=Hiba Bukhari celebrates 30th birthday with husband in Dubai|date=2 July 2024|access-date=2025-01-15|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227163525/https://24newshd.tv/02-Jul-2024/hiba-bukhari-celebrates-30th-birthday-with-husband-in-dubai|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|शिक्षण=	बॅचलर इन कॉमर्स|Bachelor's in Commerce]]|पुरस्कार=हम पुरस्कार}}

'''हिबा कादिर हिबा बुखारी''' या नावाने ओळखली जाणारी एक पाकिस्तानी अभिनेत्री आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1192410/radd-could-redefine-what-we-expect-from-tv-dramas-altogether|title=Radd could redefine what we expect from TV dramas altogether|date=30 April 2024}}&lt;/ref&gt; '' तिला थोरी सी वफा'' (2017) मधील सीमलच्या भूमिकेसाठी ओळखले जाते , ज्यासाठी तिने सर्वोत्कृष्ट साबण अभिनेत्रीचा हम पुरस्कार जिंकला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2435589/hiba-bukhari-lauds-husband-arez-ahmeds-bravery-for-essaying-intersex-character-onscreen|title=Hiba Bukhari lauds husband Arez Ahmed’s ‘bravery’ for essaying intersex character onscreen|date=13 September 2023|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arynews.tv/radd-hiba-bukhari-experience-with-sheheryar-munawar/|title=Hiba Bukhari shares her experience of working with Sheheryar Munawar|website=arynews.tv|date=11 May 2024}}&lt;/ref&gt; 

''तिने दिवांगी'' (2019),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/914090-glorification-of-toxic-relationships-in-tv-dramas |title=Glorification of toxic relationships in TV dramas |author=Ameera Mehmood |date=5 December 2021 |work=The News International |access-date=2025-01-15 |archive-date=2021-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205061810/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/914090-glorification-of-toxic-relationships-in-tv-dramas |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''फितूर'' (2021), ''इंतेहा ए इश्क'' (2021),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2356970/Ahsan-Khan%27s-character-in-%27Meray-Humnasheen%27-called-out-for-stereotyping-Pashtuns?|title=Ahsan Khan's character in 'Meray Humnasheen' called out for stereotyping Pashtuns|date=17 May 2022|work=Express Tribune|access-date=}}&lt;/ref&gt; ''मेरे हमनशीन'' (2022),  ''तेरे इश्क के नाम'' (2023), ''रद्द'' (2024) आणि ''जान निसार'' या चित्रपटांमध्येही भूमिका साकारल्या आहेत . (२०२४).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bolnews.com/showbiz/2024/06/danish-taimoor-and-hiba-bukhari-drama-is-trending-in-india/|title=Danish Taimoor and Hiba Bukhari drama is trending in India|date=17 June 2024|website=www.bolnews.com|access-date=2025-01-15|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227163524/https://www.bolnews.com/showbiz/2024/06/danish-taimoor-and-hiba-bukhari-drama-is-trending-in-india/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bolnews.com/showbiz/2024/07/danish-taimoor-character-nosherwan-ghaznavi-gains-praise-from-fans/|title=Danish Taimoor character “Nosherwan Ghaznavi” gains praise from fans|date=2 July 2024|website=www.bolnews.com|access-date=2025-01-15|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227163524/https://www.bolnews.com/showbiz/2024/07/danish-taimoor-character-nosherwan-ghaznavi-gains-praise-from-fans/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== प्रारंभिक आणि वैयक्तिक जीवन ==
हिबाचा जन्म कराचीमध्ये एका सिंधी कुटुंबात झाला . तिने नाझिमाबाद येथील जिना सरकारी महाविद्यालयातून एफ.एससी .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2461383/arez-ahmed-is-totally-cool-with-his-wife-earning-more-than-him-and-so-should-you|title=Arez Ahmed is totally cool with his wife earning more than him and so should you!|date=2 April 2024|website=tribune.com.pk}}&lt;/ref&gt; '' हिबाने भोली बानो'' आणि ''इंतेहा ए इश्क'' सह-अभिनेता आरेज अहमद यांच्यासोबत लग्न केले .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://jang.com.pk/en/10133-hiba-bukhari-husband-arez-ahmed-pose-for-romantic-eid-clicks-news|title=Hiba Bukhari, Husband Arez Ahmed Pose For Romantic Eid Clicks|date=10 April 2024}}&lt;/ref&gt; नंतर ७ जानेवारी २०२२ रोजी झालेल्या एका खाजगी निकाह समारंभात त्यांचे लग्न झाले.  ३० सप्टेंबर २०२४ रोजी, बुखारी आणि अहमद यांनी सोशल मीडियाद्वारे त्यांच्या गरोदरपणाची घोषणा केली .  २८ डिसेंबर २०२४ रोजी या जोडप्याने सोशल मीडियावर त्यांच्या मुलीच्या जन्माची घोषणा केली.&lt;ref name=&quot;Samaa&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.samaa.tv/entertainment/2022/01/hiba-bukhari-marries-arez-ahmed-in-intimate-ceremony/|title=Hiba Bukhari marries Arez Ahmed in intimate ceremony|date=7 January 2022|access-date=7 January 2022|work=[[SAMAA TV]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reviewit.pk/hiba-bukhari-arez-ahmed-blessed-with-baby/|title=Hiba Bukhari &amp; Arez Ahmed Blessed with Baby|author=Sidra|date=28 December 2024}}&lt;/ref&gt; 

== करिअर ==
2015 मध्ये सय्यद मोहम्मद अहमदच्या तेरी ''मेरी'' जोडीमध्ये आवर्ती भूमिकेतून अभिनयात पदार्पण केल्यानंतर , बुखारी 2016 मध्ये इकरा अझीझ आणि शेहजाद शेख यांच्या ' ''छोटी सी जिंदगी'मध्ये'' धूर्त शेजाऱ्याच्या सहाय्यक भूमिकेत दिसली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://images.dawn.com/news/1185095|title=These Pakistani family dramas deserve to be reaired during lockdown|date=2020-05-12|website=Images|author=Sadaf Haider}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/205345-TV-plays-that-ruled-the-ratings-chart-in-April|title=TV plays that ruled the ratings chart in April|last=Shabbir|first=Buraq|work=The News International|access-date=2018-07-04|language=en}}&lt;/ref&gt; 

2017 मध्ये, ती जिओ टीव्हीच्या भोली ''बानोमध्ये'' सय्यद जिब्रान आणि अरेझ अहमद यांच्यासमवेत तिच्या पहिल्या मुख्य भूमिकेत बानो म्हणून दिसली . त्याच वर्षी, तिने हम टीव्हीच्या सोप ऑपेरा ''थोरी सी वफामध्ये'' एका गरिबीने पिचलेल्या कामगार महिलेची प्रमुख भूमिका साकारली , ज्यासाठी तिला 6 व्या हम पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट साबण अभिनेत्रीचा हम पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;thori&quot;&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/274951/hum-awards-2018-all-the-winners/|title=Hum Awards 2018: All the winners - Daily Times|date=2018-07-29|work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|access-date=2018-11-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

2018 मधील तिची पहिली भूमिका जुनैद खानच्या विरुद्ध ''सिलसिले'' मधील एका खोडकर महाविद्यालयीन विद्यार्थ्याची होती आणि तिला थोडीशी ओळख मिळाली आणि ती नंतर ए-प्लस टीव्हीच्या हारा ''दिलमध्ये'' दानिश तैमूरच्या विरुद्ध दिसली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1179714/danish-taimoor-turns-actor-producer-for-upcoming-drama-haara-dil|title=Danish Taimoor turns actor-producer for upcoming drama Haara Dil|date=24 March 2018}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{Reflist}}

==बाह्य दुवे==
* {{IMDb name|id=11188961}}
{{Commons category|Hiba Bukhari)}}

[[वर्ग:कराचीचे लोक]]
[[वर्ग:पाकिस्तानी दूरचित्रवाणी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>3kv96t2ekzzdgmeb83co86mivgvzmzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Rohit pere patil</title>
    <ns>2</ns>
    <id>370748</id>
    <revision>
      <id>2709130</id>
      <parentid>2620275</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T09:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rohit pere patil</username>
        <id>50990</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="bl21oba9t9rfn0pkla0z5luy9csdcfx" xml:space="preserve">रोहित संजय पेरे पाटील हे [[पाटोदा (छत्रपती संभाजीनगर)|आदर्श गाव पाटोदा]], छत्रपती संभाजीनगर येथील रहिवासी असून लेखक तथा इतिहास अभ्यासक आहेत. '''शिवछत्रपतींवरील देवत्वाचा प्रभाव''' हे त्यांचे पहिलेच प्रसिद्ध असे ऐतिहासिक पुस्तक आहे. [https://www.instagram.com/rohit_pere_patil27?igsh=eWRra2Jqb2YyYmo2 रोहित पेरे पाटील] हे [https://www.instagram.com/itihasved?igsh=ZWVzYXd1bjhtMDlo इतिहासवेड] या समूहाचे/ब्लॉगचे संस्थापक आहेत [https://www.itihasved.com/?m=1 इतिहासवेड]  ही एक ब्लॉग वेबसाईट देखील आहे ज्याद्वारे ते इतिहास, राष्ट्र आणि धर्म ही संकल्पना तसेच मराठ्यांचा जाज्वल्य, अज्ञात असा समकालीन ससंदर्भ इतिहास समाजमाध्यमांद्वारे लेखांच्या स्वरूपात मांडत असतात. नुकतीच त्यांची जिल्हाधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा गडकिल्ले व राज्य संरक्षित स्मारक अतिक्रमण निष्कासित समितीमध्ये अशासकीय सदस्यपदी निवड झाली आहे.</text>
      <sha1>bl21oba9t9rfn0pkla0z5luy9csdcfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370959</id>
    <revision>
      <id>2709048</id>
      <parentid>2619965</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36443" sha1="2dj2tltmlvjta9ckpz79n1cryyljlxg" xml:space="preserve">{{Infobox award
| image = 
| image_size = 
| image_upright =
| caption = 
| awarded_for = 
| presenter = [[झी मराठी]]
| country = [[भारत]]
| firstawarded = 
| lastawarded = 
| reward = 
| former name = 
| network = [[झी मराठी]]
| holder_label = सूत्रसंचालन
| holder = [[मृण्मयी देशपांडे]]&lt;br&gt;[[अभिजीत खांडकेकर]]
| award1_type = सर्वाधिक विजेते
| award1_winner = ''[[लक्ष्मी निवास]]'' (१४) 
| award2_type = सर्वाधिक नामांकने
| award2_winner = ''[[लक्ष्मी निवास]]'' (३८)
| award3_type = विजेती मालिका
| award3_winner = ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
| previous = [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२४|२०२४]]
| next = [[झी मराठी कुटुंब पुरस्कार २०२६|२०२६]]
}}

'''झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार २०२५''' ({{lang-en|Zee Marathi Utsav Natyancha Awards 2025}}) वामन हरी पेठे ज्वेलर्स यांनी सादर केलेल्या या सोहळ्यात २०२५ च्या सर्वोत्कृष्ट मालिकांना गौरविण्यात आले. ५ ऑक्टोबर २०२५ रोजी नामांकन सोहळा पार पडला आणि हा सोहळा ११ आणि १२ ऑक्टोबर २०२५ रोजी संपन्न झाला. [[मृण्मयी देशपांडे]] आणि [[अभिजीत खांडकेकर]] यांनी कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन केले.

== विजेते व नामांकने ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मालिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मालिका]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कुटुंब पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कुटुंब]]
|-
|
* '''''[[सावळ्याची जणू सावली]]'''''
** ''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
** ''[[लक्ष्मी निवास]]''
** ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
** ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
** ''[[तुला जपणार आहे]]''
|
* '''मेहेंदळे – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'''''
** किर्लोस्कर – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
** दळवी – ''[[लक्ष्मी निवास]]''
** महाजन – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
** देशमुख – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
** रामपुरे – ''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायक]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट नायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट नायिका]]
|-
|
* '''कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)'''
** साईंकीत कामत – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग मेहेंदळे
** [[प्रसाद जवादे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य किर्लोस्कर
** [[तुषार दळवी]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — श्रीनिवास दळवी
** निखिल दामले – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — हृषी इनामदार
** नीरज गोस्वामी – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व रामपुरे
|
* '''प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सावली मेहेंदळे'''
** शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती किर्लोस्कर (पारू)
** [[हर्षदा खानविलकर]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी दळवी
** अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील
** दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जान्हवी कानिटकर
** विजया बाबर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — कमळी मोहिते
** महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे
** प्रतीक्षा शिवणकर – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अंबिका रामपुरे
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जोडी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जोडी]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी लोकप्रिय जोडी पुरस्कार|लोकप्रिय जोडी]]
|-
|
* '''कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज-भावना'''
** साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली
** [[प्रसाद जवादे]]-शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य-पार्वती
** [[तुषार दळवी]]-[[हर्षदा खानविलकर]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — श्रीनिवास-लक्ष्मी
** [[मेघन जाधव]]-दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत-जान्हवी
** निखिल दामले-विजया बाबर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — हृषी-कमळी
** नीरज गोस्वामी-महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व-मीरा
|
* '''[[मेघन जाधव]]-दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत-जान्हवी'''
** साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली
** [[प्रसाद जवादे]]-शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य-पार्वती
** कुणाल शुक्ल-अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज-भावना
** निखिल दामले-विजया बाबर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — हृषी-कमळी
** नीरज गोस्वामी-महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व-मीरा
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी लोकप्रिय मालिका पुरस्कार|लोकप्रिय मालिका]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी लोकप्रिय कुटुंब पुरस्कार|लोकप्रिय कुटुंब]]
|-
|
* '''''[[लक्ष्मी निवास]]'''''
** ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
** ''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
** ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
** ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
** ''[[तुला जपणार आहे]]''
|
* '''दळवी – ''[[लक्ष्मी निवास]]'''''
** मेहेंदळे – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
** किर्लोस्कर – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
** महाजन – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
** रामपुरे – ''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी लोकप्रिय नायक पुरस्कार|लोकप्रिय नायक]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी लोकप्रिय नायिका पुरस्कार|लोकप्रिय नायिका]]
|-
|
* '''साईंकीत कामत – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग मेहेंदळे'''
** [[प्रसाद जवादे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य किर्लोस्कर
** कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
** [[तुषार दळवी]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — श्रीनिवास दळवी
** निखिल दामले – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — हृषी इनामदार
** नीरज गोस्वामी – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व रामपुरे
|
* '''विजया बाबर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — कमळी मोहिते'''
** प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सावली मेहेंदळे
** शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती किर्लोस्कर (पारू)
** [[हर्षदा खानविलकर]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी दळवी
** अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील
** दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जान्हवी कानिटकर
** महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे
** प्रतीक्षा शिवणकर – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अंबिका रामपुरे
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कथाबाह्य कार्यक्रम]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सूत्रसंचालक]]
|-
|
* '''''[[चला हवा येऊ द्या]]'''''
** ''[[वेध भविष्याचा]]''
** ''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|
* '''[[संकर्षण कऱ्हाडे]] – ''[[आम्ही सारे खवय्ये]]'''''
* '''[[अभिजीत खांडकेकर]] – ''[[चला हवा येऊ द्या]]'''''
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिरेखा पुरुष]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सून पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सून]]
|-
|
* '''मयूर खांडगे – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — जगन्नाथ शास्त्री'''
** [[सुनील बर्वे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — सयाजी भोसले
** [[माधव अभ्यंकर]] – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — हिम्मत देशमुख
** [[मिलिंद शिंदे (अभिनेता)|मिलिंद शिंदे]] – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — मार्तंड जामकर
** [[मनोज कोल्हटकर]] – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — शिवनाथ गुरव
|
* '''मीनाक्षी राठोड – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — वीणा दळवी'''
** प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सावली मेहेंदळे
** शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती किर्लोस्कर (पारू)
** अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील
** महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायक]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट खलनायिका पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट खलनायिका]]
|-
|
* '''[[किरण गायकवाड]] – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — गोपाळ देशमुख'''
** आशिष कुलकर्णी – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — राजकुमार मेहेंदळे
** [[मेघन जाधव]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर
** निखिल राजेशिर्के – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — संतोष दळवी
** चेतन गुरव – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अजित
|
* '''[[आशा शेलार]] – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — कामिनी'''
** [[वीणा जगताप]] – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — ऐश्वर्या मेहेंदळे
** [[मेघा धाडे]] – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — भैरवी वझे
** [[पूर्वा शिंदे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — दिशा
** वीणा कट्टी – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सुलक्षणा गाडे-पाटील
** केतकी कुलकर्णी – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — अनिका महाजन
** शर्वरी लोहोकरे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मंजिरी रामपुरे
** ऋचा गायकवाड – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — माया
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा पुरुष]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट विनोदी व्यक्तिरेखा स्त्री]]
|-
|
* '''सुमंत शिंदे – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — जित्या'''
** मयूर पवार – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — बबलू
** अभिषेक कुलकर्णी – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — सायबा
** अतिश हरेल – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — मंग्या
|
* '''गौरी किरण – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — जयंती भागवत'''
** श्रुतकीर्ती सावंत – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — दामिनी किर्लोस्कर
** स्वाती देवल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — मंगल दळवी
** साक्षी सुभाष – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — निलांबरी घोरपडे (निंगी)
** अपर्णा क्षेमकल्याणी – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — रंजना देशमुख
** [[पौर्णिमा तळवलकर]] – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — नर्मदा रामपुरे
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा पुरुष]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक व्यक्तिरेखा स्त्री]]
|-
|
* '''अनुज प्रभू – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — विश्वा देशमुख'''
** निषाद भोईर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — देवा
** अनुज साळुंखे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — प्रीतम किर्लोस्कर
** महेश फाळके – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — व्यंकटेश दळवी (वेंकी)
** अनुज ठाकरे – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — हरीश दळवी
** रोहित भोसले – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — सुधाकर देशमुख
|
* '''[[पल्लवी वैद्य]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — रेणुका गाडे-पाटील'''
** मानसी नाईक – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — अमृता मेहेंदळे
** संजना काळे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — प्रिया किर्लोस्कर
** तन्वी कोलते – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिंचना दळवी
** सोनम म्हसवेकर – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — लतिका देशमुख (लाली)
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट वडील पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट वडील]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आई]]
|-
|
* '''नीरज गोस्वामी – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व रामपुरे'''
** रमेश रोकडे – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — एकनाथ भागवत
** अतुल कासवा – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — मारुती सेमसे
** [[तुषार दळवी]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — श्रीनिवास दळवी
** कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
** अनिकेत केळकर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — राजन महाजन
** [[मनोज कोल्हटकर]] – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — शिवनाथ गुरव
|
* '''महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे'''
* '''प्रतीक्षा शिवणकर – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अंबिका रामपुरे'''
** [[सुलेखा तळवलकर]] – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — तिलोत्तमा मेहेंदळे
** मुग्धा कर्णिक – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — अहिल्या किर्लोस्कर
** [[हर्षदा खानविलकर]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी दळवी
** अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील
** [[सारिका नवाथे]]  – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — नयनतारा इनामदार
** योगिनी चौक – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — सरोज मोहिते
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासरे पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासरे]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट सासू पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सासू]]
|-
|
* '''[[तुषार दळवी]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — श्रीनिवास दळवी'''
** चारुदत्त भागवत – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — चंद्रकांत मेहेंदळे
** विजय पटवर्धन – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — श्रीकांत किर्लोस्कर
** मिलिंद फाटक – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — दादासाहेब रामपुरे
|
* '''[[हर्षदा खानविलकर]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी दळवी'''
** [[सुलेखा तळवलकर]] – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — तिलोत्तमा मेहेंदळे
** मुग्धा कर्णिक – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — अहिल्या किर्लोस्कर
** दुर्गावती स्वामी – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — फुला देशमुख
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट आजी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट आजी]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; | [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मैत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मैत्री]]
|-
|
* '''[[इला भाटे]] – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — अन्नपूर्णा महाजन'''
** विनीता शिंदे – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — शांता दळवी
** [[रुक्मिणी सुतार]] – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — नरू देशमुख
|
* '''[[हर्षदा खानविलकर]]-कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — लक्ष्मी-सिद्धू'''
** साईंकीत कामत-निषाद भोईर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-देवा
** विजया बाबर-साक्षी सुभाष-आदित्य भोसले – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — कमळी-निंगी-बंड्या
** अतिश हरेल-सुमंत शिंदे-सूरज भोसले-ओमकार भोसले – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — मंग्या-जित्या-झुंजार-लकी
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगा]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; |[[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट मुलगी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मुलगी]]
|-
|
* '''[[प्रसाद जवादे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य किर्लोस्कर'''
** साईंकीत कामत – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग मेहेंदळे
** कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)
** महेश फाळके – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — व्यंकटेश दळवी (वेंकी)
** निखिल दामले – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — हृषी इनामदार
** नीरज गोस्वामी – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — अथर्व रामपुरे
|
* '''शरयू सोनावणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पार्वती किर्लोस्कर (पारू)'''
** प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सावली मेहेंदळे
** अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील
** दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जान्हवी कानिटकर
** विजया बाबर – ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'' — कमळी मोहिते
** महिमा म्हात्रे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा रामपुरे
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; | [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार]]
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; | [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट भावंडं पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट भावंडं]]
|-
|
* '''सर्वेश जाधव – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — अप्पू भागवत'''
* '''देवदत्त घोणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — गणेश सेमसे'''
* '''अनन्या तांबे – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — आनंदी गाडे-पाटील'''
* '''सार्थक ठाकूर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — वरद दळवी'''
* '''अर्णव तौर – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — हृतिक देशमुख'''
* '''शिवन्या शिंदे – ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]'' — हौसा देशमुख'''
* '''आधिकी कसबे – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — वेदा रामपुरे'''
|
* '''महेश फाळके-अक्षया देवधर-दिव्या पुगांवकर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — वेंकी-भावना-जान्हवी'''
** प्राप्ती रेडकर-सर्वेश जाधव – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सावली-अप्पू
** सुप्रीत कदम-साईंकीत कामत-गुरू दिवेकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — नील-सारंग-सोहम
** शरयू सोनावणे-देवदत्त घोणे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — पारू-गणी
** [[प्रसाद जवादे]]-अनुज साळुंखे – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य-प्रीतम
** महिमा म्हात्रे-प्रतीक्षा शिवणकर – ''[[तुला जपणार आहे]]'' — मीरा-अंबिका
|-
! style=&quot;background:#EEDD82;&quot; | [[झी मराठी सर्वोत्कृष्ट जावई पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट जावई]]
|-
|
* '''कुणाल शुक्ल – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — सिद्धीराज गाडे-पाटील (सिद्धू)'''
** साईंकीत कामत – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग मेहेंदळे
** [[प्रसाद जवादे]] – ''[[पारू (मालिका)|पारू]]'' — आदित्य किर्लोस्कर
** [[मेघन जाधव]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर
|}

; विशेष पुरस्कार
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2| [[झी मराठी विशेष लक्षवेधी चेहरा पुरस्कार|वामन हरी पेठे ज्वेलर्स विशेष लक्षवेधी चेहरा]]
|-
|colspan=2|
*'''महिमा म्हात्रे - ''[[तुला जपणार आहे]]'''''
|-
!colspan=2| [[झी मराठी जीवनगौरव पुरस्कार|जीवन गौरव पुरस्कार]]
|-
|
*'''[[गिरीश ओक]]'''
|-
!colspan=2| [[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक पाहिली गेलेली मालिका
|-
|
*'''[[सावळ्याची जणू सावली]]'''
|-
!colspan=2| [[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती मालिका
|-
|
*'''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]'''
|-
!colspan=2| [[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती जोडी
|-
|
*'''साईंकीत कामत-प्राप्ती रेडकर – ''[[सावळ्याची जणू सावली]]'' — सारंग-सावली'''
|-
!colspan=2| [[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा पुरुष 
|-
|colspan=2|
*'''[[मेघन जाधव]] – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — जयंत कानिटकर'''
|-
!colspan=2| [[झी फाईव्ह]] सर्वाधिक आवडती व्यक्तिरेखा स्त्री
|-
|colspan=2|
*'''अक्षया देवधर – ''[[लक्ष्मी निवास]]'' — भावना गाडे-पाटील'''
|}

== विक्रम ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;display:inline-table;&quot;
|+सर्वाधिक नामांकने
! नामांकने
! मालिका
|-
!३८
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
!२५
|''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|२१
|''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
|''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
!१६
|''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
!१५
|''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|२
|''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|-
|''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
!१
|''[[वेध भविष्याचा]]''
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;display:inline-table;&quot;
|+सर्वाधिक विजेते
! पुरस्कार
! मालिका
|-
! १४
| ''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
! ६
| ''[[सावळ्याची जणू सावली]]''
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| ३
| ''[[कमळी (मालिका)|कमळी]]''
|-
| ''[[तुला जपणार आहे]]''
|-
! rowspan=&quot;3&quot;| २
| ''[[पारू (मालिका)|पारू]]''
|-
| ''[[देवमाणूस - मधला अध्याय]]''
|-
| ''[[चला हवा येऊ द्या]]''
|-
! १
| ''[[आम्ही सारे खवय्ये]]''
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;display:inline-table;&quot;
|+सर्वाधिक प्राप्तकर्ते
! प्राप्तकर्ते
! भूमिका
! मालिका
! पुरस्कार
|-
|कुणाल शुक्ल
|सिद्धीराज गाडे-पाटील
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
!४
|-
|[[हर्षदा खानविलकर]]
|लक्ष्मी दळवी
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
! rowspan=&quot;3&quot;| २
|-
|अक्षया देवधर
|भावना गाडे-पाटील
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|-
|दिव्या पुगांवकर
|जान्हवी कानिटकर
|''[[लक्ष्मी निवास]]''
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]

[[वर्ग:झी मराठी पुरस्कार|उत्सव २०२५]]</text>
      <sha1>2dj2tltmlvjta9ckpz79n1cryyljlxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शुभ श्रावणी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>375301</id>
    <revision>
      <id>2708978</id>
      <parentid>2705277</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुनर्निर्मिती */</comment>
      <origin>2708978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5781" sha1="nesj79q43dff54tvobepsksvcq10izr" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = शुभ श्रावणी
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = संदीप सिकंद
| निर्मिती संस्था = सोल प्रोडक्शन
| दिग्दर्शक = 
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = २२७
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = 
* दररोज संध्या. ७ वाजता
* सोमवार ते शनिवार संध्या. ६.३० वाजता (१३ एप्रिलपासून)
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १९ जानेवारी २०२६
| शेवटचे प्रसारण = १९ सप्टेंबर २०२६
| आधी = [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| सारखे = 
}}

'''शुभ श्रावणी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील अम्मायी गारू या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे.

== कलाकार ==
* सुमीत पाटील - शुभंकर दौलत शेलार
* [[वल्लरी लोंढे]] - श्रावणी विश्वंभर राजेशिर्के
* [[लोकेश गुप्ते]] - विश्वंभर राजेशिर्के
* [[आसावरी जोशी]] - अलकनंदा राजेशिर्के
* सुनील तांबट - पृथ्वीराज राजेशिर्के
* वंदना पांचाळ - अपर्णा पृथ्वीराज राजेशिर्के
* पिहू गोसावी - पिहू पृथ्वीराज राजेशिर्के
* आशुतोष वाडेकर - दौलत शेलार
* जुई तनपुरे - सानिका दौलत शेलार
* कस्तुरी सारंग - अनुराधा दौलत शेलार
* कोमल शेटे - शोभा दौलत शेलार
* तन्मय जक्का - रुद्रप्रताप गायकवाड
* शुभ्रा तिळगुळकर - वैभवी
* सानिका काशीकर - मोक्षा
* भूमिजा पाटील - स्वीटी
* आदित्य फराटे - इंद्रनील
* अपूर्व रांजणकर - कार्तिक
* अतुल कुडले - मदन (मॅडी)
* विपुल काळे - शशांक
* राज लाड - विकी
* सलोनी म्हात्रे - वैशाली

== पुनर्निर्मिती ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! भाषा
! नाव
! वाहिनी
! प्रकाशित
|-
| [[तेलुगू]]
| अम्मायी गारू
| [[झी तेलुगू]]
| ३१ ऑक्टोबर २०२२ - १९ डिसेंबर २०२५
|-
| [[कन्नड]]
| श्रावणी सुब्रमण्या
| [[झी कन्नडा]]
| १८ मार्च २०२४ - ४ सप्टेंबर २०२६
|-
| [[तमिळ]]
| वल्लियिन वेलन 
| [[झी तमिळ]]
| २ सप्टेंबर २०२४ - २५ मे २०२५
|-
| [[मल्याळम]]
| अकाले
| [[झी केरळम]]
| २५ नोव्हेंबर २०२४ - चालू
|-
| [[बंगाली]]
| सात पाके बंधा
| [[झी बांग्ला]]
| १९ मार्च २०२६ - चालू
|-
| [[हिंदी]]
| दिलों की राम लीला
| [[झी टीव्ही]]
| २४ ऑगस्ट २०२६ - चालू
|}

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}}
{{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>nesj79q43dff54tvobepsksvcq10izr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संघ विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379775</id>
    <revision>
      <id>2708980</id>
      <parentid>2684897</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2708980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14701" sha1="6s0iyc5qv1yr2si02jtraufu6966i35" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''संघ विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[ईशान्य भारत|ईशान्य]] प्रदेशातील [[सिक्कीम]] राज्याच्या ३२ विधानसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&amp;type=order&amp;filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt; [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा|सिक्कीम क्रांतीकारी मोर्चा]] पक्षाचे सोनम लामा हे २०१४ पासून या मतदारसंघाचे प्रतिनिधी आहेत.

ही जागा सिक्कीमच्या बौद्ध भिक्षू समुदायासाठी ([[संघ (बौद्ध धर्म)|संघ]]) राखीव आहे.&lt;ref name=&quot;sangha&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/elections/sikkim-assembly/32-sangha-constituency-sikkims-intangible-seat-where-only-monks-contest-and-vote/article26725831.ece|title=32-Sangha constituency: Sikkim's intangible seat, where only monks contest and vote|last=|date=4 April 2019|access-date=3 January 2021}}&lt;/ref&gt; राज्यातील १११ मान्यताप्राप्त मठांमध्ये नोंदणीकृत असलेले बौद्ध भिक्षू आणि भिक्षुणी,&lt;ref name=&quot;ceosikkim-32Sangha&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceosikkim.nic.in/Home/ElectionLinkDesc?EID=10013|title=32-Sangha Assembly constituency - One of its kind in the country|website=ceosikkim.nic.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818153301/https://ceosikkim.nic.in/Home/ElectionLinkDesc?EID=10013|archive-date=2019-08-18|access-date=22 January 2021}}&lt;/ref&gt; फक्त या विधानसभा जागेसाठी निवडणूक लढवू शकतात आणि मतदान करू शकतात.&lt;ref name=&quot;sangha&quot; /&gt;

== सिक्कीम राज्य परिषदेचे सदस्य ==
चोग्याल यांच्याकडे मठ संघटनांनी केलेल्या विनंतीनंतर,&lt;ref name=&quot;bareh&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopaedia of North-East India: Sikkim|publisher=Mittal Publications|year=2001|isbn=9788170997948|editor-last=Hamlet Bareh|volume=7|page=16}}&lt;/ref&gt; सिक्कीम राज्य परिषदेसाठी १९५८ मध्ये संघ मतदारसंघ तयार करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;NamgyalProclamation&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://districtcourtsnamchi.nic.in/laws/oldsikkim/sikkimcodevol5.pdf|title=Proclamation of His Highness Sir Tashi Namgyal, KCSI, KCIE, Maharaja of Sikkim, Dated the 16th March, 1958|last=Tashi Namgyal|date=16 March 1958|page=102|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ 
! निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|१९५८
! ल्हारिपा रिनझिंग लामा&lt;ref name=&quot;sdg1958&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|date=December 1958|title=Results of elections - 1958|journal=Sikkim Darbar Gazette|volume=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TenzingThesis&quot;&gt;{{Cite thesis|url=http://dspace.cus.ac.in/jspui/handle/1/6961|title=Monarchy to Democracy Understanding Political Development in Sikkim, 1970-1994|date=July 2019|last=Pem Choden Tenzing|accessdate=2026-05-19|archive-date=2021-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616110139/http://dspace.cus.ac.in/jspui/handle/1/6961|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| सिक्कीम राष्ट्रीय पक्ष&lt;ref name=&quot;bareh&quot;/&gt;
| style=&quot;background-color: orange&quot; |
|-
|१९६७
! पेमा लामा
| rowspan=2| अपक्ष
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
|१९७०
! रिनझिंग चेवांग लामा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eap.bl.uk/archive-file/EAP880-1-1-160|title=Sikkim Darbar Gazette - Declaration of the Results of Election, 1970|date=14 May 1970|pages=59–60|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|१९७३
! scope=&quot;row&quot; |पेचिंग लामा&lt;ref name=&quot;smashAndGrab&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.131331|title=Smash And Grab - Annexation Of Sikkim|last=Sunanda K Datta-Ray|year=1984|page=166|quote=...they were supported by Peyching Lama, who had been elected un-contested from the monasteries...|access-date=15 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| सिक्कीम राष्ट्रीय पक्ष&lt;ref name=&quot;bareh&quot;/&gt;
| style=&quot;background-color: orange&quot; |
|-
|१९७४
! scope=&quot;row&quot; |कर्मा गोम्पू लामा&lt;ref name=&quot;phoenixPost&quot;/&gt;
| सिक्कीम राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;ref name=acsinha&gt;{{cite web |url=https://www.ide.go.jp/library/English/Publish/Download/Jrp/pdf/133_10.pdf |title=Chapter 8: Sikkim |author=AC Sinha |quote=...election to the State Assembly were held in April, 1974. With exception of one Lepcha-Bhotia seat to a nominee of Sikkim National Party, the remaining 31 seats were captured by the newly formed Sikkim Congress. }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
|}

== विधानसभेचे सदस्य ==
[[सिक्कीमच्या राजसत्तेवरील सार्वमत, १९७५|१९७५ च्या सिक्कीममधील राजेशाहीवरील सार्वमतानंतर]], सिक्कीम भारताचे एक राज्य बनले आणि तत्कालीन राज्य परिषदेच्या सदस्यांना नवीन सिक्कीम राज्याची विधान सभा मानण्यात आले.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ 
! निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|१९७४
! कर्मा गोंपू लामा&lt;ref name=&quot;phoenixPost&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://thephoenixpostindia.com/sangha-constituency-sikkims-unique-seat/ |title=Viewpoint: 'Sangha' Constituency - Sikkim's Unique Seat |last=S. Balakrishnan |website=thephoenixpostindia.com |access-date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| सिक्कीम राष्ट्रीय काँग्रेस&lt;ref name=acsinha/&gt; 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
|१९७९&lt;ref name=&quot;results1979&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3354-sikkim-1979/|title=Statistical Report on General Election, 1979 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=1 July 2021}}&lt;/ref&gt;
! ल्हाचेन गनचेन रिम्पुछी
| अपक्ष
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
|१९८५&lt;ref name=&quot;results1985&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3356-sikkim-1985/|title=Statistical Report on General Election, 1985 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=30 June 2021}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;3&quot; |नामखा ग्याल्तसेन&lt;ref name=&quot;phoenixPost&quot; /&gt;
| rowspan=2 | [[सिक्कीम संग्राम परिषद]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: maroon&quot; |
|-
|१९८९&lt;ref name=&quot;results1989&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3358-sikkim-1989/|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=28 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|१९९४&lt;ref name=&quot;results1994&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3360-sikkim-1994/|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=27 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
|१९९९
! scope=&quot;row&quot; |पालदेन लामा&lt;ref name=&quot;results1999&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3361-sikkim-1999/|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=22 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| अपक्ष
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
|२००४
! scope=&quot;row&quot; |शेरिंग लामा&lt;ref name=&quot;results2004&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3363-sikkim-2004/|title=Statistical Report on General Election, 2004 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=14 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
|२००९
! scope=&quot;row&quot; |फेतुक भूतिया&lt;ref name=&quot;results2009&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3364-sikkim-2009|title=Statistical Report on General Election, 2009 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=13 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट]]
| style=&quot;background-color: {{सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट/meta/color}}&quot; |
|-
|२०१४&lt;ref name=&quot;results2014&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3365-sikkim-2014/|title=Statistical Report on General Election, 2014 to the Legislative Assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=12 June 2021}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=3 |सोनम लामा
| rowspan=3 | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा/meta/color}}&quot; |
|-
|[[सिक्कीम विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]]&lt;ref name=&quot;results2019&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/11677-sikkim-legislative-assembly-election-2019/|title=State Election, 2019 to the legislative assembly of Sikkim|website=eci.gov.in|access-date=17 January 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०२४
|-
|}

== सर्वोच्च न्यायालयातील खटला ==
१९९३ मध्ये, रायझिंग सन पार्टीचे राम चंद्र पौड्याल &lt;ref name=&quot;firstpost&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/politics/sikkims-sangha-assembly-seat-is-a-perfect-example-of-the-states-unique-political-process-to-protect-minority-rights-6401101.html|title=Sikkim's Sangha Assembly seat is a perfect example of the state's unique political process to protect minority rights - Politics News|last=Joydeep Sen Gupta|date=6 April 2019|access-date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt; यांनी सिक्कीममधील संघ मतदारसंघ आणि [[भुतिया-लेपचा]] मतदारसंघांसाठी असलेल्या आरक्षणाला आव्हान देत [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] एक खटला दाखल केला. सर्वोच्च न्यायालयाने ही याचिका फेटाळून लावली, कारण त्यांच्या मते पूर्वीच्या परिषदांच्या निर्णय प्रक्रियेत संघाने मोठी भूमिका बजावली होती आणि हे आरक्षण पूर्णपणे धार्मिक भेदांवर आधारित नाही आणि म्हणूनच ते घटनाबाह्य नाही.&lt;ref name=&quot;supremeCourt&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://api.sci.gov.in/jonew/judis/12205.pdf|title=R.C. Poudyal and ANR. Vs. Union of India and ORS.|last=|date=10 February 1993|website=main.sci.gov.in|access-date=20 January 2021|quote=&quot;...that the Sangha constituted a vital and important role in the life of the community in Sikkim and had played a major part in taking of decisions by the Councils in the past. [...] The reservation of one seat for Sangha to be elected by an Electoral College of Lamaic monasteries is not based purely on religious distinctions and is, therefore, not unconstitutional as violative of Articles 15(1) and 325 of the Constitution.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latestlaws&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.latestlaws.com/latest-caselaw/1993/february/1993-latest-caselaw-76-sc/|title=R.C. Poudyal &amp; ANR Vs. Union of India &amp; Ors (1993) INSC 77 (10 February 1993)|website=www.latestlaws.com|access-date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:सिक्कीममधील राजकारण]]
[[वर्ग:सिक्कीममधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>6s0iyc5qv1yr2si02jtraufu6966i35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जय संतोषी मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380753</id>
    <revision>
      <id>2708975</id>
      <parentid>2690508</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10940" sha1="oarxo09wvurm1lbwaw1e4rr8fqifu93" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== ध्वनीमुद्रण ==
* गीतकार: कवी प्रदीप
* संगीतकार: सी अर्जुन

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! गाणे !! गायक
|-
| &quot;करती हूं तुम्हारा व्रत मै&quot; || [[उषा मंगेशकर]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – १ || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मैं तो आरती उतारु रे&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;मदद करो संतोषी माता&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;जय संतोषी मां&quot; || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मत रो मत रो आज राधिके&quot;  || [[मन्ना डे]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – २  || [[महेंद्र कपूर]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
*{{IMDb title|id=0073191}}

[[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>oarxo09wvurm1lbwaw1e4rr8fqifu93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382762</id>
    <revision>
      <id>2709006</id>
      <parentid>2705480</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhishek.5678</username>
        <id>142811</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="mi122uulbb1zh3fxkdymwdsfmtiv54r" xml:space="preserve">{| border=1 width=36% class=&quot;toccolours&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin-left: .5em; border-collapse: collapse; margin-top: .4em; text-align: center;&quot;
 |-
 | width=33% | [[File:DGukesh23b.jpg|center|150px]]
 | width=33% | [[File:JavokhirSindarov23a.jpg|center|150px]]
 |-
 |  {{flagathlete|'''[[गुकेश डोम्माराजू]]'''|IND}}
 | {{flagathlete|'''[[जावोखिर सिंदारोव्ह]]'''|UZB}}
 |-
 | '''पूर्व विजेता'''
 | '''आव्हान देणारा'''
 |-
 | जन्म: २९ मे २००६&lt;br&gt; वय २० वर्षे
 | जन्म: ८ डिसेंबर २००५&lt;br&gt; वय २० वर्षे 
 |-
 | [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२४]] चा विजेता
 | [[२०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा]] विजेता
 |-
 | २७०३ (जागतिक क्रमवारी ३२)
 | २७७७ (जागतिक क्रमवारी ४)
 |-
|}

२०२६ ची जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा ही पुढील जागतिक बुद्धिबळ विजेता निश्चित करण्यासाठी विद्यमान विश्वविजेता [[गुकेश डोम्माराजू]] आणि आव्हान देणारा [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] यांच्यातील बुद्धिबळ सामना आहे. हा सामना २५ नोव्हेंबर ते १५ डिसेंबर २०२६ दरम्यान [[जिनिव्हा]], [[स्वित्झर्लंड]]मध्ये खेळला जाईल. तो १४ सामन्यांपैकी सर्वोत्तम खेळण्यात येईल, व आवश्यक असल्यास टायब्रेक देखील देण्यात येईल.&lt;ref&gt;{{citeweb|last=रॉजर्स|first=जॅक| url=https://prahaar.in/2026/07/28/the-world-chess-championship-match-between-gukesh-and-sindarov-will-take-place-in-geneva/ | title=World Chess Championship : गुकेश आणि सिंदारोव्ह यांच्यातील जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद लढत जिनिव्हामध्ये रंगणार | publisher=[[प्रहार (वृत्तपत्र)|प्रहार]] | date=२८ जुलै २०२६ | accessdate=१४ ऑगस्ट २०२६ | language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा}}

[[वर्ग:जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ]]</text>
      <sha1>mi122uulbb1zh3fxkdymwdsfmtiv54r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील कुणबी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383135</id>
    <revision>
      <id>2709021</id>
      <parentid>2708330</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2709021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922526" sha1="pqi0dn3e34o0ku7g0l10vrnid4r4ll3" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = कोकणातील कुणबी
| image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]]
| image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
| popplace = कोकण, महाराष्ट्र
| languages = मराठी, कोकणी
| religions = हिंदू धर्म
}}
'''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot;&gt;{{cite book 
 |last=Enthoven 
 |first=Reginald Edward 
 |title=The Tribes and Castes of Bombay 
 |volume=2 
 |publisher=Government Central Press 
 |location=Bombay 
 |year=1922 
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली.

१९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही.

भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs
 |date=16 June 2025
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे.

== कुणबी आणि संज्ञा ==

‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि Kunbi ===

‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== Kanbi ===

‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही.

=== Kulambi आणि कुलंबी ===

''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;
मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.

=== Kulwadi / कुलवाडी ===

‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Kutumbika / कुटुम्बिक ===

‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही.

=== Tilori / Tillori Kunbi ===

‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=3
 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha ===

‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |volume=7
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1921: Bombay
 |volume=9
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1922
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण ===

कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष ===

‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

== प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ==

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही.

=== कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती ===

कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती ===

महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;&gt;
{{cite web
 |last=Robbins Schug
 |first=Gwen
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;
या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and protohistoric cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन ===

इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Settlement Archaeology of Inamgaon
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Farming Cultures of the Deccan
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकण आणि जोर्वे संस्कृती ===

जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;ref/&gt;&lt;ref&gt;{{sfn|Saxena|2026}}&lt;/ref&gt;

म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था ===

ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही.

=== प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे ===

कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण ===

इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Mirashi
 |first=Vasudev Vishnu
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1981
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;

=== कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज ===

सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;/&gt;
=== प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी ===

प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध ===

प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;
विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court
 |date=24 April 2002
 |access-date=2026-08-22
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807.

या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== मध्ययुगीन कोकण ==

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== शिलाहार ===

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

=== यादव ===

इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव ===

१३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== बहमनी सत्ता ===

इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bahamanis of the Deccan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही.

=== मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते.

=== निजामशाही आणि कोकण ===

इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली.

=== आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== मुघल प्रभाव ===

दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही.

=== स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता ===

कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Course of Trade
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामव्यवस्था ===

मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;
=== जमीन आणि महसूल ===

मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;TerritorialGroups&quot;&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines in the Deccan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे.

मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Government Printing, Central Provinces
 |location=Nagpur
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल.

कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

== शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता ==

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे.

=== शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत ===

शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== महसूल व्यवस्था ===

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयतेचे संरक्षण आणि कृषी ===

शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती.

=== ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते.

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण ===

कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती.

=== शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका ===

स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल ===

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

== ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण ==

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था ===

ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयत आणि कृषक ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन ===

ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी ===

मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था ===

गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;


=== महसूल व्यवस्था ===

ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती आणि जमीनधारणा ===

कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि जमीनधारणा ===

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी ===

ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज ===

ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt; 
त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात.

कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;
== रत्‍नागिरीतील कुणबी ==

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ===

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना आणि कुणबी ===

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी ===

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन ===

रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था आणि कुणबी ===

रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== भातशेती आणि कृषीजीवन ===

रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण ===

१८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== गावजीवन आणि सामाजिक रचना ===

रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते.

=== कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण ===

रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== सावंतवाडीशी संबंध ===

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population — Savantvadi
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

=== दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये ===

दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात ===

रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

१८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले.
=== रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती ===

ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य ===

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी ==

आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड ===

ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=XI
 |chapter=Kolaba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/The_Gazetteer_of_Bombay_Presidency_%28IA_b29353397_0011%29.pdf
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=yJBIAQAAMAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
=== महाड ===

महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.

=== महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunbi of Mahad
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Dialects of Marathi Language
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt; मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== माणगाव ===

माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Husbandmen
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=118–120
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=w7wMAAAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== रोहा ===

रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== पेण ===

पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=40–88
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.
=== अलिबाग आणि किनारी कोलाबा ===

अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

=== भातशेती ===

कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;
भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

=== जमीनव्यवस्था ===

कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती ===

१८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |page=120
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता.

=== कुणबींची घरे आणि गावजीवन ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती.

=== सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन ===

कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते.

=== महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;&gt;
{{cite web
 |author=केळकर, अशोक रा.
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;
''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;
=== रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;

== ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी ==

ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा ===

१८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कृषक समाज ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसरातील कुणबी ===

ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== सालसेट ===

सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== वसई आणि बासेन ===

ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भिवंडी आणि कल्याण ===

भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे.

=== पालघर आणि उत्तर कोकण ===

आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Tribes — Thana District
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf
 |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
=== डहाणू आणि कृषीव्यवस्था ===

डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती आणि जलव्यवस्था ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== जमीनव्यवस्था आणि महसूल ===

ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय ===

ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== मुंबईशी वाढता संबंध ===

ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध ===

उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण ===

वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध ===

आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान ===

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

१८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Preface — Thana Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते.

== तिलोरी कुणबी ==

'''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |website=Indian Kanoon
 |date=24 April 2002
 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ ===

तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण ===

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या.

या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य ===

१९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== १९६७नंतरचे वर्गीकरण ===

१३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

=== मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur &amp; Ors.
 |journal=Bombay Law Reporter
 |volume=69
 |year=1967
 |page=603
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/
}}&lt;/ref&gt;

न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख ===

''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही.

त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास ===

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

=== 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर ===

ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो.

=== तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक महत्त्व ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;
या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

== कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी बोलीची संकल्पना ===

''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो.

अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr
 |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही.

=== महाड परिसरातील कुणबी बोली ===

महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Publications
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== तिलोरी कुणबी बोली ===

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठीशी संबंध ===

महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कोकणी भाषिक प्रभाव ===

कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते.

एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही.

महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शब्दसंपदा ===

बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

=== उच्चारवैशिष्ट्ये ===

प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे.

=== व्याकरणाची वैशिष्ट्ये ===

बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात.

महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== शेती आणि बोलीभाषा ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो.

=== बोली आणि सामाजिक ओळख ===

भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते.

=== प्रमाण मराठीचा प्रभाव ===

शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== आधुनिक भाषिक बदल ===

कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt; या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== बोलीचे संवर्धन ===

बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते.

=== कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास ===

महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज ===

कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व ===

महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.

=== भाषिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो.

== सामाजिक रचना ==

कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता.

ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कुटुंब ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== कुळ ===

कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== देवक ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |series=Census of India, 1961
}}&lt;/ref&gt;

देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात.

=== विवाह ===

कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona
 |volume=18
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1885
}}&lt;/ref&gt;

या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== नातेसंबंध ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे.

कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== विवाहासंबंधी सामाजिक नियम ===

कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद ===

कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही.

ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत.

=== ग्रामजीवन ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन ===

पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== सामाजिक संघटना ===

पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== पारंपरिक सामाजिक भूमिका ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही.

कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका ===

कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती.

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक ===

कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती.

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती.

=== सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना ===

सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== सामाजिक परिवर्तन ===

विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला.

मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख ===

आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.

=== सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.

=== सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही.

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती ===

भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नाचणी आणि इतर धान्ये ===

भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

=== कडधान्ये ===

भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते.

=== नारळ आणि सुपारी ===

कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html
}}&lt;/ref&gt;

नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आंबा, काजू आणि कोकम ===

आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.

मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे.

कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो.

=== पशुधन आणि शेती ===

पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते.

कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते.

कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही.

=== जलव्यवस्था आणि सिंचन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता.

ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== जमीनधारणा आणि कृषक हक्क ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कृषी मजुरी ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

१८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही.

=== बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते ===

कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती.

=== आधुनिक कृषी परिवर्तन ===

विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961
 |publisher=Census of India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती.

=== स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात ===

मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chandavarkar
|first=Rajnarayan
|title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=1994
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर ===

कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

=== मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर ===

मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Kumar
|first=Radha
|title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939
|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4
|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review
|volume=20
|issue=1
|year=1983
|pages=1–26
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1901: Bombay City and Island
|publisher=Government of India
|year=1901
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे ===

एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले.

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थलांतर आणि शिक्षण ===

काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे.

=== परदेशातील स्थलांतर ===

कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration
|publisher=Government of India
|year=1911
|url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही.

=== गाव आणि शहरातील संबंध ===

कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते ===

मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले.

तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

=== स्थलांतराचे बदलते स्वरूप ===

कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=The Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=617–637
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|volume=11
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे.

रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या.

त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी ही संज्ञा ===

मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1881: Bombay Presidency
|publisher=Government of India
|year=1881
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island)
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल ===

१९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते.

या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== सामाजिक गतिशीलता ===

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.

त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते.

=== स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव ===

जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== विवाहसंबंध ===

मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Enthoven
|first=Reginald Edward
|title=The Tribes and Castes of Bombay
|volume=2
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1922
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर ===

ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

१९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912
|publisher=Government of Bombay
|year=1912
|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही.

=== ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report
 |publisher=Times of India Press
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.

आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा ===

उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report
 |url=https://censusindia.gov.in/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते.

=== धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही.

=== ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता ===

कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

=== देवक ===

देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा ===

कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सण आणि धार्मिक उत्सव ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी ===

कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत.

=== लोककथा आणि लोकपरंपरा ===

कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही.

कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;/&gt;

=== लोकगीते आणि मौखिक परंपरा ===

कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही.

स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते.

=== कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे.

या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना ===

धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता ===

कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

== लोकसंख्याशास्त्र ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

=== १९११ची जनगणना ===

१९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १९३१ची जनगणना ===

१९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government of India
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही.

=== १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण ===

१९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=D. V. Rangnekar
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |website=Census of India
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Population and Social Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
}}&lt;/ref&gt;

=== २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल ===

२००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2001
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Districtwise Total &amp; Tribal Population as per 1991, 2001 &amp; 2011 Census of Maharashtra State
 |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती ===

स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत.

२०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== २०२७ची जातीनिहाय जनगणना ===

भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=4 June 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=12 December 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Caste Based Census
 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India
 |date=4 February 2026
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099
}}&lt;/ref&gt;

=== लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे.

तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही.

चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

== आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती ==

महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण ===

महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी ===

कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते.

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== लेवा कुणबी ===

‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा ===

‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra
 |website=Indian Kanoon
 |date=11 October 2023
 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/
}}&lt;/ref&gt;
या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे.

=== तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी ===

‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== जात प्रमाणपत्र ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.

जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो.

=== जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Form No. 18 — Rule 14
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-date=2024-05-26
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s)
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व ===

कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे.

रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज
 |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/
}}&lt;/ref&gt;

अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो.

=== न्यायालयीन दृष्टिकोन ===

कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

* Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत.

त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही.

म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने ==

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण लोकसंख्येतील घट ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही.

=== तरुणांचे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

१९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे.

=== शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या ===

कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल ===

ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही.

=== कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल ===

ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही.

कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

=== रोजगाराच्या संधींचे आव्हान ===

ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration
 |journal=Migration Affairs
 |year=2020
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem
 |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा ===

ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

=== डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=योजना
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== कृषीमालाचे मूल्यवर्धन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण प्रदेश
 |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/
}}&lt;/ref&gt;

कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;

अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

=== आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग ===

कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते.

=== पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21
 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता ===

ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था
 |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता ===

कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही.

त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा ===

कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-08
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील.

या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत.

=== भविष्यातील आव्हाने ===

आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;/&gt;

या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

=== भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? ===

कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Population &amp; Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 &amp; 2011
 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही.
== चित्र दालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन
File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य
File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर
File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोकण]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
* [[रायगड जिल्हा]]
* [[कुणबी]]
* [[मराठा]]
* [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग]
* [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }}
* [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज]
* [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{reflist|4}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:समाज]]</text>
      <sha1>pqi0dn3e34o0ku7g0l10vrnid4r4ll3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709022</id>
      <parentid>2709021</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T20:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2709022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922527" sha1="62x7wucvcvkdfbs5dvzq9bpp4hkd1i9" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = कोकणातील कुणबी
| image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]]
| image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
| popplace = कोकण, महाराष्ट्र
| languages = मराठी, कोकणी
| religions = हिंदू धर्म
}}
'''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot;&gt;{{cite book 
 |last=Enthoven 
 |first=Reginald Edward 
 |title=The Tribes and Castes of Bombay 
 |volume=2 
 |publisher=Government Central Press 
 |location=Bombay 
 |year=1922 
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली.

१९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही.

भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs
 |date=16 June 2025
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे.

== कुणबी आणि संज्ञा ==

‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि Kunbi ===

‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== Kanbi ===

‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही.

=== Kulambi आणि कुलंबी ===

''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;
मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.

=== Kulwadi / कुलवाडी ===

‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Kutumbika / कुटुम्बिक ===

‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही.

=== Tilori / Tillori Kunbi ===

‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=3
 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha ===

‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |volume=7
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1921: Bombay
 |volume=9
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1922
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण ===

कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष ===

‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

== प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ==

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही.

=== कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती ===

कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती ===

महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;&gt;
{{cite web
 |last=Robbins Schug
 |first=Gwen
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;
या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and protohistoric cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन ===

इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Settlement Archaeology of Inamgaon
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Farming Cultures of the Deccan
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकण आणि जोर्वे संस्कृती ===

जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;ref/&gt;&lt;ref&gt;{{sfn|Saxena|2026}}&lt;/ref&gt;

म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था ===

ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही.

=== प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे ===

कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण ===

इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Mirashi
 |first=Vasudev Vishnu
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1981
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;

=== कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज ===

सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;/&gt;
=== प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी ===

प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध ===

प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;
विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court
 |date=24 April 2002
 |access-date=2026-08-22
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807.

या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== मध्ययुगीन कोकण ==

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== शिलाहार ===

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

=== यादव ===

इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव ===

१३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== बहमनी सत्ता ===

इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bahamanis of the Deccan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही.

=== मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते.

=== निजामशाही आणि कोकण ===

इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली.

=== आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== मुघल प्रभाव ===

दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही.

=== स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता ===

कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Course of Trade
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामव्यवस्था ===

मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;
=== जमीन आणि महसूल ===

मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;TerritorialGroups&quot;&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines in the Deccan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे.

मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Government Printing, Central Provinces
 |location=Nagpur
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल.

कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

== शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता ==

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे.

=== शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत ===

शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== महसूल व्यवस्था ===

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयतेचे संरक्षण आणि कृषी ===

शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती.

=== ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते.

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण ===

कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती.

=== शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका ===

स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल ===

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

== ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण ==

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था ===

ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयत आणि कृषक ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन ===

ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी ===

मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था ===

गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;


=== महसूल व्यवस्था ===

ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती आणि जमीनधारणा ===

कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि जमीनधारणा ===

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी ===

ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज ===

ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt; 
त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात.

कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;
== रत्‍नागिरीतील कुणबी ==

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ===

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना आणि कुणबी ===

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी ===

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन ===

रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था आणि कुणबी ===

रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== भातशेती आणि कृषीजीवन ===

रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण ===

१८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== गावजीवन आणि सामाजिक रचना ===

रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते.

=== कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण ===

रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== सावंतवाडीशी संबंध ===

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population — Savantvadi
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

=== दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये ===

दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात ===

रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

१८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले.
=== रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती ===

ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य ===

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी ==

आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड ===

ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=XI
 |chapter=Kolaba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/The_Gazetteer_of_Bombay_Presidency_%28IA_b29353397_0011%29.pdf
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=yJBIAQAAMAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
=== महाड ===

महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.

=== महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunbi of Mahad
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Dialects of Marathi Language
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt; मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== माणगाव ===

माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Husbandmen
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=118–120
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=w7wMAAAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== रोहा ===

रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== पेण ===

पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=40–88
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.
=== अलिबाग आणि किनारी कोलाबा ===

अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

=== भातशेती ===

कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;
भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

=== जमीनव्यवस्था ===

कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती ===

१८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |page=120
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता.

=== कुणबींची घरे आणि गावजीवन ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती.

=== सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन ===

कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते.

=== महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;&gt;
{{cite web
 |author=केळकर, अशोक रा.
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;
''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;
=== रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;

== ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी ==

ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा ===

१८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कृषक समाज ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसरातील कुणबी ===

ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== सालसेट ===

सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== वसई आणि बासेन ===

ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भिवंडी आणि कल्याण ===

भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे.

=== पालघर आणि उत्तर कोकण ===

आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Tribes — Thana District
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf
 |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
=== डहाणू आणि कृषीव्यवस्था ===

डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती आणि जलव्यवस्था ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== जमीनव्यवस्था आणि महसूल ===

ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय ===

ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== मुंबईशी वाढता संबंध ===

ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध ===

उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण ===

वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध ===

आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान ===

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

१८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Preface — Thana Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते.

== तिलोरी कुणबी ==

'''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |website=Indian Kanoon
 |date=24 April 2002
 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ ===

तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण ===

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या.

या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य ===

१९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== १९६७नंतरचे वर्गीकरण ===

१३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

=== मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur &amp; Ors.
 |journal=Bombay Law Reporter
 |volume=69
 |year=1967
 |page=603
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/
}}&lt;/ref&gt;

न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख ===

''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही.

त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास ===

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

=== 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर ===

ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो.

=== तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक महत्त्व ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;
या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

== कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी बोलीची संकल्पना ===

''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो.

अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr
 |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही.

=== महाड परिसरातील कुणबी बोली ===

महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Publications
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== तिलोरी कुणबी बोली ===

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठीशी संबंध ===

महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कोकणी भाषिक प्रभाव ===

कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते.

एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही.

महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शब्दसंपदा ===

बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

=== उच्चारवैशिष्ट्ये ===

प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे.

=== व्याकरणाची वैशिष्ट्ये ===

बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात.

महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== शेती आणि बोलीभाषा ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो.

=== बोली आणि सामाजिक ओळख ===

भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते.

=== प्रमाण मराठीचा प्रभाव ===

शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== आधुनिक भाषिक बदल ===

कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt; या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== बोलीचे संवर्धन ===

बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते.

=== कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास ===

महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज ===

कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व ===

महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.

=== भाषिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो.

== सामाजिक रचना ==

कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता.

ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कुटुंब ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== कुळ ===

कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== देवक ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |series=Census of India, 1961
}}&lt;/ref&gt;

देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात.

=== विवाह ===

कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona
 |volume=18
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1885
}}&lt;/ref&gt;

या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== नातेसंबंध ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे.

कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== विवाहासंबंधी सामाजिक नियम ===

कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद ===

कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही.

ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत.

=== ग्रामजीवन ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन ===

पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== सामाजिक संघटना ===

पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== पारंपरिक सामाजिक भूमिका ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही.

कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका ===

कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती.

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक ===

कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती.

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती.

=== सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना ===

सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== सामाजिक परिवर्तन ===

विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला.

मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख ===

आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.

=== सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.

=== सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही.

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती ===

भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नाचणी आणि इतर धान्ये ===

भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

=== कडधान्ये ===

भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते.

=== नारळ आणि सुपारी ===

कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html
}}&lt;/ref&gt;

नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आंबा, काजू आणि कोकम ===

आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.

मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे.

कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो.

=== पशुधन आणि शेती ===

पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते.

कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते.

कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही.

=== जलव्यवस्था आणि सिंचन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता.

ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== जमीनधारणा आणि कृषक हक्क ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कृषी मजुरी ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

१८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही.

=== बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते ===

कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती.

=== आधुनिक कृषी परिवर्तन ===

विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961
 |publisher=Census of India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती.

=== स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात ===

मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chandavarkar
|first=Rajnarayan
|title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=1994
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर ===

कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

=== मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर ===

मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Kumar
|first=Radha
|title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939
|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4
|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review
|volume=20
|issue=1
|year=1983
|pages=1–26
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1901: Bombay City and Island
|publisher=Government of India
|year=1901
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे ===

एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले.

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थलांतर आणि शिक्षण ===

काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे.

=== परदेशातील स्थलांतर ===

कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration
|publisher=Government of India
|year=1911
|url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही.

=== गाव आणि शहरातील संबंध ===

कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते ===

मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले.

तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

=== स्थलांतराचे बदलते स्वरूप ===

कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=The Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=617–637
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|volume=11
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे.

रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या.

त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी ही संज्ञा ===

मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1881: Bombay Presidency
|publisher=Government of India
|year=1881
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island)
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल ===

१९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते.

या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== सामाजिक गतिशीलता ===

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.

त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते.

=== स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव ===

जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== विवाहसंबंध ===

मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Enthoven
|first=Reginald Edward
|title=The Tribes and Castes of Bombay
|volume=2
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1922
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर ===

ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

१९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912
|publisher=Government of Bombay
|year=1912
|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही.

=== ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report
 |publisher=Times of India Press
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.

आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा ===

उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report
 |url=https://censusindia.gov.in/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते.

=== धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही.

=== ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता ===

कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

=== देवक ===

देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा ===

कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सण आणि धार्मिक उत्सव ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी ===

कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत.

=== लोककथा आणि लोकपरंपरा ===

कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही.

कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;/&gt;

=== लोकगीते आणि मौखिक परंपरा ===

कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही.

स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते.

=== कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे.

या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना ===

धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता ===

कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

== लोकसंख्याशास्त्र ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

=== १९११ची जनगणना ===

१९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १९३१ची जनगणना ===

१९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government of India
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही.

=== १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण ===

१९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=D. V. Rangnekar
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |website=Census of India
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Population and Social Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
}}&lt;/ref&gt;

=== २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल ===

२००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2001
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Districtwise Total &amp; Tribal Population as per 1991, 2001 &amp; 2011 Census of Maharashtra State
 |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती ===

स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत.

२०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== २०२७ची जातीनिहाय जनगणना ===

भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=4 June 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=12 December 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Caste Based Census
 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India
 |date=4 February 2026
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099
}}&lt;/ref&gt;

=== लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे.

तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही.

चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

== आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती ==

महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण ===

महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी ===

कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते.

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== लेवा कुणबी ===

‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा ===

‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra
 |website=Indian Kanoon
 |date=11 October 2023
 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/
}}&lt;/ref&gt;
या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे.

=== तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी ===

‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== जात प्रमाणपत्र ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.

जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो.

=== जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Form No. 18 — Rule 14
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-date=2024-05-26
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s)
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व ===

कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे.

रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज
 |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/
}}&lt;/ref&gt;

अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो.

=== न्यायालयीन दृष्टिकोन ===

कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

* Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत.

त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही.

म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने ==

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण लोकसंख्येतील घट ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही.

=== तरुणांचे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

१९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे.

=== शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या ===

कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल ===

ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही.

=== कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल ===

ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही.

कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

=== रोजगाराच्या संधींचे आव्हान ===

ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration
 |journal=Migration Affairs
 |year=2020
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem
 |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा ===

ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

=== डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=योजना
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== कृषीमालाचे मूल्यवर्धन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण प्रदेश
 |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/
}}&lt;/ref&gt;

कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;

अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

=== आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग ===

कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते.

=== पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21
 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता ===

ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था
 |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता ===

कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही.

त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा ===

कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-08
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील.

या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत.

=== भविष्यातील आव्हाने ===

आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;/&gt;

या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

=== भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? ===

कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Population &amp; Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 &amp; 2011
 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही.
== चित्र दालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन
File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य
File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर
File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोकण]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
* [[रायगड जिल्हा]]
* [[कुणबी]]
* [[मराठा]]
* [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग]
* [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }}
* [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज]
* [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{reflist|4}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:समाज]]</text>
      <sha1>62x7wucvcvkdfbs5dvzq9bpp4hkd1i9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हनुमान अंश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383493</id>
    <revision>
      <id>2708973</id>
      <parentid>2707329</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2708973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27268" sha1="aldgydk7z8b9dxu6jt93ikmndimzstu" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''हनुमान अंश''' हा २०२६ मधील एक [[हिंदी]] भाषेतील [[भक्ती|भक्तीप्रधान नाट्यमय]] चित्रपट असून, याचे लेखन आणि दिग्दर्शन विशाल चतुर्वेदी यांनी केले आहे. महाराज-जी म्हणून लोकप्रसिद्ध असलेल्या [[नीम करोली बाबा]] यांच्या जीवनावर हा चित्रपट आधारित आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title='संत बने एक्टर, चरित्र से खिलवाड़ नहीं', नीम करोली बाबा पर बनेगी फिल्म, प्रेमानंद महाराज ने दी चेतावनी |url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/neem-karoli-baba-biopic-hanuman-ansh-film-premanand-maharaj-warned-tmova-dskc-2517847-2026-04-07 |access-date=7 April 2026 |work=AajTak |date=7 April 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt; 'हनुमान अंश'ची निर्मिती स्वयंभू मीडिया नेटवर्क प्रा. लि., रागिनी एस., नम्रता जी. एस., आणि अनुप्रिया ए. नगर यांनी केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=From Golden Temple memories to Hanuman Ansh: How a Gen Z filmmaker carries Punjab's spirit of faith and service |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/from-golden-temple-memories-to-hanuman-ansh-how-a-gen-z-filmmaker-carries-punjabs-spirit-of-faith-and-service/articleshow/133068162.cms |work=The Times of India |date=9 August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Hanuman Ansh poster theatrical.jpg|इवलेसे|चित्रपटाचे पोस्टर]]
या चित्रपटात अनुभवी कलाकारांची मोठी संख्या आहे. चंदन आनंद आणि शोभिनव सत्या&lt;ref name=&quot;BollywoodShaadis&quot;&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' True Story Explored, Film Starring Shobhinaw Satyaa Is Meant For Today's Youth |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/hanuman-ansh-true-story-explored-film-starring-shobhinaw-satyaa-is-meant-for-today-youth-82189 |work=BollywoodShaadis |date=18 July 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; यांना मुख्य भूमिकांसाठी कास्ट करण्यात आले असून निखिल दुबे, उदयसिंह राजपूत, पूर्णिमा तिवारी, मनिष चौधरी यांच्यासह इतर अनेक कलाकार देखील आहेत. या चित्रपटाची पटकथा आणि संवादलेखन विशाल चतुर्वेदी यांनी केले आहे,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Keshri |first1=Shweta |title=Hanuman Ansh director shares how he brought Neem Karoli Baba's story to screen |url=https://www.indiatoday.in/amp/movies/bollywood/story/neem-karoli-baba-film-hanuman-ansh-vishal-chaturvedi-research-shobinaw-satyaa-2968599-2026-08-11 |work=India Today |date=11 August 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; चित्रपटाचे छायाचित्रण विशाल बावा यांनी सांभाळले असून संकलन शंख राजध्यक्षा यांनी केले आहे; तर ध्वनी डिझायनर शिशिर चौसळकर आणि मयूर मोहनन यांच्या टीमने ध्वनीची जबाबदारी सांभाळली असून चित्रपटाचे व्हीएफएक्स पंकज वशिष्ठ यांनी केले आहेत. हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला आहे.

== कथानक ==
हा चित्रपट विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील भारताच्या आध्यात्मिक केंद्रावर आधारित आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=नीब करौरी बाबा की जिंदगी पर आ रही फिल्म 'हनुमान अंश'; सामने आया ट्रेलर; जानिए कब होगी रिलीज? |url=https://www.amarujala.com/entertainment/hanuman-ansh-movie-trailer-shobhinaw-satyaa-vihaan-shedge-purnima-tiwari-film-directed-by-vishal-chaturvedi-2026-07-18 |work=Amar Ujala |language=hi}}&lt;/ref&gt; लक्ष्मण दास वयाच्या तेराव्या वर्षी, आपल्या आयुष्यातील एकमेव प्रिय असलेल्या आईच्या निधनानंतर, आपले मूळ ठिकाण ब्रज सोडून निघतात. केवळ दैवी प्रेमामुळेच ती पुन्हा भेटू शकेल, असा त्यांचा समज असतो. त्यांना हनुमानाद्वारे भगवान [[राम]] यांच्याशी एकरूप होण्याची ओढ लागली होती. लक्ष्मण दास राजकोटमधील एका [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] मंदिरात पोहोचतात, जिथे एक म्हातारे महंत त्यांच्यातील दैवी गुण पाहून त्यांची परीक्षा घेण्याचे ठरवतात. परंतु लक्ष्मण दास शांत आणि निरभिमानी राहून प्राप्त होणाऱ्या सुखसोयी आणि स्तुती कडे दुर्लक्ष करून मौनाने निघून जातात.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Movie Review: बिना किसी बड़े ड्रामे के सीधे दिल को छूती है 'हनुमान अंश' |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/film-review-hanuman-ansh-movie-review-shobhinaw-satyaa-bollywood-hindi-cinema-critic-rating-opinion-ws-n-10738082.html |access-date=11 August 2026 |work=Hindi News18}}{{rating|3.5|5}}&lt;/ref&gt; पुढे अनेक वर्षे ते झाडांखाली बसून शांतपणे ध्यानसाधना करत, नदीकाठी झोपत आणि भिक्षेवर जगत इकडेतिकडे विचरतात. ते पक्षांच्या गाण्यांतून आणि निसर्गाच्या इतर घटकांकडून अध्यात्म शिकतात. एकदा ते पाण्याखाली दीर्घकाळ राहतात ज्यामुळे गावकऱ्यांना ते बुडून गेल्याची भावना होते. काही काळाने ते बाहेर येतात, ज्यामुळे गावकरी आनंदित आणि आश्चर्यचकित होतात. 

एकदिवस पंचविशीतील लक्ष्मण दास, विना तिकीट  ब्रिटनला जाणाऱ्या पहिल्या वर्गाच्या पॅसेंजर ट्रेनमध्ये चढतात.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Review: दुख से अध्यात्म की राह... 'नीब करौरी बाबा' का अनकहा पहलू दिखाती है फिल्म, पढ़ें रिव्यू - hanuman ansh review vishal chaturvedi film based on neem karoli baba aka neeb karori baba |url=https://www.jagran.com/entertainment/reviews-hanuman-ansh-review-vishal-chaturvedi-film-based-on-neem-karoli-baba-aka-neeb-karori-baba-40332576.html |work=Jagran |language=hi}}{{rating|3|5}}&lt;/ref&gt; वसाहतवादी इंग्रज अधिकारी त्यांना रागाने ट्रेनमधून खाली उतरवतात. आश्चर्यकारक रित्या ती ट्रेन जागेवरून पुढे हलत नाही. संभ्रमात पडलेले अधिकारी इंजिन मधे  काही बिघाड झाला का हे तपासतात. सर्वकाही ठीक असून देखील ती ट्रेन जागेवरून हलत नाही. तेथील रेल्वे व्यवस्थापकाला घडलेली चूक लक्षात येते. त्यांना खाली उतरवणाऱ्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यासह सर्वजण त्यांची क्षमा मागतात. लक्ष्मणदास दोन मागण्या करतात; एक म्हणजे, भारतात कोणत्याही विनातिकीट साधूला कधीही ट्रेनमधून खाली उतरण्यास सांगू नये आणि दुसरी म्हणजे, स्थानिक लोकांच्या  हितासाठी त्या ठिकाणी रेल्वे स्टेशन बांधले जावे. सध्याच्या उत्तर प्रदेशमधील [[फरुखाबाद जिल्हा|फर्रुखाबाद जिल्ह्यातील]] सदरील स्टेशनला नीम करोली स्टेशन म्हटले जाते. (कारण पुढे जाऊन लक्ष्मण दास [[नीम करोली बाबा]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले).&lt;ref&gt;{{cite news |title=बाबा नीम करौली के जीवन से प्रेरित फिल्म हनुमान अंश |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/lucknow/story-film-trilogy-on-neem-karoli-baba-by-dr-vishal-chaturvedi-to-inspire-spiritual-awakening-201751634919850.html |work=www.livehindustan.com |date=4 July 2025 |language=hi}}&lt;/ref&gt; अशा प्रकारच्या अद्भूत घटना आणि गरिबांना व आजारी लोकांना भोजन देण्यासारख्या परोपकारी कृत्यांच्या माध्यमातून ते आपल्या &quot;सर्वांवर प्रेम करा, सर्वांची सेवा करा, राम म्हणा&quot; या शिकवणीचे मूर्तिमंत प्रतीक बनतात. हनुमानाबद्दलच्या त्यांच्या भक्तीमुळे त्यांना 'हनुमान अंश' म्हटले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Movie: नीम करोली बाबा पर फिल्म बनाने वाले मेकर्स को प्रेमानंद महाराज ने दी सलाह, ये गलती न करें |url=https://www.prabhatkhabar.com/entertainment/hanuman-ansh-movie-neem-karoli-baba-biopic-premanand-maharaj-advice?page=3&amp;src=android |work=Prabhat Khabar |date=8 April 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Trailer: पर्दे पर दिखेगी नीम करोली बाबा की कहानी, विराट कोहली से स्टीव जॉब्स तक ने झुकाया सिर, कब होगी रिलीज? |url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/hanuman-ansh-trailer-neem-karoli-baba-movie-virat-kohli-anushka-sharma-steve-jobs-tmova-dskc-2604749-2026-07-19 |work=AajTak |date=19 July 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Singh |first1=Simran |title=Hanuman Ansh movie review: Neem Karoli Baba finally gets engaging biopic, made with limited budget, unknown faces, but honest intent |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-hanuman-ansh-movie-review-neeb-karori-baba-finally-gets-engaging-biopic-made-in-limited-budget-unknown-faces-but-with-honest-intent-3218220 |access-date=10 August 2026 |work=DNA India |language=en}}{{rating|3.5|5}}&lt;/ref&gt;

== कलाकार ==
* शोभिनव सत्या &lt;ref name=&quot;BollywoodShaadis&quot;/&gt; - [[नीम करोली बाबा]]
* चंदन के. आनंद - भोसले
* [[अनिल रस्तोगी]] - महंत जी
* निखिल दुबे - सुधी
* उदयसिंह राजपूत - बन्सीधर
* पूर्णिमा तिवारी - रामबेटी
* राजीव मिश्रा - इन्स्पेक्टर नासीर खान
* ऋषिकेश दुबे - पूर्णानंद तिवारी
* विहान शेडगे - महाराज जी (तरुण वयात)
* अलेक्सेई डॅनिलोव्ह - मि. फ्रान्सिस
* केनिल काकडिया - नरसिंह

== प्रदर्शन ==
हा चित्रपट भारतात ३१ जुलै २०२६ रोजी चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होणे अपेक्षित होते,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Film on Neem Karoli Baba, Hanuman Ansh, set for June release: Here's what we know |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/film-on-neem-karoli-baba-hanuman-ansh-set-for-june-release-heres-what-we-know/articleshow/128853249.cms |work=The Economic Times |date=27 February 2026}}&lt;/ref&gt; परंतु प्रदर्शन पुढे ढकलून ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' release postponed: Vishal Chaturvedi's film to hit theatres on August 7 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-release-postponed-vishal-chaturvedis-film-to-hit-theatres-on-august-7/articleshow/132779431.cms |work=The Times of India |date=1 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=हनुमान अंश में दिखेगा श्री नीब करौरी बाबा का दिव्य जीवन, प्रेम और सेवा के संदेश के साथ 31 जुलाई को रिलीज होगी फिल्म |url=https://www.punjabkesari.in/entertainment/news/neem-karoli-baba-life-inspires-upcoming-film-hanuman-ansh-2356080 |work=punjabkesari |date=11 July 2026}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट हिंदी भाषेत प्रदर्शित झाला असून, त्याला ब्रज आणि बुंदेली या प्रादेशिक भाषांमधील सबटायटल्स देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' trailer released |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-teaser-released-ahead-of-release/articleshow/132474781.cms |work=The Times of India |date=18 July 2026 |access-date=29 July 2026
}}&lt;/ref&gt; सिनेपोलिस इंडिया ही भारतातील या चित्रपटाची वितरक कंपनी आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title='हनुमान अंश' के टीजर में नीम करोली बाबा की कहानी, स्टीव जॉब्स और मार्क जुकरबर्ग भी कैंची धाम से जुड़े, क्यों! |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/hanuman-ansh-official-teaser-story-of-neem-karoli-baba-in-new-movie/articleshow/132340767.cms |access-date=12 July 2026 |work=Navbharat Times |language=hi}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे फर्स्ट-लूक पोस्टर्स आणि टीझर चित्रपटाच्या अधिकृत सोशल मीडिया अकाउंट्सवरून रिलीज करण्यात आले होते. अधिकृत ट्रेलर १८ जुलै २०२६ रोजी [[टाइम्स म्युझिक]]च्या यूट्यूब चॅनलवर प्रदर्शित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Information |first1=Film |title='HANUMAN ANSH' REVIEW {{!}} 7 August, 2026 |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिसाद ==
या चित्रपटाची सुरुवात 'आवारपन २' आणि 'बटवारा १९४७' सोबत बॉक्स ऑफिसवर मंद झाली&lt;ref&gt;{{cite news
|author=India Today Entertainment Desk
|title=Director Vishal Chaturvedi announces Hanuman Ansh 2 amid massive box office success
|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/director-vishal-chaturvedi-announces-hanuman-ansh-2-amid-massive-box-office-success-2985586-2026-09-02
|work=India Today
|date=2 September 2026
|access-date=3 September 2026
}}&lt;/ref&gt;; सुरुवातीला याचे अंदाजे २५० चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शन करण्यात आले, ज्यातून त्याने पहिल्या आठवड्यात ९० लाख रुपये कमावले.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Iyer |first=Kavita |title='Hanuman Ansh': This Hindi film on Neem Karoli Baba has crossed Rs 50 crore at box office |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/hanuman-ansh-this-hindi-film-on-neem-karoli-baba-has-crossed-rs-50-crore-at-box-office/article71423015.ece |work=The Hindu |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 }}&lt;/ref&gt; तथापि, त्यानंतर मुख्यत्वे लोकामुख प्रचाराद्वारे (माऊथ पब्लिसिटी) 'टॉक्सिक'च्या स्पर्धेला तोंड देत याने प्रेक्षक वर्ग मिळवला आणि ३ आठवड्यांनंतर हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर &quot;आश्चर्यकारक यशस्वी&quot; ठरल्याचे घोषित करण्यात आले.&lt;ref name=ET&gt;{{cite news
|title=Made on a Rs 2 crore budget, this film earns Rs 12 crore in theatres, delivers over 500% profit: How Hanuman Ansh became a surprise box office success amid Toxic craze
|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/made-on-a-rs-2-crore-budget-this-film-earns-rs-12-crore-in-theatres-delivers-over-500-profit-how-hanuman-ansh-became-a-surprise-box-office-success-amid-toxic-craze/articleshow/133606210.cms
|work=The Economic Times
|date=29 August 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Hanuman Ansh box office collection: Made for Rs 2 cr, film earns 40.13 cr; surpasses first 3 weeks' total haul
|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hanuman-ansh-box-office-collection-4th-sunday-earning-surpass-first-3-weeks-10856577/
|work=The Indian Express
|date=31 August 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट सुमारे २५० स्क्रीन्सवर प्रदर्शित झाला होता, जो दुसऱ्या आठवड्यात कमी होऊन सुमारे ४० स्क्रीन्सवर आला. हळूहळू प्रेक्षकांची मागणी वाढल्याने, वितरक [[सिनेपोलिस इंडिया]] यांनी भारतातील त्यांचे प्रदर्शन टप्प्याटप्प्याने वाढवून २,००० हून अधिक स्क्रीन्सवर नेले.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Cinépolis distribution scales Hanuman Ansh from 40 screens release to over 2,000 screens
|url=https://www.mediainfoline.com/entertainment/cinepolis-distribution-scales-hanuman-ansh-from-40-screens-release-to-over-2000-screens
|website=Media Infoline
|date=2 September 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt; १ सप्टेंबरपर्यंत, चित्रपटाची देशांतर्गत एकूण कमाई निव्वळ (नेट) ₹४८.७८ कोटी आणि एकूण (ग्रॉस) ₹५७.५४ कोटींवर पोहोचली होती.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Biswas
|first=Sneha
|title=Hanuman Ansh box office collection day 26: Neem Karoli Baba movie unstoppable, earns 28X its budget, grosses ₹57.5 cr
|url=https://www.livemint.com/entertainment/hanuman-ansh-box-office-collection-day-26-neem-karoli-baba-movie-unstoppable-earns-28x-its-budget-grosses-57-5-crore-11788263989144.html
|work=Mint
|date=1 September 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ३ सप्टेंबर रोजी, होम्बळे फिल्म्सने या चित्रपटाचे आंतरराष्ट्रीय वितरक हक्क विकत घेतले आणि त्याचे परदेशातील प्रदर्शन ११ सप्टेंबर २०२६ रोजी निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=indiantelevision.com Team
|title=Hombale Films to distribute Hanuman Ansh overseas from September 11
|url=https://indiantelevision.com/movies/hombale-films-to-distribute-hanuman-ansh-overseas-from-september-11
|work=Indian Television Dot Com
|date=3 September 2026
|access-date=3 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

'हनुमान अंश' हा चित्रपट इतर भक्तीप्रधान चित्रपट '[[जय संतोषी मा]]' (१९७५) सोबतच आतापर्यंतचा सर्वाधिक चित्रपटगृह गुंतवणुकीवर परतावा (रिटर्न ऑन इन्व्हेस्टमेंट) देणारा चित्रपट ठरला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9949|title=Hanuman Ansh Looking To Become Highest Ever Theatrical Return On Investment - Box Office India|website=boxofficeindia.com}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट अंदाजे ₹२ कोटींच्या बजेटमध्ये बनवला गेला होता, या चित्रपटाने देशांतर्गत बॉक्स ऑफिसवर ₹१०० कोटींचा टप्पा ओलांडला असून त्याच्या निर्मिती बजेटच्या ५० पट अधिक कमाई केली आहे, ज्यामुळे तो सर्वकाळातला सर्वात जास्त नफा कमावणारा भारतीय चित्रपट ठरला आहे.&lt;ref name=profit&gt;{{cite news
|author=Entertainment Desk
|title=From AD to lead: How Shobhinaw Satyaa landed role of Neem Karoli Baba in Hanuman Ansh
|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/how-shobhinaw-satyaa-landed-role-of-neem-karoli-baba-in-hanuman-ansh-10865268/
|work=The Indian Express
|date=6 September 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=htprofit&gt;{{cite news
|author=Hindustan Times
|title=India's most profitable film of 2026 has Rs2 crore budget, yet beat 'Dhurandhar 2'
|url=https://www.daily-sun.com/index.php/entertainment/895209/india-s-most-profitable-film-of-2026-has-rs2-crore-budget-yet-beat-dhurandhar-2
|work=Daily Sun
|date=31 August 2026
|access-date=5 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mathur
|first=Abhimanyu
|title=India's most profitable film of 2026 earned 2000% profit: How a ₹2 crore film beat Dhurandhar, Awarapan 2, Toxic, Peddi
|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/indias-most-profitable-film-of-2026-hanuman-ansh-box-office-profit-neem-karoli-baba-dhurandhar-awarapan-2-toxic-peddi-101788160921902.html
|work=Hindustan Times
|date=31 August 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाने आपल्या पाचव्या वीकेंडला ₹४८ कोटींहून अधिक कमाई केली आणि [[धुरंधर: द रिव्हेंज]] ला मागे टाकत सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरला.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Unstoppable Hanuman Ansh now beats Dhurandhar 2 in 5th weekend at box office|url= https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/hanuman-ansh-box-office-beats-dhurandhar-2-fifth-weekend-record-rs-49-25-crore-2989465-2026-09-08 |access-date=|website=India Today
|language=en}}&lt;/ref&gt;

५ सप्टेंबर रोजी उत्तराखंडचे मुख्यमंत्री [[पुष्कर सिंह धामी]] यांनी देहरादूनमध्ये हा चित्रपट पाहिला, आणि त्यानंतर हा चित्रपट राज्यात करमुक्त (टॅक्स-फ्री) घोषित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Hanuman Ansh gets tax-free status in Uttarakhand as Neem Karoli Baba film turns surprise hit
|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-gets-tax-free-status-in-uttarakhand-as-neem-karoli-baba-film-turns-surprise-hit/articleshow/133795779.cms
|work=The Times of India
|agency=Press Trust of India
|date=5 September 2026
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|39390582}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>aldgydk7z8b9dxu6jt93ikmndimzstu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708974</id>
      <parentid>2708973</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2708974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28923" sha1="redb4hlvgd4pf73zz4ab0d8riuxslnz" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''हनुमान अंश''' हा २०२६ मधील एक [[हिंदी]] भाषेतील [[भक्ती|भक्तीप्रधान नाट्यमय]] चित्रपट असून, याचे लेखन आणि दिग्दर्शन विशाल चतुर्वेदी यांनी केले आहे. महाराज-जी म्हणून लोकप्रसिद्ध असलेल्या [[नीम करोली बाबा]] यांच्या जीवनावर हा चित्रपट आधारित आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title='संत बने एक्टर, चरित्र से खिलवाड़ नहीं', नीम करोली बाबा पर बनेगी फिल्म, प्रेमानंद महाराज ने दी चेतावनी |url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/neem-karoli-baba-biopic-hanuman-ansh-film-premanand-maharaj-warned-tmova-dskc-2517847-2026-04-07 |access-date=7 April 2026 |work=AajTak |date=7 April 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt; 'हनुमान अंश'ची निर्मिती स्वयंभू मीडिया नेटवर्क प्रा. लि., रागिनी एस., नम्रता जी. एस., आणि अनुप्रिया ए. नगर यांनी केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=From Golden Temple memories to Hanuman Ansh: How a Gen Z filmmaker carries Punjab's spirit of faith and service |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/from-golden-temple-memories-to-hanuman-ansh-how-a-gen-z-filmmaker-carries-punjabs-spirit-of-faith-and-service/articleshow/133068162.cms |work=The Times of India |date=9 August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Hanuman Ansh poster theatrical.jpg|इवलेसे|चित्रपटाचे पोस्टर]]
या चित्रपटात अनुभवी कलाकारांची मोठी संख्या आहे. चंदन आनंद आणि शोभिनव सत्या&lt;ref name=&quot;BollywoodShaadis&quot;&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' True Story Explored, Film Starring Shobhinaw Satyaa Is Meant For Today's Youth |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/hanuman-ansh-true-story-explored-film-starring-shobhinaw-satyaa-is-meant-for-today-youth-82189 |work=BollywoodShaadis |date=18 July 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; यांना मुख्य भूमिकांसाठी कास्ट करण्यात आले असून निखिल दुबे, उदयसिंह राजपूत, पूर्णिमा तिवारी, मनिष चौधरी यांच्यासह इतर अनेक कलाकार देखील आहेत. या चित्रपटाची पटकथा आणि संवादलेखन विशाल चतुर्वेदी यांनी केले आहे,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Keshri |first1=Shweta |title=Hanuman Ansh director shares how he brought Neem Karoli Baba's story to screen |url=https://www.indiatoday.in/amp/movies/bollywood/story/neem-karoli-baba-film-hanuman-ansh-vishal-chaturvedi-research-shobinaw-satyaa-2968599-2026-08-11 |work=India Today |date=11 August 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; चित्रपटाचे छायाचित्रण विशाल बावा यांनी सांभाळले असून संकलन शंख राजध्यक्षा यांनी केले आहे; तर ध्वनी डिझायनर शिशिर चौसळकर आणि मयूर मोहनन यांच्या टीमने ध्वनीची जबाबदारी सांभाळली असून चित्रपटाचे व्हीएफएक्स पंकज वशिष्ठ यांनी केले आहेत. हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला आहे.

== कथानक ==
हा चित्रपट विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील भारताच्या आध्यात्मिक केंद्रावर आधारित आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=नीब करौरी बाबा की जिंदगी पर आ रही फिल्म 'हनुमान अंश'; सामने आया ट्रेलर; जानिए कब होगी रिलीज? |url=https://www.amarujala.com/entertainment/hanuman-ansh-movie-trailer-shobhinaw-satyaa-vihaan-shedge-purnima-tiwari-film-directed-by-vishal-chaturvedi-2026-07-18 |work=Amar Ujala |language=hi}}&lt;/ref&gt; लक्ष्मण दास वयाच्या तेराव्या वर्षी, आपल्या आयुष्यातील एकमेव प्रिय असलेल्या आईच्या निधनानंतर, आपले मूळ ठिकाण ब्रज सोडून निघतात. केवळ दैवी प्रेमामुळेच ती पुन्हा भेटू शकेल, असा त्यांचा समज असतो. त्यांना हनुमानाद्वारे भगवान [[राम]] यांच्याशी एकरूप होण्याची ओढ लागली होती. लक्ष्मण दास राजकोटमधील एका [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] मंदिरात पोहोचतात, जिथे एक म्हातारे महंत त्यांच्यातील दैवी गुण पाहून त्यांची परीक्षा घेण्याचे ठरवतात. परंतु लक्ष्मण दास शांत आणि निरभिमानी राहून प्राप्त होणाऱ्या सुखसोयी आणि स्तुती कडे दुर्लक्ष करून मौनाने निघून जातात.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Movie Review: बिना किसी बड़े ड्रामे के सीधे दिल को छूती है 'हनुमान अंश' |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/film-review-hanuman-ansh-movie-review-shobhinaw-satyaa-bollywood-hindi-cinema-critic-rating-opinion-ws-n-10738082.html |access-date=11 August 2026 |work=Hindi News18}}{{rating|3.5|5}}&lt;/ref&gt; पुढे अनेक वर्षे ते झाडांखाली बसून शांतपणे ध्यानसाधना करत, नदीकाठी झोपत आणि भिक्षेवर जगत इकडेतिकडे विचरतात. ते पक्षांच्या गाण्यांतून आणि निसर्गाच्या इतर घटकांकडून अध्यात्म शिकतात. एकदा ते पाण्याखाली दीर्घकाळ राहतात ज्यामुळे गावकऱ्यांना ते बुडून गेल्याची भावना होते. काही काळाने ते बाहेर येतात, ज्यामुळे गावकरी आनंदित आणि आश्चर्यचकित होतात. 

एकदिवस पंचविशीतील लक्ष्मण दास, विना तिकीट  ब्रिटनला जाणाऱ्या पहिल्या वर्गाच्या पॅसेंजर ट्रेनमध्ये चढतात.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Review: दुख से अध्यात्म की राह... 'नीब करौरी बाबा' का अनकहा पहलू दिखाती है फिल्म, पढ़ें रिव्यू - hanuman ansh review vishal chaturvedi film based on neem karoli baba aka neeb karori baba |url=https://www.jagran.com/entertainment/reviews-hanuman-ansh-review-vishal-chaturvedi-film-based-on-neem-karoli-baba-aka-neeb-karori-baba-40332576.html |work=Jagran |language=hi}}{{rating|3|5}}&lt;/ref&gt; वसाहतवादी इंग्रज अधिकारी त्यांना रागाने ट्रेनमधून खाली उतरवतात. आश्चर्यकारक रित्या ती ट्रेन जागेवरून पुढे हलत नाही. संभ्रमात पडलेले अधिकारी इंजिन मधे  काही बिघाड झाला का हे तपासतात. सर्वकाही ठीक असून देखील ती ट्रेन जागेवरून हलत नाही. तेथील रेल्वे व्यवस्थापकाला घडलेली चूक लक्षात येते. त्यांना खाली उतरवणाऱ्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यासह सर्वजण त्यांची क्षमा मागतात. लक्ष्मणदास दोन मागण्या करतात; एक म्हणजे, भारतात कोणत्याही विनातिकीट साधूला कधीही ट्रेनमधून खाली उतरण्यास सांगू नये आणि दुसरी म्हणजे, स्थानिक लोकांच्या  हितासाठी त्या ठिकाणी रेल्वे स्टेशन बांधले जावे. सध्याच्या उत्तर प्रदेशमधील [[फरुखाबाद जिल्हा|फर्रुखाबाद जिल्ह्यातील]] सदरील स्टेशनला नीम करोली स्टेशन म्हटले जाते. (कारण पुढे जाऊन लक्ष्मण दास [[नीम करोली बाबा]] म्हणून ओळखले जाऊ लागले).&lt;ref&gt;{{cite news |title=बाबा नीम करौली के जीवन से प्रेरित फिल्म हनुमान अंश |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/lucknow/story-film-trilogy-on-neem-karoli-baba-by-dr-vishal-chaturvedi-to-inspire-spiritual-awakening-201751634919850.html |work=www.livehindustan.com |date=4 July 2025 |language=hi}}&lt;/ref&gt; अशा प्रकारच्या अद्भूत घटना आणि गरिबांना व आजारी लोकांना भोजन देण्यासारख्या परोपकारी कृत्यांच्या माध्यमातून ते आपल्या &quot;सर्वांवर प्रेम करा, सर्वांची सेवा करा, राम म्हणा&quot; या शिकवणीचे मूर्तिमंत प्रतीक बनतात. हनुमानाबद्दलच्या त्यांच्या भक्तीमुळे त्यांना 'हनुमान अंश' म्हटले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Movie: नीम करोली बाबा पर फिल्म बनाने वाले मेकर्स को प्रेमानंद महाराज ने दी सलाह, ये गलती न करें |url=https://www.prabhatkhabar.com/entertainment/hanuman-ansh-movie-neem-karoli-baba-biopic-premanand-maharaj-advice?page=3&amp;src=android |work=Prabhat Khabar |date=8 April 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hanuman Ansh Trailer: पर्दे पर दिखेगी नीम करोली बाबा की कहानी, विराट कोहली से स्टीव जॉब्स तक ने झुकाया सिर, कब होगी रिलीज? |url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/story/hanuman-ansh-trailer-neem-karoli-baba-movie-virat-kohli-anushka-sharma-steve-jobs-tmova-dskc-2604749-2026-07-19 |work=AajTak |date=19 July 2026 |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Singh |first1=Simran |title=Hanuman Ansh movie review: Neem Karoli Baba finally gets engaging biopic, made with limited budget, unknown faces, but honest intent |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-hanuman-ansh-movie-review-neeb-karori-baba-finally-gets-engaging-biopic-made-in-limited-budget-unknown-faces-but-with-honest-intent-3218220 |access-date=10 August 2026 |work=DNA India |language=en}}{{rating|3.5|5}}&lt;/ref&gt;

== कलाकार ==
* शोभिनव सत्या &lt;ref name=&quot;BollywoodShaadis&quot;/&gt; - [[नीम करोली बाबा]]
* चंदन के. आनंद - भोसले
* [[अनिल रस्तोगी]] - महंत जी
* निखिल दुबे - सुधी
* उदयसिंह राजपूत - बन्सीधर
* पूर्णिमा तिवारी - रामबेटी
* राजीव मिश्रा - इन्स्पेक्टर नासीर खान
* ऋषिकेश दुबे - पूर्णानंद तिवारी
* विहान शेडगे - महाराज जी (तरुण वयात)
* अलेक्सेई डॅनिलोव्ह - मि. फ्रान्सिस
* केनिल काकडिया - नरसिंह

== प्रदर्शन ==
हा चित्रपट भारतात ३१ जुलै २०२६ रोजी चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होणे अपेक्षित होते,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Film on Neem Karoli Baba, Hanuman Ansh, set for June release: Here's what we know |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/film-on-neem-karoli-baba-hanuman-ansh-set-for-june-release-heres-what-we-know/articleshow/128853249.cms |work=The Economic Times |date=27 February 2026}}&lt;/ref&gt; परंतु प्रदर्शन पुढे ढकलून ७ ऑगस्ट २०२६ रोजी करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' release postponed: Vishal Chaturvedi's film to hit theatres on August 7 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-release-postponed-vishal-chaturvedis-film-to-hit-theatres-on-august-7/articleshow/132779431.cms |work=The Times of India |date=1 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=हनुमान अंश में दिखेगा श्री नीब करौरी बाबा का दिव्य जीवन, प्रेम और सेवा के संदेश के साथ 31 जुलाई को रिलीज होगी फिल्म |url=https://www.punjabkesari.in/entertainment/news/neem-karoli-baba-life-inspires-upcoming-film-hanuman-ansh-2356080 |work=punjabkesari |date=11 July 2026}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट हिंदी भाषेत प्रदर्शित झाला असून, त्याला ब्रज आणि बुंदेली या प्रादेशिक भाषांमधील सबटायटल्स देण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Hanuman Ansh' trailer released |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-teaser-released-ahead-of-release/articleshow/132474781.cms |work=The Times of India |date=18 July 2026 |access-date=29 July 2026
}}&lt;/ref&gt; सिनेपोलिस इंडिया ही भारतातील या चित्रपटाची वितरक कंपनी आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title='हनुमान अंश' के टीजर में नीम करोली बाबा की कहानी, स्टीव जॉब्स और मार्क जुकरबर्ग भी कैंची धाम से जुड़े, क्यों! |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/hanuman-ansh-official-teaser-story-of-neem-karoli-baba-in-new-movie/articleshow/132340767.cms |access-date=12 July 2026 |work=Navbharat Times |language=hi}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे फर्स्ट-लूक पोस्टर्स आणि टीझर चित्रपटाच्या अधिकृत सोशल मीडिया अकाउंट्सवरून रिलीज करण्यात आले होते. अधिकृत ट्रेलर १८ जुलै २०२६ रोजी [[टाइम्स म्युझिक]]च्या यूट्यूब चॅनलवर प्रदर्शित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Information |first1=Film |title='HANUMAN ANSH' REVIEW {{!}} 7 August, 2026 |url=https://filminformation.com/reviews/hanuman-ansh-review-7-august-2026/ |work=Film Information |date=7 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिसाद ==
या चित्रपटाची सुरुवात 'आवारपन २' आणि 'बटवारा १९४७' सोबत बॉक्स ऑफिसवर मंद झाली&lt;ref&gt;{{cite news
|author=India Today Entertainment Desk
|title=Director Vishal Chaturvedi announces Hanuman Ansh 2 amid massive box office success
|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/director-vishal-chaturvedi-announces-hanuman-ansh-2-amid-massive-box-office-success-2985586-2026-09-02
|work=India Today
|date=2 September 2026
|access-date=3 September 2026
}}&lt;/ref&gt;; सुरुवातीला याचे अंदाजे २५० चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शन करण्यात आले, ज्यातून त्याने पहिल्या आठवड्यात ९० लाख रुपये कमावले.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Iyer |first=Kavita |title='Hanuman Ansh': This Hindi film on Neem Karoli Baba has crossed Rs 50 crore at box office |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/hanuman-ansh-this-hindi-film-on-neem-karoli-baba-has-crossed-rs-50-crore-at-box-office/article71423015.ece |work=The Hindu |date=3 September 2026 |access-date=3 September 2026 }}&lt;/ref&gt; तथापि, त्यानंतर मुख्यत्वे लोकामुख प्रचाराद्वारे (माऊथ पब्लिसिटी) 'टॉक्सिक'च्या स्पर्धेला तोंड देत याने प्रेक्षक वर्ग मिळवला आणि ३ आठवड्यांनंतर हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर &quot;आश्चर्यकारक यशस्वी&quot; ठरल्याचे घोषित करण्यात आले.&lt;ref name=ET&gt;{{cite news
|title=Made on a Rs 2 crore budget, this film earns Rs 12 crore in theatres, delivers over 500% profit: How Hanuman Ansh became a surprise box office success amid Toxic craze
|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/made-on-a-rs-2-crore-budget-this-film-earns-rs-12-crore-in-theatres-delivers-over-500-profit-how-hanuman-ansh-became-a-surprise-box-office-success-amid-toxic-craze/articleshow/133606210.cms
|work=The Economic Times
|date=29 August 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Hanuman Ansh box office collection: Made for Rs 2 cr, film earns 40.13 cr; surpasses first 3 weeks' total haul
|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hanuman-ansh-box-office-collection-4th-sunday-earning-surpass-first-3-weeks-10856577/
|work=The Indian Express
|date=31 August 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट सुमारे २५० स्क्रीन्सवर प्रदर्शित झाला होता, जो दुसऱ्या आठवड्यात कमी होऊन सुमारे ४० स्क्रीन्सवर आला. हळूहळू प्रेक्षकांची मागणी वाढल्याने, वितरक [[सिनेपोलिस इंडिया]] यांनी भारतातील त्यांचे प्रदर्शन टप्प्याटप्प्याने वाढवून २,००० हून अधिक स्क्रीन्सवर नेले.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Cinépolis distribution scales Hanuman Ansh from 40 screens release to over 2,000 screens
|url=https://www.mediainfoline.com/entertainment/cinepolis-distribution-scales-hanuman-ansh-from-40-screens-release-to-over-2000-screens
|website=Media Infoline
|date=2 September 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt; १ सप्टेंबरपर्यंत, चित्रपटाची देशांतर्गत एकूण कमाई निव्वळ (नेट) ₹४८.७८ कोटी आणि एकूण (ग्रॉस) ₹५७.५४ कोटींवर पोहोचली होती.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Biswas
|first=Sneha
|title=Hanuman Ansh box office collection day 26: Neem Karoli Baba movie unstoppable, earns 28X its budget, grosses ₹57.5 cr
|url=https://www.livemint.com/entertainment/hanuman-ansh-box-office-collection-day-26-neem-karoli-baba-movie-unstoppable-earns-28x-its-budget-grosses-57-5-crore-11788263989144.html
|work=Mint
|date=1 September 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt; ३ सप्टेंबर रोजी, होम्बळे फिल्म्सने या चित्रपटाचे आंतरराष्ट्रीय वितरक हक्क विकत घेतले आणि त्याचे परदेशातील प्रदर्शन ११ सप्टेंबर २०२६ रोजी निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=indiantelevision.com Team
|title=Hombale Films to distribute Hanuman Ansh overseas from September 11
|url=https://indiantelevision.com/movies/hombale-films-to-distribute-hanuman-ansh-overseas-from-september-11
|work=Indian Television Dot Com
|date=3 September 2026
|access-date=3 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

'हनुमान अंश' हा चित्रपट इतर भक्तीप्रधान चित्रपट '[[जय संतोषी मा]]' (१९७५) सोबतच आतापर्यंतचा सर्वाधिक चित्रपटगृह गुंतवणुकीवर परतावा (रिटर्न ऑन इन्व्हेस्टमेंट) देणारा चित्रपट ठरला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9949|title=Hanuman Ansh Looking To Become Highest Ever Theatrical Return On Investment - Box Office India|website=boxofficeindia.com}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट अंदाजे ₹२ कोटींच्या बजेटमध्ये बनवला गेला होता, या चित्रपटाने देशांतर्गत बॉक्स ऑफिसवर ₹१०० कोटींचा टप्पा ओलांडला असून त्याच्या निर्मिती बजेटच्या ५० पट अधिक कमाई केली आहे, ज्यामुळे तो सर्वकाळातला सर्वात जास्त नफा कमावणारा भारतीय चित्रपट ठरला आहे.&lt;ref name=profit&gt;{{cite news
|author=Entertainment Desk
|title=From AD to lead: How Shobhinaw Satyaa landed role of Neem Karoli Baba in Hanuman Ansh
|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/how-shobhinaw-satyaa-landed-role-of-neem-karoli-baba-in-hanuman-ansh-10865268/
|work=The Indian Express
|date=6 September 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=htprofit&gt;{{cite news
|author=Hindustan Times
|title=India's most profitable film of 2026 has Rs2 crore budget, yet beat 'Dhurandhar 2'
|url=https://www.daily-sun.com/index.php/entertainment/895209/india-s-most-profitable-film-of-2026-has-rs2-crore-budget-yet-beat-dhurandhar-2
|work=Daily Sun
|date=31 August 2026
|access-date=5 September 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mathur
|first=Abhimanyu
|title=India's most profitable film of 2026 earned 2000% profit: How a ₹2 crore film beat Dhurandhar, Awarapan 2, Toxic, Peddi
|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/indias-most-profitable-film-of-2026-hanuman-ansh-box-office-profit-neem-karoli-baba-dhurandhar-awarapan-2-toxic-peddi-101788160921902.html
|work=Hindustan Times
|date=31 August 2026
|access-date=7 September 2026
}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाने आपल्या पाचव्या वीकेंडला ₹४८ कोटींहून अधिक कमाई केली आणि [[धुरंधर: द रिव्हेंज]] ला मागे टाकत सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरला.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Unstoppable Hanuman Ansh now beats Dhurandhar 2 in 5th weekend at box office|url= https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/hanuman-ansh-box-office-beats-dhurandhar-2-fifth-weekend-record-rs-49-25-crore-2989465-2026-09-08 |access-date=|website=India Today
|language=en}}&lt;/ref&gt;

५ सप्टेंबर रोजी उत्तराखंडचे मुख्यमंत्री [[पुष्कर सिंह धामी]] यांनी देहरादूनमध्ये हा चित्रपट पाहिला, आणि त्यानंतर हा चित्रपट राज्यात करमुक्त (टॅक्स-फ्री) घोषित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Hanuman Ansh gets tax-free status in Uttarakhand as Neem Karoli Baba film turns surprise hit
|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/hanuman-ansh-gets-tax-free-status-in-uttarakhand-as-neem-karoli-baba-film-turns-surprise-hit/articleshow/133795779.cms
|work=The Times of India
|agency=Press Trust of India
|date=5 September 2026
|access-date=6 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== पुढील भाग (सिक्वल) ==
हा चित्रपट तीन भागांची मालिका (ट्रिलॉजी) म्हणून नियोजित करण्यात आला होता, आणि पहिल्या चित्रपटाचा शेवट नीम करोली बाबा यांची कथा पुढे चालू राहील अशा संकेताने होतो. ऑगस्ट २०२६ मध्ये, चतुर्वेदी यांनी दुसऱ्या भागाचे काम आधीच सुरू झाल्याची पुष्टी केली, ज्यामध्ये [[आग्रा]] आणि [[मथुरा]]शी संबंधित कालखंडाचा समावेश असेल; तर पहिल्या भागात [[फिरोजाबाद]]पासून सुरू होणाऱ्या नीम करोली बाबांच्या बालपणापासून ते तारुण्यापर्यंतच्या सुरुवातीच्या आयुष्याचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=BREAKING: Hanuman Ansh ends with the promise of a sequel; writer-director Vishal Chaturvedi begins work on the second part
|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-hanuman-ansh-ends-with-the-promise-of-a-sequel-writer-director-vishal-chaturvedi-begins-work-on-the-second-part/
|work=Bollywood Hungama
|date=31 August 2026
|access-date=1 September 2026
}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
== बाह्य दुवे ==
* {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|39390582}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>redb4hlvgd4pf73zz4ab0d8riuxslnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:ब्रह्मपुत्रा नदी</title>
    <ns>1</ns>
    <id>383598</id>
    <revision>
      <id>2709043</id>
      <parentid>2708095</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49167-97</username>
        <id>187288</id>
      </contributor>
      <comment>या पानावरील सगळा मजकूर काढला</comment>
      <origin>2709043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मस्करवाडी सातारा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383649</id>
    <redirect title="मस्करवाडी (कराड)" />
    <revision>
      <id>2709041</id>
      <parentid>2708311</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49167-97</username>
        <id>187288</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[मस्करवाडी (सातारा)]] पासून [[मस्करवाडी]] ला बदलविले</comment>
      <origin>2709041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="ozm7bz6jacq2s6x2f1nrk26m32knakj" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मस्करवाडी]]</text>
      <sha1>ozm7bz6jacq2s6x2f1nrk26m32knakj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709055</id>
      <parentid>2709041</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T04:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[मस्करवाडी]] पासून [[मस्करवाडी (कराड)]] ला बदलविले</comment>
      <origin>2709055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="89axyrybcju77f1c755rnhjdd7u9ba6" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मस्करवाडी (कराड)]]</text>
      <sha1>89axyrybcju77f1c755rnhjdd7u9ba6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383755</id>
    <revision>
      <id>2708979</id>
      <parentid>2708734</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T14:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2708979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19610" sha1="ehouy2sifqe8yjgr8pyi9k82pr9enxe" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६
| team1_image                  = Flag of England.svg
| team1_name                   = इंग्लंड
| team2_image                  = Flag of Sri Lanka.svg
| team2_name                   = श्रीलंका
| from_date                    = १५
| to_date                      = २७ सप्टेंबर २०२६
| team1_captain                = 
| team2_captain                = 
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 
| team2_ODIs_won               = 
| team1_ODIs_most_runs         = 
| team2_ODIs_most_runs         = 
| team1_ODIs_most_wickets      = 
| team2_ODIs_most_wickets      = 
| player_of_ODI_series         = 
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 
| team2_twenty20s_won          = 
| team1_twenty20s_most_runs    = 
| team2_twenty20s_most_runs    = 
| team1_twenty20s_most_wickets = 
| team2_twenty20s_most_wickets = 
| player_of_twenty20_series    = 
}}

[[श्रीलंका क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[इंग्लंड]]चा दौरा करणार आहे. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2025/07/sri-lanka-mens-team-to-tour-england-in-september-2026-for-white-ball-series/ |trans-title= श्रीलंकेचा पुरुष संघ सप्टेंबर २०२६ मध्ये 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार |title=Sri Lanka Men’s Team to Tour England in September 2026 for White-Ball Series |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title=इंग्लंडकडून २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी दमदार वेळापत्रक जाहीर.|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/oval-to-host-england-test-in-june-for-first-time-as-2026-fixtures-are-announced-1496508 |trans-title=२०२६ च्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर; ओव्हलवर पहिल्यांदाच जूनमध्ये इंग्लंडची कसोटी होणार |title=Oval to host England Test in June for first time as 2026 fixtures are announced |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश असेल. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या २०२६ च्या धमाकेदार उन्हाळी हंगामात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार. |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=९ सप्टेंबर २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळी हंगामासाठी इंग्लंड क्रिकेटचे सामने जाहीर |title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto&quot;
|-
!colspan=2|{{cr|ENG}}
!colspan=2|{{cr|SRI}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite news |trans-title= इंग्लंड पुरुषांचा श्रीलंकेविरुद्ध एकदिवसीय आणि टी२० साठी संघ जाहीर |title=England Men announce squads for ODIs and IT20s against Sri Lanka|url=https://www.ecb.co.uk/news/4572089/england-men-announce-squads-for-odis-and-it20s-against-sri-lanka |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/england-confirm-squads-for-home-series-against-sri-lanka |date= ४ सप्टेंबर २०२६|trans-title= श्रीलंकेविरुद्धच्या घरच्या मालिकेसाठी इंग्लंडचा संघ निश्चित |title=England confirm squads for home series against Sri Lanka |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|trans-title=श्रीलंकेकडून इंग्लंड पांढऱ्या चेंडूच्या दौऱ्यासाठी संघ जाहीर |title=Sri Lanka name squads for England white-ball tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-squads-for-england-white-ball-tour}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|trans-title= आगामी इंग्लंड २०२६ च्या श्रीलंका दौऱ्यासाठी पुरुषांचे राष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० संघ|title=Men’s National ODI and T20I squads for the upcoming Sri Lanka Tour of England 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/09/mens-national-odi-and-t20i-squads-for-the-upcoming-sri-lanka-tour-of-england-2026}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आदिल रशीद]]
* [[गस ॲटकिन्सन]]
* [[जेमी ओव्हरटन]]
* [[जॉर्डन कॉक्स]]
* [[जोफ्रा आर्चर]]
* [[जॉश टँग]]
* [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[ज्यो रूट]]
* [[टॉम बँटन]]
* [[बेन डकेट]]
* [[रेहान अहमद]]
* [[लियाम डॉसन]]
* [[विल जॅक्स]]
* [[सोनी बेकर]]
* [[हेन्री क्रोकॉम]]
|
* [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[आदिल रशीद]]
* [[एन्युरिन डोनाल्ड]]
* [[गस ॲटकिन्सन]]
* [[जेमी ओव्हरटन]]
* [[जेम्स कोल्स]]
* [[जॉर्डन कॉक्स]]
* [[जोफ्रा आर्चर]]
* [[जॉश टँग]]
* [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[टॉम बँटन]]
* [[बेन डकेट]]
* [[लियाम डॉसन]]
* [[विल जॅक्स]]
* [[साकिब महमूद]]
* [[सोनी बेकर]]
|
* [[कुसल मेंडिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चारिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[असिथा फर्नांडो]]
* [[एशान मलिंगा]]
* [[कमिंदू मेंडिस]]
* [[कामिल मिशारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जनिथ लियानागे]]
* [[दसुन शनाका]]
* [[दिलशान मधुशंका]]
* [[दुनिथ वेल्लालागे]]
* [[दुष्मंथा चमीरा]]
* [[पवन रथनायके]]
* [[पथुम निस्संका]]
* [[महीश थीकशाना]]
* [[वानिंदू हसरंगा]]
* [[सचिंदू कोलंबगे]]
|
* &lt;s&gt;[[कुशल मेंडिस]]&lt;/s&gt; ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]])
* [[चारिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[एशान मलिंगा]]
* [[कमिंदू मेंडिस]]
* [[कामिल मिशारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जनिथ लियानागे]]
* [[थरिंदू रथनायके]]
* [[दसुन शनाका]]
* [[दिलशान मधुशंका]]
* [[दुनिथ वेल्लालागे]]
* [[दुष्मंथा चमीरा]]
* [[नुवान तुषारा]]
* [[पवन रथनायके]]
* [[पथुम निस्संका]]
* [[बिनुरा फर्नांडो]]
* [[महीश थीकशाना]]
* [[लाहिरू उदारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[वानिंदू हसरंगा]]
|}

४ सप्टेंबर रोजी, दुखापतींमुळे [[कुसल मेंडिस]] आणि [[बिनुरा फर्नांडो]] यांना आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेतून बाहेर पडावे लागले आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे [[पवन रथनायके]] व [[दिलशान मदुशंका]] यांची निवड करण्यात आली. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिकेसाठी [[चरिथ असलंका]]ची कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news |work=अदा देरेना |access-date=४ सप्टेंबर २०२६|url=https://adaderana.lk/news/cmtmjji6i000e356qzeex5wrb |trans-title=कुसल मेंडिस, बिनुरा फर्नांडो इंग्लंडच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेतून बाहेर |title=Kusal Mendis, Binura Fernando ruled out of England T20I Series}}&lt;/ref&gt;

==सराव सामने==
'''ट्वेंटी२० मालिका: श्रीलंका वि इंग्लंड लायन्स''' &lt;br&gt; श्रीलंकेचा संघ [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] संघाविरुद्ध दोन ट्वेंटी20 सामने खेळेल.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=फ्लिंटॉफचा संभाव्य उत्तराधिकारी म्हणून ट्रॉट 'इंग्लंड लायन्स' संघाची धुरा सांभाळणार|title=Trott to oversee England Lions squad as possible successor to Flintoff |url=https://www.cricinfo.com/story/england-lions-vs-sri-lanka-trott-to-oversee-england-lions-squad-as-possible-successor-to-flintoff-1553187?platform=amp |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}&lt;/ref&gt;

===१ला टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ११ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = Y
| team1 = [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] {{flagdeco|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/171693/enga-vs-sl-1st-t20-england-lions-v-sri-lanka-t20-series-2026 धावफलक]
| venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ सप्टेंबर २०२६
| time = १४:३०
| team1 = [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] {{flagdeco|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/171697/enga-vs-sl-2nd-t20-england-lions-v-sri-lanka-t20-series-2026 धावफलक]
| venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (बेकेनहॅम)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[बेकेनहॅम]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १५ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html धावफलक]
| venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ सप्टेंबर २०२६
| time = १८:३०
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html धावफलक]
| venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १९ सप्टेंबर २०२६
| time = TBC
| night = 
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html धावफलक]
| venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

== आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका ==
===१ला आं.ए.दि.===
{{Single-innings cricket match
| date = २२ सप्टेंबर २०२६
| time = १२:३० 
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html धावफलक]
| venue = [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा आं.ए.दि.===
{{Single-innings cricket match
| date = २४ सप्टेंबर २०२६
| time = १२:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html धावफलक]
| venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===३रा आं.ए.दि.===
{{Single-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर २०२६
| time = १०:३०
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|ENG}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html धावफलक]
| venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-in-england-2026-1496567 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] 


{{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}}

[[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२६]]
[[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]]
[[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे|२०२६]]</text>
      <sha1>ehouy2sifqe8yjgr8pyi9k82pr9enxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383756</id>
    <revision>
      <id>2708966</id>
      <parentid>2708933</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2708966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41604" sha1="85n67za7qrozx560k8ni2z1wi1r75bw" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{infobox officeholder 
| post = Governor
| body = the Reserve Bank of India
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[Flag of India]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]]
| incumbent = [[Sanjay Malhotra]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = 11 December 2024
| term_length = 5 Years (max)
| appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]]
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INR convert|250000}} (per month) &lt;br/&gt; {{INR convert|3000000}} (per year)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = Sir [[Osborne Smith]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[Prime Minister of India]]
*[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]]
*[[Finance Minister of India|Finance Minister]]
*[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]]
| seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001
| constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]]
| type = Chief Executive Officer
| status = Head of RBI
| deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]]
| department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]&lt;br&gt;[[Reserve Bank of India]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{ayd|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{ayd|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{ayd|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{ayd|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{ayd|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{ayd|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{ayd|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{ayd|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{ayd|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{ayd|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{ayd|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{ayd|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{ayd|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{ayd|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{ayd|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{ayd|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{ayd|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{ayd|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{ayd|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{ayd|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{ayd|12 December 2018|11 December 2024}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{ayd|11 December 2024}}
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>85n67za7qrozx560k8ni2z1wi1r75bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708967</id>
      <parentid>2708966</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T12:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2708967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42858" sha1="k834a4xmzdbx8gxxnkb1hjrf605hqyv" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{infobox officeholder 
| post = Governor
| body = the Reserve Bank of India
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[Flag of India]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]]
| incumbent = [[Sanjay Malhotra]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = 11 December 2024
| term_length = 5 Years (max)
| appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]]
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INR convert|250000}} (per month) &lt;br/&gt; {{INR convert|3000000}} (per year)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = Sir [[Osborne Smith]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[Prime Minister of India]]
*[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]]
*[[Finance Minister of India|Finance Minister]]
*[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]]
| seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001
| constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]]
| type = Chief Executive Officer
| status = Head of RBI
| deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]]
| department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]&lt;br&gt;[[Reserve Bank of India]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|12 December 2018|11 December 2024}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|11 December 2024}}
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>k834a4xmzdbx8gxxnkb1hjrf605hqyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708968</id>
      <parentid>2708967</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* गव्हर्नरांची यादी */</comment>
      <origin>2708968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42841" sha1="jb4m4ujui2novomif4r5r6az35g8qas" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{infobox officeholder 
| post = Governor
| body = the Reserve Bank of India
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[Flag of India]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[Malabar Hill]], [[Mumbai]], [[Maharashtra]]
| incumbent = [[Sanjay Malhotra]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = 11 December 2024
| term_length = 5 Years (max)
| appointer = [[Appointments Committee of the Cabinet]]
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INR convert|250000}} (per month) &lt;br/&gt; {{INR convert|3000000}} (per year)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = Sir [[Osborne Smith]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[Prime Minister of India]]
*[[National Security Advisor (India)|National Security Advisor]]
*[[Finance Minister of India|Finance Minister]]
*[[Finance Secretary of India|Secretary (Finance)]]
| seat = 18th Floor, Central Office Building, [[Colaba Causeway|Shahid Bhagat Singh Road]], Mumbai, 400 001
| constituting_instrument = [[Reserve Bank of India Act, 1934]]
| type = Chief Executive Officer
| status = Head of RBI
| deputy = [[Deputy Governor of the Reserve Bank of India|Deputy Governor]]
| department = [[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]&lt;br&gt;[[Reserve Bank of India]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2018|12|12|2024|12|11}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2024|12|11}} 
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>jb4m4ujui2novomif4r5r6az35g8qas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709002</id>
      <parentid>2708968</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43242" sha1="2u9fnbkg9i1l47b0ckibxoz6ugzbyzx" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा 
| post = गव्हर्नर 
| body = भारतीय रिझर्व बँक 
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[भारताचा झेंडा]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[मलबार हिल्स]], [[मुंबई]]
| incumbent = [[संजय मल्होत्रा]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = ११ डिसेंबर २०२४
| term_length = ५ वर्षे 
| appointer = 
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INR convert|250000}} (per month) &lt;br/&gt; {{INR convert|3000000}} (per year)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = Sir [[Osborne Smith]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[भारताचे पंतप्रधान]]
*[[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]
*[[भारताचे अर्थमंत्री]]
*[[वित्त सचिव]]
| seat = १८ वा मजला, केंद्रीय कार्यालय इमारत, शहीद भगतसिंह रोड, मुंबई, ४०० ००१
| constituting_instrument = रिझर्व बँक कायदा, १९३५
| type = मुख्य कार्यकारी अधिकारी 
| status = आर.बी.आय. चे प्रमुख 
| deputy = डेप्युटी गव्हर्नर
| department = [[भारताचे अर्थमंत्री]]&lt;br&gt;[[भारतीय रिझर्व्ह बँके]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2018|12|12|2024|12|11}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2024|12|11}} 
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>2u9fnbkg9i1l47b0ckibxoz6ugzbyzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709003</id>
      <parentid>2709002</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43252" sha1="k6pokla74znk5qeps8w4og108ssi1yp" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा 
| post = गव्हर्नर 
| body = भारतीय रिझर्व बँक 
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[भारताचा झेंडा]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[मलबार हिल]], [[मुंबई]]
| incumbent = [[संजय मल्होत्रा]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = ११ डिसेंबर २०२४
| term_length = ५ वर्षे 
| appointer = 
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INR convert|250000}} (per month) &lt;br/&gt; {{INR convert|3000000}} (per year)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[भारताचे पंतप्रधान]]
*[[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]
*[[भारताचे अर्थमंत्री]]
*वित्त सचिव
| seat = १८ वा मजला, केंद्रीय कार्यालय इमारत, शहीद भगतसिंह रोड, मुंबई, ४०० ००१
| constituting_instrument = रिझर्व बँक कायदा, १९३५
| type = मुख्य कार्यकारी अधिकारी 
| status = आर.बी.आय. चे प्रमुख 
| deputy = डेप्युटी गव्हर्नर
| department = [[भारताचे अर्थमंत्री]]&lt;br&gt;[[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2018|12|12|2024|12|11}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2024|12|11}} 
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>k6pokla74znk5qeps8w4og108ssi1yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709007</id>
      <parentid>2709003</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43283" sha1="ldod7ce8a9hrvso6u2j7khf3ipomugy" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा 
| post = गव्हर्नर 
| body = भारतीय रिझर्व बँक 
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[भारताचा झेंडा]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[मलबार हिल]], [[मुंबई]]
| incumbent = [[संजय मल्होत्रा]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = ११ डिसेंबर २०२४
| term_length = ५ वर्षे 
| appointer = 
| member_of = Central Board of Directors&lt;br&gt;[[Monetary Policy Committee (India)|Monetary Policy Committee]]&lt;br&gt;[[Strategic Policy Group]]&lt;br&gt;[[National Security Council (India)|National Security Council]]&lt;br&gt;[[Economic Intelligence Council]]
| salary = {{INRConvert|250000}} (प्रति माह) &lt;br/&gt; {{INRConvert|3000000}} (प्रति माह)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[भारताचे पंतप्रधान]]
*[[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]
*[[भारताचे अर्थमंत्री]]
*वित्त सचिव
| seat = १८ वा मजला, केंद्रीय कार्यालय इमारत, शहीद भगतसिंह रोड, मुंबई, ४०० ००१
| constituting_instrument = रिझर्व बँक कायदा, १९३५
| type = मुख्य कार्यकारी अधिकारी 
| status = आर.बी.आय. चे प्रमुख 
| deputy = डेप्युटी गव्हर्नर
| department = [[भारताचे अर्थमंत्री]]&lt;br&gt;[[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2018|12|12|2024|12|11}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2024|12|11}} 
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>ldod7ce8a9hrvso6u2j7khf3ipomugy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709008</id>
      <parentid>2709007</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43349" sha1="2xtsgyk0cvtnxie56ku7pt67d0hz6lq" xml:space="preserve">{{काम चालू}}
{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा 
| post = गव्हर्नर 
| body = भारतीय रिझर्व बँक 
| flag = Flag of India.svg
| flag_size = 110px
| flag_caption = [[भारताचा झेंडा]]
| insignia = [[File:Seal of the Reserve Bank of India.svg|160px|frameless|upright=0.6|class=skin-invert]]
| insignia_caption = Seal of the Reserve Bank of India
| residence = [[मलबार हिल]], [[मुंबई]]
| incumbent = [[संजय मल्होत्रा]]
| image = Sanjay Malhotra RBI.jpg
| incumbent_since = ११ डिसेंबर २०२४
| term_length = ५ वर्षे 
| appointer = 
| member_of = केंद्रीय संचालक मंडळ&lt;br&gt;मौद्रिक धोरण समिती&lt;br&gt;धोरणात्मक धोरण गट&lt;br&gt;राष्ट्रीय सुरक्षा समिती&lt;br&gt;आर्थिक गुप्तचर परिषद
| salary = {{INRConvert|250000}} (प्रति माह) &lt;br/&gt; {{INRConvert|3000000}} (प्रति वर्ष)
| formation = {{start date and age|df=yes|1935|04|01}}
| inaugural = [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]]
| website = {{URL|https://rbi.org.in/Scripts/governors.aspx}}
| reports_to = *[[भारताचे पंतप्रधान]]
*[[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]
*[[भारताचे अर्थमंत्री]]
*वित्त सचिव
| seat = १८ वा मजला, केंद्रीय कार्यालय इमारत, शहीद भगतसिंह रोड, मुंबई, ४०० ००१
| constituting_instrument = रिझर्व बँक कायदा, १९३५
| type = मुख्य कार्यकारी अधिकारी 
| status = आर.बी.आय. चे प्रमुख 
| deputy = डेप्युटी गव्हर्नर
| department = [[भारताचे अर्थमंत्री]]&lt;br&gt;[[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]
| native_name = भारतीय रिजर्व बैंक के गवर्नर
}}
''' भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर''' हे भारताच्या मध्यवर्ती बँकेचे [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] आणि तिच्या केंद्रीय संचालक मंडळाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. वेतनश्रेणीतील क्रमवारी १८ नुसार, संकेतानुसार आरबीआयच्या गव्हर्नरचा दर्जा भारताच्या कॅबिनेट सेक्रेटरीच्या (मंत्रिमंडळ-सचिव) समतुल्य मानला जातो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Indian Administrative Service (Pay) Rules, 2016 |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/IAS_PAY_Rules2016.pdf |website=Department of Personnel and Training (DoPT), Government of India |publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions |date=2016 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे]] जारी केलेल्या [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयाच्या]] चलनी नोटांवर गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=FAQs |url=https://www.rbi.org.in/commonperson/english/Scripts/FAQs.aspx?Id=3158 |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt; १९३५ मध्ये स्थापना झाल्यापासून, आरबीआयचे नेतृत्व एकूण सव्वीस{{Nbsp}}गव्हर्नरनी केले आहे. गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ([[भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार]]) '[[अजित डोवाल]]' यांच्या अध्यक्षतेखालील स्ट्रॅटेजिक पॉलिसी ग्रुपचे सदस्य असतात. हा राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (नॅशनल सिक्युरिटी कौन्सिल सेक्रेटरियट) चा एक अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sahay |first=C. D. |title=Strategic Policy Group – Evolution of Integrated National Security Structure |url=https://www.vifindia.org/article/2018/october/25/strategic-policy-group-evolution-of-integrated-national-security-structure |website=Vivekananda International Foundation |date=25 October 2018 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलियन बँकर सर [[ऑस्बॉर्न स्मिथ]] हे या पदाचे पहिले मानकरी होते, तर सर [[सी. डी. देशमुख]] हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते. सर [[बेनेगल रामा राव]] हे सर्वात जास्त काळ, तब्बल सात वर्षांपेक्षा अधिक काळ या पदावर राहिलेले गव्हर्नर आहेत, तर [[अमिताभ घोष]] यांचा २० दिवसांचा कार्यकाळ हा सर्वात लहान कार्यकाळ आहे. बँकेचे पंधरावे{{Nbsp}}गव्हर्नर [[मनमोहन सिंग]] हे नंतर भारताचे तेरावे पंतप्रधान झाले. [[संजय मल्होत्रा]] हे ११ डिसेंबर २०२४ पासून [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे]] चोविसावे गव्हर्नर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Govt likely to extend RBI Governor Shaktikanta Das's term for second time |url=https://www.business-standard.com/india-news/govt-likely-to-extend-rbi-governor-shaktikanta-das-s-term-for-second-time-124111800909_1.html |website=Business Standard |date=18 November 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sanjay Malhotra is the new RBI Governor for three-year term |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/sanjay-malhotra-is-the-new-rbi-governor-for-three-year-term/article68965180.ece |website=The Hindu |date=10 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== नेमणूक ==
आरबीआय गव्हर्नरची नियुक्ती भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ च्या तरतुदींनुसार [[भारत सरकार]]द्वारे केली जाते. ही नियुक्ती [[भारताचे पंतप्रधान]] आणि [[भारताचे गृहमंत्री]] यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीद्वारे (ACC) केली जाते. सामान्यतः, गव्हर्नरची नियुक्ती पाच वर्षांपर्यंतच्या कालावधीसाठी केली जाते, जी वाढवली जाऊ शकते किंवा दुसऱ्या कार्यकाळासाठी त्याचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. सहसा सरकार कोणत्याही [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस (IAS)]] अधिकाऱ्याची किंवा एखाद्या [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थतज्ज्ञाची]] गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती करते. आतापर्यंत, [[एम. नरसिंहम]] हे एकमेव आरबीआय अधिकारी होते ज्यांची गव्हर्नर पदावर निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |title=How is the RBI Governor appointed? |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/how-is-the-rbi-governor-appointed/articleshow/116142054.cms |website=The Economic Times |date=9 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appointment of RBI Governor |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1573622&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Consider the following statements with respect to the Governor of the Reserve Bank of India (RBI) |url=https://forumias.com/blog/question/consider-the-following-statements-with-respect-to-the-governor-of-the-reserve-bank-of-india-rbi-1-the-governor-is-appointed-by-the-president-of-india-2-the-governor-cannot-be-reappointed-after-t/ |website=ForumIAS |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या ==
आरबीआय गव्हर्नर हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात आणि ते भारताच्या चलनविषयक धोरणाची (मॉनेटरी पॉलिसी) निर्मिती व अंमलबजावणी करण्यासाठी जबाबदार असतात. गव्हर्नर हे मॉनेटरी पॉलिसी कमिटीचे (पतधोरण समिती) अध्यक्षपद भूषवतात, जी आर्थिक वाढीला चालना देतानाच किमतींचे स्थैर्य राखण्यासाठी प्रमुख व्याजदर ठरवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy |url=https://rbi.org.in/commonperson/English/scripts/commpol.aspx |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meet: What's on the table for the rate-setting panel |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-mpc-meet-whats-on-the-table-for-the-rate-setting-panel/articleshow/127944205.cms |website=The Economic Times |date=5 February 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Monetary Policy Committee decisions / related press release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2120509&amp;reg=3&amp;lang=2 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI MPC meeting this week: Date, time, where to watch live streaming of RBI Governor Sanjay Malhotra's monetary policy statement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/rbi-mpc-meeting-this-week-date-time-where-to-watch-live-streaming-of-rbi-governor-sanjay-malhotras-monetary-policy-statement/articleshow/123113179.cms |website=The Times of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
गव्हर्नर भारतामधील बँकिंग आणि अर्थव्यवस्थेच्या नियमन व नियंत्रणाचे काम पाहतात. यामध्ये आर्थिक स्थैर्य राखणे&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Central Bank Holds Rates as Mideast War Keeps Outlook in Flux |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-central-bank-holds-rates-as-mideast-war-keeps-outlook-in-flux-9ddabbb5 |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;, बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणे आणि आवश्यकतेनुसार योग्य ती कारवाई करणे यांचा समावेश होतो.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI to rationalise board norms, focus on strategy, policy for banks |url=https://www.business-standard.com/finance/news/rbi-to-rationalise-board-norms-focus-strategy-policy-banks-126040801075_1.html |website=Business Standard |date=8 April 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's central bank governor urges banks to ensure fair financial market access |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-central-bank-governor-urges-banks-ensure-fair-financial-market-access-2026-05-01/ |website=Reuters |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI cancels Paytm Payments Bank licence |url=https://etedge-insights.com/industry/bfsi/rbi-cancels-paytm-payments-bank-licence-2026/ |website=ET Edge Insights |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Banking Overview |url=https://www.financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview |website=Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;
आरबीआय गव्हर्नर भारताचा परकीय चलन साठा देखील मॅनेज करतात आणि [[परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा|परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, १९९९]] अंतर्गत धोरणे तयार करतात. यामध्ये [[विनिमय दर]] स्थिर ठेवणे आणि परकीय चलन बाजाराचा सुरळीत विकास सुनिश्चित करणे समाविष्ट आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Weekly Statistical Supplement (WSS) View Detail |url=https://www.rbi.org.in/scripts/WSSViewDetail.aspx?PARAM1=2&amp;TYPE=Section |website=Reserve Bank of India |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian economy faces risks on multiple fronts from Middle East conflict |url=https://www.wsj.com/economy/central-banking/indian-economy-faces-risks-on-multiple-fronts-from-middle-east-conflict-4f17a37a |website=The Wall Street Journal |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India's forex reserves fall $4.82 billion to $698 billion, shows RBI data |url=https://www.business-standard.com/economy/news/india-s-forex-reserves-fall-4-82-billion-to-698-billion-shows-rbi-data-126050100868_1.html |website=Business Standard |date=1 May 2026 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

याव्यतिरिक्त, गव्हर्नर हे राष्ट्रीय सुरक्षा, आर्थिक आणि वित्तीय बाबींवर भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार आणि भारत सरकारचे मुख्य सल्लागार म्हणून काम करतात. हे कार्यालय चलन निर्मिती, प्रदान आणि बंदोबस्त प्रणाली सांभाळते तसेच देशातील सुरक्षित आणि कार्यक्षम वित्तीय पायाभूत सुविधांना प्रोत्साहन देते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI Governor Sanjay Malhotra unveils National Strategy for Financial Inclusion 2025–30 |url=https://www.newsonair.gov.in/rbi-governor-sanjay-malhotra-unveils-national-strategy-for-financial-inclusion-2025-30/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UPSC Key: RBI to compensate digital fraud victims, rat-hole mining, Russian oil imports |url=https://indianexpress.com/article/upsc-current-affairs/upsc-key-rbi-digital-fraud-rat-hole-mining-russian-oil-10519526/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ajit Doval to head key panel set up to assist National Security Council |url=https://indianexpress.com/article/india/ajit-doval-to-head-key-panel-set-up-to-assist-national-security-council-5394594/ |website=The Indian Express |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=RBI advises states to be more prudent in managing finances |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rbi-advises-states-to-be-more-prudent-in-managing-finances/articleshow/116477190.cms |website=The Economic Times |date=19 December 2024 |access-date=2 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== गव्हर्नरांची यादी ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! data-sort-type=&quot;number&quot; scope=&quot;col&quot; |अ. क्र.
! छायाचित्र 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |नाव
! class=&quot;unsortable&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; width=&quot;135px&quot; |कालावधी
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;90px&quot; |कार्यकाळाचा कालावधी
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टीपा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbi.org.in/scripts/governors.aspx|title=Governors|publisher=[[Reserve Bank of India]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |संदर्भ
|-
!१
|[[File:SirOsborneSmith.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[ओस्बॉर्न स्मिथ|ऑस्बोर्न स्मिथ]]
|१ एप्रिल १९३५ &lt;br/&gt; — &lt;br/&gt;३० जून १९३७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1935|4|1|1937|6|30}}
|स्मिथ हे एक ऑस्ट्रेलियन बँकर होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी इम्पीरियल बँक ऑफ इंडियाचे व्यवस्थापकीय गव्हर्नर म्हणून काम केले होते. त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच राज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2013|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-476-2|location=Noida|page=20}}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|[[File:Sir_James_Braid_Taylor.jpg|82x82अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[जेम्स ब्रेड टेलर]]
|१ जुलै १९३७&lt;br /&gt; —&lt;br /&gt; १७ फेब्रुवारी १९४३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1937|7|1|1943|2|17}}
|टेलर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी चलन नियंत्रक आणि आरबीआयचे उप-गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले. ते पदावर असतानाच निधन पावले.
|&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Financial Systems and Markets|last=Saha|first=Siddhartha Sankar|date=2013|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-1-259-00500-8|location=New Delhi|page=67}}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|[[File:CD_Deshmukh_(cropped).jpg|90x90अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी.डी. देशमुख]]
|११ ऑगस्ट, १९४३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९४९
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1943|8|11|1949|6|30}}
|देशमुख हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच  त्यांनीआरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. राज्यपाल म्हणून काम पाहणारे ते पहिले भारतीय नागरिक होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताची फाळणी]] झाली आणि त्यानंतर भारत व पाकिस्तान यांच्यात मालमत्ता व दायित्वांची विभागणी झाली.
|
|-
!४
|[[File:Sir_Benegal_Rama_Rau,_governor_of_Reserve_Bank_of_India.jpg|102x102अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बेनेगल रामा राव]]
|१ जुलै, १९४९&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1949|7|1|1957|1|14}}
|राऊ हे आयसीएस अधिकारी होते. तसेच त्यांनीअमेरिकेत राजदूत म्हणून काम केले. दुसरा  ाढीवकार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच रत्यांनी ाज्यपालपदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!५
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[के.जी. आंबेगावकर|के. जी. आंबेगावकर]]
|१४ जानेवारी, १९५७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९५७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|01|14|1957|02|28|df=y}}
|आंबेगावकर हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते. त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले होते. [[बेनेगल रामा राव]] यांच्या राजीनाम्यानंतर त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!६
|[[File:HVR_Iengar.jpg|99x99अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एच.व्ही.आर. आयंगर]]
|१ मार्च, १९५७ &lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २८ फेब्रुवारी, १९६२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1957|3|1|1962|2|28}}
|अय्यंगार हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारतीय चलनप्रणाली दशांश पद्धतीत बदलण्यात आली.
|
|-
!७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[पी.सी. भट्टाचार्य]]
|१ मार्च, १९६२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० जून, १९६७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1962|3|1|1967|6|30}}
|भट्टाचार्य हे भारतीय लेखापरीक्षण आणि लेखा सेवेतील अधिकारी होते. गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी स्टेट बँक ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!८
|[[File:Lakshmi_Kant_Jha_(India's_ambassador_to_the_United_States_1970_-_1973).png|103x103अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Lakshmi Kant Jha|लक्ष्मीकांत झा]]
|१ जुलै, १९६७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३ मे, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1967|7|1|1970|5|3}}
|झा हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी पंतप्रधानांचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते. अमेरिकेतील राजदूत म्हणून नियुक्ती झाल्यावर त्यांनी पद सोडले.
|
|-
!९
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[भास्कर एन. आडारकर]]
|४ मे, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ जून, १९७०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|5|4|1970|6|15}}
|आरबीआयचे उपराज्यपाल होण्यापूर्वी अडारकर हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी सरकारचे आर्थिक सल्लागार म्हणून काम केले होते. त्यांची अंतरिम राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
|
|-
!१०
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Sarukkai Jagannathan|एस. जगन्नाथन्]]
|१६ जून, १९७०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ मे, १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1970|6|16|1975|5|19}}
|जगन्नाथन् हे [[भारतीय नागरी सेवा|आयसीएस]] अधिकारी होते, ज्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेत]] भारताचे कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमध्ये]] भारताचे कार्यकारी संचालक होण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.
|
|-
!११
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[N. C. Sen Gupta|एनसी सेन गुप्ता]]
|१९ मे १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १९ ऑगस्ट १९७५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|5|19|1975|8|19}}
|अंतरिम गव्हर्नर होण्यापूर्वी गुप्ता यांनी बँकिंग विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले होते.
|
|-
!१२
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[K. R. Puri|के. आर. पुरी]]
|२० ऑगस्ट १९७५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २ मे १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1975|8|20|1977|5|2}}
|राज्यपाल होण्यापूर्वी पुरी यांनी [[भारतीय आयुर्विमा महामंडळ|जीवन विमा महामंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात विविध प्रादेशिक ग्रामीण बँकांची स्थापना झाली.
|
|-
!१३
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |
|३ मे १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ३० नोव्हेंबर १९७७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|5|3|1977|11|30}}
|नरसिंहम हे आरबीआयचे संशोधन अधिकारी होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आर्थिक व्यवहार विभागात अतिरिक्त सचिव म्हणून काम पाहिले होते. ते एकमेव आरबीआय ग्रेड बी अधिकारी आहेत जे गव्हर्नर पदापर्यंत पोहोचले.
|
|-
!१४
|[[File:I._G._Patel.jpg|85x85अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आय.जी. पटेल]]
|१ डिसेंबर १९७७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १५ सप्टेंबर १९८२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1977|12|1|1982|9|15}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ मंत्रालयात सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] ५.००० आणि ₹१०,००० मूल्याच्या चलनाचे विमुद्रीकरण झाले . &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091116/scrapping-large-currency-not-new-in-1946-india-demonetised-rs-5000-10000-notes.html|title=In 1946 and 1978, India had demonetised Rs 5,000, 10,000 notes|date=November 9, 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|access-date=June 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
|
|-
!१५
|[[File:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|101x101अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[मनमोहन सिंग]]
|१६ सप्टेंबर १९८२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १४ जानेवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1982|9|16|1985|1|14}}
|सिंग हे एक अर्थशास्त्रज्ञ होते आणि राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात बँकिंग क्षेत्राशी संबंधित विविध कायदेशीर सुधारणांची देखरेख करण्यात आली.
|
|-
!१६
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[अमिताभ घोष (बँकर)|अमिताभ घोष]]
|१५ जानेवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ फेब्रुवारी १९८५
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|1|15|1985|2|4}}
|आर. एन. मल्होत्रा यांनी पदभार स्वीकारेपर्यंत अंतरिम गव्हर्नर म्हणून नियुक्त झालेले घोष हे आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर होते.
|
|-
!१७
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[आर. एन. मल्होत्रा]]
|४ फेब्रुवारी १९८५&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २२ डिसेंबर १९९०
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1985|2|4|1990|12|22}}
|मल्होत्रा हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] अधिकारी होते. त्यांनी गव्हर्नर होण्यापूर्वी [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी|आयएमएफचे]] कार्यकारी संचालक म्हणून काम पाहिले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्था|इंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थेचे]] उद्घाटन झाले.
|
|-
!१८
|
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[एस. व्यंकिटरामनन]]
|२२ डिसेंबर १९९०&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ डिसेंबर १९९२
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1990|12|22|1992|12|21}}
|वेंकिटारमणन हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी अर्थ सचिव म्हणून काम केले होते. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात भारताने आयएमएफचा स्थिरीकरण कार्यक्रम स्वीकारला.
|
|-
!१९
|[[File:C._Rangrajan_at_the_Conference_on_&quot;Fiscal_Policy_in_India&quot;_(cropped).jpg|93x93अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[सी. रंगराजन]]
|२२ डिसेंबर १९९२&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; २१ नोव्हेंबर १९९७
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1992|12|22|1997|11|21}}
|रंगराजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात एकसमान विनिमय दराची स्थापना झाली.
|
|-
!२०
|[[File:Bimal_Jalan_(cropped).jpg|86x86अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[बिमल जालान]]
|२२ नोव्हेंबर १९९७&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ६ सप्टेंबर २००३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|1997|11|22|2003|9|6}}
|जालान हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून, राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि अर्थ सचिव यांसारख्या विविध पदांवर काम केले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[चलनवाढ|महागाई]] आणि व्याजदर कमी झाले.
|
|-
!२१
|[[File:The_Governor_of_Reserve_Bank_of_India,_Shri_Y.V._Reddy_(cropped).jpg|94x94अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[वाय.व्ही. रेड्डी]]
|६ सप्टेंबर २००३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ५ सप्टेंबर २००८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2003|9|6|2008|9|5}}
|रेड्डी हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून, गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात, त्यांनी वित्तीय क्षेत्रातील सुधारणा आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज उभारणीमध्ये योगदान दिले.
|
|-
!२२
|[[File:Duvuri.jpg|83x83अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[डी. सुब्बाराव]]
|५ सप्टेंबर २००८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१३
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2008|9|5|2013|9|4}}
|सुब्बाराव हे एक [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|आयएएस]] अधिकारी असून राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी अर्थ सचिव म्हणून काम पाहिले आहे. त्यांनी विकेंद्रीकरण आणि सार्वजनिक वित्त यांसारख्या विविध विषयांवर लिहिले.
|
|-
!२३
|[[File:Raghuram_Rajan,_IMF_69MS040421048l.jpg|113x113अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[रघुराम राजन]]
|४ सप्टेंबर २०१३&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ४ सप्टेंबर २०१६
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2013|9|4|2016|9|4}}
|राजन हे एक अर्थशास्त्रज्ञ असून गव्हर्नर होण्यापूर्वी त्यांनी सरकारचे मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि आयएमएफचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून काम केले आहे.
|
|-
!२४
|[[File:Urjit_Patel.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[उर्जीत पटेल]]
|४ सप्टेंबर २०१६&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; १० डिसेंबर २०१८
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2016|9|4|2018|12|11}}
|पटेल हे एक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, ज्यांनी आयएमएफ आणि केंद्र सरकारसोबत काम केले आहे. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी आरबीआयचे उपराज्यपाल म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या राज्यपालपदाच्या काळात [[भारताच्या चलनाचे विमुद्रीकरण|५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटांचे विमुद्रीकरण झाले]] . नंतर त्यांनी वैयक्तिक कारणांचा हवाला देत राजीनामा दिला.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/heres-what-could-have-led-to-rbi-governor-urjit-patels-exit/articleshow/67026855.cms?from=mdr|title=Urjit Patel Resigns - Here are the reasons|date=2018-12-11|website=Economic Times|language=en-IN|access-date=2019-08-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dr. Urjit Patel takes over as RBI Deputy Governor&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=27952|title=Urjit Patel appointed Deputy Governor}}&lt;/ref&gt; 
|-
!२५
|[[File:Shaktikanta_Das,_IAS_(cropped).jpg|92x92अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[शक्तिकांत दास]]
|१२ डिसेंबर २०१८&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ११ डिसेंबर २०२४
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2018|12|12|2024|12|11}}
|दास हे एक आयएएस अधिकारी होते, ज्यांनी महसूल सचिव आणि नंतर आर्थिक व्यवहार सचिव म्हणून काम केले. राज्यपाल होण्यापूर्वी त्यांनी १५ व्या वित्त आयोगाचे सदस्य म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Industry/mqqkVZgURWChvJbxq45E4H/Shaktikanta-Das-appointed-new-RBI-governor.html|title=Shaktikanta Das, Who Oversaw Demonetization, Is New RBI Governor|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|last2=Ghosh|first2=Shayan|date=11 December 2018|website=[[Livemint]]|access-date=24 April 2022|last3=Gopakumar|first3=Gopika}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/n-k-singh-heads-15th-finance-commission-shaktikanta-das-a-member-117112701199_1.html|title=N.K. Singh heads 15th Finance Commission, Shaktikanta Das a member|date=27 November 2017|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/shaktikanta-das-appointed-economic-affairs-secretary-hasmukh-adhia-is-new-revenue-secretary/articleshow/48715974.cms|title=Shaktikanta Das appointed Economic Affairs Secretary; Hasmukh Adhia is new Revenue Secretary|date=29 August 2015|work=[[The Economic Times]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/shaktikanta-das-appointed-as-revenue-secretary-114061600671_1.html|title=Shaktikanta Das appointed as Revenue Secretary|date=16 June 2014|work=[[Business Standard]]|location=[[New Delhi]]|access-date=15 January 2018|agency=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;
|-
!२६
|[[File:Sanjay_Malhotra_RBI.jpg|100x100अंश]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[संजय मल्होत्रा]]
|११ डिसेंबर, २०२४&lt;br /&gt; — &lt;br /&gt; ''पदस्थ''
|{{वय वर्षे व दिवसांमध्ये|2024|12|11}} 
|मल्होत्रा हे एक आयएएस अधिकारी आहेत, ज्यांनी राज्यपाल होण्यापूर्वी वित्तीय सेवा सचिव आणि नंतर महसूल सचिव म्हणून काम केले.
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/sanjay-malhotra-reserve-bank-india-governor/|title=Sanjay Malhotra Takes Charge As RBI Governor|last=Venkiteswaran|first=Rajesh Trichur|date=2024-12-26|website=Global Finance Magazine|language=en-US|access-date=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर]]</text>
      <sha1>2xtsgyk0cvtnxie56ku7pt67d0hz6lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयर्लंड क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383788</id>
    <revision>
      <id>2708983</id>
      <parentid>2708929</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2708983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10549" sha1="fl47h3a0s6wvtlkegh4puqjy4reet8l" xml:space="preserve">खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}}
|-  
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 |  
|-  
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295792.html २६००] || ११ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००७ आयर्लंड चौरंगी मालिका|२००७ आयर्लंड आणि उत्तर आयर्लंड चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295788.html २६०३] || १४ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295787.html २६०४] || १५ जुलै २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>fl47h3a0s6wvtlkegh4puqjy4reet8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708984</id>
      <parentid>2708983</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2708984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12193" sha1="kw1y8n1fv9o1003op01b6llizpr3z4j" xml:space="preserve">खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}}
|-  
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 |  
|-  
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295792.html २६००] || ११ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००७ आयर्लंड चौरंगी मालिका|२००७ आयर्लंड आणि उत्तर आयर्लंड चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295788.html २६०३] || १४ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295787.html २६०४] || १५ जुलै २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|-  
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335633.html २६९३] || १८ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=3 |
|-  
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335634.html २६९४] || २० मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|-  
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335635.html २६९५] || २२ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325554.html २७२७] || १ जुलै २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|NZL}} || rowspan=2 | [[२००८ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325556.html २७२९] || २ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>kw1y8n1fv9o1003op01b6llizpr3z4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708985</id>
      <parentid>2708984</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2708985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13535" sha1="9twnfwcqn7r4lfrseht3lv8kon9p49y" xml:space="preserve">खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}}
|-  
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 |  
|-  
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295792.html २६००] || ११ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००७ आयर्लंड चौरंगी मालिका|२००७ आयर्लंड आणि उत्तर आयर्लंड चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295788.html २६०३] || १४ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295787.html २६०४] || १५ जुलै २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|-  
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335633.html २६९३] || १८ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=3 |
|-  
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335634.html २६९४] || २० मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|-  
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335635.html २६९५] || २२ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325554.html २७२७] || १ जुलै २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|NZL}} || rowspan=2 | [[२००८ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325556.html २७२९] || २ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325578.html २७३७] || २८ जुलै २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI0&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क, नॉर्वे आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325580.html २७३९] || ३१ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>9twnfwcqn7r4lfrseht3lv8kon9p49y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708986</id>
      <parentid>2708985</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2708986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14204" sha1="rxw07qf5ckpm4orh63j0ag4nco6f3o0" xml:space="preserve">खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}}
|-  
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 |  
|-  
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295792.html २६००] || ११ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००७ आयर्लंड चौरंगी मालिका|२००७ आयर्लंड आणि उत्तर आयर्लंड चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295788.html २६०३] || १४ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295787.html २६०४] || १५ जुलै २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|-  
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335633.html २६९३] || १८ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=3 |
|-  
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335634.html २६९४] || २० मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|-  
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335635.html २६९५] || २२ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325554.html २७२७] || १ जुलै २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|NZL}} || rowspan=2 | [[२००८ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325556.html २७२९] || २ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325578.html २७३७] || २८ जुलै २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI0&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क, नॉर्वे आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325580.html २७३९] || ३१ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 |  
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>rxw07qf5ckpm4orh63j0ag4nco6f3o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708987</id>
      <parentid>2708986</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T16:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2708987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14947" sha1="ffkzy6qhxdrntupfc1lpujykk6uso2f" xml:space="preserve">खालील यादी आयर्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने १३ जून २००६ रोजी इंग्लंड विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला.  

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| आयर्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225171.html २३८३] || १३ जून २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253010.html २३९६] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००६ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/253018.html २४०१] || ८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून क्रिकेट स्टेडियम]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267380.html २४९२] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]]
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267382.html २४९४] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267392.html २५०९] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247461.html २५३५] || १५ मार्च २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || टाय || rowspan=9 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247465.html २५३९] || १७ मार्च २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247477.html २५५१] || २३ मार्च २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247484.html २५५८] || ३० मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247488.html २५६२] || ३ एप्रिल २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247492.html २५६६] || ९ एप्रिल २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|NZL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247496.html २५७०] || १३ एप्रिल २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247498.html २५७२] || १५ एप्रिल २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IRE}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247501.html २५७५] || १८ एप्रिल २००७ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|SRI}}
|-  
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 |  
|-  
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293072.html २५९१] || २४ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295792.html २६००] || ११ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००७ आयर्लंड चौरंगी मालिका|२००७ आयर्लंड आणि उत्तर आयर्लंड चौरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295788.html २६०३] || १४ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/295787.html २६०४] || १५ जुलै २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}}
|-  
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335633.html २६९३] || १८ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=3 |
|-  
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335634.html २६९४] || २० मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|-  
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335635.html २६९५] || २२ मार्च २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325554.html २७२७] || १ जुलै २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|NZL}} || rowspan=2 | [[२००८ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325556.html २७२९] || २ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325578.html २७३७] || २८ जुलै २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८ युरोपियन क्रिकेट अजिंक्यपद विभाग एक]]&lt;ref name=&quot;NonODI0&quot; group=&quot;n&quot;&gt;या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क, नॉर्वे आणि इटली संघाने देखील भाग घेतलेला. त्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने आयर्लंडने त्यांच्या सोबत खेळलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325580.html २७३९] || ३१ जुलै २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}}
|-  
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 |  
|-  
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325581.html २७६६] || १७ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;  
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}}
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
 

{{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>ffkzy6qhxdrntupfc1lpujykk6uso2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिच्छवी राजवंश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383794</id>
    <revision>
      <id>2708971</id>
      <parentid>2708938</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1553" sha1="j111tddrcqcph2q0xaurbz9hvoa7kq5" xml:space="preserve">'''वैशालीचे लिच्छवी'''  हे भारताचे प्राचीन आणि त्रिवंशीय होते. लोहयुगापासून शास्त्रीय युगापर्यंत अस्तित्व प्रमाणित आहे. लिच्छवी, लिच्छविकांची लोकसंख्या गंगासंघ (एक खानदानी कुलीन प्रजासत्ताक) मध्ये संघटित करण्यात आली होती, ज्याला सध्या लिच्छवी प्रजासत्ताक म्हणून संबोधले जाते, जे मोठ्या वज्जिका लीगचे अग्रगण्य राज्य होते.

[[मगध]]-वज्जी युद्धात अखेरचा पराभव झाल्यानंतर, लिच्छवी [[वैशाली]] प्रदेशात राहत राहिले. चौथ्या शतकातील [[गुप्त]] सम्राट [[समुद्रगुप्त]] हा एका लिच्छवी राजकन्येचा([[कुमारदेवी|सम्राज्ञी कुमारदेवी]]) मुलगा होता आणि तो स्वतःला लिच्छवी-दौहित्र म्हणवत असे.

[[वर्ग:लिच्छवी राजवंश|*]]</text>
      <sha1>j111tddrcqcph2q0xaurbz9hvoa7kq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708972</id>
      <parentid>2708971</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T13:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="4q3118dvi9z2gn6q5putju2btiwwstn" xml:space="preserve">'''वैशालीचे लिच्छवी'''  हे भारताचे प्राचीन आणि त्रिवंशीय होते. लोहयुगापासून शास्त्रीय युगापर्यंत अस्तित्व प्रमाणित आहे. लिच्छवी, लिच्छविकांची लोकसंख्या गंगासंघ (एक खानदानी कुलीन प्रजासत्ताक) मध्ये संघटित करण्यात आली होती, ज्याला सध्या लिच्छवी प्रजासत्ताक म्हणून संबोधले जाते, जे मोठ्या वज्जिका लीगचे अग्रगण्य राज्य होते.

[[मगध]]-वज्जी युद्धात अखेरचा पराभव झाल्यानंतर, लिच्छवी [[वैशाली]] प्रदेशात राहत राहिले. चौथ्या शतकातील [[गुप्त]] सम्राट [[समुद्रगुप्त]] हा एका लिच्छवी राजकन्येचा([[कुमारदेवी|सम्राज्ञी कुमारदेवी]]) मुलगा होता आणि तो स्वतःला लिच्छवी-दौहित्र म्हणवत असे.

[[वर्ग:लिच्छवी राजवंश|*]]
[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]</text>
      <sha1>4q3118dvi9z2gn6q5putju2btiwwstn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गारो हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383796</id>
    <revision>
      <id>2708969</id>
      <timestamp>2026-09-10T13:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1340002411|Garo Hills Autonomous District Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2708969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2209" sha1="q9u9qr64m0a9peosmt5ofzo6u9n5ukq" xml:space="preserve">
'''गारो हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मेघालय]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sentinelassam.com/news/three-autonomous-district-councils-of-meghalaya-urges-the-national-commission-to-bar-government-from-meddling/|title=Three Autonomous District Councils of Meghalaya urges the National Commission to bar government from meddling - Sentinelassam|date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt; याचे मुख्यालय [[तुरा]] येथे असून, यात [[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा]], [[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा]], [[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा]], [[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा]] आणि [[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स जिल्ह्याचा]] समावेश होतो. हे मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. गारो हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे एकूण क्षेत्रफळ १०,१०२ चौरस किलोमीटर असून २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १३,९४,३६२ आहे.

[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|350x350अंश]]
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मेघालयमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>q9u9qr64m0a9peosmt5ofzo6u9n5ukq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383797</id>
    <revision>
      <id>2708981</id>
      <timestamp>2026-09-10T15:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347660983|Khasi Hills Autonomous District Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2708981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="7r696sl36tbvg4nh4mdu229mjhnxb8y" xml:space="preserve">
'''खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मेघालय]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sentinelassam.com/news/three-autonomous-district-councils-of-meghalaya-urges-the-national-commission-to-bar-government-from-meddling/|title=Three Autonomous District Councils of Meghalaya urges the National Commission to bar government from meddling - Sentinelassam|date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt; यात [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा]] आणि [[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई जिल्ह्याचा]] समावेश आहे. ही मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. २७ जून १९५२ रोजी स्थापनेपासून ते १४ जून १९७३ पर्यंत ते युनायटेड खासी-जैंतिया हिल्स डिस्ट्रिक्ट कौन्सिल म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khadc.nic.in/archive/down_memory_lane.html|title=Down Memory Lane – (1952-2002) - W. Kharkrang, Secretary, KHADC|publisher=Khasi Hills Autonomous District Council|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.casemine.com/judgement/in/56b4952f607dba348f0114ee|title=Durbar of Sumer Patorship v. Jainta Hills Autonomous District &amp; Ors.|date=28 August 2012|publisher=Gauhati High Court|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt; खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे एकूण क्षेत्रफळ ११,७१८ चौरस किलोमीटर असून २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १५,७८,३७५ आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मेघालयमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>7r696sl36tbvg4nh4mdu229mjhnxb8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709050</id>
      <parentid>2708981</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T03:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2709050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="anav6lio2k7z2xkysm1wcqp158wztm8" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मेघालय]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sentinelassam.com/news/three-autonomous-district-councils-of-meghalaya-urges-the-national-commission-to-bar-government-from-meddling/|title=Three Autonomous District Councils of Meghalaya urges the National Commission to bar government from meddling - Sentinelassam|date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt; यात [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा]] आणि [[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई जिल्ह्याचा]] समावेश आहे. ही मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. २७ जून १९५२ रोजी स्थापनेपासून ते १४ जून १९७३ पर्यंत ते युनायटेड खासी-जैंतिया हिल्स डिस्ट्रिक्ट कौन्सिल म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khadc.nic.in/archive/down_memory_lane.html|title=Down Memory Lane – (1952-2002) - W. Kharkrang, Secretary, KHADC|publisher=Khasi Hills Autonomous District Council|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.casemine.com/judgement/in/56b4952f607dba348f0114ee|title=Durbar of Sumer Patorship v. Jainta Hills Autonomous District &amp; Ors.|date=28 August 2012|publisher=Gauhati High Court|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt; खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे एकूण क्षेत्रफळ ११,७१८ चौरस किलोमीटर असून २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १५,७८,३७५ आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मेघालयमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>anav6lio2k7z2xkysm1wcqp158wztm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709125</id>
      <parentid>2709050</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3002" sha1="d90ujw0igqcidkpwud3mkkxh38dmxje" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मेघालय]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sentinelassam.com/news/three-autonomous-district-councils-of-meghalaya-urges-the-national-commission-to-bar-government-from-meddling/|title=Three Autonomous District Councils of Meghalaya urges the National Commission to bar government from meddling - Sentinelassam|date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt; यात [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा]] आणि [[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई जिल्ह्याचा]] समावेश आहे. ही मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. २७ जून १९५२ रोजी स्थापनेपासून ते १४ जून १९७३ पर्यंत ते युनायटेड खासी-जैंतिया हिल्स डिस्ट्रिक्ट कौन्सिल म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khadc.nic.in/archive/down_memory_lane.html|title=Down Memory Lane – (1952-2002) - W. Kharkrang, Secretary, KHADC|publisher=Khasi Hills Autonomous District Council|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.casemine.com/judgement/in/56b4952f607dba348f0114ee|title=Durbar of Sumer Patorship v. Jainta Hills Autonomous District &amp; Ors.|date=28 August 2012|publisher=Gauhati High Court|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt; खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे एकूण क्षेत्रफळ ११,७१८ चौरस किलोमीटर असून २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १५,७८,३७५ आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मेघालयमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>d90ujw0igqcidkpwud3mkkxh38dmxje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709127</id>
      <parentid>2709125</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="clby0tlrmelp4hpcb8v81zc3vduffq6" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]

'''खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मेघालय]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sentinelassam.com/news/three-autonomous-district-councils-of-meghalaya-urges-the-national-commission-to-bar-government-from-meddling/|title=Three Autonomous District Councils of Meghalaya urges the National Commission to bar government from meddling - Sentinelassam|date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt; यात [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा]], [[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा]], [[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा]] आणि [[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई जिल्ह्याचा]] समावेश आहे. ही मेघालयातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. २७ जून १९५२ रोजी स्थापनेपासून ते १४ जून १९७३ पर्यंत ते युनायटेड खासी-जैंतिया हिल्स डिस्ट्रिक्ट कौन्सिल म्हणून ओळखले जात होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khadc.nic.in/archive/down_memory_lane.html|title=Down Memory Lane – (1952-2002) - W. Kharkrang, Secretary, KHADC|publisher=Khasi Hills Autonomous District Council|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.casemine.com/judgement/in/56b4952f607dba348f0114ee|title=Durbar of Sumer Patorship v. Jainta Hills Autonomous District &amp; Ors.|date=28 August 2012|publisher=Gauhati High Court|access-date=19 September 2020}}&lt;/ref&gt; खासी हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषदेचे एकूण क्षेत्रफळ ११,७१८ चौरस किलोमीटर असून २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १५,७८,३७५ आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मेघालयमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>clby0tlrmelp4hpcb8v81zc3vduffq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनुसेवाडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383798</id>
    <revision>
      <id>2708989</id>
      <timestamp>2026-09-10T17:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट भारतीय खेडे | स्थानिक_नाव        =अनुसेवाडी  | प्रकार               = गाव/वाडी प्रशासकीय स्थान | टोपणनाव           =  |अक्षांश =  |locator_position=right | राज्य_नाव         = महाराष्ट्र  | जिल्हा           = सांगली जिल्हा|...</comment>
      <origin>2708989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="j6rppi1c87le97sq0ok79dtnqrcftc1" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        =अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी प्रशासकीय स्थान
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[धिंडवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = सरपंच
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी]] तालुक्यातील गावगाडा आहे.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे.</text>
      <sha1>j6rppi1c87le97sq0ok79dtnqrcftc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708990</id>
      <parentid>2708989</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="j58v7herkejtkjunbyab53ry76bs2k1" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        =अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[धिंडवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = सरपंच
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी]] तालुक्यातील गावगाडा आहे.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे.</text>
      <sha1>j58v7herkejtkjunbyab53ry76bs2k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708991</id>
      <parentid>2708990</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="ddcd8v2467fuqx103eguhfasbj6ngai" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी]] तालुक्यातील गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे.</text>
      <sha1>ddcd8v2467fuqx103eguhfasbj6ngai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708992</id>
      <parentid>2708991</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* इतिहास */</comment>
      <origin>2708992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="7gh9g6q9aebxn681jndts73mqc9n1ll" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी]] तालुक्यातील गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे.</text>
      <sha1>7gh9g6q9aebxn681jndts73mqc9n1ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708993</id>
      <parentid>2708992</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T17:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* मंदिरे */</comment>
      <origin>2708993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="7mm0lx0nqgctjk6832c8qpku7pq8hio" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी]] तालुक्यातील गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.</text>
      <sha1>7mm0lx0nqgctjk6832c8qpku7pq8hio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708997</id>
      <parentid>2708993</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5453" sha1="es86an5to3l0cxxgnwuxjfy9slmdp6k" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.</text>
      <sha1>es86an5to3l0cxxgnwuxjfy9slmdp6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708998</id>
      <parentid>2708997</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2708998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5537" sha1="cgrucwzeqhlp8uwkzhi0hf1t3w851zn" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय खेडे
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>cgrucwzeqhlp8uwkzhi0hf1t3w851zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2708999</id>
      <parentid>2708998</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2708999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5561" sha1="lzh3o4si9odqm8emulorjqhudxz2o15" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]], [[निंबवडे]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>lzh3o4si9odqm8emulorjqhudxz2o15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709000</id>
      <parentid>2708999</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="b0vclfzgforizkufn8ntddee9t6syc5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>b0vclfzgforizkufn8ntddee9t6syc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709004</id>
      <parentid>2709000</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* मंदिरे */</comment>
      <origin>2709004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8656" sha1="m3i21nra2e3i63rponu0d4yb9g7f4q4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुवून/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.</text>
      <sha1>m3i21nra2e3i63rponu0d4yb9g7f4q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709005</id>
      <parentid>2709004</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम ८.९|शुद्धलेखनाचा नियम ८.९]])</comment>
      <origin>2709005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8653" sha1="b8meh6rubbc7h9szg9i22a813tx3whj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.</text>
      <sha1>b8meh6rubbc7h9szg9i22a813tx3whj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709010</id>
      <parentid>2709005</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* संस्कृती */</comment>
      <origin>2709010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="oa7g99k1gpmaa0hzzkyoe5c2nnljl30" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल धिंडवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरूणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>oa7g99k1gpmaa0hzzkyoe5c2nnljl30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709011</id>
      <parentid>2709010</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]])</comment>
      <origin>2709011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="t6mm3veywfhl9uxqgfeh4b3ctpf52hp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल धिंडवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरुणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>t6mm3veywfhl9uxqgfeh4b3ctpf52hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709012</id>
      <parentid>2709011</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* शिक्षण */</comment>
      <origin>2709012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="smzsjaj6a3v510vyr1lvz7mfnhv2h8e" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल निंबवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरुणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>smzsjaj6a3v510vyr1lvz7mfnhv2h8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709013</id>
      <parentid>2709012</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T18:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रमुख व्यवसाय */</comment>
      <origin>2709013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11396" sha1="gn11ew2ueanwsth674f4mmc5nawf14m" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली. याव्यतिरिक्त रामभरोसे (दुष्काळी भाग असल्याने पावसाच्या भरवशावर अवलंबून असणारा) समजला जाणारा शेती हा व्यवसाय देखील केला जातो.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या गावात धनगरी रूढी परंपरा आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल निंबवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरुणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>gn11ew2ueanwsth674f4mmc5nawf14m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709014</id>
      <parentid>2709013</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T19:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* संस्कृती */</comment>
      <origin>2709014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11396" sha1="pijkeqtsjzfqdoop3ntacsz5gg81scp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका           = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत         = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली. याव्यतिरिक्त रामभरोसे (दुष्काळी भाग असल्याने पावसाच्या भरवशावर अवलंबून असणारा) समजला जाणारा शेती हा व्यवसाय देखील केला जातो.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या धनगरी रूढी परंपरा गावात आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल निंबवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरुणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>pijkeqtsjzfqdoop3ntacsz5gg81scp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709037</id>
      <parentid>2709014</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T01:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11394" sha1="hwnjjoyu8polvmrlcvgxoernmrl8wdc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| स्थानिक_नाव        = अनुसेवाडी 
| प्रकार               = गाव/वाडी
| चित्र              = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]]
| टोपणनाव           = 
|अक्षांश = 
|locator_position=right
| राज्य_नाव         = महाराष्ट्र 
| जिल्हा           = [[सांगली जिल्हा|सांगली]]
| तालुका          = [[आटपाडी]]
| ग्रामपंचायत        = [[निंबवडे]]
| प्रतिभाशाली नेता_पद      = 
| नेता_नाव         = 
| नेता_पद       = [[सरपंच]]
| लोकसंख्या_वर्ष    = 2001 
| लोकसंख्या_एकूण   = 
| एसटीडी_कोड     = 
| पिन_कोड        = 415301 
| आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१०
| तळटिपा          =  
}}

'''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे.

==इतिहास==
येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे.
[[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात.

==प्रमुख व्यवसाय==
अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली. याव्यतिरिक्त रामभरोसे (दुष्काळी भाग असल्याने पावसाच्या भरवशावर अवलंबून असणारा) समजला जाणारा शेती हा व्यवसाय देखील केला जातो.

==मंदिरे==
या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे.
याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत.

[[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]]

==संस्कृती==
प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या धनगरी रूढी परंपरा गावात आजतागायत कायम आहेत.
[[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते.

==शिक्षण==
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल निंबवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो.
अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक श्री नामदेव तातोबा अनुसे आहेत तर पहिले प्राध्यापक म्हणून कै.दशरथ राजाराम सरगर यांनी बहुमान मिळवला.डॉ देविदास गोपाळ अनुसे हे पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले [[नितीनराजे अनुसे]] हे याच गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. याव्यतिरिक्त प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत या गावातील तरुणांनी आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे.</text>
      <sha1>hwnjjoyu8polvmrlcvgxoernmrl8wdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सत्यम बाबू दिक्षितुलू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383799</id>
    <redirect title="शरद बाबू" />
    <revision>
      <id>2709016</id>
      <timestamp>2026-09-10T19:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ नाव</comment>
      <origin>2709016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="8gv07m2t7zcczk7aao5fd93y37hwstn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[शरद बाबू]]</text>
      <sha1>8gv07m2t7zcczk7aao5fd93y37hwstn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एम. एन. नाम्बियार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383800</id>
    <redirect title="एम.एन. नंबियार" />
    <revision>
      <id>2709017</id>
      <timestamp>2026-09-10T19:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2709017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="c3sqjo2l31o4cn4661z4qifszkp85vx" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एम.एन. नंबियार]]</text>
      <sha1>c3sqjo2l31o4cn4661z4qifszkp85vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुतारपक्षी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383801</id>
    <redirect title="सुतार पक्षी" />
    <revision>
      <id>2709029</id>
      <timestamp>2026-09-10T22:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''सुतार पक्षी''' किंवा वुडपेकर्स हा एक पक्षी वर्ग आहे. ==सुतारपक्षी== या पक्ष्याच्या वर्गात अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारे खालील पक्षी येतात. #डाऊनी वुडपेकर|डाऊनी सुता...</comment>
      <origin>2709029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1752" sha1="dkcy1a2nufrdlk7p0k8rac087edy2lg" xml:space="preserve">'''सुतार पक्षी''' किंवा वुडपेकर्स हा एक पक्षी वर्ग आहे.
==सुतारपक्षी==
या पक्ष्याच्या वर्गात अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारे खालील पक्षी येतात.
#[[डाऊनी वुडपेकर|डाऊनी सुतारपक्षी]] (Downy Woodpecker)
#[[हेअरी वुडपेकर|केसाळ सुतारपक्षी]] (Hairy Woodpecker)
#[[रेड हेडेड वुडपेकर |लाल डोक्याचा सुतारपक्षी]] (Red Headed Woodpecker)
#[[नॉर्दन फ्लिकर |उत्तरीय फ्लिकर]] (Northern Flicker)
#[[रेड बेलीड वुडपेकर |लाल पोटाचा सुतारपक्षी]] (Red-bellied Woodpecker)
==वैशिष्ट्ये==
हे पक्षी झाडावर ढोलीत राहतात.फळे,बी,कीटक हे यांचे अन्न आहे.
==आढळस्थान==
हे पक्षी अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] या राज्यात आढळतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]</text>
      <sha1>dkcy1a2nufrdlk7p0k8rac087edy2lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709091</id>
      <parentid>2709029</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2709091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="6c0lmwp3c11blk5u2zgo8km41kk743r" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सुतार पक्षी]]</text>
      <sha1>6c0lmwp3c11blk5u2zgo8km41kk743r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डाऊनी वुडपेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383802</id>
    <revision>
      <id>2709030</id>
      <timestamp>2026-09-10T23:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = डाऊनी सुतारपक्षी   | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Picoides pubescens | उपकुळ =  | जातकुळी =  | जीव =  |...</comment>
      <origin>2709030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3284" sha1="3spqcs1jq6dlrbxg7cukigac092a8vq" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = डाऊनी सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides pubescens
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''डाऊनी सुतारपक्षी''' किंवा डाऊनी वुडपेकर (Downy Woodpecker) हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा सुतारपक्षी या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा, छोट्या चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी केसाळ सुतारपक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लहान असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु किक् ते एकापाठोपाठ किकिकिकिक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक तसेच कधीतरी झाडाचा चिक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.हा पक्षी वनक्षेत्रात किंवा नदीकाठच्या भागात आढळून येतो.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी'गोल्डनरॉड'च्या (goldenrod) देठांवर बसून त्यातील माशीच्या अळ्या खाण्यासाठी गाठींना छिद्र पाडत असतो.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>3spqcs1jq6dlrbxg7cukigac092a8vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709031</id>
      <parentid>2709030</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T23:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैशिष्ट्य */</comment>
      <origin>2709031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3281" sha1="k370m5g0es7nwf10rkk8of2iqkheu0u" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = डाऊनी सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides pubescens
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''डाऊनी सुतारपक्षी''' किंवा डाऊनी वुडपेकर (Downy Woodpecker) हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा सुतारपक्षी या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा, छोट्या चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी केसाळ सुतारपक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लहान असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु किक् ते एकापाठोपाठ किकिकिकिक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक तसेच कधीतरी झाडाचा चिक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.हा पक्षी वनक्षेत्रात किंवा नदीकाठच्या भागात आढळून येतो.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी'गोल्डनरॉड'च्या (goldenrod) खोडावर बसून त्यातील माशीच्या अळ्या खाण्यासाठी गाठींना छिद्र पाडत असतो.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>k370m5g0es7nwf10rkk8of2iqkheu0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709035</id>
      <parentid>2709031</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3286" sha1="dhlon5nt1lzradckbff4mmm2r26xqfc" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = डाऊनी सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides pubescens
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''डाऊनी सुतारपक्षी''' किंवा डाऊनी वुडपेकर (Downy Woodpecker) हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा [[सुतारपक्षी]] या वर्गात मोडतो.

==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा, छोट्या चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी केसाळ सुतारपक्ष्यापेक्षा लहान असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लहान असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु किक् ते एकापाठोपाठ किकिकिकिक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक तसेच कधीतरी झाडाचा चिक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.हा पक्षी वनक्षेत्रात किंवा नदीकाठच्या भागात आढळून येतो.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी'गोल्डनरॉड'च्या (goldenrod) खोडावर बसून त्यातील माशीच्या अळ्या खाण्यासाठी गाठींना छिद्र पाडत असतो.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>dhlon5nt1lzradckbff4mmm2r26xqfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेरी वुडपेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383803</id>
    <revision>
      <id>2709033</id>
      <timestamp>2026-09-11T00:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = केसाळ सुतारपक्षी   | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Picoides villosus | उपकुळ =  | जातकुळी =  | जीव =  | ब...</comment>
      <origin>2709033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3086" sha1="31oslh5h33fecbqj37wfhibvsdx758z" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = केसाळ सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides villosus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''केसाळ सुतारपक्षी''' किंवा हेअरी वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा सुतारपक्षी या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा,थोडाश्या लांबट चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी डाऊनी सुतारपक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लांब असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु पिक् ते एकापाठोपाठ पीकीकीकीक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.
==वैशिष्ट्य==
एकत्र असताना लहान डाऊनी वुडपेकर केसाळ सुतारपक्ष्यांना आपल्या खाद्य मिळणाऱ्या ठिकाणांतून हाकलून लावतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>31oslh5h33fecbqj37wfhibvsdx758z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709034</id>
      <parentid>2709033</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T00:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3091" sha1="43os0dsv75rxmliym9h317is1n1au53" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = केसाळ सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides villosus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''केसाळ सुतारपक्षी''' किंवा हेअरी वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा [[सुतारपक्षी]] या वर्गात मोडतो.

==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा,थोडाश्या लांबट चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी डाऊनी सुतारपक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लांब असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु पिक् ते एकापाठोपाठ पीकीकीकीक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.
==वैशिष्ट्य==
एकत्र असताना लहान डाऊनी वुडपेकर केसाळ सुतारपक्ष्यांना आपल्या खाद्य मिळणाऱ्या ठिकाणांतून हाकलून लावतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>43os0dsv75rxmliym9h317is1n1au53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709094</id>
      <parentid>2709034</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T06:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[हेअरी वुडपेकर]] वरुन [[हेरी वुडपेकर]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2709034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3091" sha1="43os0dsv75rxmliym9h317is1n1au53" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = केसाळ सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Picoides villosus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''केसाळ सुतारपक्षी''' किंवा हेअरी वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा [[सुतारपक्षी]] या वर्गात मोडतो.

==वर्णन==
हा पक्षी लहान,काळा आणि पांढऱ्या रंगाचा,थोडाश्या लांबट चोचीचा असतो.नर आणि मादी जवळजवळ सारखेच असतात.नराच्या डोक्यावर लाल रंगाचा चट्टा असतो. हा पक्षी डाऊनी सुतारपक्ष्यापेक्षा मोठा असतो आणि याची चोचही त्या पक्ष्याच्या चोचीपेक्षा लांब असते.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज एकेरी मृदु पिक् ते एकापाठोपाठ पीकीकीकीक् मालिकासारखा बदलत असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.
==वैशिष्ट्य==
एकत्र असताना लहान डाऊनी वुडपेकर केसाळ सुतारपक्ष्यांना आपल्या खाद्य मिळणाऱ्या ठिकाणांतून हाकलून लावतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>43os0dsv75rxmliym9h317is1n1au53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेड हेडेड वुडपेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383804</id>
    <revision>
      <id>2709036</id>
      <timestamp>2026-09-11T01:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = लाल डोक्याचा सुतारपक्षी   | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Melanerpes erythrocephalus | उपकुळ =  | जातकु...</comment>
      <origin>2709036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3417" sha1="3z3lk9r9wsvtjub3ecugodwi2opljlu" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = लाल डोक्याचा सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Melanerpes erythrocephalus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''लाल डोक्याचा सुतारपक्षी''' किंवा रेड हेडेड वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा [[सुतारपक्षी]] या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
हा पक्षी फारच आकर्षक असतो. या पक्ष्याचा कंबरभाग पांढरा असतो. पाठ काळ्या रंगाची असते. प्राथमिक आणि दुय्यम पिसे असलेले पंख असतात. डोके गडद लाल रंगाचे असल्यामुळे हा पक्षी फारच सुंदर दिसतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात उन्हाळ्यात असतो. इतर मोसमात तो राज्यभर फिरत असतो.
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज उडताना ऐकू येतो. तो श्वास घेताना होणाऱ्या घरघरीसारखा किंवा कर्कश 'चग-चग' असा असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खातो.
==घरटे==
हा पक्षी मृत झाडे किंवा साल नसलेल्या फांद्याच्या झाडाच्या ढोलीत घरटे करतो.हा पक्षी वनक्षेत्रात किंवा  मोकळ्या भागात आढळून येतो.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी बिया,कीटक असे आपले खाद्य झाडाच्या सालीत, झाडाच्या मोडक्या भागात, कुंपणाच्या खांबात, घराच्या छपराच्या कौलात वगैरे दडवून ठेवतो.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>3z3lk9r9wsvtjub3ecugodwi2opljlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेड बेलीड वुडपेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383805</id>
    <revision>
      <id>2709038</id>
      <timestamp>2026-09-11T01:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = लाल पोटाचा सुतारपक्षी   | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Melanerpes carolinus | उपकुळ =  | जातकुळी =  |...</comment>
      <origin>2709038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="e6x87lqb01202tk5n7lfh4o4okceglb" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = लाल पोटाचा सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Melanerpes carolinus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''लाल पोटाचा सुतारपक्षी''' किंवा रेड बेलीड वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा सुतारपक्षी या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
ह्या पक्ष्याचे पंख, पाठ आणि पार्श्वभाग हा काळे आणि पांढरे ठिपके असलेला असतो.त्यामुळे हा लाल डोक्याचा सुतारपक्ष्यापेक्षा वेगळा उठून दिसतो.ह्या पक्ष्याचा फक्त डोक्याचा मागील आणि वरील भाग लाल असतो.रेड हेडेड वुडपेकर पक्ष्याचा संपूर्ण डोक्याचा भाग लाल असतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील पूर्व दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
हा पक्षी कर्कश 'चिर्र' (chirr) असा आवाज काढतो.तसेच हा पक्षी उड्डाण करताना एक मंद 'चग' (chug) असा आवाजही ऐकू येऊ शकतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी पूर्ण वाढ झालेल्या वनक्षेत्रात आढळतो.
==वैशिष्ट्य==

&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>e6x87lqb01202tk5n7lfh4o4okceglb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709039</id>
      <parentid>2709038</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T02:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैशिष्ट्य */</comment>
      <origin>2709039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3338" sha1="svpcuv7vwufkuoc86g9npuznn08viby" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = लाल पोटाचा सुतारपक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Melanerpes carolinus
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''लाल पोटाचा सुतारपक्षी''' किंवा रेड बेलीड वुडपेकर हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा सुतारपक्षी या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
ह्या पक्ष्याचे पंख, पाठ आणि पार्श्वभाग हा काळे आणि पांढरे ठिपके असलेला असतो.त्यामुळे हा लाल डोक्याचा सुतारपक्ष्यापेक्षा वेगळा उठून दिसतो.ह्या पक्ष्याचा फक्त डोक्याचा मागील आणि वरील भाग लाल असतो.रेड हेडेड वुडपेकर पक्ष्याचा संपूर्ण डोक्याचा भाग लाल असतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील पूर्व दक्षिण डाकोटा राज्यात वर्षभर आढळतो. 
==आवाज==
हा पक्षी कर्कश 'चिर्र' (chirr) असा आवाज काढतो.तसेच हा पक्षी उड्डाण करताना एक मंद 'चग' (chug) असा आवाजही ऐकू येऊ शकतो.
==खाद्य==
हा पक्षी फळे, बिया, कीटक खाऊन आपली गुजराण करतो.
==घरटे==
हा पक्षी पूर्ण वाढ झालेल्या वनक्षेत्रात आढळतो.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी पूर्ण वाढ झालेल्या झाडावर घरटे करतो.परंतु बऱ्याच वेळा आक्रमक युरोपियन स्टारलिंग पक्षी त्याला या घरातून हुसकावून काढतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>svpcuv7vwufkuoc86g9npuznn08viby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मस्करवाडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383806</id>
    <redirect title="मस्करवाडी (कराड)" />
    <revision>
      <id>2709054</id>
      <timestamp>2026-09-11T04:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मस्करवाडी]] वरुन [[मस्करवाडी (कराड)]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत</comment>
      <origin>2709054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="89axyrybcju77f1c755rnhjdd7u9ba6" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मस्करवाडी (कराड)]]</text>
      <sha1>89axyrybcju77f1c755rnhjdd7u9ba6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसकरवाडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383807</id>
    <redirect title="मसकरवाडी (पाटण)" />
    <revision>
      <id>2709057</id>
      <timestamp>2026-09-11T04:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मसकरवाडी]] वरुन [[मसकरवाडी (पाटण)]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत</comment>
      <origin>2709057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="7p80g223vdilxpwkq0e3ygmnf0wcskf" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसकरवाडी (पाटण)]]</text>
      <sha1>7p80g223vdilxpwkq0e3ygmnf0wcskf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Messi Dutta</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383808</id>
    <revision>
      <id>2709058</id>
      <timestamp>2026-09-11T05:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="3nfbzc5md3uc8r2irbeq9jbulaz8ynh" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Messi Dutta}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:३४, ११ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3nfbzc5md3uc8r2irbeq9jbulaz8ynh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हनुमान बेनिवाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383809</id>
    <redirect title="हनुमान बेनीवाल" />
    <revision>
      <id>2709080</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[हनुमान बेनिवाल]] वरुन [[हनुमान बेनीवाल]] ला हलविला</comment>
      <origin>2709080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="i162tttfcbxgtrhntqzy2c8jidfcr5g" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हनुमान बेनीवाल]]</text>
      <sha1>i162tttfcbxgtrhntqzy2c8jidfcr5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार</title>
    <ns>10</ns>
    <id>383810</id>
    <revision>
      <id>2709084</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh591</username>
        <id>62733</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{Sidebar with collapsible lists | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार | pretitle = '''या विषयावरील लेखमालेचा भाग''' | title = {{nobr|[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}} | image = [[File:ICC logo (2026).svg|alt=आयसीसी लोगो|200px]]  | above = {{flatlist|  * आंतरराष्ट...</comment>
      <origin>2709084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6717" sha1="tjdlmbx0onxah7b151w8g7i9vegc6pi" xml:space="preserve">{{Sidebar with collapsible lists
| name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद साइडबार
| pretitle = '''या विषयावरील लेखमालेचा भाग'''
| title = {{nobr|[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]}}
| image = [[File:ICC logo (2026).svg|alt=आयसीसी लोगो|200px]]

| above = {{flatlist|

* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे अध्यक्ष|अध्यक्ष]]

* [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|सदस्य]]

* [[क्रिकेट|आढावा]]

* आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट परिषद (''निष्क्रिय'')
  }}

| list1title = प्रादेशिक संस्था
| list1 = {{flatlist|

* [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन]]
* [[आशिया क्रिकेट समिती]]
* [[आयसीसी अमेरिका]]
* [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]]
* [[आयसीसी युरोप]]
  }}

| list2title = आयसीसी उपक्रम
| list2 = {{flatlist|

* [[आयसीसी अकादमी|अकादमी]]
  ** [[आयसीसी अकादमी|अकादमी मैदान]]

* भविष्य दौरा कार्यक्रम

* आचारसंहिता

* क्रिकेट ३६०°
  }}

| list3title = आयसीसी पॅनेल
| list3 = {{flatlist|

* पंच
  ** विकास पॅनेल
  ** एलिट पॅनेल
  ** आंतरराष्ट्रीय पॅनेल
* सामनाधिकारी
  ** [[आयसीसी मॅच रेफरींचे एलिट पॅनेल|एलिट पॅनेल]]
  }}

| heading4 = &lt;big&gt;आयसीसी स्पर्धा&lt;/big&gt;&lt;br/&gt;{{icon|template}} बाजूचौकट

| list5title = पुरुष
| list5 = {{flatlist|

* [[आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक|एकदिवसीय विश्वचषक]]
* [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२० विश्वचषक]]
* [[आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|चॅम्पियन्स चषक]]
* [[आयसीसी आंतरखंडीय चषक|आंतरखंडीय चषक]]
* [[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक|१९ वर्षांखालील विश्वचषक]]
  }}

| list7title = महिला
| list7 = {{flatlist|

* [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|एकदिवसीय विश्वचषक]]
* [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|टी२० विश्वचषक]]
* महिला चॅम्पियन्स चषक
* महिला १९ वर्षांखालील टी२० विश्वचषक
  }}

| list8title = इतर
| list8 = {{flatlist|

* [[उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेट|ऑलिंपिक]]

* [[राष्ट्रकुल खेळांमध्ये क्रिकेट|राष्ट्रकुल खेळ]]

* आफ्रिकी खेळ

* [[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|आशियाई खेळ]]

* [[पॅसिफिक खेळांमध्ये क्रिकेट|पॅसिफिक खेळ]]

* दक्षिणपूर्व आशियाई खेळ

* [[दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|दक्षिण आशियाई खेळ]]
  }}

| heading9 = &lt;big&gt;आयसीसी क्रमवारी&lt;/big&gt;

| list10title = संघ क्रमवारी
| list10 = {{flatlist|

* पुरुष
  ** [[आयसीसी पुरुषांची कसोटी संघ क्रमवारी|कसोटी]]
  ** [[आयसीसी पुरुषांची एकदिवसीय संघ क्रमवारी|एकदिवसीय]]
  ** [[आयसीसी पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|टी२०आ]]

* महिला
  ** [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|एकदिवसीय]]
  ** [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|टी२०आ]]
  }}

| list11title = खेळाडू क्रमवारी
| list11 = {{flatlist|

* [[आयसीसी पुरुष खेळाडूंची क्रमवारी|पुरुष]]
* [[आयसीसी महिला खेळाडूंची क्रमवारी|महिला]]
  }}

| heading12 = &lt;big&gt;[[आयसीसी पुरस्कार]]&lt;/big&gt;

| list13title = वर्षातील क्रिकेटपटू
| list13 = {{flatlist|

* पुरुष
  ** सर्व प्रकार
  ** कसोटी
  ** एकदिवसीय
  ** उदयोन्मुख

* महिला
  ** सर्व प्रकार
  ** एकदिवसीय
  ** टी२०आ
  ** उदयोन्मुख
  }}

| list14title = वर्षातील संघ
| list14 = {{flatlist|

* पुरुष
  ** कसोटी
  ** एकदिवसीय
  ** टी२०आ

* महिला
  ** एकदिवसीय
  ** टी२०आ
  }}

| list15title = इतर
| list15 = {{flatlist|

* दशकातील पुरस्कार
* हॉल ऑफ फेम
* [[आयसीसी पुरस्कार|महिन्याचे खेळाडू]]
* वर्षातील पंच
  }}

| below = {{flatlist|

* {{icon|category}} वर्ग

* {{icon|commons}} [[c:Category:International Cricket Council|कॉमन्स]]

* {{icon|wikiproject}} विकिप्रकल्प कार्यगट
  }}

}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tjdlmbx0onxah7b151w8g7i9vegc6pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नाथूराम मिर्धा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383811</id>
    <revision>
      <id>2709087</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''नाथूराम मिर्धा''' (२० ऑक्टोबर १९२१ - ३० ऑगस्ट १९९६) हे एक भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी, समाज सुधारक व राजकारणी होते. [[राजस्थान]]च्या [[मारवाड]] भागातून असलेले मिर्धा १९७१ ते १९८४ व १९८९ ते...</comment>
      <origin>2709087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="26mq1ki6k8r695ybld4a3sxcb2z2hgg" xml:space="preserve">'''नाथूराम मिर्धा''' (२० ऑक्टोबर १९२१ - ३० ऑगस्ट १९९६) हे एक भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी, समाज सुधारक व राजकारणी होते. [[राजस्थान]]च्या [[मारवाड]] भागातून असलेले मिर्धा १९७१ ते १९८४ व १९८९ ते १९९६ दरम्यान सहावेळा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाकडून राजस्थानच्या [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आले होते. तसेच ते [[मेडता विधानसभा मतदारसंघ]]ातून तीनवेळा [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभेवरही]] निवडून आले होते.

[[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>26mq1ki6k8r695ybld4a3sxcb2z2hgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेअरी वुडपेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383812</id>
    <redirect title="हेरी वुडपेकर" />
    <revision>
      <id>2709095</id>
      <timestamp>2026-09-11T06:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[हेअरी वुडपेकर]] वरुन [[हेरी वुडपेकर]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2709095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="jnwqgxcr08543pkwqv4mm345rfmnp0p" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हेरी वुडपेकर]]</text>
      <sha1>jnwqgxcr08543pkwqv4mm345rfmnp0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चकमा स्वायत्त जिल्हा परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383813</id>
    <revision>
      <id>2709121</id>
      <timestamp>2026-09-11T08:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1371261943|Chakma Autonomous District Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2709121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4413" sha1="ni21iwk7nubshcq78xzyn6w41bb4jen" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''चकमा स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतीय प्रजासत्ताकाच्या अंतर्गत एक स्वायत्त परिषद आहे. ते [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारतातील]] [[मिझोरम]] राज्यात वसलेले आहे आणि राज्याच्या सुमारे ३.२५% क्षेत्र व्यापते. हे [[लाँग्ट्लाइ जिल्हा|लॉंगटलाइ जिल्ह्याच्या]] त्या भागावर शासन करते ज्याला कधीकधी '''चकमा जिल्हा''' म्हटले जाते, जो एक भूवेष्टित स्वायत्त जिल्हा आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=}}&lt;/ref&gt; चकमा जिल्ह्याच्या उत्तरेला [[लुंग्लेइ जिल्हा|लुंगलेई जिल्हा]], पूर्वेला लाई जिल्हा असून, दक्षिणेला [[म्यानमार|म्यानमारमधील]] चिन राज्य आणि पश्चिमेला बांगलादेशातील चित्तगोंग हिल ट्रॅक्ट्स या आंतरराष्ट्रीय सीमा आहेत. चकमा जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय कमलानगर (चवंगटे म्हणूनही ओळखले जाते) येथे आहे. ६८६.२५ &lt;sup&gt;चौरस&lt;/sup&gt; किलोमीटर (सुमारे २६५ चौरस मैल) चे क्षेत्रफळ व्यापणारा  चकमा जिल्हा, [[मिझोरम|मिझोरामच्या]] एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे ३.२५ '''%''' आहे. [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], या जिल्ह्याची लोकसंख्या ६२,०९४ आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cadc.gov.in/cadc-at-a-glance/|title=CADC at a Glance – Chakma Autonomous District Council}}&lt;/ref&gt;

या परिषदेची स्थापना [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] सहाव्या अनुसूचीअंतर्गत २९ एप्रिल १९७२ रोजी करण्यात आली. परिषद ही राज्य विधानसभेची प्रतिकृती असून, ती विशेषतः नेमून दिलेल्या विभागांवर कार्यकारी अधिकार वापरते. ही ईशान्य भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे.  या परिषदेची &quot;चकमालैंड&quot; केंद्रशासित प्रदेशात रूपांतर करण्याची मागणीही वाढत आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arunachaltimes.in/index.php/2017/09/21/sc-verdict-on-chakmas-hajongs-could-prove-catastrophic-for-arunachal/|title=SC verdict on Chakmas, Hajongs could prove catastrophic for Arunachal {{!}} The Arunachal Times|last=|date=2017-09-21|language=en-US|access-date=2026-07-03}}&lt;/ref&gt;
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]</text>
      <sha1>ni21iwk7nubshcq78xzyn6w41bb4jen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709126</id>
      <parentid>2709121</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4376" sha1="fl03cp2blu73zvse30hwbjy56i6mvy5" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''चकमा स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतीय प्रजासत्ताकाच्या अंतर्गत एक स्वायत्त परिषद आहे. ते [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारतातील]] [[मिझोरम]] राज्यात वसलेले आहे आणि राज्याच्या सुमारे ३.२५% क्षेत्र व्यापते. हे [[लाँग्ट्लाइ जिल्हा|लाँग्ट्लाइ जिल्ह्याच्या]] त्या भागावर शासन करते ज्याला कधीकधी '''चकमा जिल्हा''' म्हटले जाते, जो एक भूवेष्टित स्वायत्त जिल्हा आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S6.pdf|title=}}&lt;/ref&gt; चकमा जिल्ह्याच्या उत्तरेला [[लुंग्लेइ जिल्हा]], पूर्वेला लाई जिल्हा असून, दक्षिणेला [[म्यानमार|म्यानमारमधील]] चिन राज्य आणि पश्चिमेला बांगलादेशातील चित्तगोंग हिल ट्रॅक्ट्स या आंतरराष्ट्रीय सीमा आहेत. चकमा जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय कमलानगर (चवंगटे म्हणूनही ओळखले जाते) येथे आहे. ६८६.२५ &lt;sup&gt;चौरस&lt;/sup&gt; किलोमीटर (सुमारे २६५ चौरस मैल) चे क्षेत्रफळ व्यापणारा  चकमा जिल्हा, [[मिझोरम|मिझोरामच्या]] एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे ३.२५ '''%''' आहे. [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], या जिल्ह्याची लोकसंख्या ६२,०९४ आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cadc.gov.in/cadc-at-a-glance/|title=CADC at a Glance – Chakma Autonomous District Council}}&lt;/ref&gt;

या परिषदेची स्थापना [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाच्या]] सहाव्या अनुसूचीअंतर्गत २९ एप्रिल १९७२ रोजी करण्यात आली. परिषद ही राज्य विधानसभेची प्रतिकृती असून, ती विशेषतः नेमून दिलेल्या विभागांवर कार्यकारी अधिकार वापरते. ही ईशान्य भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील तीन स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे.  या परिषदेची &quot;चकमालैंड&quot; केंद्रशासित प्रदेशात रूपांतर करण्याची मागणीही वाढत आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arunachaltimes.in/index.php/2017/09/21/sc-verdict-on-chakmas-hajongs-could-prove-catastrophic-for-arunachal/|title=SC verdict on Chakmas, Hajongs could prove catastrophic for Arunachal {{!}} The Arunachal Times|last=|date=2017-09-21|language=en-US|access-date=2026-07-03}}&lt;/ref&gt;
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]</text>
      <sha1>fl03cp2blu73zvse30hwbjy56i6mvy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Shiv Shakti Digital Sarvises Morshi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383814</id>
    <revision>
      <id>2709123</id>
      <timestamp>2026-09-11T08:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="pwkl4kdq0dceldbag8hrznhzj3893ge" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Shiv Shakti Digital Sarvises Morshi}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:०२, ११ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>pwkl4kdq0dceldbag8hrznhzj3893ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Satishdudhawade</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383815</id>
    <revision>
      <id>2709124</id>
      <timestamp>2026-09-11T08:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="89kobarto5ildr755fp2i8cczxwdjex" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Satishdudhawade}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:०४, ११ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>89kobarto5ildr755fp2i8cczxwdjex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लाई स्वायत्त जिल्हा परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383816</id>
    <revision>
      <id>2709128</id>
      <timestamp>2026-09-11T08:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1374248809|Lai Autonomous District Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2709128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1364" sha1="1xz3efltji18xgdlde9ai377d1z10b0" xml:space="preserve">
{{Databox}}'''लाई स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही ईशान्य भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील चार स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे. यामध्ये लाँगतलाई, बुंगतलांग दक्षिण आणि [[लाँग्ट्लाइ जिल्हा|लांगतलाई जिल्ह्याचे]] सांगाऊ उपविभाग समाविष्ट आहेत. ही दक्षिण-पूर्व मिझोरममध्ये राहणाऱ्या लाई लोकांसाठीची एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|इवलेसे|300x300अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]</text>
      <sha1>1xz3efltji18xgdlde9ai377d1z10b0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709129</id>
      <parentid>2709128</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T08:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1846" sha1="52p18rxxy2szl9zlrt3gn6dsb7vimyr" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''लाई स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही ईशान्य भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील चार स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे. यामध्ये लाँगतलाई, बुंगतलांग दक्षिण आणि [[लाँग्ट्लाइ जिल्हा|लाँग्ट्लाइ जिल्ह्याचे]] सांगाऊ उपविभाग समाविष्ट आहेत. ही दक्षिण-पूर्व मिझोरममध्ये राहणाऱ्या लाई लोकांसाठीची एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-12-15 |title=ZPM, MNF form alliance to run Mizoram's Lai council |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/zpm-mnf-form-alliance-to-run-mizorams-lai-council/articleshow/125988672.cms |access-date=2025-12-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Organisation Structure |url=https://ladc.mizoram.gov.in/page/organisation-structure |access-date=2022-05-18 |website=ladc.mizoram.gov.in |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|इवलेसे|300x300अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]</text>
      <sha1>52p18rxxy2szl9zlrt3gn6dsb7vimyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383817</id>
    <revision>
      <id>2709172</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>187298</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव                = बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन | मूळ नाव            = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин | चित्र              =  | चित्राची नोंद     =  | जन्मदिनांक          = [[१ जुलै]] [[१९४६]] | जन्मस्थान          = मिरगो...</comment>
      <origin>2709172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26987" sha1="jb393fy4lms1gr9m1hxwsnb9w3m321v" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती
| नाव                = बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन
| मूळ नाव            = Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин
| चित्र              = 
| चित्राची नोंद     = 
| जन्मदिनांक          = [[१ जुलै]] [[१९४६]]
| जन्मस्थान          = [[मिरगोरोड]], युक्रेनियन एस.एस.आर., [[सोव्हिएत युनियन]]
| मृत्यूदिनांक         = 
| मृत्यूस्थान         = 
| राष्ट्रीयत्व          = [[सोव्हिएत युनियन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]
| व्यवसाय            = मानवाधिकार कार्यकर्ते, धार्मिक नेते
| धर्म               = [[ख्रिश्चन धर्म]] ([[पेंटेकोस्टल]])
| पती/पत्नी          = 
| मुले               = ६
}}
'''बोरिस जॉर्जीविच पर्चाटकिन''' (रशियन: ''Бори́с Гео́ргиевич Перча́ткин''; जन्म [[१ जुलै]] [[१९४६]], [[मिरगोरोड]], युक्रेनियन एस.एस.आर., [[सोव्हिएत युनियन]]) हे सोव्हिएत आणि अमेरिकन मानवाधिकार कार्यकर्ते आणि धार्मिक नेते आहेत. ते १९७० च्या उत्तरार्धात आणि १९८० च्या सुरुवातीस [[नखोदका]] शहरातील धार्मिक स्थलांतर चळवळीच्या मुख्य आयोजकांपैकी एक होते&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;&gt;{{Cite book|last=Островская|first=О.П.|chapter=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг.|title=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции|url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|publisher=Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации|location=[[खबरोव्स्क]]|date=2017-06-23|pages=65–71|language=ru|isbn=978-5-9753-0229-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. ते १९८९ मध्ये अमेरिकेत &quot;लॉटेनबर्ग दुरुस्ती&quot; मंजूर करून आणणाऱ्या प्रमुख कार्यकर्त्यांपैकी एक होते, ज्या कायद्याने माजी [[सोव्हिएत युनियन]] मधील देशांतील १० लाखांहून अधिक लोकांना [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] स्थलांतर करण्याची परवानगी दिली&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;&gt;{{Cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен|website=spasenie.by|author=Михаил Романович|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== जीवन ==
=== सुरुवातीचे जीवन आणि चर्चमध्ये प्रवेश ===
बोरिस पर्चाटकिन यांचा जन्म एका लष्करी वैमानिकाच्या कुटुंबात झाला; बोरिस यांच्या जन्मानंतर लगेचच त्यांचे वडील बोरिस यांचा विमान अपघातात मृत्यू झाला. पहिल्या पतीच्या मृत्यूनंतर बोरिस यांच्या आईने दुसऱ्या एका लष्करी अधिकाऱ्याशी लग्न केले, ज्यांना १९५३ मध्ये सोव्हिएत युनियनमधील अशांततेदरम्यान लष्करी आदेश पाळण्यास नकार दिल्याबद्दल अटक करण्यात आली आणि [[वोरकुटा]] कामगार छावणीत २५ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. वयाच्या १६ व्या वर्षी बोरिस यांना नखोदका येथील पेंटेकोस्टल चर्च सापडले आणि त्यांनी बाप्तिस्मा घेतला. त्यानंतर, त्यांनी सोव्हिएत युनियनमधील विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांची माहिती गोळा करण्यास सुरुवात केली आणि रोटाप्रिंटद्वारे ती परदेशी पत्रकारांपर्यंत पोहोचवली&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;{{Cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|website=usa.one|author=Виктория Семёнова|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== स्थलांतर चळवळ आणि विरोध (१९७६-१९८०) ===
१९७६ मध्ये, पर्चाटकिन यांनी त्यांचे सहकारी वासिली पात्रुशेव्ह, व्ही. ए. बुर्लाचेन्को आणि व्लादिमीर स्टेपानोव्ह यांच्यासह [[मॉस्को]] मधील [[सोव्हिएत विरोधक|विरोधकांशी]] संपर्क प्रस्थापित केला आणि &quot;स्थलांतर चळवळीचा&quot; मार्ग निवडला. त्याच वेळी, [[मॉस्को हेलसिंकी गट]] च्या प्रतिनिधी एल. व्ही. वोरोनिना नखोदका येथे आल्या. तेव्हापासून, पर्चाटकिन यांनी [[सोव्हिएत युनियन]] मधून पेंटेकोस्टल लोकांचे निघून जाणे पद्धतशीरपणे आयोजित करण्यास सुरुवात केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. स्थलांतरासाठी अर्ज करणाऱ्या विश्वासांच्या समितीचे ते सर्वात सक्रिय सदस्य होते. त्यांनी यु.एस.एस.आर. मधील विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांचा निषेध करत [[संयुक्त राष्ट्रे]], [[वर्ल्ड कौन्सिल ऑफ चर्चेस]] आणि [[हेलसिंकी करार]] वर स्वाक्षरी करणाऱ्या देशांच्या प्रमुखांना विनंत्या पाठवल्या&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

१९७७ मध्ये, निकोलाई गोरेटॉय यांच्यासह, त्यांनी अटक केलेल्या [[अलेक्झांडर गिन्झबर्ग]], [[युरी ओरलोव्ह]] आणि [[अनातोली शारांस्की]] या विरोधकांचा बचाव केला आणि पेंटेकोस्टल लोकांच्या वतीने जगातील राजकारण्यांना उघडे पत्र लिहिले&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. त्याच वर्षी, त्यांनी इतर ख्रिश्चनांसह यु.एस.एस.आर. मधून मोफत स्थलांतराच्या हक्काची मागणी करत उपोषण केले&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|title=Dissidents fast across USSR|newspaper=The Ukrainian Weekly|date=1977-10-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|archive-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[२० डिसेंबर]] [[१९७८]] रोजी, नखोदका पोस्ट ऑफिसमधून, पर्चाटकिन यांनी [[अमेरिकेचे अध्यक्ष|अमेरिकेचे अध्यक्ष]] [[जिमी कार्टर]] यांना नवीन वर्षाची तार पाठवून धार्मिक स्वातंत्र्य आणि स्थलांतराच्या हक्काचे रक्षण करण्यासाठी मदत मागितली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|author=Андрей Дементьев|publisher=Русский остров|year=2011|pages=213|isbn=987-5-93577-054-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|archive-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

१९७९ पासून, त्यांनी यु.एस.एस.आर. सोडू इच्छिणाऱ्या पेंटेकोस्टल लोकांच्या युनायटेड इमिग्रेशन सेंटरचे नेतृत्व केले. १९८० मध्ये त्यांची स्थलांतरासाठी सोव्हिएत पेंटेकोस्टल चर्चेसच्या कौन्सिलचे सचिव म्हणून निवड झाली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

१९७९ च्या शेवटी, पर्चाटकिन यांनी अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, युनायटेड किंगडम, पश्चिम जर्मनी, फ्रान्स आणि इटलीच्या संसदांना आणि सरकारांना उद्देशून एक घोषणापत्र तयार केले, ज्यामध्ये त्यांनी वास्तविक धार्मिक परिस्थिती, चर्च नष्ट करण्याची कम्युनिस्ट पक्षाची योजना आणि धार्मिक कायद्यांचे उल्लंघन उघड केले&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;.

=== छळ आणि अटक ===
सोव्हिएत सरकारने पर्चाटकिन आणि त्यांच्या कुटुंबाविरुद्ध शहरातील मुख्य वृत्तपत्रात &quot;थोक आणि किरकोळ पाखंडी&quot;, &quot;सोयीची श्रद्धा&quot;, &quot;उशीर होण्यापूर्वी&quot; यांसारखे लेख प्रकाशित करून बदनामी आणि छळाची मोहीम सुरू केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

[[२१ ऑगस्ट]] [[१९८०]] रोजी, पर्चाटकिन यांना नखोदका येथे अटक करण्यात आली आणि मार्च [[१९८१]] मध्ये&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982|publisher=Defense Technical Information Center|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;, आर.एस.एफ.एस.आर. च्या फौजदारी संहितेच्या कलम १९०.१ नुसार (&quot;सोव्हिएत राज्य आणि सामाजिक व्यवस्थेला बदनाम करणाऱ्या खोट्या गोष्टी पसरवणे&quot;), त्यांना २ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. [[व्हॉईस ऑफ अमेरिका]] रेडिओच्या माहितीनुसार, चौकशीदरम्यान पर्चाटकिन यांच्याविरुद्ध सायकोट्रॉपिक औषधे (न्यूरोलेप्टिक्स) वापरण्यात आली होती&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

ऑगस्ट १९८२ मध्ये, त्यांची शिक्षा पूर्ण झाल्यानंतर, त्यांनी धार्मिक स्थलांतरासाठीचा लढा पुन्हा सुरू केला. फेब्रुवारी १९८३ मध्ये त्यांना पुन्हा अटक करण्यात आली आणि आर.एस.एफ.एस.आर. च्या फौजदारी संहितेच्या कलम २१८ भाग २ (धारदार शस्त्रे बाळगणे) नुसार कामगार छावणीत १.५ वर्षांची शिक्षा सुनावण्यात आली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== मुत्सद्दी उपक्रम आणि अमेरिकेत स्थलांतर ===
१९८७ मध्ये, पर्चाटकिन यांनी अमेरिकन काँग्रेससाठी &quot;यु.एस.एस.आर. मधील धार्मिक परिस्थितीबद्दल&quot; हा अहवाल तयार केला. काँग्रेसमध्ये हा अहवाल वाचल्यानंतर, पर्चाटकिन यांना अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव [[जॉर्ज शुल्त्झ]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;, सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश [[विलियम रेह्नक्विस्ट]]&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt; आणि धार्मिक व्यवहारांचे उप परराष्ट्र सचिव यांच्याशी भेटण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले. मे १९८८ मध्ये, अमेरिकेचे अध्यक्ष [[रोनाल्ड रीगन]] [[मिखाईल गोर्बाचेव्ह]] यांना भेटण्यासाठी यु.एस.एस.आर. च्या अधिकृत दौऱ्यावर आले असताना, पर्चाटकिन यांचा रीगन यांच्या पत्नी — [[नॅन्सी रीगन]] यांची भेट घेणाऱ्या ४० विरोधकांच्या शिष्टमंडळात समावेश करण्यात आला होता. [[३० मे]] [[१९८८]] च्या बैठकीत, सोव्हिएत प्रोटेस्टंटचे अधिकृत प्रतिनिधी म्हणून, त्यांनी नॅन्सी रीगन यांच्याशी यु.एस.एस.आर. मधील धार्मिक स्वातंत्र्याची परिस्थिती आणि विश्वासांवर होणाऱ्या अत्याचारांबद्दल दोन तास चर्चा केली. त्यानंतर, नॅन्सी रीगन यांनी पर्चाटकिन यांना अमेरिकन काँग्रेससमोर स्वतःचा अहवाल सादर करण्यासाठी आमंत्रित केले&lt;ref name=&quot;gura&quot;&gt;{{Cite journal|last=Гура|first=В.О.|title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр.|journal=Гілея: науковий вісник|location=[[कीव]]|year=2018|issue=135|pages=171–175|language=uk|issn=2076-1554|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[२६ जुलै]] [[१९८८]] रोजी, पर्चाटकिन त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबासह [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] स्थलांतरित झाले&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. [[४ ऑगस्ट]] [[१९८८]] रोजी, त्यांनी [[अमेरिकी काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेस]] मध्ये यु.एस.एस.आर. मधील विश्वासांच्या नरसंहाराबद्दल भाषण केले आणि काँग्रेस सदस्य, सिनेटर आणि स्टेट डिपार्टमेंटच्या मुत्सद्दींशी थेट चर्चा केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Фото|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/}}&lt;/ref&gt;. या चर्चेतूनच&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|title=25-летие начала исхода|newspaper=Диаспора. Славянская общественная газета|author=Виталий Футорный|date=2013-08-11|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|archive-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; १९८९ मध्ये न्यू जर्सीचे डेमोक्रॅटिक सिनेटर [[फ्रँक लॉटेनबर्ग]] यांच्या नावावर &quot;लॉटेनबर्ग दुरुस्ती&quot; मंजूर करण्यात आली. या दुरुस्तीच्या पहिल्या दशकात, ३,५०,००० हून अधिक धार्मिक निर्वासित अमेरिकेत आले&lt;ref name=&quot;gura&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;/&gt;, आणि २०१० पर्यंत ही संख्या १० लाखांपर्यंत पोहोचली&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;. नखोदका शहरातून पेंटेकोस्टल लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर १९८८ मध्ये सुरू झाले, जेव्हा १५२ प्रौढ (लहान मुलांशिवाय) निघून गेले. १९८९ मध्ये, नखोदका येथून आणखी ४५ पेंटेकोस्टल प्रौढ स्थलांतरित झाले&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

=== अमेरिकेतील मानवाधिकार उपक्रम ===
अमेरिकेत स्थायिक झाल्यानंतर, पर्चाटकिन यांनी स्वतःची वेबसाईट सुरू केली ज्यावर त्यांनी आपल्या अटकेबद्दल, तुरुंगातील वेळेबद्दल आणि स्थलांतराच्या लढ्याबद्दल माहिती प्रकाशित केली&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;. त्यांनी ARRC (अमेरिकन-रशियन रिलीफ कमिटी) या ख्रिश्चन मानवाधिकार संघटनेचीही स्थापना केली&lt;ref name=&quot;romanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&amp;pg=PA21|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|publisher=U.S. Government Printing Office|year=2007|language=en|isbn=987-0-16-077910-7}}&lt;/ref&gt;. त्यांचे &quot;Огненные тропы&quot; (अग्निपथ) हे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक अनेक वेळा पुनर्मुद्रित झाले आहे&lt;ref name=&quot;ostrovskaya&quot;/&gt;.

२०२५ च्या उन्हाळ्यात, बोरिस पर्चाटकिन यांनी यू.एस. स्टेट डिपार्टमेंटचे प्रतिनिधी आणि आंतरराष्ट्रीय धार्मिक स्वातंत्र्यावरील यू.एस. कमिशनसह युक्रेन आणि रशियामधील शांततावादी ख्रिश्चनांचा छळ, पर्यायी नागरी सेवेवरील बंधने, सक्तीची लष्करी भरती, मारहाण, अटक, लष्करी सेवेला नकार दिल्याने होणारा छळ आणि गुन्हेगारी खटले या मुद्द्यांवर चर्चा केली. परिणामी, पर्चाटकिन यांनी [[Uniting for Ukraine]] (U4U) कार्यक्रमाद्वारे अमेरिकेत येणाऱ्या युक्रेनियन शांततावादी ख्रिश्चनांसाठी विशेष इमिग्रेशन कोट्याची मागणी केली&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/}}&lt;/ref&gt;.

== स्मरण ==
नोबेल पारितोषिक विजेते, शास्त्रज्ञ [[आंद्रेई सखारोव्ह]] यांनी १९८१ च्या &quot;शास्त्रज्ञाची जबाबदारी&quot; या आपल्या लेखात सोव्हिएत राजकीय कैद्यांमध्ये बोरिस पर्चाटकिन यांचा उल्लेख केला आहे&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002222415/https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|archive-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== नोंदी ==
{{reflist}}

== बाह्य दुवे ==
* {{Cite journal|author=Michael Rowe|title=The Soviet pentecostal emigration movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098|journal=Religion in Communist Lands|date=2008-01-02|volume=11|issue=3|pages=337–339|language=en|doi=10.1080/09637498308431098}}
* {{Cite journal|author=Catherine Wanner|title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II|url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml|journal=Canadian-American Slavic Studies|publisher=Brill Schöningh|date=2010-01-01|volume=44|issue=1–2|pages=44–66|language=en|issn=2210-2396|doi=10.1163/221023910X512796}}
* {{Cite news|author=Special To the New York Times|title=Soviet Pentecostals Meet Illegally and Form Council|url=https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|newspaper=The New York Times|date=1979-09-05|access-date=2025-12-18|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310060316/https://www.nytimes.com/1979/09/05/archives/soviet-pentecostals-meet-illegally-and-form-council-20-delegates.html|archive-date=2018-03-10}}

{{Authority control}}

[[वर्ग:१९४६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:मानवाधिकार कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:सोव्हिएत विरोधक]]</text>
      <sha1>jb393fy4lms1gr9m1hxwsnb9w3m321v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मारा स्वायत्त जिल्हा परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383818</id>
    <revision>
      <id>2709173</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327844595|Mara Autonomous District Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2709173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2694" sha1="3ud4n413858lqw2vf174szla9nolb8w" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''मारा स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील चार स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे. यात [[सैहा जिल्हा|सैहा जिल्ह्याच्या]] सैहा आणि टिपा उपविभागांचा समावेश आहे. मुख्यतः, राज्यात राहणाऱ्या मारा लोकांसाठी असलेले हे एक स्वायत्त प्रशासकीय सरकार आहे. ते मिझोरम राज्याच्या दक्षिण टोकावर [[म्यानमार|म्यानमारच्या]] सीमेला लागून वसलेले आहे. त्याची स्वायत्तता २९ मे १९७१ रोजी पूर्वीच्या पावी-लाखेर प्रादेशिक परिषदेतून वेगळी करून स्थापित करण्यात आली. पुढच्या वर्षी लाखेर स्वायत्त जिल्हा परिषद म्हणून विभक्त झाली आणि १९८८ मध्ये तिचे नाव बदलून सध्याचे नाव ठेवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;Zohra&quot;&gt;Zohra, K. (17 June 2003) [http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html &quot;Mara History, Maraland Location, Physical features&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231070448/http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html}} Maraland Net&lt;/ref&gt; हा भाग १,४४५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र व्यापते. &lt;ref name=&quot;Zohra&quot; /&gt;

सरकारकडे भूमी प्रशासन, न्याय प्रशासन, मर्यादित कायदेविषयक अधिकार आणि इतर काही स्थानिक अधिकार आहेत.&lt;ref&gt;Roy, Devasish, Raja (2005) ''Traditional Customary Laws and Indigenous Peoples in Asia'' Minority Rights Group International, London, p. 15. {{ISBN|1-904584-27-6}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>3ud4n413858lqw2vf174szla9nolb8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709174</id>
      <parentid>2709173</parentid>
      <timestamp>2026-09-11T10:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2709174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2847" sha1="sab6o43heubz0ra8o0ydp4w0o9x27uh" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[File:NE_Autonomous_divisions_of_India.svg|उजवे|इवलेसे|350x350अंश| ईशान्य स्वायत्त विभाग]]
'''मारा स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील चार स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे. यात [[सैहा जिल्हा|सैहा जिल्ह्याच्या]] सैहा आणि टिपा उपविभागांचा समावेश आहे. मुख्यतः, राज्यात राहणाऱ्या मारा लोकांसाठी असलेले हे एक स्वायत्त प्रशासकीय सरकार आहे. ते मिझोरम राज्याच्या दक्षिण टोकावर [[म्यानमार|म्यानमारच्या]] सीमेला लागून वसलेले आहे. त्याची स्वायत्तता २९ मे १९७१ रोजी पूर्वीच्या पावी-लाखेर प्रादेशिक परिषदेतून वेगळी करून स्थापित करण्यात आली. पुढच्या वर्षी लाखेर स्वायत्त जिल्हा परिषद म्हणून विभक्त झाली आणि १९८८ मध्ये तिचे नाव बदलून सध्याचे नाव ठेवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;Zohra&quot;&gt;Zohra, K. (17 June 2003) [http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html &quot;Mara History, Maraland Location, Physical features&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231070448/http://www.maraland.net/maraland/mara-history.html}} Maraland Net&lt;/ref&gt; हा भाग १,४४५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र व्यापते.&lt;ref name=&quot;Zohra&quot; /&gt;

सरकारकडे भूमी प्रशासन, न्याय प्रशासन, मर्यादित कायदेविषयक अधिकार आणि इतर काही स्थानिक अधिकार आहेत.&lt;ref&gt;Roy, Devasish, Raja (2005) ''Traditional Customary Laws and Indigenous Peoples in Asia'' Minority Rights Group International, London, p. 15. {{ISBN|1-904584-27-6}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>sab6o43heubz0ra8o0ydp4w0o9x27uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:कवी डाॅ. शिवप्रसाद मीननाथ घोडके</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383819</id>
    <revision>
      <id>2709175</id>
      <timestamp>2026-09-11T10:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="cn8qy40oqik2rex5dr8rmcmiimudoyc" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=कवी डाॅ. शिवप्रसाद मीननाथ घोडके}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:११, ११ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>cn8qy40oqik2rex5dr8rmcmiimudoyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिनलुंग हिल्स परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383820</id>
    <revision>
      <id>2709178</id>
      <timestamp>2026-09-11T11:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1368526248|Sinlung Hills Council]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2709178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="jowbrx7gmtq3lpwliuu3bqk13cm3lar" xml:space="preserve">
{{Databox}}

'''सिनलुंग हिल्स परोषद''' ही भारतातील [[मिझोरम|मिझोरममधील]] एक स्थानिक प्रशासकीय संस्था आहे. राज्यातील इतर [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषदांच्या]] विपरीत, या परिषदेला मर्यादित प्रशासकीय स्वायत्तता आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mizoram-hopes-for-lasting-peace-as-lone-active-rebel-outfit-signs-peace-deal/story-M8n2Pl0nsN1pstU9jCEAnJ.html|title=Mizoram hopes for lasting peace as lone active rebel outfit signs peace deal|work=Hindustan Times|access-date=2024-03-10}}&lt;/ref&gt; ह्मार लोकांसाठी एक प्रशासकीय संस्था म्हणून ९ जुलै २०१८ रोजी याची निर्मिती करण्यात आली आणि यामध्ये [[ऐझॉल जिल्हा]], [[कोलासिब जिल्हा]] आणि [[सइतुआल जिल्हा|सइतुआल जिल्ह्यांमधील]] उत्तर मिझोरममधील ह्मार-बहुल भागांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;dh2024&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/mizoram/sinlung-hills-council-elections-on-november-5-3217943|title=Sinlung Hills Council elections on November 5|last=PTI|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

''सिनलुंग'' हा शब्द ह्मार लोकांच्या कथित पूर्वज उगमाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma|last=Sakhong|first=Lian H|date=2003|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-15-1}}&lt;/ref&gt; परिषदेचे मुख्यालय [[ऐझॉल]] येथे आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/sinlung-hills-council-2024-la-lut|title=Sinlung Hills Council 2024|publisher=Directorate of Information &amp; Public Relations, Government of Mizoram|access-date=2026-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diprshc2024&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/sinlung-hills-council-2024-la-lut|title=Sinlung Hills Council, 2024 Inthlan Neih Zawh Tak a Thlan Tlin Mi 12-te Lakluhna Programme|date=18 November 2024|publisher=Directorate of Information and Public Relations, Government of Mizoram|access-date=24 February 2026}}&lt;/ref&gt;

परिषदेत १४ सदस्य आहेत. त्यांपैकी १२ जण निवडलेले आणि २ जण नामनिर्देशित आहेत. परिषदेचे अध्यक्षपद मुख्य कार्यकारी सदस्याकडे असते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/mizoram-schedule-for-sinlung-hills-council-polls-to-be-announced-on-oct-3/2291106/|title=Mizoram: Schedule for Sinlung Hills Council polls to be announced on Oct 3|last=PTI|date=2024-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]]
[[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>jowbrx7gmtq3lpwliuu3bqk13cm3lar</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>