आळंदी

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>आळंदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2485</id>
    <revision>
      <id>2709361</id>
      <parentid>2709028</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20674" sha1="ah89421fmqm4ndzobu92sdzucrsmnqo" xml:space="preserve">[[चित्र:Aalandi temple.JPG|right|thumb|300px|आळंदी मंदिर]]
'''आळंदी (देवाची)''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे]] जिल्ह्यातील एक गाव आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/running-educational-institution-very-urgent-mohite-patil-a684/|title=शिक्षणसंस्था चालविणे फार जिकिरीचे : मोहिते-पाटील|last=author/lokmat-news-network|date=2021-06-26|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-07-01}}&lt;/ref&gt;महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध संत [[संत ज्ञानेश्वर]] यांचे आळंदी हे [[समाधि]]स्थान आहे           

==ऐतिहासिक  आणि धार्मिक महत्त्व==
संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या जीवनातील काही काळ येथे व्यतीत केला. या आळंदी गावाला &quot;देवाची आळंदी&quot; असे म्हणतात, कारण चोराची आळंदी आणि म्हातोबाची आळंदी या नावाची आणखी गावे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात आहेत.  ही देवाची आळंदी पुण्यापासून पंचवीस किलोमीटरवर आहे. वारकरी लोकांसाठी तसेच समस्त मराठी जनांसाठी या आळंदीला मोठे महत्त्व आहे. ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या एकविसाव्या वर्षी येथे 1296 साली जिवंत समाधी घेतली. त्या जागी एक सुंदर समाधिमंदिर १५७० (की १५४०?) मध्ये बांधण्यात आले असे सांगितले जाते. 

[[आषाढ]] महिन्यातील [[एकादशी]]ला आळंदीहून निघून [[पंढरपूर]]ला  ज्ञानेश्वरांची पालखी जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|title=आळंदी मंदिरातून ज्ञानेश्वर महाराज पालखी सोहळ्याचे 29 जूनला प्रस्थान, पालखी सोहळा दिंडी समाज बैठकीत निर्णय|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-04-18|language=en-US|access-date=2024-06-27|archive-date=2024-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627070812/https://www.saamana.com/alandi-temple-saint-dyaneshwar-palkhi-29th-june/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या पालखीसोबत लाखो [[वारकरी]] अंदाजे २१६ किमी अंतर पायी चालत पंढरपूरला [[विठोबा]]च्या दर्शनासाठी जातात.

आळंदी हे शहर [[इंद्रायणी नदी|इंद्रायणी]] नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. संत ज्ञानेश्वर समाधी मंदिराच्या मागच्या बाजूला नदीवर असलेला [[घाट]] अतिशय सुंदर आहे. (चित्र पहा.) 


== इतिहास == 
[[File:Dnyaneshwar2.jpg|right|thumb|ज्ञानेश्वर]]
आळंदीला प्रदीर्घ ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. मात्र, १३व्या शतकात [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) यांनी १२९६ मध्ये तत्कालीन सिद्धेश्वर मंदिराच्या परिसरात [[समाधी|संजीवन समाधी]] घेतल्यामुळे आळंदीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;&gt;{{cite book|author1=Irina Glushkova|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|pages=109–113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. Doderet (1926), [[https://www.jstor.org/stable/607401 The Passive Voice of the Jnanesvari]], Bulletin of the School of Oriental Studies, Cambridge University Press, Vol. 4, No. 1 (1926), pp. 59–64&lt;/ref&gt;

इ.स. १५८० ते १६०० च्या सुमारास अंबेकर देशपांडे यांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधीवर मंदिर बांधले. पुढे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] काळात मराठा सरदार आणि [[पेशवा|पेशव्यांनी]] या मंदिरात अनेक भर घातल्या.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sohoni |first1=Ashutosh |title=Temple Architecture of the Marathas in Maharashtra Volume One A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the Degree of Doctor of Philosophy |date=1998 |publisher=De Montfort University Leicester |location=Leicester UK |page=181 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C39&amp;q=sohoni+de+montfort+alandi&amp;btnG= |access-date=12 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 12-13&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

१७७८ मध्ये पेशव्यांनी तत्कालीन [[मराठा साम्राज्य|मराठा महासंघा]]तील प्रभावशाली मराठा मुत्सद्दी [[महादजी शिंदे]] यांना आळंदीची जहागीर दिली. त्यानंतर सुमारे दोन दशके [[शिंदे]] कुटुंबीयांनी मंदिराच्या विविध जीर्णोद्धार व नूतनीकरणाच्या कामांना प्रमुख आर्थिक आश्रय दिला.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 124&quot;&gt;{{cite book|author1=Knut A. Jacobsen|author2=Mikael Aktor|author3=Kristina Myrvold|title=Objects of Worship in South Asian Religions: Forms, Practices and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=oqReBAAAQBAJ&amp;pg=PA109|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-67595-2|page=124}}&lt;/ref&gt;

१८२० च्या दशकात [[ग्वाल्हेर]]च्या [[शिंदे|सिंधिया]] घराण्यातील दरबारी हैबतरावबुवा आरफळकर पवार यांनी वार्षिक [[पंढरपूर वारी|वारी]]च्या वेळी ज्ञानेश्वरांच्या [[पादुका]] (चांदीच्या प्रतिकृतीच्या पादुका) [[पंढरपूर]] येथे नेण्याची आधुनिक पालखी परंपरा सुरू केली. आपल्या इच्छेनुसार हैबतरावबुवांना मंदिराच्या परिसरातील पहिल्या पायरीखाली समाधी देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;JacobsenAktor2014 109-113&quot;/&gt;

आळंदी हे लहान शहर असले तरी [[ब्रिटिश राज]]च्या सुरुवातीच्या काळात त्याला नगरपालिका दर्जा देण्यात आला. ननगरपालिका यात्रेकरूंवर कर आकारून महसूल गोळा करत असे. १९व्या शतकाच्या अखेरीस आळंदीला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची संख्या सुमारे ५०,००० होती.&lt;ref name=&quot;BurgessCousens1897 18&quot;&gt;{{cite book|author1=James Burgess|author2=Henry Cousens|title=Revised Lists of Antiquarian Remains in the Bombay Presidency: And the Native States of Baroda, Palanpur, Radhanpur, Kathiawad, Kachh, Kolhapur, and the Southern Maratha Minor States|url=https://books.google.com/books?id=H2ZBAQAAIAAJ&amp;pg=PA1|year=1897|publisher=Printed at the Government central Press|page=18}}&lt;/ref&gt;

[[चांगदेव]] नावाचे एक ज्येष्ठ योगी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांना भेटायला वाघावर बसून आले होते.  त्यावेळी ज्ञानेश्वर आपल्या भावंडांसमवेत एका भिंतीवर बसून ऊस खात होते. चांगदेवाची भेट घेण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी त्या भिंतीलाच चालवत नेले अशी आख्यायिका आहे. ती भिंत आळंदीला आहे.&lt;ref&gt;http://www.maharashtra-tourism.com/pilgrimage/alandi.htm&lt;/ref&gt;

==शासन==
आळंदी हे [[पुणे जिल्हा]] अंतर्गत [[खेड तालुका|खेड]] उपविभागात येते. हे [[महाराष्ट्र विधान सभा]]च्या [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] विधानसभा मतदारसंघाचा भाग असून, हा मतदारसंघ [[शिरूर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिरूर लोकसभा मतदारसंघा]]च्या अंतर्गत येतो. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीपासून या विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व [[बाबाजी काळे]] हे [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना (उबाठा)]] पक्षातर्फे करत आहेत. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khed Alandi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Live Updates - India Today |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/khed-alandi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638323-2024-11-23 |access-date=2026-08-02 |website=www.indiatoday.in}}&lt;/ref&gt;

आळंदीत नगरपरिषद असून तिच्या नगराध्यक्षाची (नागराध्यक्षाची) थेट निवड केली जाते. २०१६ मध्ये झालेल्या नगरपरिषदेच्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार वैजयंती उमर्गेकर-कांबळे यांनी शिवसेनेच्या उमेदवार भाग्यश्री रांधवे यांचा पराभव करून नगराध्यक्षपद मिळवले. १८ सदस्यांच्या नगरपरिषदेत भारतीय जनता पक्षाचे बहुमत आहे. &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Times |first1=reporter |title=आळंदीत शिवसेनेला नमवून भाजप विजयी (The BJP defeats Shiv sena in Alandi) |url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |access-date=12 April 2019 |issue=16 December 2016 |work=Maharashtra Times |year=2016 |archive-date=2019-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413022135/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/alandi-nagar-parishad-bjp-wins/articleshow/56006893.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==आळंदी माहात्म्य==
आळंदीचे महत्त्व कथन करणारी [[संस्कृत]] आणि मराठीमध्ये प्रत्येकी दोन माहात्म्ये आहेत. मात्र, ही सारी हस्तलिखिते संकलित करून प्रकाशित करण्याचे काम झालेले नाही. 

[[स्कंद]] पुराणाच्या सह्याद्री खंडाच्या ६१ व्या अध्यायात अलकापुरी असा आळंदीचा संस्कृतमध्ये उल्लेख आहे. १२३ श्लोकांमध्ये अप्पा वैद्य यांनी १८५६ मध्ये संक्षिप्त स्वरूपामध्ये लिहिलेले ११ पृष्ठांचे हे हस्तलिखित भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये पोथीरूपामध्ये आहे. या हस्तलिखिताचा अभ्यास करून रशिया येथील संशोधिका डॉ. [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी मॉस्को ओरिएंटल संस्थेमध्ये प्रबंध सादर केला होता. भांडारकर [[प्राच्यविद्या]] संशोधन संस्थेच्या वार्षिकांकामध्येही त्यांनी या विषयावर लेखन केले होते.

‘अलका माहात्म्य’ नावाचे दुसरे हस्तलिखितही भारत इतिहास संशोधक मंडळामध्ये आहे. यामध्ये ४६ पाने असून [[संतकवी]] बालमुकुंद केसरी या ग्रंथाचे लेखक आहेत. एकूण श्लोकसंख्या १३३ असून यामध्ये आळंदीचा उल्लेख आनंदवन-अलकावति-अलका या नावाने आहे. तर, इंद्रायणी नदीचा ‘कौबेरास्य महानदी’ म्हणजे कुबेरगंगा असा उल्लेख आहे. हे संतकवी १६ व्या शतकातील असावेत.

‘ज्ञानलीलामृत’ हा कवी सदाशिव यांनी आळंदी माहात्म्य कथन करणारा मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला आहे. हे हस्तलिखित आळंदीकरांनी ‘बापरखुमादेवीवरू’ मासिकाकडे प्रसिद्धीसाठी दिले होते. त्यातील बराचसा भाग मासिकातून क्रमश: प्रसिद्धही झाला होता. मात्र तो ग्रंथरूपात आलेला नाही. या ग्रंथाचे संक्षिप्‍त रूपांतर चित्रशाळा प्रेसने नोव्हेंबर १९६५ मध्ये प्रसिद्ध केले होते. 

एकोणीसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात कीर्तनकार सदानंदबुवा [[कुलकर्णी]] यांनी ‘आमची आळंदी’ हा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला होता. यामध्ये १८ अध्याय असून सुमारे दोनशे ओव्यांचा समावेश आहे. हे हस्तलिखित [[इरिना ग्लुश्कोव्हा]] यांनी पाहिले होते. या ग्रंथाची हाताने लिहिलेली नकल प्रत डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांच्या संग्रहातून मराठी हस्तलिखित केंद्राकडे आली आहे.

आळंदी मधील धर्मशाळेच वेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य म्हणजे वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक शिक्षणासाठी आलेल्या शिकाऊ विद्दार्थी वर्गाला शिक्षणसाठी विनामूल्य सोय करणे होय.

== काय बघाल? ==
आळंदीतील इतर प्रेक्षणीय स्थळे :-
* माऊलींच मंदिर
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी कडे जाणारा नंदी खालील भुयारी मार्ग.
* संत  [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या संजीवन समाधी पुर्वी पासुनचे स्वयंभु शिवलिंग. ( शिव पिठ हे जुनाट -- संत एकनाथ महाराज. )
* वारकरी शिक्षण संस्था ,आळंदी .वै.ह.भ. प. मारुती बुवा गुरव ,मामासाहेब दांडेकर ,इ. च्या प्रयत्नातून वै. ह भ प जोग महाराज यांनी सदर  संस्था स्थापन केली.
*[[इंद्रायणी नदी]]
* कृष्ण मंदिर
* मुक्ताई मंदिर
* राम मंदिर
* विठ्ठल रखुमाई मंदिर
* स्वामी हरिहरेंद्र मठ
* छत्रपती संभाजी महाराज समाधी, तुळापूर

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Aalandi shri.snt.nyneshwr mandir.JPG|संत ज्ञानेश्वर मंदिर
चित्र:Aalandi Siddhivinayak mandir.JPG|आळंदीतील सिद्धीविनायक मंदिर
चित्र:Aalandi front view entrance.JPG|प्रवेशद्वार
चित्र:Aalandi from inside.JPG|आतील दृश्य
चित्र:Aalandi river view.JPG|इंद्रायणी नदी घाट
चित्र:Stambha ,aalandi.jpg|स्तंभ
चित्र:Aalandi.JPG|आळंदीचे अजून एक दृश्य
चित्र:NarasimhaSaraswati (Aanadi) 03.jpg|स्वामी नरसिंह सरस्वती मूर्ती, आळंदी
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*  http://santeknath.org/karya.html


[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्हा]]</text>
      <sha1>ah89421fmqm4ndzobu92sdzucrsmnqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठवाडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3804</id>
    <revision>
      <id>2709354</id>
      <parentid>2705532</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49032-45</username>
        <id>187307</id>
      </contributor>
      <comment>/* साहित्य आणि साहित्यिक */</comment>
      <origin>2709354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200435" sha1="kgr2uqsb9nllu10sy1e807i33640ys5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र 
|प्रकार = प्रांत
|स्थानिक_नाव = मराठवाडा
|इतर_नाव = 
|टोपणनाव = 
|पर्जन्य = आग्नेय व नैऋत्य मोसमी वारे
|आकाशदेखावा = MaharashtraMarathwada.png
|राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|क्षेत्रफळ_एकूण = 64811
|लोकसंख्या_एकूण = 15589223
|लोकसंख्या_वर्ष               = 2001
|जिल्हे = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]], [[जालना जिल्हा|जालना]], [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[बीड जिल्हा|बीड]], [[लातूर जिल्हा|लातूर]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]]
|साक्षरता = ६८.९५
}}

'''मराठवाडा''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचा]] [[गोदावरी]] नदीच्या खोऱ्यात आणि आसपास वसलेला एक प्रदेश असून त्यात आठ जिल्ह्यांचा समावेश होतो. [[छत्रपती संभाजीनगर]] शहर हे ह्या विभागाचे मुख्यालय आहे. महाराष्ट्रातली १६.८४ टक्के लोकसंख्या या प्रदेशात राहाते. त्यापैकी तीस टक्के लोक दारिद्र्यरेषेखाली आहेत. प्रदेशाचा तीस टक्के भाग पर्जन्यछायेत येतो.&lt;ref name=&quot;मराठवाडा&quot;&gt;[http://www.rediff.com/election/2004/oct/06maha1.htm], मराठवाडा उपप्रांतावरचा इंग्रजी लेख.&lt;/ref&gt; कोरडवाहू शेतीचे प्रमाण नव्वद टक्क्यांवर आहे. कोरडवाहू शेतीच लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. छत्रपती संभाजीनगर, जालना, नांदेड, अंबाजोगाई, परळी आणि लातूर ही विभागातली उद्योग, शिक्षण आणि पर्यटनाची मुख्य केंद्रे आहेत. [[पैठण]]चे सातवाहन ते [[देवगिरीचे यादव]] हा ऐतिहासिक काळ मराठवाडा विभागाच्या राजकीय उत्कर्षाचा काळ होता. मराठवाड्याची मराठी ही मुख्य बोलीभाषा आहे. मराठवाड्यास संतांची भूमी असे म्हणले जाते. बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी ३ ज्योतिर्लिंग याच भागात आहे.

{{विकिकरण}}
==इतिहास==

आज ज्या प्रदेशाला मराठवाडा म्हणतात, त्याची तशी ओळख इ.स. १८६१ पासून झालेली आहे. भूतपूर्व हैद्राबाद संस्थानच्या ज्या भागात मराठी भाषेचा वापर होत असे, त्याला प्रारंभी ''मराठवाडी'' असे संबोधिले जाई. 
इ.स. १८६१ पासून हा प्रदेश मराठवाडा म्हणून संबोधिले जाऊ लागला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |title=मराठवाड्याला मराठवाडा का म्हणतात?:कसे पडले नाव? काय आहे इतिहास? वाचा भाषिक, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दिव्य मराठी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१९ सप्टेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250917043904/https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |विदा दिनांक=१७ सप्टेंबर २०२५}}&lt;/ref&gt; 
मराठवाड्याला इसवीपूर्व ४ व्या शतकापासूनचा इतिहास असला तरी त्यापूर्वीच्या काळीही तेथे वस्ती होती असे आढळते. ज्या काळात भारताच्या कोणत्याच प्रदेशाला काहीही नाव नव्हते त्या काळातील जनजीवनाची पुसटशी का होईना कल्पना उत्खननातून आणि पुरातत्वीय अन्वेषणातून उपलब्ध झालेल्या अवशेषांवरून करता येते. मात्र सामान्यतः या अवशेषांचे रूप सर्वत्र सारखेच असल्यामुळे त्या आधारे प्रादेशिक वेगळेपण दाखविणे शक्यच नाही. भारतात सर्वात आधीच्या मानवी वस्तीच्या पाऊलखुणा आढळल्या त्या पुराश्म युगातल्या. पुराश्म वा पुरापाषाण युगाचे तीन भाग करावे लागतात, आद्य पुराश्मयुग, मध्यपुराश्मयुग आणि उत्तर पुराश्मयुग. यानंतर अवतरले ते मध्याश्मयुग (मेसॉलिथिक) आणि मग आले ते नवाश्मयुग. यापैकी मराठवाड्यात आद्यपुराश्मयुग आणि नवाश्मयुगाच्या खुणा अजूनतरी उपलब्ध झालेल्या नाहीत. याचा अर्थ असा मात्र नव्हे की या काळात येथे मानवी वस्ती नव्हतीच. एवढे मात्र खरे की यासंबंधीचा धांडोळा पुरातत्ववेत्त्यांनी अजूनपर्यंत घेतलेला नाही. 

मध्यपुराश्मयुगातील मानवीवस्तीच्या खुणा नांदेड जिल्ह्यातील [[किवळा]] या खेड्यात आढळल्या. हा काळ साधारणपणे ४० हजार वर्षांपूर्वीचा आहे. वन्य प्राण्यांची शिकार या हत्यारांनी करणे आणि कंदमुळे गोळा करून त्यावर उपजिविका करणे असे त्याचे जीवन होते. प्रायः हे भटके जीवन होते. या नंतरच्या म्हणजे उत्तरपुराश्म काळात सुमारे २५ हजार वर्षापूर्वीचे याचे अस्तित्त्व नांदेड जवळील [[भोकर]] या गावी फार मोठ्या प्रमाणात मिळालेल्या दगडी हत्यारांच्या साठ्यामुळे कळू शकले. या काळातही दगड हेच माध्यम राहिले. मात्र दगडांचे वेगळाले प्रकार वापरात आणले गेले नि हत्यारे व अवजारे यांच्या घडणीत थोडी सफाई आणली गेली. अॅश्युलियन म्हणून यांची ओळख सांगतात. यावेळपावेतो मानव पुराश्मयुगातून मध्याश्मयुगात आला होता. त्याच्या जीवनमानात सुधारणा झाली होती. आता हत्यारे चर्ट या जातीच्या दगडांची बनवली होती. ती करण्याचे तंत्रही सुधारले होते. तासण्या, अणुकुचीदार टोक असलेली हत्यारे तसेच छोट्या छिन्नीसारखी हत्यारे वापरात आली होती.

नवाश्मयुगाने मानवी जीवनात क्रांतिकारक बदल घडवून आणला. तो आता शेती करु लागला, पशुपालन करु लागला. त्याच्या जीवनाला त्यामुळे स्थेर्य प्राप्त झाले. झोपड्या बांधणे आणि धान्य साठवण्यासाठी मातीची भांडी करणे त्याला आवश्यक ठरले. येथे खेदाने हे म्हणावे लागते की या काळचा म्हणजेच नवाश्मयुगाचा ठोस पुरावा अद्यापपावेतो मराठवाड्यातच केवळ नव्हे तर साऱ्या महाराष्ट्रातही मिळालेला नाही. मात्र याच काळचे पण ताम्रपाषाणयुग असे संबोधण्यात येणाऱ्या काळातील अवशेष महाराष्ट्रात नेवासे, [[जोर्वे]], नाशिक, [[दायमाबाद]], इनामगाव इत्यादी ठिकाणी उपलब्ध झाले. या काळच्या संस्कृतीची कल्पना साहित्यातून आढळत नाही. ती उत्खननाद्वारेच दृग्गोचर झालेली आहे. या संस्कृतीला समांतर असणारी एक संस्कृती आंध्रात, विदर्भात, मराठवाड्यात नि थोड्या प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्रात नांदत होती. बृहदाश्मयुगीन संस्कृती या नावाने ती ओळखली जाते. तिचे वैशिष्ट्य म्हणजे मृतांना मातीच्या ढिगाऱ्यात अथवा दगडाच्या फरशींनी बंदिस्त केलेल्या चौकटीत पुरून त्या भोवती मोठाले दगड वर्तुळाकारात लावून ठेवणे हे होय. या शिवाय मृतासवे विविध मौल्यवान दगडांचे मणी, तांब्याची आणि लोखंडाची हत्यारे, अवजारे, भांडी, मंजुषा इत्यादी वस्तू आणि काळी- तांबडी खापरी भांडी पुरण्याचीही रीत होती. या संस्कृतीचा काळ इसवीपूर्वी सातव्या-आठव्या शतकाइतका किंवा अधिकच मागे जातो.

==प्राचीन मराठवाडा== 

भारताचा प्राचीन इतिहास उत्तरेत स्थापन झालेल्या मौर्य साम्राज्यापासून सुरू होतो. उत्तर भारतातील या साम्राज्याच्या संपर्कात महाराष्ट्र आणि दक्षिणेतील आंध्र, कर्नाटक आदींचे प्रदेशही आले होते. मौर्य सम्राट अशोकाचे कोरीव लेख या सर्व प्रदेशात सापडल्यामुळे या काळी म्हणजे इसवीपूर्व चौथ्या शतकात या प्रदेशांत बरेच दळणवळण असले पाहिजे. शिवाय महाराष्ट्रातील अनेक लेणी आणि [[पवनी]] (जि. भंडारा) सारख्या ठिकाणचे बौद्धस्तूप व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे ते उत्तर-दक्षिण भारत जोडणारे होते असेही दिसते. वस्तूंची देवाण-घेवाण होताना विचारांचे आदान प्रदान होत असते आणि वस्तूंच्या वापरातून आचाराला आकार प्राप्त होत असतो. हे लक्षात घेता या व्यवहारात मराठवाडा अस्पर्श राहिला असणे संभवत नाही. संस्कृतीच्या प्रसाराचे प्रसरणवादी प्रमेय' मांडणाऱ्यांनी दिलेल्या काही कारणांपैकी भौगोलिक साहचर्य हे एक महत्वाचे कारण दिले आहे. त्यामुळे प्राचीन काळातील अनेक राजवटींचे आधिपत्य मराठवाडा महाराष्ट्र यावर जसे होते तसेच ते शेजारच्या गुजरात, मध्यप्रदेश, आंध्र नि कर्नाटक या सध्याच्या राज्यांच्या सीमेलगततच्या भागावरही होते. त्यामुळे यापैकी कोणत्याही राज्याचा विचार करताना शेजारच्या प्रदेशातील सांस्कृतिक बाबींच्या प्रभावांचा विचार अपरिहार्य ठरतो.

मराठवाड्याचा इतिहास आणि संस्कृती सातवाहन काळात अधिक स्पष्टपणे समोर येते. खरे तर मौर्यानंतर शुगांचे राज्य आले. यांचा फारसा प्रभाव दक्षिण भारतावर उमटला नाही. मात्र त्यांच्या कलेचा प्रभाव भाजे, पौनी, पितळखोरे आणि अजिंठे (पहिला टप्पा) येथे जाणवतो.
सातवाहनांनी दक्षिण भारतात पहिले साम्राज्य स्थापिले आणि नंतर मराठवाडा म्हणून प्रसिद्ध पावलेला प्रदेश भारताच्या नकाशावर (मानचित्रावर) झळकू लागला. या आधी हा प्रदेश अश्मक, [[कुंतल]], मूलक या जनपदात विखुरलेला होता. सातवाहनांनी या प्रदेशांना संघटित केले. यामुळे सातवाहनांना मराठवाडा-महाराष्ट्राचे खरेखुरे पहिले सम्राट म्हणणे यथोचित ठरते. दक्षिण भारतातील या पहिल्या साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवणारे हे सातवाहन मराठवाड्याचे होते हे महत्वाचे. इसवीपूर्व २५० ते इ.स. २६० असे सुमारे ४५० वर्षे यांचे साम्राज्य होते. यांचा अंमल मध्यप्रदेशाचा दक्षिण भाग, गुजरातचा पूर्व भाग, महाराष्ट्र, आंध्र आणि कर्नाटक एवढ्या अवाढव्य प्रदेशावर होता. साहजिकच या प्रदेशातील धर्म, कला, स्थापत्य यात समानता निर्माण झाली ती या काळात. भौतिक प्रगती झाली तीही या काळात. विशेष म्हणजे या काळात प्राकृत भाषेला राजाश्रय तथा लोकाश्रय मिळाला आणि मराठवाडा-महाराष्ट्र येथील समाजाला स्वतंत्र भाषेमुळे पृथगात्मता प्राप्त झाली. आणि या भूमीचा अभिमान लोकांत निर्माण झाला. या समाजाच्या अस्मितेमुळे येथील संस्कृतीची व तदअंतर्गत साहित्य, कला, शास्त्र, तत्त्वज्ञान यांची जोपासना होणे शक्य झाले. महाराष्ट्राबाहरे भारतातील इतर प्रदेशात आणि भारताबाहेरही येथिलांची व्यापारी देवाणघेवाण सुरू झाली. पाटलीपुत्र (पाटणा), उज्जयिनी, भरुकच्छ (भडोच), शूर्पारिक (सोपारा), भोगवर्धन (भोकरदन), तगर (तेर), प्रतिष्ठान (पैठण) यासारख्या वेगळाल्या शहरांना जोडणारे व्यापारी मार्ग महाराष्ट्र-मराठवाडा प्रदेशातून जात, त्यामुळे नागरीकरणाची प्रक्रिया या काळातच जोमाने झाली असे दिसते. एकूण काय तर सातवाहन राजवटीने येथील जीवनाला कलाटणी दिली होती. 

इतिहासकाळात भारतात अनेक कालगणनापद्धती निर्माण झाल्यापैकी कालौघात आजतागायत टिकून राहिल्या त्या दोनच..विक्रमसंवत् उत्तर भारतात नि [[शालिवाहन]] (सातवाहन) दक्षिण भारतात. यावरुनही मराठवाड्यात संस्कृतीचा उषःकाल घडवून आणणाऱ्या या राजकुलाची महती लक्षात यावी. आणि मराठवाड्याची मातब्बरीही! सिमुक गौतमीपुत्र सातकर्णी, वसिष्ठीपुत्र पुळुमावी, वसिष्ठीपुत्र सातकर्णी, स्कंद सातकर्णी, यज्ञश्री इत्यादींची नाणी इतर ठिकाणांबरोबरच मराठवाड्यात पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणी उत्खननामध्ये सापडली. तद्वतच आधिभौतिक संस्कृतीचे अवशेष आणि याच काळातील उत्खननात हाती आलेले रोमन अवशेष तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय तथा आर्थिक परिस्थितीची कल्पना देतात. शिवाय प्लिनी, टॉलेमी आणि पेरिप्लस यांचेकडूनही बरीचशी माहिती मिळते ती वेगळीच. या सर्व माहितीवरून असे दिसून येते की मराठवाड्याच्या इतिहासात सातवाहनकाल सर्व दृष्टींनी भरभराटीचा होता. 

टॉलेमीने सातवाहनांच्या साम्राज्यात तटबंदीयुक्त ३० शहरे होती अशी नोंद केली आहे. त्यातील पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणच्या उत्खननातून तेथील घरादारांचे अवशेष आणि सांडपाण्यासाठी बांधलेले विटांचे, मातीच्या कड्यांचे किंवा राजणांचे सांडपाण्यांचे कूप आढळून आलेले आहेत. ही सुबत्ता राजकीय स्थैर्य आणि अंतर्गत व सागरी व्यापारामुळे आलेली होती हे स्पष्टच आहे. 

रोमन साम्राज्यातून महाराष्ट्र-मराठवाड्यात उत्कृष्ठ बनावटीची नक्षीदार भांडी, कांचसामान, एक मीटरपेक्षा अधिक उंचीचे मद्याने भरलेले कुंभ (अॕम्फोरा), रोमन देव-देवतांचे पुतळे, रोमन युवती व युवकांची शिल्पे तसेच रोमन सम्राटांची नाणी आल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. इकडे आलेल्या अनेक उत्खननांत रोमहून आलेली लोखंडी अवजारे, धातूची भांडी, पळ्या, चमचे, उलथणी, तांब्याच्या थाळ्या, उचलण्यासाठी मूठ असलेले रांजण आणि जाती उपलब्ध झाली. येथील भौतिक जीवनात यांच्यामुळे एक नवाच रंग भरला गेला असे दिसते. रोमच्या नाण्यांवर राजांच्या आकृती असत त्यामुळे इकडे त्या नाण्यांना पुतळयांची नाणी म्हणत. अगदी पेशवाईपर्यंत या प्रकारच्या नाण्यांचे गळ्यातील हार करीत व त्यांना पुतळ्याच्या माळा म्हणत. या काळच्या मराठवाड्यातील कला व साहित्य या संबंधीचा विचार या लेखाचे शेवटी केलेला आहे.
#सातवाहनानंतर दखल घ्यावी असे मराठवाड्यातील दुसरे राजघराणे होते ते वाकाटकांचे. इसवीच्या तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकापर्यंत दक्षिणेत होऊन गेलेल्या राजवंशापैकी हा सर्वश्रेष्ठ असून त्याच्या कामगिरीने अखिल दक्षिण भारताच्या संस्कृतीवर फार मोठा प्रभाव पडला आहे, असे फ्रेंच इतिहासकार जुव्हो डुब्राइल म्हणतात.
वाकाटक याच घराण्याकडे अजिंठे येथील इसवीच्या चौथ्या-पाचव्या शतकातील लेण्यातील भित्तीचित्रांचे श्रेय जाते. या चित्रांचे महत्व अशासाठी की तत्कालीन भौतिक जीवन ते आपल्यासमोर दृष्यरुपात उभे करतात. त्यावेळची वस्त्रप्रावरणे, त्यात सकच्छ व विकच्छ पद्धतीने नेसण्याची वस्त्रे, अर्धोरुक (मांड्यांपर्यंत पोचणारी-वस्त्रे) चंडातक, जांघिका, शिवाय उत्तरीय, कंचुकी, चोलिका, कूर्पासक, पयोधरपट्ट, स्तनोत्तरीय इत्यादींचा अंतर्भाव होतो. तर विविध प्रकारचे दागिने मुक्ताहार, हेमसूत्र, कंठी, वैकक्षक, चटुलातिलक (बिंदी), लोलक, टंक, कर्णफूल, स्कंधपत्र, नुपूरे, कटिबंधापैकी कटिसूत्र, कांची, मेखला, रसना इत्यादी प्रकार येथील स्त्रिया वापरीत असत. 

सातवाहन काळात आणि विशेषतः वाकाटक काळात स्त्रिया मोजकी आणि ठसठशीत आभूषणे वापरीत असत. त्यामुळे पाहणाऱ्यांच्या मनांत ‘कवण कवणा अलंकारिले' असा संभ्रम निर्माण होई. वाकाटकांच्या एका लेखात नांदेड जिल्ह्यातील परिस्थितीचा उल्लेख आढळतो. त्यावरून महसूल, तो गोळा करण्याची पद्धती, अधिकारी वर्ग, त्यांचे अधिकार व सवलती या बद्दलची कल्पना येते.यानंतरच्या काळात बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य, शिलाहार यांच्या राजवटी मराठवाड्याशी संबंधित होत्या. 

बदामीच्या चालुक्यांचे राज्य महाराष्ट्राच्या विस्तृत प्रदेशावर होते हे ऐहोळी (जि. विजापूर) येथील द्वितीय पुलकेशीच्या शिलालेखावरून कळते. त्यात त्रिमहाराष्ट्रक असा जो उल्लेख आढळतो त्यावरून मराठवाड्याचा अंतर्भात त्यात होत असावा असा एक विचार आहे. पुढे उत्तर चालुक्यांच्या काळातही मराठवाड्याच्या काही भागांवर त्यांचा व त्यांच्या मांडलिकांचा अंमल होता. त्यांनी बांधलेली अनेक मंदिरे आणि अभिलेख याचे साक्षीदार आहेत. या मंदिरांच्याद्वारे लोकांची उपासना पद्धती, कारीगारी, कलासक्तता, आर्थिक व्यवस्थापन यासंबंधीचे अंदाज बांधता येतात तर अभिलेखातून राज्यकारभार, अधिकारपदे, समाजरचना, धार्मिक परंपरा सासंबंधीची माहिती मिळते. चालुक्यांच्या कारकीर्दीतच कलचुरींनी राज्यकारभार हाती घेतला होता. वीस-पंचवीस वर्षेच त्यांची राजवट होती. मराठवाड्याच्या धार्मिक जीवनावर परिणाम करणारी ही कारवाई ठरली. कारण याच वेळी कलचूरींच्या प्रधानाने वीरशैव पंथाची स्थापना केली. 

बदामी चालुक्य आणि कल्याणी चालुक्य या दोन राजवटींच्या दरम्यान राष्ट्रकुटांचे प्रबल घराणे मराठवाडयाचेच होते. लत्तलूरपुरवराधीश्वर हे त्यांचे बिरुद होते. म्हणजे हे लातूरचे घराणे होते. यांनी मध्यप्रदेश, गुजरात आणि गंगेपर्यंतचा प्रदेश यावर धडक मारली होती. प्रतिहार, परमार, पाल या घराण्यातील राजांना पराभूत केले होते. दक्षिणेतील पल्लवांचाही पराभव केला होता.
* मराठवाड्यातील कंधार (जि. नांदेड) येथे त्यांची उपराजधानी होती. साहजिकच तेथे राजवाडाही होता. काही मातब्बर इतिहासकारांचे मते (फ्लीट, आळतेकर ठोसर) वेरुळ हे यांचे राजधानीचे ठिकाण होते. 
मराठवाड्याच्या संस्कृतीवर आणि तेथील संस्कृतीचा प्रभाव या काळात सर्वत्र पसरला होता. जीवनाला सर्वस्पर्शी ठरणाऱ्या विषयांची या काळात प्रगती झाली होती. भौतिक आणि आध्यात्मिक उन्नती या काळात लक्षणीय उंची गाठणारी ठरली. तशातच या राजांनी शैलगृहे घडविण्याचे कार्य मनावर घेतले आणि कैलास सारखे अभूतपूर्व मंदिर निर्माण केले. त्यांचा उदो उदो त्यामुळे सर्वतोमुखी झाला. राष्ट्रकूट राजांनी अरबी व्यापाऱ्यांशी फार सलोखा ठेवून मुसलमानांना धार्मिक स्वातंत्र्य दिले, तेव्हा तुर्कांचे अस्तित्त्व महाराष्ट्रात जाणवू लागले. त्याचे तेथील समाजावर दूरगामी परिणाम झाले. ह्याची दखल घ्यावी लागते. राष्ट्रकूटांनी निर्माण केलेल्या कलावैभवाला कालांतराने तडे जातील हे या सम्राटांच्या ध्यानीमनीही आले नव्हते असे दिसते. मराठवाड्याच्या या राजकुलाने सव्वादोनशे वर्षांची दीर्घ कारकीर्द गाजवली होती हे मात्र खरे.

प्राचीन कालखंडाच्या शेवटच्या टप्पात महाराष्ट्रावर देवगिरीच्या यादवांचे राज्य होते. जवळपास त्याच सुमाराच्या आसपास कोंकण कोल्हापूर पट्ट्यात शिलाहार घराण्याचे राज्य होते. मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाची गोष्ट अशी की, हे राजे स्वतःला तगरपुरवराधिश्वर असे म्हणवून घेत. तगर म्हणजे धाराशिव जिल्ह्यातील गोरोबाकाकांचे तेर असे आता सर्वजणच मानतात. शिलाहारांच्या अनेक घराण्यांपैकी उत्तर कोंकण, दक्षिण कोंकण आणि कोल्हापूर येथील घराणी अधिक महत्वाची होत. यातील काही राजे धोरणी, तर काही पराक्रमी होते म्हणून तर भोवतीच्या कधी राष्ट्रकूट तर कधी चालुक्य राजांच्या तावडीत फारसे न सापडता दीड-दोनशे वर्षे ही मंडळी राज्य करु शकली. आणखी एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे यांच्यापैकी अपरार्क ह्या साहित्य आणि संगीतात गती असलेल्या राजाने याज्ञवल्क्य स्मृतीवरील अपरार्क टीका लिहून आपली विद्वत्ताही सिद्ध केली होती.
(लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)

==मध्ययुगीन मराठवाडा==
यादव राजेही येथील परंपरेनुसार आधी मांडलिकच होते. पण या यदुकुलातील भिल्लम (सन १९८४ -९१), सिंघण (१२५० - ४७), कृष्ण (१२४७-६०), महादेव (१२६०- ७१) आणि रामदेव (१२७९-१३०९) यांनी स्वबळाने आणि पराक्रमाने आपली सत्ता स्थापन केली आणि सर्वदूर आपला दरारा निर्माण केला. या पैकी भिल्लमाने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली आणि दक्षिणेचा सम्राट म्हणून राज्याभिषेक करवून घेतला. सिंघण यादव हा अत्यंत पराक्रमी आणि फार धडाडीचा राजा होता. याचा नातू राजा कृष्ण याने बल्बनच्या अधिपत्याखाली असलेल्या मुसलमानी सैन्याला पराभूत केले. कृष्णाचा धाकटा भाऊ महादेव याने सोमेश्वर शिलाहारावर हल्ला चढवला. सोमेश्वराच्या आरमाराचा समुद्रात पाठलाग करून त्याच्यासह जहाजांच्या सर्वच काफिल्याला जलसमाधी दिली. मराठवाड्याच्या सत्ताधीशाने आरमारी लढाई केल्याचे बहुधा हे पहिले उदाहरण असावे. रामदेव हा शेवटचा यादव नृपती. प्राचीन मराठवाड्याचा शेवटचा हिंदूराजा. याने वाराणसीमधून मुसलमानांना हाकलून दिले व तेथे शारंगधराचे एक सुवर्णमंदिर बांधले. ही घटना बहूधा दिल्लीचा सुलतान बल्बन याचा मृत्यू आणि जलालुद्दिनाचे राज्यारोहण यांच्या मधल्या काळात घडली असावी असे मु. ग. पानसे (यादव कालीन महाराष्ट्र, 19६३ पृ. 3४) यांचे अनुमान आहे.

रामदेवराय पराक्रमी खरा पण सावधचित नव्हता; अखंड सावधान नव्हता. त्यामुळे दिल्लीहून आलेल्या अल्लाउद्दिनचे चांगलेच फावले आणि घात झाला. घात झाला तो केवळ रामदेवाचा नव्हे, तो मराठवाड्याचा, महाराष्ट्राचा घात होता. तो घात साऱ्या हिंदू राजांचा होता, सत्तेचा होता. पुढे काही काळ दिल्लीहून स्वाऱ्या होतच राहिल्या. रामदेव पुत्र शंकरदेव व जावई हरपालदेव यांचे प्राणपणाने स्वतंत्र होण्याचे निकराचे प्रयत्न निरुपयोगी ठरले आणि सुलतान महंमद तुघलकाने देवगिरीचे दौलताबाद केले. या नामकरणातून दोन प्रवृत्ती लक्षात येतात. देवांचे वास्तव्य मानणारे आधीचे राज्य आणि संपत्तीलोलूप दुसरे नंतरचे.

यानंतरच्या काळात मराठवाड्याभोवती मुसलमानी सत्तेचा विळखा पडला. कधी तो बहामनींचा, कधी नगरच्या निझामशाहीचा तर कधी आदिलशाहीचा. सरते शेवटी हैद्राबादच्या निझामाच्या संस्थानात हा प्रदेश खितपत पडला. १९४८ मध्ये हैद्राबाद संस्थान विलीन झाले आणि मराठवाड्याचा वनवास संपला. प्राचीन काळी राजकीय आणि सांस्कृतिक बाबतीत आघाडीवर असलेला मराठवाडा नंतरच्या मुसलमानी सत्तेच्या काळात मागासला. त्याच्या सुधारणेची गती अजूनही धीमीच आहे. भांडकुदळपणात कमी पडणाऱ्या, योग्य दूरदर्शी नेतृत्वाभावी त्याच्याकडे जावे तसे लक्ष अजूनही सत्ताधीशांचे जात नाही. त्याच्या सोशिकतेचे, संत- शिकवणीमुळे झालेल्या सात्विकपणाचे हे त्यांच्या वाट्याला आलेले फळ म्हणायचे!
प्रागैतिहासिक काळातील मराठवाड्याचा हा झाला मागोवा. 
(लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)
==मराठवाड्याची संस्कृती==
भौतिक आणि मनोमय सृष्टी म्हणजे संस्कृती. राजकीय स्थिती, घरे, नगररचना, आर्थिक स्थिती या सर्व गोष्टी मानवाच्या ऐहिक वा भौतिक प्रगतीच्या निदर्शक असतात. इंग्रजीत याला सिव्हिलायझेशन म्हणतात पण संस्कृतीची दुसरी बाजू म्हणजे मनोमय सृष्टी. यात अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, धर्म, कला, साहित्य यांचा समावेश केला जातो. हे झाले इंग्रजीतील 'कल्चर'.
आपण आत्तापर्यंत पाहिले की प्राचीन काळात राजकीयदृष्ट्या मराठवाड्याचे कार्य विशेष महत्त्वाचे होते.

मराठवाड्यावर राज्य करणाऱ्या घराण्यांची महाराष्ट्रावर तसेच भोवतीच्या प्रदेशावर सत्ता होती. कर्नाटक, आंध्र, गुजरात या राज्यांवर बहुधा प्रत्यक्ष नि क्वचित वेळा अप्रत्यक्ष (म्हणजे मांडलिकांमार्फत) या घराण्यांचेच राज्य असायचे. प्राचीन काळातील घटनांवर मराठवाड्याचा विशेष ठसा होता. असे म्हणण्याचे कारण असे की त्याकाळी एक तर या राज्यकर्त्यांची राजधानी मराठवाड्यातच असे किंवा ती मराठवाड्याच्या सीमेवर असे की ज्यामुळे मराठवाड्याच्या काही भागाचा समावेश राजधानीच्या भागातच (होम प्रॉव्हिन्स) असायचा. येथील राजकीय सत्तांपैकी प्रबळ होत्या त्या सातवाहन, राष्ट्रकूट आणि यादव यांच्या. पैकी पहिल्या दोन्हींचे मूळ वस्तिस्थान मराठवाड्यातलेच. यादवांच्या संबंधात असे म्हणता येते की मराठवाड्याला मोठे केले ते त्यांनी आणि त्यांना साम्राज्य स्थापण्याची संधी दिली ती मराठवाड्याने सुमारे दोनशे वर्षे यादवांनी साऱ्या दक्षिण भारतावर अधिराज्य गाजवले ते मराठवाड्याला शक्तिकेंद्र करूनच.  पैठण, कंधार, बहुधा वेरुळ आणि देवगिरी ही राजधानीची शहरे मराठवाड्यातील आणि मान्यखेट, कल्याण (बसवकल्याण) या राजधान्या मराठवाड्याच्या सीमेलगत होत्या. 
शिलाहारांनी कोकण-कोल्हापूर भागात पराक्रम गाजवला तरी ते मूळचे मराठवाड्यातीलच तर होते! या शिवाय कित्येक मांडलिकांच्या राजधान्याही येथेच होत्या. वहनीकुल, वाजीकुल हे कल्याणी चालुक्यांचे मांडलिक आणि अमर्दकपूर (औंढा, जि. हिंगोली) येथील रट्ट घराण्याच्या राजधान्या काय की कलचुरींच्या कुंभारी, मुरुम या उपराजधाऱ्या काय या सर्व येथल्याच होत. 

हा सर्व आढावा घेण्याचे कारण असे की यावरून असे लक्षात यावे की राजांच्या व सम्राटांच्या येथील वास्तव्याचा, आचार-विचारांचा प्रभाव येथील समाजाची जडण-घडण होण्यास नक्कीच कारणीभूत झाला असणार. शुक्रनीतितील दोन सिद्धांताकडे लक्ष दिल्यास यावर अधिक भाष्य करण्याची आवश्यकता राहणार नाही. 'राजा कालस्य कारणम्' आणि 'यथा राजा तथा प्रजा', 'हुकूमशाहीत वा सरंजामशाहीत त्या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जडण-घडणीत राजांच्या विचारांचा मोठा वाटा असतो. प्रजाजनांवर त्यांच्या विचारांचा, आवडी-निवडींचा प्रभाव पडत असतो. आणि राजेलोक कल्याणकारी विचारसरणीचे असतील तर याची शक्यता अधिक असते. मराठवाड्यातल्या सांस्कृतिक जीवनाला घाट दिला गेला तो राजांनी व त्यांच्या सरदारांनी प्रारंभी केलेल्या वा पुरस्कृत केलेल्या प्रथांनी, आणि येथे रुजलेल्या या प्रथांचे लोण साऱ्या महाराष्ट्रभर यथाकाल पसरले असणार. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर प्राचीन काळात नवकल्पना निर्मितीचे व सांस्कृतिक प्रगतीचे स्रोत सातत्याने मराठवाड्यानेच पुरविले होते. तेथे असलेल्या सातवाहन, राष्ट्रकूट, यादव या राजकुलांच्या राजधान्यांमुळे पंडित, शास्त्रज्ञ, विद्वान, कलावंत, उद्योगपती व व्यापारी (परदेशीय सुद्धा) यांचे सततचे वास्तव्य मराठवाड्यातच राहिले. त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या वास्तूंचा, कलाकृतींचा, कल्पनांचा पहिल्यांदा लाभ व्हायचा तो स्थानिकांना संस्कृतीला लाभलेले अनेक आयाम आणि त्यांच्यात झालेली प्रगती मुळात येथली, मग त्यांचा प्रसार साऱ्या महाराष्ट्रात आणि शेजारच्या प्रदेशात झाला. पैठण, तेर, देवगिरी ही भरभराटीला आलेली व्यापारी केंद्रे होती याचा वर उल्लेख झालेला आहेच. येथूनच परदेशांत आणि परदेशातून व्यापारी मालाची ने आण होत असे. साहजिकच संस्कृतीच्या संबंधातील कल्पनांची देवाण घेवाण होत असणार. यांचा पहिल्याचा स्वीकार मराठवाड्यात होत असणार आणि तेथूनच सर्वदूर त्यांचे प्रसारण होत असणार. 

शिल्प आणि स्थापत्याच्या क्षेत्रात तर मराठवाडा नेहमीच अग्रेसर होता. त्याचा वरचष्मा होता. या क्षेत्रातील त्याचे योगदान वाखाणण्याजोगे होते. भाजे, बेडसे, कोण्डाणे येथील शैलगृहे कालक्रमदृष्ट्या आधीची आहेत यात शंकाच नाही पण उत्कृष्ट शैलगृहे घडविण्याचे श्रेय जाते ते मराठवाड्याकडेच. वेरुळ येथील कैलास लेणे हे या क्षेत्रातील संपरिपूर्ण परिष्कृततेचे उत्तम उदाहरण ठरावे. ते कळसापासून पायापर्यंत 'आधी कळस मग पाया रे' या पद्धतीने कोरले गेले हे तर खरेच, पण ते 'देव देऊळ परिवारु । कोरुनि काढिला डोंगरु । ऐसा भक्तीचा व्यवहार । का न व्हावा ।। असे भक्ती व्यवहारातील अद्वैत कसे असावे याचे उदाहरणही ठरणारे लेणे आहे. तात्पर्य की मराठवाड्याने कलेसाठी कला असे न मानता जीवनासाठी तिचा उपयोग व्हावा ही दृष्टी बाळगली होती. (लेख मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)

*अंबाजोगाई मराठी भाषेचा उगम येथे झाला व पुरातन काळात असेलेली हत्तीखाना, बाराखंबी मंदिर येथेच आहे.येथे पहिला मराठी ग्रंथ या ठिकाणी श्री मुकुंदराज स्वामी यांनी लिहला.

इसवी सन १४०० पूर्वी हजारो वर्षे मराठवाड्यावर [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[यादव]], [[इक्ष्वाकू]] या सारख्या मराठी लोकांचे राज्य होते. तर ४०० वर्ष देवगिरीच्या यादवांचे साम्राज्य होते आणि ते निम्म्यापेक्षा जास्त भारताच्या भागावर राज्य करत होते. नंतर चार शतके मुस्लिम राजवटीखाली मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली आणि [[निजाम|निजामाच्या]] [[हैदराबाद]] संस्थानाचा भाग होता. निजामाने मराठवाड्यावर [[हैदराबाद संस्थान]] भारतात विलीन होईपर्यंत राज्य केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://marathivishwakosh.in/khandas/khand12/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10390|title=मराठवाडा|प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई|भाषा=मराठी|ॲक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt; भारतीय स्वातंत्र्याच्या लढ्यात बरोबरीनेच [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] लढला गेला. १७ सप्टेंबरला मराठवाड्याला हैदराबाद संस्थानातून स्वातंत्र्य मिळाले. १ नोव्हेंबर १९५६ पासून मराठवाडा विभाग [[मुंबई]] राज्यास जोडण्यात आला. १ मे १९६० पासून मराठवाडा हा नवीन [[महाराष्ट्र]] राज्याचा भाग झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49444233|title=विधानसभा निवडणूक 2019: महाराष्ट्र विधानसभेची पहिली निवडणूक आणि तीन मुख्यमंत्री}}&lt;/ref&gt;

स्वातन्त्र्योत्तर काळात [[काँग्रेस]]चे नेते, [[शंकरराव चव्हाण]] यांचे प्रदीर्घ काळ मराठवाडा भागावर राजकीय प्रभुत्व होते. ते आधी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले व नंतर त्यांनी भारतीय संघराज्याचे [[गृहमंत्री]], [[अर्थमंत्री]] ईत्यादी केन्द्रीय मंत्रिपदेही  सांभाळली. त्यांचा महाराष्ट्रातील जलसिंचन क्षेत्रांचा गाढा अभ्यास होता. विकास क्षेत्रातील.[[पैठण]]चा [[जायकवाडी धरण|जायकवाडी]] जलसिंचन प्रकल्प हे त्यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे.

==भौगोलिक स्थान==
===मुख्य शहरे===
* [[छत्रपती संभाजीनगर]] : ही मराठवाड्याची राजधानी व प्रमुख औद्योगिक शहर आहे. हे शहर ऐतिहासिक वास्तु, लेणी इत्यादींसाठी प्रसिद्ध आहे. छत्रपती संभाजी नगर येथून मुंबई-दिल्ली औद्योगिक मार्गिका जात आहे. याच जिल्ह्यात बिबी का मकबरा, [[अजिंठा]] - वेरूळ लेण्या,[[दौलताबाद किल्ला]] आणि [[जायकवाडी धरण]] आहे. पर्यटन स्थळे आणि धार्मिक स्थळे या जिल्ह्यात आहेत. येथेच छत्रपती संभाजीनगर प्रशासकीय विभागाचे मुख्यालय आहे. या जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडून [[गोदावरी]] ही नदी वाहते.
* [[अंबाजोगाई]] अंबाजोगाई हे शहर बीड जिल्ह्यातील मुख्य शहर म्हणून ओळखले जाते. मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळख आहे. या शहराला शिक्षणाची पंढरी आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेलं शहर आहे. अंबाजोगाई शहराला प्राचीन काळापासून खूप वारसा आहे. या शहरातून मराठी भाषेचा उगम झाला होता. या तालुक्यात तुम्हाला माता योगेश्वरी देवी मंदिर, मराठी भाषेतील पहिला मराठी ग्रंथ लिहणारे मुकुंदराज स्वामी यांची समाधी येथे आहे.
* [[सिल्लोड]] : हे छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सर्वात मोठे आणि प्रगतशील शहर आहे. तालुक्यात अंधारी आणि अजिंठा सारखी मोठी गावे आहेत की तालुक्याचा प्रगतीत मोठा हातभार लावतात.
* [[धाराशिव]] : या शहरापासून जवळच धाराशिव लेणी आहेत. या शहराजवळून भोगावती नदी वाहते. याच जिल्ह्यात तुळजापूर येथे [[तुळजाभवानी माता मंदिर]] आहे. तसेच लाखो भाविकांचे कुलदैवत असलेल्या काळभैरवनाथ श्री क्षेत्र सोनारी याच जिल्ह्यात आहे. अनेक धार्मिक पर्यटन स्थळे या जिल्ह्यात आहेत.
* [[जालना]] : जालना शहर मराठवाड्यातील एक महत्त्वाची बाजारपेठ व औद्योगिक केंद्र आहे. या शहराला बियाणांची राजधानी असे म्हणतात. इथे स्टील उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहे. याच जिल्ह्यात [[भोकरदन]] हे प्राचीन शहर वसलेले आहे. जालना मधील श्रीक्षेत्र राजूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. येथे राजुरेश्वर गणपतीचे खुप भव्यदिव्य असे मंदिर आहे. 
* [[नांदेड]] : ह्या शहराला मराठवाड्याची उपराजधानी म्हणून ओळखले जाते. हे शहर गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे. नांदेड येथे सचखंड गुरुद्वारा आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि केंद्रीय मंत्री [[शंकरराव चव्हाण]] इथलेच आहेत.
* [[परभणी]] : परभणी येथे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ आहे. परभणी जंक्शन हे मराठवाड्यातील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे.
* [[बीड]] : बीड ला पांडवकाळात [[दुर्गावतीनगर]] म्हणत असत. पुढे चालुक्यकालीन चंपावती राणीच्या नावावरून देण्यात आलेले '[[चंपावतीनगर]]' हे या शहराचे दुसरे नाव आहे. कंकालेश्वर हे बीड मधील ऐतिहासिक पुरातन भगवान शंकराचे मंदिर आहे. हे चारही बाजूने पाण्याने वेढलेले आहे. मंदिराचे दगडी बांधकाम आहे. या जिल्ह्यात वंजारी आक्रमक आणि शूर आहेत, त्यांच्यामध्ये शैक्षणिक प्रगती उत्तम आहे.
* [[लातूर]] : लातूर हे मराठवाड्यातील प्रमुख शैक्षणिक केंद्र आहे. गुणवत्तापूर्ण शिक्षणप्रणालीमुळे शिक्षण क्षेत्रात लातूर आकृतिबंध (पॅटर्न) निर्माण झाला आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] इथलेच आहेत.
* [[हिंगोली]] : हिंगोली शहर कयाधू नदीच्या काठावर वसले आहे. हिंगोली येथील दसरा महोत्सव प्रसिद्ध आहे. [[औंढा नागनाथ]] हे महादेवाचे प्रसिद्ध मंदिर याच जिल्ह्यात आहे.
* [[परळी वैजनाथ]] परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एक आहे. या शहरात बीड जिल्ह्यातील रेल्वे जंक्शन आहे. या शहरात औष्णिक विद्युत केंद्र आहे. या शहरात अनेक प्रकारची उद्योग चालतात.

===महत्त्वाची ठिकाणे===
[[Image:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|thumb|नांदेड येथील सचखण्ड गुरुद्वारा]]
संत [[नामदेव]] महाराजांचे जन्मस्थान [[नरसी (नामदेव)]], संत [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांचे जन्मस्थान [[आपेगाव]], संत [[जनाबाई]]चे जन्मगाव [[गंगाखेड]], [[शिर्डी]]च्या [[साईबाबा|साईबाबांचे]] जन्मगाव [[पाथरी]], संत एकनाथांचे [[पैठण]], [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदासांचे]] जन्मगाव [[जांब]], देवीचे शक्तिपीठ [[माहूर]], ज्योतिर्लिंग [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[घृष्णेश्वर मंदिर]], [[शीख]] धर्मीयांचा [[नांदेड]] येथील सचखंड [[गुरुद्वारा]] इत्यादी धार्मिक स्थाने या विभागात येतात.
* [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[अंबाजोगाई]] सांस्कृतिक, धार्मिक, शैक्षणिक व ऐतिहासिक वारसा 
* [[माहूर]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[औंढा नागनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[केदारेश्वर देवालय]] - केदारेश्वर देवालय [[शिल्प स्थापत्य]]कलेचा उत्कृष्ठ नमुना
* कल्हाली, ता. कंधार, जि. [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] - निजामकालीन जहागिरीचे गाव, ३५ हुतात्म्याचे ग्रामकेंंद्र, ब्रह्मदेवाचे देवस्थान.
* श्री क्षेत्र गहिनीनाथगड चिंचोली 
* श्री क्षेत्र भगवानगड (धौम्य गड )
* श्री क्षेत्र नारायणगड - मराठवाड्यातील धाकटी पंढरी 
* श्री क्षेत्र गोरक्षनाथ टेकडी संस्थान, बीड तालुका 
* कपिलधार धबधबा, मांजरसुम्भा, बीड 
* श्री क्षेत्र माऊली महाराज मंदिर,चाकरवाडी ता.केज जि.बीड 
* श्री क्षेत्र मच्छिन्द्रनाथ, सावरगाव मायंम्बा, ता आष्टी जि बीड 
* श्री क्षेत्र पिंपळनेर गणपतीचे 
* श्री क्षेत्र भैरवनाथ, जरुड ता बीड
* श्री तुळजाभवानी मंदिर तुळजापूर ता.तुळजापूर जि. धाराशिव
* श्री काळभैरवनाथ (सिद्धनाथ) सोनारी ता.परांडा जि.धाराशिव
* नळदुर्ग किल्ला ता. तुळजापूर जि. धाराशिव
* नळदुर्ग व अणदूर खंडोबा देवस्थान ता.तुळजापूर जि. धाराशिव
* चालुक्यकालीन केदारेश्वर मंदिर, धर्मापुरी
* धर्मापुरी किल्ला
* भुईकोट किल्ला, किल्ले धारूर, धारूर जि. बीड
* आसरादेवी मंदिर असरडोह, ता.धारूर, जि.बीड

== नद्या ==
[[चित्र:Nandur_madhmeshwar_canal.jpg|thumb|नान्दुर मधमेश्वर कालवा]]

गोदावरी ही मराठवाड्यातील मुख्य नदी आहे. पूर्णा, पैनगंगा, सीना, शिवणा, मांजरा, दुधना या विभागातील इतर महत्त्वाच्या नद्या आहेत.

'''गोदावरी :''' मराठवाड्यातून [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] ही प्रमुख नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत तिने छत्रपती संभाजीनगर बीड, जालना व परभणी, बीड व जालना अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे. बीड जिल्ह्यातील सिन्धफणा, वाण, सरस्वती, या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत.

[[मांजरा नदी|'''मांजरा'']] : पाटोदा तालुक्यातील बालाघाटच्या डोंगराळ भागात उगम पावणारी मांजरा नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण - असा प्रवास करून जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, धाराशिव-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे कार्य केले आहे. उगमापासून सुमारे ६१६ किलोमीटर प्रवास करून ही नदी पुढे नांदेड जिल्ह्यात कुण्डलवाडी गावाजवळ गोदावरीस मिळते. सिन्धफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यात उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंतर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ गोदावरीस मिळते. बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी बिन्दुसरा नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिन्धफणा नदीस मिळते. कुंडलिका ही सिन्धफणेची आणखी एक उपनदी जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिन्धफणा नदीस मिळते.

[[सिना]] : जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून सीना नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत  तिने [[अहिल्यानगर]]  व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले आहे. त्याच वेळी तिने अहिल्यानगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.{{संदर्भ हवा}}

[[कयाधू]] : नदी हिंगोली जिल्ह्याच्या उत्तर-पूर्व सीमेवरून वाहताना [[वाशिम]] आणि [[यवतमाळ]] जिल्ह्यांची नैसर्गिक सीमा बनते.

'''मनकर्णिका''' - बीड व माजलगाव तालुक्यातील नदी. पुढे सिंदफनाला मिळते. आंबेसावळी ता बीड येथे मनकर्णिका १ प्रकल्प व लिंबारूई देवी येथे मनकर्णिका २ सिंचन प्रकल्प या नदीवर आहेत
''' वाण ''' वाण ही नदी बीड जिल्ह्यातील प्रमुख नद्यापैकी एक आहे. या नदीचा उगम धारुरच्या घाटातून होतो आणि ही नदी पुन्हा गोदावरीला जाऊन मिळते. या नदीवर नागापूर चे धरण आहे.

== मराठवाड्यातील धरणे==
मोठे प्रकल्प -
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव- नदी, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी

मध्यम प्रकल्प 
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी

लहान प्रकल्प 
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र.

==प्रशासन==
===महसूल===
मराठवाड्यातील पुढील आठही जिल्ह्यांचा मिळून [[छत्रपती संभाजीनगर महसुली विभाग]] तयार झाला आहे. विभागाचे मुख्यालय छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. [[विभागीय आयुक्त]] हा या महसुली विभागाचा सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकारी असतो.
* [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
* [[धाराशिव जिल्हा]]
* [[जालना जिल्हा]]
* [[नांदेड जिल्हा]]
* [[परभणी जिल्हा]]
* [[बीड जिल्हा]]
* [[लातूर जिल्हा]]
* [[हिंगोली जिल्हा]]

===न्यायदान===
सर्व जिल्ह्यांत जिल्हा न्यायालये आणि इतर न्यायालये आहेत. [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ]] छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. मराठवाड्यातील आठही जिल्हे आणि लगतच्या [[अहमदनगर]] आणि [[जळगाव]] जिल्ह्यांमधून उच्च न्यायालयात आलेल्या खटल्यांचे कामकाज येथे चालते.

==अर्थव्यवस्था==

मराठवाडा हा प्राचीन काळापासून राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक दृष्टीने अत्यंत समृद्ध राहिलेला आहे. मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अभ्यासताना सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव आणि मुस्लिम राजवट कालीन आर्थिक जीवन समजून घ्यावे लागेल. आर्थिक दृष्टिकोनातून मराठवाड्याची चिकित्सा करताना त्या काळातील आर्थिक जीवन स्पष्ट करावे लागेल. गोदाखोरे हे मराठवाड्यातील सर्वात विस्तृत व समृद्ध खोरे आहे. मराठवाड्याचा बराचसा भाग या खोऱ्याने व्यापला आहे. या भूमीने प्राचीन काळपासून ते आजपर्यंत अनेक आर्थिक चढउतार पाहिलेले आहेत. मराठवाड्याने प्राचीन, मध्ययुगीन आणि अर्वाचीन कालखंडात देशाच्या आर्थिक विकासात ऐतिहासिक योगदान दिले आहे. विशेषतः भारताच्या आर्थिक विकासाच्या जडणघडणीतही मराठवाड्याने महत्त्वाचा वाटा उचललेला आहे. त्याचबरोबर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील व्यापार क्षेत्रात आपली ओळख प्राचीन व मध्ययुगीन काळात निर्माण केली आहे. प्राचीन काळात अनेक व्यापारी केंद्रे किंवा नगरे भरभराटीस आली होती. तेर, भोकरदन (भोगवर्धन) व पैठण (प्रतिष्ठान) या सातवाहन काळातील प्रसिद्ध व्यापारी बाजारपेठा होत्या. या व्यापारी केंद्रातून परदेशात माल पाठविला जात असे. मराठवाड्यातील आर्थिक समृद्ध वारसा कशा होता यावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न या लेखात केला आहे.

प्राचीन काळापासूनच भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. आपल्या देशातील सामाजिक आणि आर्थिक जीवन कृषीवरच अवलंबून आहे. लोक वर्षातून दोन वेळा आणि क्वचित प्रसंगी तीन वेळा पीक घेत असत. शेती ही मान्सुनवर अवलंबून असे. शेतीमधून अन्न-धान्य निर्मिती आणि रोजगार मिळत असे. सातवाहन काळापासून कापूस हे या परिसरातील मुख्य पीक होते. आजही विशेषतः गोदावरीच्या खोऱ्यात कापूस उत्पादन मोठया प्रमाणात घेतले जाते. कृषी उत्पादनावरच येथील उद्योगधंदे आधारित होते. साधारणत: शेतीच्या जमिनीची मालकी राजाची असे. परंतु शेतीकरिता ती निरनिराळ्या लोकांत वाटली जात असे. तत्कालीन लोकांचे जीवन हे कृषीवर आधारित असल्याने त्या काळात कृषी संबंधित सर्व उद्योग विकसित झाले होते. प्राचीन भारतातील लोकांचा पशुपालन हा महत्त्वाचा व्यवसाय होता. प्राचीन काळात हल (लहान लाकडी नांगर) व नांगल (मोठा लोखंडी नागर) असे नांगराचे दोन प्रकार होते. त्या काळात शेतकऱ्यांना हलिक असे म्हटले जात. नांगराचा उपयोग शेती कार्यात वैदिक काळापासून केला जात. दूध, दही, लोणी, तूप आणि दुधापासून बनविलेले अनेक पदार्थ हे लोकांचे प्रमुख अन्नपदार्थात मोडत असल्यामुळे दूध देणारे प्राणी पाळण्यावर लोकांचा सर्वाधिक भर होता. गाय, बैल, घोडा, गाढव, बकरी, मेंढी, कुत्रा, हत्ती, डुक्कर, व खेचर हे प्राणी पाळले जात होते. 

भारतीय व्यापारी परंपरा चार हजार वर्षे जूनी आहे. प्राचीन काळात भारताचा विदेशी व्यापार सुद्धा भरभराटीस आला होता. व्यापारी लोकांना समाजात मान सन्मान, प्रतिष्ठा व महत्त्व होते. विदेशी व्यापार जलमार्गाने होत असे. बौद्ध जातक कथात समुद्र प्रवासाची वर्णने व अनेक बंदराची माहिती उल्लेखनीय मिळते. व्यापारी लोक राजस्थान मार्गे नरकच्छ व शूर्पारक या बंदरातून बेबीलोनला जात. भारताचा चीन, मांचुरीया, जपान, इराण, ग्रीक, सिलोन, इजिप्त, मेक्सिको, बेबीलोन, रोम, अमेरीका, जावा, मलाया, सवर्णद्वीप व अरब देशांशी व्यापार चालू होता. तसेच विदेशी व्यापारी सुद्धा भारतीय बंदरात येऊन मालाची खरेदी-विक्री करीत. भारतातून विविध प्रकारच्या वस्तू विदेशात पाठविल्या जात आणि त्याचे मूल्य म्हणून परदेशातून विपूल सोने मिळत असे. चीन व ब्रह्मदेशातील माल भारतातील व्यापारी केंद्रातून पाश्चात्य देशाकडे पाठवला जात असे. भारतीय व्यापारी चीनी रेशमी वस्त्रे विकत घेत व ते पाश्चात देशांना निर्यात करीत. रोमच्या लोकांना भारतीय वस्त्र व आभूषणे आवडत असत. बंगाल आणि तामिळनाडू येथील मलमल जगप्रसिद्ध होती. विदेशी लोकांना भारतातील विविध प्रकारचे पदार्थ व मसाले आणि विविध सुंदर वस्तूंची आवड होती. त्यामुळे भारतातील वस्तूंना परदेशात चांगलीच मागणी होती. मसाल्याचे पदार्थ, सुगंधी द्रव्ये, औषधे, जडीबूटी, हिरे, मोती, लोखंड, तांबे, चंदन, कातडी, सूती व रेशीम कापड, सागाचे लाकूड, वनस्पतीचे बी-बियाणे व रोपे, मलमल, हस्तीदंत व त्यापासून बनविलेल्या वस्तू आणि विविध प्रकारचे पशुपक्षी भारतातून निर्यात केली जात असत.

मराठवाडा हा प्राचीन आणि मध्ययुगीन विदेशी व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. मराठवाडयातील व्यापारी विदेशात जाऊन आपल्या मालाची विक्री करीत असत. मराठवाडयातील तेर व पैठण या शहरातील व्यापाऱ्यांचे रोमशी प्रत्यक्ष व्यापारी संबंध होते. पैठणच्या उत्खननात अनेक रोमन अवशेष मिळाले आहेत. मराठवाड्याचा व्यापार हा भूमार्ग, नदीमार्ग व समुद्र मार्गाने केला जाई. घोडे, गाढव, उंट, नौका व बैलगाड़ी ही एकदरीत मालवाहतुकीची साधने होती. व्यापारी हा माल बैलगाडी, गाढवावर, उटावर व घोडयाच्या पाठीवर टाकून वाहून नेत असत. नाव व जहाज ही सुद्धा वाहतुकीची महत्त्वाची साधने होती. देशांतर्गत व्यापारी वाहतूक ही नदीमार्गाने व भूमार्गाने होत असे तर समुद्रमार्गाने परदेशी माल पाठविला जात.  प्रवासात चोर व लुटारूंची भिती असल्याने सर्व व्यापारी मिळून एक संरक्षकदल बाळगीत असत. राजासुद्धा व्यापारांच्या संरक्षणाची व्यवस्था करीत.संपूर्ण व्यापारावर राजा नियंत्रण ठेवत. मालवाहतूकीसाठी राजा मार्फतच मार्ग सुकर केले जात. प्रवासात व्यापारी व त्याच्या मालाच्या संरक्षणाची संपूर्ण व्यवस्था राजा करीत असे. व्यापारी वर्गावर राजाचे नियंत्रण असावे यासाठी व्यापार किंवा व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी राजाची परवानगी घेणे आवश्यक होते.अकराव्या शतकात हिंदू धर्मशास्त्राने परदेशगमन निषिद्ध ठरविल्याने भारतीय व्यापारी परदेशी जाणे बंद झाले. इ.स. १२०० नंतर भारतात मुस्लीम सत्ता पसरु लागल्या. मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी समाजावर वर्चस्व निर्माण व्यापारावर ताबा घेतला. व्यापारी क्षेत्रात त्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले.
अ) प्राचीन कालीन मराठवाड्यातील आर्थिक जीवन
१. सातवाहन कालीन:- सातवाहन काळात मराठवाड्यामध्ये संपन्नता आणि वैभवाचे युग सुरू झाले होते. सातवाहनाच्या राजकीय उदयामुळे या परिसराच्या आर्थिक इतिहासात एका नव्या पर्वाचा आरंभ झाला. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी जास्तीत जास्त जमीन लागवडीखाली आणली. सातवाहनांची अर्थव्यवस्था ही कृषी आणि व्यापार क्षेत्रावर आधारित होती. जलसिंचनाच्या सुविधा वाढवल्यामुळे कृषी उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. पर्यायाने महसुलाच्या उत्पादनातही भर पडली. व्यापाराने सातवाहनांच्या आर्थिक समृद्धीत महत्त्वाची भूमिका पार पडली. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी वाहतूक आणि दळणवळणाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्यामुळे अंतर्गत व्यापारात वाढ झाली. सातवाहन काळात अनेक नगराची व व्यापारी बंदराची निर्मिती झाली. त्यांच्या समृद्धीचे चित्र त्यांनी कोरलेल्या लेण्यातून समजू शकते. तसेच परकीय प्रवाशी प्लिनी, टॉलेनी, एरीमन आणि पेरीप्लसने त्यांच्या लिखाणातून सातवाहन काळातील समृद्धीचे स्वरूप समजते. सातवाहन काळात आंतरराष्ट्रीय व देशांतर्गत व्यापारात मोठया प्रमाणात वाढ झाली. सातवाहनांची गलबते रोममधील अथेन्सला पोहचू लागली. भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. सातवाहन काळात लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. सातवाहन कालीन प्रतिष्ठान, तेर, भोकरदन आदि परिसरात जे उत्खनन झाले त्यात अन्नधान्याचे अवशेष फार मोठ्या प्रमाणात हाती लागले.  या काळात तांदूळ मोठ्या प्रमाणात पिकविला जात होता. हरबरा, एरंडी, भूईमूग आदि द्विदल धान्याचे व कडधान्याचे पीक घेतले जात होते. मराठवाड्यातील जमीन गहू, कापूस, ज्वारी या कडधान्याच्या उत्पादनासाठी उत्तम होती. गाथा सप्तसतीमध्ये शेतीसाठी वापरण्यात येणाऱ्या औजारांचा तपशील दिला आहे. शेतीसाठी बैलांचा वापर केला जात होता. या काळात सामान्यत: दोन पिके काढण्याची पद्धत होती. पैठणसारख्या नदीकाठच्या शहरात पुराचे, महापुराचे संकट सातत्याने जाणवत असे. 

या काळात अनेक नगरांची निर्मिती करून व्यापाराला राजाश्रय दिल्याने आर्थिक प्रगती सुरू झाली. या काळात तेर, भोगवर्धन, कोल्हापूर, जुन्नर आणि पैठण ही प्रसिद्ध व्यापारी केंद्रे होती. अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन दिल्यामुळे सातवाहनांची अर्थव्यवस्था भक्कम बनली. सातवाहनांनी पश्चिम किनाऱ्यावरील बाजारपेठा काबीज केल्या. व्यापारी बंदरांची निर्मिती केल्याने भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. या काळात युरोपीयांशीही व्यापार सुरू झालेला होता. त्याठिकाणी तयार होणारे रेश्मी वस्त्रे तलम कपडे, हस्तिदंती वस्तू आणि पैठण येथे तयार होणारी पैठणी साडी या वस्तू व मसाल्याचे पदार्थ निर्यात केले जाऊ लागले. युरोपियन बाजारपेठेत हस्तिदंती वस्तू व रेश्मीवस्त्राला अनन्यसाधारण महत्त्व होते. त्या मोबदल्यात युरोपीयांकडून सोने व चांदीचा ओघ भारताकडे सुरू झाला. त्यामुळे ‘स्ट्रेबी' या विचारवंताने सातवाहन राजाकडून येणाऱ्या महागडया वस्तूच्या आयातीवर बंदी घालण्याची मागणी रोमन सम्राटाकडे केली होती. इ.स. दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार शिगेस पोहचल्याचे सातवाहनांच्या चलनातील चांदीच्या नाण्यावरून अनुमान निघते. 

सातवाहन आणि रोम याचे प्रत्यक्ष संबंध असल्याचे आता उत्खननातून स्पष्ट झाले आहे. पैठण, नेवासा, भोकरदन आणि तेर आदि ठिकाणी सातवाहन घरासोबत रोमन पद्धतीचे घरे आढळले आहेत. रोमन घरात प्रामुख्याने रोमन नाणी, खापरे, मुर्ती, नाणी इत्यादी वस्तू सापडल्या आहेत. रोमच्या ऐतिहासिक कागदपत्रातूनही या संबंधाचा उल्लेख येतो. रोमन सम्राट ट्रॉमबेरस (इ.स. १४ ते ३७) चे एक चांदीचे नाणे पैठण येथे सापडले आहे. यावरून ख्रिस्त शताब्दी पुर्वीपासून पैठण व रोमचे संबंध असल्याचे स्पष्ट होते. तसेच रोमन सम्राटांच्या प्रतिकृती असणारे अनेक मातीची पुतळे भोकरदन, पैठण व तेर येथे सापडले आहेत. व्यापाऱ्यांनी सातवाहन साम्राज्यातील मालाला युरोपीयन बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली. जलमार्गाने होणाऱ्या व्यापारास संरक्षण दिल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा विकास झाला. पैठण हे सातवाहनाच्या राजधानीचे ठिकाण असून ते अनेक शतके व्यापारी केंद्र बनले. ते भारतातील सर्व प्रमुख व्यापारी पेठांशी जोडले होते. एकंदरीत सातवाहन काळात लाभलेल्या राजकीय स्थैर्यामुळे आर्थिक विकासाला मोठा वाव मिळाला. 

2) वाकाटक कालीन आर्थिक स्थिती:-मराठवाड्यात सातवाहनांच्या अस्तानंतर वाकाटक सत्ता राज्य करत होती. वाकाटक गुप्तांचे समकालीन होते. गुप्तांचे सुवर्णयुग दक्षिणेत आणण्याची जबाबदारी वाकाटक सत्तेने पार पाडली. वाकाटक काळात आर्थिक सुबत्ता होती. पण वाकाटक सत्तेचे प्रभाव क्षेत्र मराठवाड्यात कमी आणि विदर्भात अधिक होते.  राज्याच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन म्हणजे भूमीकर होय. राज्यातील प्रजा सुखी आणि समृद्ध होती. राजकीय स्थैर्य प्राप्त झाले होते.वाकाटक काळातील लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. शेतीमध्ये रब्बी आणि खरीप पिके घेतली जात असत. तांदुळ, चरु, जब, ज्वारी, कापूस, हरभरा, एरंडी, भुईमुग, तीळ, मसुर, मूग, मिरची, अद्रक, हळद, अलसी व सरस या पिकांचे उत्पादन घेतले जाई. तसेच अनेक प्रकारच्या वृक्षांचीही लागवड केली जात असे. औषधीयुक्त वृक्ष मोठ्या प्रमाणात लावले जात. विविध फळांची झाडेही लावली जात. अंगूर, शाक व ईख ही महत्त्वाची फळ झाडे होती.

कालवे, पाटबंधारे, विहिरीच्या पाण्यावर शेती केली जात असे. कालवे व पाटबंधाऱ्यातून राज्यामार्फत शेतीला पाणीपुरवठा केला जात असे. त्या मोबदल्यात काही कर शेतकऱ्यांकडून घेतला जात असे. पशुपालन हा शेतकऱ्यांचा पुरक व्यवसाय होता. शेती बैलाच्या मदतीने केली जाई. गाय, म्हैस, बैल, शेळया मेंढ्या यांचे पालन शेतकरी करीत असे. पशुपालन हे शेतोपयोगी होते. वाकाटक काळात उद्योगधंदे व व्यवसायाचा फार विकास झाला. वाकाटकांच्या काळात अनेक शहरे उदयास आली होती. पैठण, तेर, भोकरदन येथील व्यापार उदीम वाढला होता. त्यामुळे अनेक उद्योग व व्यवसाय भरभराटीस आले होते. कापड उद्योग हा सर्वात मोठा होता. पैठण हे शहर कापड उद्योगासाठी प्रसिद्ध होते. या काळात कलाकुसरीचे काम प्रसिद्ध होते. सुवर्ण, चांदी, ब्रांझ धातूच्या कौशल्यपूर्ण नक्षीदार कलाकृती तयार करणारे व्यवसाय उदयास आले होते. प्रवासात व्यापाऱ्यांचे व त्यांच्या मालाचे चोर, दरोडेखोर, लुटारू व जंगली प्राण्यापासून रक्षण करण्याचे काम थल नियामक नावाची व्यक्ती करीत असे.वाकाटक कालखंडात शेती, पशुपालन, विविध व्यवसाय, उदयोगधंदे व व्यापार यांची भरभराट झाल्याने मराठवाडा आर्थिक दृष्टया समृद्ध बनला होता. 

3) बदामीचे चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- बदामीचे चालुक्य घराणे प्राचीन भारतीय इतिहासात सुप्रसिद्ध आहे. बदामी चालुक्यांची सत्ता दख्खनच्या बहुतेक भागावर पसरली होती. त्यांनी बांधलेल्या अनेक देवालयांत एका विशिष्ट स्थापत्य पद्धतीचा उपयोग केलामुळे ती चालुक्य स्थापत्य पद्धती म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या काळी संस्कृत व कन्नड भाषांत अनेक उत्तम प्रकरणे, काव्ये रचली आहेत. या राजसत्तेविषयी थोडी माहिती यूआन च्वांग या चिनी यात्रेकरुच्या प्रवास वर्णनावरून आणि चरित्रावरून मिळते.६४१-४२ मध्ये चिनी यात्रेकरून यूआन च्वांग त्याच्या दरबारी आला होता. यूआन च्वांग त्याला महाराष्ट्राचा अधिपती म्हणतो.  इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ याचा या वंशातील दुसरा पुलकेशी राजाशी पत्रव्यवहार व राजदूतांची देवघेव झाली होती, त्याविषयीचा एक उल्लेख एका फार्सी बखरीत आढळतो. 
पुलकेशीने इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ (खुस्रव) यास नजराणा व हत्ती पाठवून त्याच्याशी ६२५ च्या सुमारास राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले. उत्तरेस नर्मदेपर्यंत त्याचे राज्य पसरल्यामुळे त्याने नासिक येथे आपली दुसरी राजधानी केली असावी. सामान्यतः यांची नाणी अद्यापि सापडली नाहीत. गुजरातेत स्थापलेल्या घराण्यातील जयाश्रय राजाचे नाणे सापडले आहे. त्यावरून बदामीच्या मुख्य घराण्याची नाणी पुढेमागे सापडतील. 

४) राष्ट्रकुट कालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकूटांच्या कालखंडात मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न आणि समृद्ध होती. याची पुढील महत्त्वाची कारणे आहेत. 
१) राष्ट्रकूट साम्राज्यातील प्राकृतिक रचना ही आर्थिक स्थिती संपन्न बनवण्यास महत्त्वाची ठरली. या प्रदेशातील सुपीक जमीन, खनिज संपत्ती आणि हवामान यांचा मोलाचा वाटा आहे. 
२) कृषी हा येथील मुलभूत व्यवसाय असून याच व्यवसायातून अनेकांना मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध झाला आणि यातूनच सामान्य जनतेचे आर्थिक जीवन समृद्ध बनले होते.
३) राष्ट्रकूट काळात अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार मोठ्या प्रमाणात वाढला होता. व्यापाराने आर्थिक समृद्धी वाढली. 
४) राष्ट्रकूटांनी आपल्या साम्राज्याच्या सीमा नेहमी विस्तारीत करण्याचा प्रयत्न केला आणि नव्याने जिंकलेल्या प्रदेशातून बरीच संपत्ती मराठवाड्यात आणली.

राष्ट्रकूट कालखंडात काळी कसदार कापसाची जमीन मोठ्या प्रमाणात असल्याने या जमिनीतून मिळणारे उत्पादनही उत्कृष्ट दर्जाचे असे. अरब प्रवाशांनी ही पश्चिम भारतातील सुपीक जमिनीचे वर्णन केले आहे आणि यातील धान्याचा दर्जा उच्च असल्याचे म्हटले आहे. राष्ट्रकूटांच्या काळात कापसाचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन काढले जाई. मराठवाड्यात पहिल्या शतकापासून ते तेराव्या शतकापर्यंत सुती वस्त्राची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती होत होती. गाथा सप्तशती मध्ये कपासीचे उल्लेख आहेत. कपासीची लागवड, वेचणी, राखण याचे वर्णन यात आले आहे. मराठवाडयात तेर, भोकरदन या ठिकाणच्या उत्खननात धान्याचे अवशेष प्राप्त झाले आहेत.&quot; हालच्या गाथासप्तशतीमध्ये तत्कालीन कृषी उत्पादनाच्या भिन्न प्रकाराची नाहिती मिळते. सामान्यतः तांदूळ मोठया प्रमाणावर पिकवला जात होता. त्या कालखंडात पर्जन्यमान तुलनात्मकरित्या अधिक असावे. तांदूळाशिवाय एरंडी, भुईमूग, द्विदल धान्य व कडधान्याची पिके घेतली जात होती. राष्ट्रकूट काळात तांदळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असे. त्यामुळे गावचा हिशेबनीस, सुतार, मजूर इत्यादीचे पगार किंवा मजुरी तांदळामध्येच दिली जाई. दुसरे महत्त्वाचे पीक म्हणजे ऊस होय. याच बरोबर राष्ट्रकूटकाळात मधाचे उत्पादन ही मोठ्या प्रमाणात होत असे. इ.स. ९५६ मध्ये आलेल्या इब्न- हौकल या अरबी प्रवाशाने याचे वर्णन केले आहे.

राष्ट्रकुटांची पहिली राजधानी आजचे वेरुळ म्हणजे प्राचीन काळातील एलापूर होती. कंधार व लातूर या राष्ट्रकूटांच्या दोन राजधान्या होत्या. वेरुळ, कंधार, लातूर ही राष्ट्रकुट काळातील भरभराटीस आलेली महत्वाची व्यापारी व बाजारपेठांची केंद्रे होती. या शहरात अनेक बाजारपेठा होत्या, गुर्जरपण (गुजराथी लोकांचे पेठ) व क्षुण्णहटिका (चुना भट्टीचा बाजार) या दोन पेठांचा उल्लेख एका शिलालेखात आलेला आहे. विविध प्रकारची व विविध धातूंची नाणी विकसित झाल्याचे दिसते. कनिष्क, निष्क, कार्षापण, माषक व काकणी याशिवाय दिनार व सुवर्ण यासारखी नाणी यांचा उल्लेख सापडतो. या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना - श्रेणी असत तर गावात किंवा नगरात दुकाने घालून व्यापार करणाऱ्यांना श्रेष्ठी म्हणत असत. तर दुसऱ्या माल नेऊन विक्री करणाऱ्यांना सार्थवाह म्हणत असे. या काळातील व्यापाऱ्यांनी अनेक प्रकारचे दानधर्म केल्याचे उल्लेख आलेले आहेत. यातूनच येथील लेण्या व भव्य मंदिरांचे निर्माण होण्यास सुकर झाल्याचे दिसते.राष्ट्रकूट कालखंडातही मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न होती. राष्ट्रकूटांनी आपल्या राजवटीत लोककल्याणकारी कार्यावर जास्त खर्च केला. राष्ट्रकूटांची दुय्यम राजधानी असलेल्या शहरात त्यांनी तेथील जनतेकरिता व बाहेरून येणाऱ्या अतिथीसाठी चांगली सुविधा उपलब्ध करून दिली होती. 

5) कल्याणी चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकुट सत्तेच्या अस्तानंतर कल्याणीचे चालुक्यांची दक्षिण भारतात सत्ता निर्माण झाली. राष्ट्रकुटांच्या नंतर एक पराक्रमी वंश म्हणून दक्षिण भारतात कल्याणीच्या चालुक्याकडे पहिले जाते. कल्याणी चालुक्यांचा कालखंड हा सामान्यपणे इ.स. ९६३ ते इ. स. ११८१ पर्यंतचा समजला जातो. कल्याणी चालुक्यांच्या कालखंडातच अंबाजोगाई, लातूर, धाराशिव आणि धर्मापूरी येथे व्यापारी केंद्रे उदयास आली. दक्षिण भारतात नैसर्गिक जलसिंचनाच्या अभावामुळे कृत्रिम पद्दतीने जलसिंचनाची व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक होते. कल्याणी चालुक्यांनी प्राकृतिक रचनेचा अभ्यास करून तलावांची निर्मिती करण्यासाठी पुढाकार घेतला. शासनकर्त्यांकडून शेतीच्या विकासासाठी जलसिंचनाच्या व्यवस्था निर्माण करत. जलसिंचनाच्या तलाव व नदीवरील बांध या साधनांच्या निर्मितीमध्ये शासक वर्गासोबतच मंदिर संस्थेचेही फार मोठे योगदान आहे. अनेक तलाव दिसतात. यापैकी बरेच तलाव दगडांनी बांधून काढले असावेत असे तडकल्ल या नावावरून वाटते. तलावाच्या देखरेखीचे काम प्रामुख्याने ग्रामसभाकडे सोपविण्यात आले होते. तलावाच्या निर्मितीसाठी केल्या जाणाऱ्या दानाप्रमाणेच तलावाच्या दुरुस्तीसाठीच दान दिले जाई. ग्रामीण शेतकरी जलसिंचनाच्या मोबदल्यात विशिष्ट असा कर शासनकर्त्याकडे जमा करीत सामूहिक व व्यक्तिगत प्रयत्नामुळे जलसिंचनाची व्यवस्था केले जाई. कृषी जलसिंचनासाठी विहिरीच्या पाण्याचाही वापर केला जाई. पाणी वर काढण्यासाठी विविध प्राण्यांचा वापर केला जाई. पाणी काढण्यासाठी राहटा सारख्या यंत्राचा वापर केला जाई.  विहीर खोदण्यापूर्वी शेतीजमिनीच्या मालकाची परवानगी घेणे आवश्यक होते असे.  या कालखंडात दक्षिणेत पाणी पुरवठयाचे साधन म्हणून तलाव, विहिरी सोबतच कालव्यांचाही वापर करण्यात आलेला होता. विविध शेतीमालाचे उत्पादन घेतले जाई. तांदूळ, जवस, ज्वारी, बाजरी आणि गव्हाचे उत्पादन संपूर्ण दक्षिण भारतात घेतली जाई. वरील उत्पादनांव्यतिरिक्त विविध कडधान्य, तीळ, ऊस इत्यादी ठिकाणचे उत्पादन घेतले जाई.

ब) मध्ययुगीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:-
१. यादवकालीन आर्थिक स्थिती:- मराठवाड्यातील यादव हे शेवटची समृद्ध राजवट आहे.  यादवांची देवगिरी ही राजधानी होती. यादव काळात जागतिक बाजारपेठेत क्रांतीकारक बदल झाले होते. पश्चिम आशिया आणि आफ्रिकेमध्ये नवीन बाजारपेठा निर्माण झाल्या. भारतीय वस्त्रे व मसाल्याच्या पदार्थाना मागणी वाढली होती. उत्पादन प्रक्रियेमध्ये आमूलाग्र बदल झाला. त्यांचा परिणाम म्हणून यादव काळात पैठण, तेर अंबाजोगाई, लातूर ही शहरे नवीन बाजारपेठा नावारूपाला आल्या होत्या. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पैठणच्या रेशमी वस्त्राचे परत एकदा वर्चस्व प्रस्थापित झाले. यादव काळात वस्त्रोद्योग आणि मसाल्याचे पदार्थ या उद्योगांचा विकास झाल्यामुळे मराठवाडयाची आर्थिक भरभराट झाली.
मध्ययुगीन काळात मराठवाड्यातील देवगिरी, पैठण, अंबाजोगाई ही शहरे व्यापारासाठी आघाडीवर होती. देवगिरी जवाहिऱ्यांच्या व्यापार यासाठी प्रसिद्ध होते. हिरे माणिकाना पैलू पाडण्याच्या कामाप्रमाणे सोन्या-चांदीची व इतर बरीच कलाकुसरीची कामे सुबक होत असत. राजधानी व महाराष्ट्राचे केंद्रस्थान म्हणून देवगिरीस सर्वप्रकारच्या व्यापाराला चांगलाच वाव मिळत होता. त्यावेळी मराठवाडयाचा व्यापार गुजरात, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ, इत्यादी प्रांताशी चालत असे मराठवाडयातील पैठण येथे तयार होणारे मलमली, मखमली व रेशमी कापड भारतात सर्वत्र मोठया प्रमाणत विकत असे. पैठणमधील पैठण्यांना सर्वत्र मागणी होती. इतकेच नव्हे तर बाहेरच्या देशातही पैठणी प्रसिद्धी मिळाली होती.मराठवाड्यात चामडे कमाविण्याचा उद्योग भरभराटीला आला होता. विविध उद्योग मराठवाड्यात विकसित झाल्याने व्यापार वाढला होता.

यादवांच्या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना किंवा श्रेणी अस्तित्त्वात होत्या. श्रेणीमध्ये निरनिराळ्या जातीतील लोकांचा सहभाग राहत असे. श्रेणीने घालून दिलेले नियम सर्व सभासदांना सारखेच बंधनकारक राहत असे. श्रेणीपेक्षा पूग ही एक दुसरी व्यापारी संघटना होती. न्यायदानाच्या बाबतीत श्रेणीहून भूगाचा मोठा अधिकार होता. श्रेणी व युग या दोन्ही संस्थाना राज्यमान्यता होती. आपल्या क्षेत्रापुरते न्यायदान करण्याचा अधिकार त्यांना दिलेला असे. त्याकाळात व्यापारी वर्ग राजा व प्रजा याच्यातील एक महत्वपूर्ण दुवा होता. या काळात विविध वजने मापे प्रचलित होती. यादव काळात व्यापार व्यवहारात व निरनिराळ्या व्यवसायात वजने व मापे यांचा उपयोग करण्याची प्रथा होती. धान्य मोजण्यासाठी कुडव पावशेर शेर, दुशेरी, अशेरी, पासरी, मण खंडी ही मापे होती तर तेला सारख्या द्रव पदार्थाचे मोजमाप करण्यासाठी पळी, किंवा डो अशी साधने होती सोन्यासारख्या मौल्यवान वस्तू तोलण्यासाठी गुज, बाल, जन, पळ, मासा, तोळा, दुतोळा, अशी वजने वापरत होती. जमीनीच्या मोजमापासाठी अगुलहस्त, निवर्तन, मत्तर अशा प्रकारची मापे होती. व्यापारी देवानघेवाणसाठी नाण्याबरोबरच धान्याचा वापर केला जात असे. स्वतंत्र चलन व्यवस्था करण्यात आली होती. यादवांनी पाडलेल्या सोन्याच्या नाण्यावर गरुडाचा छाप असे. निष्क, होन, गद्याण, वराह, फनम इत्यादी नाणी प्रचलित होती. यासाठी सोने, चांदी व तांबे यांचा वापर केला जात होता. बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण व्यवस्था सर्वस्वी स्वायत्त व स्वतंत्र होती. ग्रामीण समाजाचे जीवन आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध व आनंदी होते व आर्थिक सुबत्ता होती. थोडक्यात यादव काळात आर्थिक परिस्थिती अत्यंत वैभवशाली होती. 
२. मोगलकालीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:- मोगलकालीन कालखंडात शेती हाच अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. खेडे हा आर्थिक व्यवहाराचा केंद्रबिंदू होता.गावात बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण भागात परंपरेने चालणारे छोटे, मोठे उद्योग व्यवसाय चालू होते. बारा बलुतेदार व अठरा अलुतेदार याशिवाय काही व्यवसाय ग्रामीण भागात प्रचलित होते. त्यावरच लोकांची उपजिविका चालत असे. जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव माफक होते. कृषी व्यवसायात हिंदू व मुसलमान होते, बहूतांश शेती नैसर्गिक पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून होती. या काळात अधूनमधून दुष्काळ पडत असत. लोकांची आर्थिक स्थिती दयनीय होती. अकबराच्या काळात बटाटे, द्राक्षे, टरबूज यांची शेती करण्याची पद्धत सुरू झाली. तंबाखूचे पीक घेण्याची प्रथा याच काळात सुरू झाली. या काळात सुती व रेशमी कपडयांना चांगली मागणी होती. मोगलकाळात औरंगाबाद हे दक्षिण भारतातील सर्वात मोठे व्यापारी केंद्र होते. येथे अनेक बाजारपेठा होत्या. त्यापैकी बेगमपुरा, औरंगपुरा, सुलतानगंज, शहागज ही महत्त्वपूर्ण बाजार भरण्याची मुख्य ठिकाणे होती. बाजारपेठेत बाहेरून येणाऱ्या व्यापाऱ्यांना येथे माल ठेवण्यासाठी गोदामाची व्यवस्था केली होती. त्यामुळे माल सुरक्षित राहत असे. बाजाराचा प्रमुख अधिकारी हा दर आठवड्यास धान्यांचे दर लिहून सरकारला कळवित असे. मालांच्या किंमतीवर नियंत्रण ठेवण्याचे कार्य हा अधिकारी करत असे. आयात निर्यात पद्धतीने व्यापार होत असे. प्राचीन काळातील शहरांचे महत्व कमी होऊन औरंगाबाद, दौलताबाद, शहागड, खुलताबाद, जालना, नांदेड, बीड यांचे महत्व वाढले होते. दैनंदिन जीवन जगण्यात सामान्य मानसाला फारशा समस्या नव्हत्या. आयात निर्यात व्यापारासाठी स्थलमार्ग व जलमार्गाचा अवलंब होत असे. या काळात काही प्रमुख दळणवळणाचे मार्ग रुढ झाले होते. 

इ.स. १६६० पासून औरंगजेबाने औरंगाबाद येथे शाही टाकसाळ सुरू केली होती. या टाकसाळीत सोने व चांदीची नाणे तयार होत असत. नाणी तयार करण्याचे कार्य औरंगाबाद येथे सरकारी व खाजगी अशा दोन्ही स्तरावर होत असे. औरंगाबाद येथे रंगरेज गल्लीजवळ अजूनही टाकसाळ गल्ली आहे. इ.स. १७२० मध्ये निजाम असफजाह याने दक्षिण सुभा स्वतंत्र केला, तरी देखील औरंगाबादच्या टाकसाळीत मोगलांची नाणी पाडली जात असत. इ.स. १७२० ते १८४४ पर्यंत निजाम सरकार मोगलांची नाणी तयार करून स्वतःच्या राज्यात वापरत असे. औरंगाबाद हे नाणी बदलण्याचे दक्षिण भारतातील फार मोठे केंद्र होते. 

विल्यम नॉरीसची मराठवाड्यास भेट दिली. न्यू इंग्लीश कंपनीला मोगल बादशाहाकडून पूर्वीच्या इस्ट इंडिया कंपनीच्या सवलती मिळाव्यात म्हणून इंग्लंडचा राजा तिसरा विल्यम याने सर विल्यम नॉरीस यास आपला वकील म्हणून औरंगजेबाकडे पाठविले. त्यावेळी औरंगजेब मराठयांच्या विरुद्ध मोहिमेत गुंतला होता. विल्यम नॉरीसने आपल्या प्रवासाची दैनदिनी ठेवली होती तिचे संशोधन करून श्री हरीहरदास यांनी 'दि नॉरीस एबसी टू औरंगजेब' हा ग्रंथ लिहिला आहे. औरंगाबादचे वर्णन करताना तो लिहितो, &quot;पर्वताची एक रांग उत्तरेकडे गेली आहे. या पर्वताच्या पायथ्याशी एक सुंदर खोरे आहे. औरंगाबाद या खोऱ्यात वसले आहे. या भागातील जमीन सुपीक आणि समृद्ध आहे. या शहरात अनेक धनिक व्यापारी आहेत औरंगाबाद त्या काळी फळफळावळीसाठी प्रसिद्ध होते. विशेषतः तेथील दाने व सत्री नॉरीसला फार आवडली. औरंगाबादचे गुलाब पाहून त्याला आपल्या देशातील गुलाबांची आठवण झाली. तो म्हणतो, &quot;धान्य काय फळफळावळ काय -अगर फुले काय, औरंगाबादेत या सर्व वस्तू उत्तम आणि विपूल मिळतात&quot;. 
या कालखंडातील पावसाची अनिश्चितता, सततच्या युद्धांचा प्रसंग यामुळे पिकांची नासाडी, आर्थिक मदतीचा अभाव, भ्रष्ट राज्यकारभार यामुळे शेती व्यवसाय व शेतकरी हे दोन्ही मागासलेलेच होते. संपूर्ण शेती पावसावरच अवलंबून होती. या काळात शेतीची प्रतवारी लक्षात घेऊन त्या प्रमाणात शेतसारा वसूल केला जात असत. सारा रोख व धान्याच्या रुपाने भरण्याची सोय होती. या कालखंडात उद्योगधंद्यांची फारशी वाढ झालेली नव्हती. रस्त्यांचाही फारसा विकास झालेला नव्हता. प्रवासासाठी घोडागाडी, बैलगाडी, पालखी, मेना इत्यादींचा वापर होत असे. या काळात बाहेरच्या देशांशी व्यापार चालत असल्याचे उल्लेख सापडत नाही. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुस्लिम राजवटीत बेबंदशाही माजली होती. मुस्लिम राज्यकर्ते प्रजेला लुबाडीत होते. मुस्लिम राज्यकर्ते मराठी कर्तबदार सैन्य बाळगून ते मुलाखाचे राजे बनून विलासात आणि ख्यालीखुशालीत राज्य करत होते.
3) मराठाकालीन मराठवाडयाची आर्थिक:- मराठा सत्तेचा व मराठवाडा परिसराचा जास्त संबंध आला नाही. मराठी सत्तेचा उदय होण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार मुस्लिम राजवटीत नावारूपाला आले होते. मुसलमानी सत्तांना अनोळखी प्रदेशात आपले वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी कठीण जात होते. वर्चस्वासाठी पाचही मुस्लीम सत्ता आपापसात सतत लढाई करत होत्या. ह्या प्रदेशातील जनता ही हिंदू धर्माचीच होती. जनतेच्या समर्थनाशिवाय राज्याला स्थैर्य प्राप्त होवू शकत नाही म्हणून या स्थानिक हिंदू लोकांशी जुळवून घेणे मुसलमानी सत्ताधीशांना आवश्यक होते. मुस्लिम राज्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी मराठा वतनदारांवर होती. निजामशाही उदयास येण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार घराणी उदयास आली. त्यांना मुसलमानी राज्यात मोठी संधी प्राप्त झाली व सत्ता विस्ताराच्या व अधिकाराच्या संघर्षात वरच्या दर्जाची स्थाने मिळू लागली. यातुनच मराठे, धनगर, ब्राह्मण व इतर जमाती पुढे आल्याचे दिसते. या परिस्थितीत मराठ्यांना आपल्या बाजुने ठेवण्यासाठी, त्यांना खुश करण्यासाठी काही धार्मिक सवलती, पदव्या व जहागीर देऊन मुसलमानी सत्तांनी मराठ्यांचा गौरव करणे सुरू केले. लढाईत मोठमोठे पराक्रम गाजवण्यात ते नेहमी पुढाकार घेत. मराठे सरदार फौजबंद असत. कोणताही फौजबंद मराठा सरदार सुलतानाकडे गेला की, सुलतान त्याला आपल्या चाकरीला ठेवी. जहागिरी मिळालेले सरदार स्वतःला आपल्या जहागिरीचे राजे समजत. विजापूर व अहमदनगर येथील सुलतानांच्या पदरी अनेक मोठमोठे मराठे सरदार होते. निजामशाही व आदिलशाही यांनी दिल्लीचे मोगल व दक्षिणेतील पोर्तुगीज या सैन्याला टक्कर देण्यासाठी मराठा घराण्याची मदत घेतल्याची उदाहरणे आहेत. जहागीर व वतनदार आपल्या प्रदेशाचा कारभार पाहू लागले. या प्रदेशातील आर्थिक व्यवस्थेवर नियंत्रण करण्याचे अधिकार त्यांच्याकडे आले. मराठाकालीन आर्थिक जीवन शेती व्यवसायाशी संपूर्णपणे निगडीत होते. मराठा काळात शेती हाच प्रमुख व्यवसाय होता. पावसाची अनिश्चितता, नेहमीचा युद्धांचा प्रसंग त्यामुळे पिकांची होणारी नासधूस, मुस्लिम शासनकर्त्याकडून आर्थिक मदतीचा अभाव व जुलमी राज्यकारभार इत्यादीमुळे शेती करणे कठीण बनले होते. मुस्लिम राज्यकर्त्यांमध्ये वारंवार होणारी युद्धे यामुळे त्यांच्या शेतीचे सुद्धा अतोनात नुकसान होऊ लागले. शेती हा व्यवसाय अस्मानी व सुलतानी संकटाने धोक्यात आल्याने मराठे सैनिकी पेशाकडे वळले. मराठा कालखंडात आर्थिक व्यवहाराचे केंद्र बिंदू खेडे हाच होता. बाजारपेठेचे केंद्र असलेल्या खेडयाला कसबा या नावाने संबोधित असत. सामान्यतः गावात चार प्रकारच्या सत्ता रूढ होत्या त्यापैकी चौथी सत्ता म्हणजे व्यापारी सत्ता. ही सत्ता स्वतंत्र व श्रेष्ठ असल्याने त्यांना गावकीचे अधिकार होते. या कामासाठी सरकारकडून जमिनी मिळत त्यांना देशक' असे म्हणत. जमीनीच्या मोबदल्यात ते गावकीची विविध प्रकारची कामे करीत. त्यांना गावात प्रतिष्ठीत नागरिक समजले जात असे.(लेख:-मराठवाड्याच्या आर्थिक समृद्धीचा वारसा, प्रा. छाया दत्तराव भरोसे, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १,  संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम) 

शेती हाच मराठवाड्यातल्या लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. तांदुळ, डाळी, तेलबिया आणि कापूस यावर आधारित प्रक्रिया उद्योग मराठवाड्यात विखुरलेले आहेत. [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[लातूर]], [[जालना]] आणि [[नांदेड]] शहरांच्या परिसरात उद्योगीकरण झाले आहे. धातू, प्लॅस्टिक, वाहने आणि पेये या क्षेत्रांतील अनेक कारखाने इ.स. १९८० नंतर मराठवाड्यात वाढले. जालना हा जिल्हा बियाणे केंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

==समाजरचना आणि लोकजीवन==
या भागात अधिक लोक हे ग्रामीण भागांत राहतात. तसेच ३०-४० टक्के लोक शहरी भागात राहतात. जास्तीत जास्त लोकजीवन हे शेतीवर अवलंबून आहे.

==शिक्षण==

सातवाहन या राजवटीचा काळ मराठवाड्याच्या दृष्टीने भरभराटीचा होता असे म्हणणे योग्य ठरेल. या काळामध्ये मराठवाड्याने केलेले नेतृत्व अनेक क्षेत्रात प्रभावशाली होते. यात राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रांचा समावेश होता. या काळात कला आणि साहित्य निर्मितीला चालना मिळाली. याच काळात गाथा सप्तशती या महत्वाच्या ग्रंथाची निर्मिती झाली. सातवाहन कुळातील राजे विद्वान ,सुसंस्कृत आणि विद्येचे पुरस्कर्ते होते. या काळात पैठण, जुन्नर आणि तेर येथे शैक्षणिक केंद्र विकसित झाली. संस्कृत बरोबर प्राकृत भाषेला त्यांनी प्रोत्साहन दिले. साहित्य निर्मिती बरोबरच साक्षरतेला चालना दिली हे त्यांचे महत्वाचे योगदान ठरते. या काळात निर्माण झालेल्या शिलालेखांची संख्या मोठी आहे. समाजात मोठ्या प्रमाणात वाचक वर्ग असल्याचे असल्याचे हे लक्षण आहे. त्या नंतर आलेल्या वाकाटक या राज वंशानेही कलेला आश्रय दिला. या काळात अजिंठा येथील प्रसिद्ध लेण्यांची निर्मिती झाली. हरिवीजय या ग्रंथाची निर्मिती याच काळात झाली. चालुक्य वंशीय राजवटीत मराठवाडा केंद्र स्थानी राहिला नाही. 

राष्ट्रकूट हे घराणे महाराष्ट्रीय होते. या काळात तलगुंड या ठिकाणी शाळा असण्याचा उल्लेख आढळतो. त्यावेळी मातृभाषेत शिक्षण दिले जात असावे. हे दोन्ही मुद्दे मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाचे आहेत. शाळेचे संगोपन गावकरी करीत असाही पुरावा सापडतो. कल्याणीच्या चालुक्य काळात शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळाले एवढेच आपण म्हणू शकतो. 

शैक्षणिक दृष्ट्या यादवांचा कालखंड अतिशय महत्वाचा ठरतो. मराठवाड्याची शैक्षणिक आणि साहित्यिक परंपरा या काळात अधोरेखित होते. या काळात संस्कृत प्रमाणेच मराठी भाषा समृद्ध झाली. मुकुंदराज यांच्या विवेक सिंधु आणि ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथांची निर्मिती याच काळात झाली. मराठी वाङमयातील हा महान ग्रंथ मानला जातो . मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली जाण्यापूर्वी मराठवड्यातील शिक्षण पद्धती विकसित झाली होती.  

मुस्लिम राजवट : चौदावे शतक ते अठराव्या शतकापर्यंत मुस्लिम राजवटीत शिक्षण हे पूर्वीप्रमाणेच दिले जात होते. मोगल सत्ते  नंतर त्यात मदरशांची भर पडली. ही व्यवस्था मिश्र प्रमाणात ब्रिटिश कालखंड सुरू होई पर्यंत सुरू होती. इष्ट इंडिया कंपनी सत्तेवर आल्यानंतरही अनेक वर्षे सरकारने शिक्षणाकडे लक्ष दिले नव्हते. काही इंग्रज समाज आणि धर्म प्रसारकांनी सरकारकडे ही मागणी केली. त्यानुसार भारतात इंग्रजी मध्यमाची शाळा सुरू झाली. याच काळात मराठवडा हा निजामाच्या अधिपत्या खाली होता. या दोन्हींचा एकत्रित परिणाम हा मराठवड्यातील शिक्षणावर झालेला दिसून येतो. याचा तौलनिक आढावा घेतल्यास सध्या असणाऱ्या परिस्थितीचा आढावा घेता येईल. 

निजामकालिन शिक्षण ;- निजाम राजवटीत हैदराबाद संस्थान चार भागात विभागले गेले होते. मेडक -गुलशनाबाद, वारंगल, औरंगाबाद आणि गुलबर्गा हे ते चार विभाग होत. या विभागांची पुढे जिल्हा आणि तालुका अशी विभागणी होती. सर्व मिळून १७ जिल्हे होते. मराठवाडा हा औरंगाबाद आणि गुलबर्गा यात विभागला होता. निजाम राज्यात गावोगावी चालणाऱ्या शाळेत शिकविणाऱ्या शिक्षकांचा पगार गावकरी देत असत. गावच्या ऐपतीवर तो अवलंबून होता. 

निजमाचे ब्रिटिश राजवटी बरोबर चांगले संबंध होते. त्यामुळे सेंट जॉर्ज ग्रामर् ही इंग्रजी माध्यमाची शाळा १८३४ मध्ये स्थापन झाली. ती  मुख्यतः युरोपियन मुलांसाठी होती. त्या नंतर बोलारम येथे वैद्यक शाळा आणि १८५५ मध्ये हैदराबाद येथे रोमन कॅथॉलीक मिशन तर्फे शाळा सुरू करण्यात आली. प्रथम निजामाच्या कर्मचाऱ्यासाठी असणारी ही शाळा सर्व जातीच्या मुलांसाठी खुली करण्यात आली. त्या नंतर इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा  हैदराबाद शहर, औरंगाबाद, वारंगल आणि गुलबर्गा येथे सुरू करण्यात आल्या. यात दोन सर्व साधारण आणि  तंत्र विषयक आणि व्यावसायिक शाळांचा समावेश होता. या ठिकाणी अलिगढ, चेन्नई, मुंबई आणि बंगाल येथील शिक्षकांची नेमणूक करण्यात आली. 

हैदराबाद मध्ये मदरसा १८३० मध्ये स्थापन करण्यात आला. त्या नंतर १८५९ मध्ये प्रत्येक जिल्ह्याच्या ठिकाणी तीन आणि तालुक्याच्या ठिकाणी दोन शाळा सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. शाळेची फी तालुका शाळेत एक आणा आणि जिल्हा शाळेत दोन आणे एव्ह्डी होती. पहिली अभियांत्रिकी संस्था १८७० साली स्थापन करण्यात आली. सन १८७२ मध्ये एकूण स्थानिक भाषेतील शाळांची संख्या १२५ होती. याशिवाय हैदराबाद  शहरात १६ शाळा होत्या . सन १८७५ मध्ये औरंगाबाद येथे मराठी -इंग्रजी अशी द्वि भाषिक शाळा उघडण्यात आली. दारूल ऊलुम उर्फ ओरीएन्टल महाविद्यालय १८५४ मध्ये सुरू झाले. यात पर्शियन आणि अरेबिक मध्यमातून भौतिक शास्त्र, रसायन, गणित आणि खगोल शास्त्र शिकवले जाई. इंग्लिश माध्यमच्या शाळेत १८५७ पासून अरेबिक, पर्शियन, हिंदुस्तानी, मराठी, तेलगू, आणि कन्नड भाषा शिकवल्या जात. काही समाज सुधारकांनी केलेले प्रयत्नही उल्लेखनीय आहेत. 

बिलगर्मी यांनी वारंगल, हैदराबाद आणि औरंगाबाद येथे तीन औद्योगिक शाळा काढल्या. वेंकट राम रेड्डी यांनी मुलींचे माध्यमिक विद्यालय आणि मूला-मुलींसाठी वसतिगृहे काढली. भाग्य राम रेड्डी यांनी वंचित घटक आणि दलित वर्गातील मुलांसाठी शाळा काढल्या. अशा प्रकारे शिक्षणाची सुरुवात होऊनही सामाजिक परिस्थिति आशादायक नव्हती. सर्व साधारण साक्षरता ३ टक्के तर  इंग्लिश साक्षरता ०.३ टक्के इतकीच होती. इतर संस्थानच्या तुलनेत ती सर्वात कमी होती. साक्षरता दर हिंदु २.६, मुस्लिमस ८.९, ख्रिच्चन २५.२ असा होता. तेलंगणाचा साक्षरता दर ४.२ तर मराठवाड्याचा २.४ एव्हडा होता. मराठवाड्याच्या शैक्षणिक मागासले पणाची बीजे इथे रोवलेली आहेत.     

स्वातंत्र्य मिळाल्या नंतरही मराठवाड्यात उच्च शिक्षणाचा प्रसार होण्यासाठी दशक उलटावे लागले. प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तरावरील शिक्षणाची सोयही अपुरी होती. सन १९५७ मध्ये प्राथमिक शाळांची संख्या ३६८६, माध्यमिक २३१ आणि उच्च माध्यमिक फक्त ९५ एव्हडी होती. त्यात एक तंत्र विषयक आणि एका इंटर मिजियट महाविद्यालयाचा समावेश होता. सुदैवाने १९५० मध्ये औरंगबादला एक आणि नांदेडला एक अशा दोन महाविद्यालयाची स्थपणा झाली. 

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी त्यासाठी पुढाकार घेतला. तसेच १९५४ ते ५६ या दरम्यान एक शिक्षणशास्त्र, एक वैद्यक आणि एक शेती महाविद्यालय यांची त्यात भर पडली. सन २०२३ मध्ये मराठवाड्यात शाळांची संख्या २०००० एव्हडी आहे. 

उच्च शिक्षणाचा विचार केल्यास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ आणि वसंतराव नाईक कृषि विद्यापीठ अशी तीन विद्यापीठे आहेत. या विद्यापीठात अनुदानित आणि विनाअनुदानित महाविद्यालयांची संख्या  सुमारे ६५० एव्हडी आहे. 

मराठवाड्यात आय आय टी ही उच्च शिक्षणाशी संबंधित अभियांत्रिकी संस्था नाही, तसेच व्यवस्थापन विषयक शिक्षण देणारी आय आय आय एम देखील नाही. यू डी सी टी या रसायन शस्त्राशी संबंधित मुंबईतील संस्थेची शाखा जालना येथे आहे. ही उपशाखा आहे. हिंगोली जिल्ह्यात औंढा येथे येऊ घातलेला लायगो हा गुरुत्वाकर्षण तरंग मोजणारा प्रकल्प हीच एक जमेची बाब आहे. सन २०२० पासून नवे शिक्षणिक धोरण आले आहे. सद्यस्थितीत शिक्षणाची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणात आहे असे म्हणता येईल. असे असले तरी गुणवत्ता हा महत्वाचा मुद्दा ठरणार आहे. 

मराठवाड्यात क्षमता असूनही उच्च शिक्षणाची ज्ञान केंद्र हव्या त्या प्रमाणात विकसित होत नाहीत हा खरा कळीचा मुद्दा आहे. नव्या धोरणामुळे  आता नवी संधी आणि आव्हाने तयार होत आहेत. भविष्यात गुणवत्ता वाढवायची असल्यास हे धोरण यशस्वीपणे कसे राबविता येईल याचा विचार आवश्यक आहे .  
[लेख:- मराठवाडा:शिक्षण परंपरा व  सद्यस्थिति, डॉ पंडित विद्यासागर, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १,संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम]

छत्रपती संभाजीनगरचे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] आणि नांदेडचे [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]] ही दोन शासननियंत्रित आणि [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त सर्वसाधारण शिक्षणाची विद्यापीठे मराठवाड्यात आहेत तसेच खाजगी विद्यापीठे सुद्धा स्थापन झाली आहेत. त्याशिवाय परभणी येथे [[वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ]] आहे. औरंगाबादचे [[शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, औरंगाबाद|शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय]], नांदेडचे [[श्री गुरू गोविंद सिंगजी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नांदेड| श्री गुरूगोविंदसिंहजी अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] प्रसिद्ध आहे. याशिवाय इतर अनेक स्वायत्त शिक्षणसंस्था मराठवाड्यात आहेत.

=== डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ ===
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ}}
[[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी वेरूळ-अजिंठ्यालगतच छत्रपती संभाजीनगर परिसरात एक मोठे शिक्षण, ज्ञानकेंद्र उभारण्याची योजना आखली होती. प्रामुख्याने आधुनिक शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या समाजातील बहुसंख्यकांसाठी हे नियोजन होते. छत्रपती संभाजीनगर शहराजवळच्या भागाचे [[नागसेन वन]] असे नामकरण करून तेथे [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]]च्या [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना त्यांनी केली. याच परिसरात स्वातंत्र्यानंतर [[मराठवाडा विद्यापीठ]] स्थापन करण्यात आले. या विद्यापीठाचे उद्‌घाटन भारताचे पहिले पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या हस्ते २३ ऑगस्ट १९५८ रोजी झाले.&lt;ref name=&quot;UNI&quot;&gt;[http://www.bamu.net/history.htm डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823104300/http://www.bamu.net/history.htm |date=2011-08-23 }} इतिहास.&lt;/ref&gt; सुरुवातीला 'मराठवाडा विद्यापीठ' एवढेच नाव असलेल्या या विद्यापीठाचा नामविस्तार पुढे महाराष्ट्र शासनाने [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] असा केला. या प्रदेशातील छत्रपती संभाजीनगर, [[जालना]], [[बीड]] आणि [[धाराशिव]] या चार जिल्ह्यांतील महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[धाराशिव]] येथे या विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे. देशातील विद्यापीठांमध्ये पहिला नाट्यशास्त्र विभाग डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात सुरू झाला.

=== स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ ===
{{मुख्य|स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ}}
[[नांदेड]] येथे मुख्यालय असलेल्या या [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची स्थापना १७ सप्टेंबर १९९४ रोजी झाली. निजामाच्या राजवटीतून विभाग मुक्त करण्यासाठी विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत चाललेल्या लढ्याचे अग्रणी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांचे नाव या विद्यापीठाला देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;SRT&quot;&gt;[http://srtmun.ac.in/Aboutsrtmun.aspx स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे] संकेतस्थळ.&lt;/ref&gt; प्रदेशातील [[नांदेड]], [[हिंगोली]], [[परभणी]] आणि [[लातूर]] या चार जिल्ह्यांतली महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[लातूर]] येथे विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे.

=== वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ ===
{{मुख्य|वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ}}
१९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचनेच्या काही काळ आधी तत्कालीन हैदराबाद राज्यात असलेल्या परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आली होती. त्याचाच पुढे विस्तार करून १८ मे १९७२ रोजी परभणीत मराठवाडा विभागातील कृषी क्षेत्राच्‍या विशेष गरजा व लोकभावना लक्षात घेऊन मराठवाडा कृषी विद्यापीठाची स्थापना झाली. हरितक्रांतीचे प्रणेते [[वसंतराव नाईक]] यांच्‍या जन्‍मशताब्‍दी वर्षानिमित्त राज्‍यातील कृषी क्षेत्रातील त्‍यांच्‍या अतुलनीय योगदानाबद्दल १ जुलै २०१३ रोजी विद्यापीठाचा नामविस्‍तार वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ असा करण्‍यात आला.

शिक्षण – १९५६ साली परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाच्‍या स्‍थापनेने सुरुवात होऊन आज विद्यापीठांतर्गत १२ घटक व ४३ संलग्‍न महाविद्यालये आहेत. तसेच ९ घटक व २० कृषि तन्त्र विद्यालये, ३३ संलग्‍न कृषितंत्र निकेतने आहेत. याद्वारे विद्यार्थ्‍यांना कृषिविषयक शिक्षण मिळते. विद्यापीठामध्‍ये कृषी, उद्यानविद्या, कृषी व्‍यवसाय व्‍यवस्‍थापन, कृषी अभियांत्रिकी, गृहविज्ञान, अन्‍नतंत्रज्ञान यात दोन वर्षाचा पदव्‍युत्तर, तर आचार्य पदवी कार्यक्रम हा कृषी शाखेच्‍या नऊ विषयांत, अन्‍नतंत्रज्ञान शाखेतील पाच विषयांत, कृषी अभियांत्रिकी शाखेतील चार विषयांत व गृह विज्ञान शाखेत एका विषयात राबविण्‍यात येतो.

संशोधन – विद्यापीठात राज्‍य शासन अनुदानित ३४ संशोधन योजना व २४ अखिल भारतीय समन्‍वयक संशोधन प्रकल्‍प कार्यरत असून आजपर्यंत सव्‍वाशेपेक्षा जास्त विविध पिकांचे वाण, पंचवीसपेक्षा जास्‍त कृषी औजारे व यन्त्रे विकसित करून शेतकऱ्यांसाठी सहाशेपेक्षा जास्‍त तंत्रज्ञान शिफारसी प्रस्तुत केल्‍या आहेत.

विस्‍तार शिक्षण - विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्‍याचे कार्य विस्‍तार शिक्षण गट (१), कृषी तन्त्रज्ञान माहिती केंद्र (१), विभागीय कृषी विस्‍तार केंद्र (४) तसेच ३ घटक व ८ अशासकीय कृषी विज्ञान केंद्राद्वारे केले जाते. विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्‍या शेतापर्यंत जलदगतीने व प्रभावीपणे पोहोचण्‍यासाठी विद्यापीठ विविध नाविन्यपूर्ण विस्‍तार शिक्षण उपक्रम नियमित राबवीत असते.

दरवर्षी १८ मे रोजी खरीप पीक मेळावा (विद्यापीठ वर्धापनदिन) व १७ सप्टेंबर या मराठवाडा मुक्‍तिसंग्राम दिनाच्या दिवशी रबी पीक मेळावा घेण्‍यात येतो. शेतकऱ्यांना खरीप व रबी हंगामाबाबत मार्गदर्शन करून विद्यापीठाने तयार केलेल्‍या बियाणाचे वाटप केले जाते. [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्या जयंती निमित्त ३ जानेवारी रोजी दरवर्षी महिला शेतकरी मेळावा आयोजित होतो. याचा लाभ राज्‍यातील लाखो शेतकरी बांधव घेतात. विद्यापीठाद्वारे दरवर्षी कृषि दैनंदिनी, कृषी दिनदर्शिका, विविध विषयांवरील पुस्तिका, घडीपत्रिका, शेतीभाती मासिक यांचे प्रकाशन होते.

==नामांकित शिक्षण संस्था==
* नवविकास मंडळ शिक्षण संस्था
* नूतन शिक्षण संस्था
* केंद्रीय महाविद्यालय, [[परभणी]]
* भारतीय शिक्षण प्रसारक मंडळ
* मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ
* योगेश्वरी शिक्षण संस्था, [[अंबाजोगाई]]
* सरस्वती भुवन शिक्षण संस्था, [[छत्रपती संभाजीनगर]].

==साहित्य आणि साहित्यिक==
[[Image:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|200px|right|thumb|अजिण्ठ्यातिल लेण्यांमधले एक चित्र]]
* भगवानगडाचे मठाधिपती डॉ नामदेव महाराज शास्त्री हे महाराष्ट्रातील एकमेव न्यायाचार्य आहेत. संतसाहित्याचे गाढे अभ्यासक आहेत.
* श्री क्षेत्र संत मीराबाई संस्थान महासांगवी येथील महंत राधाताई महाराज सानप आईसाहेब या महाराष्ट्रातील पहिल्या व एकमेव मठाधिपती आहेत. मराठवाड्यातील डॉक्टर [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] यांनी मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली आहे. तर [[तुळशीराम गुट्टे]] यांनीही मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली असून पुणे विद्यापीठातून संत मुक्ताई यांच्या जीवनावर पी.एचडी प्रदान केली आहे. आज त्यांची सहा पुस्तके प्रकाशित आहेत. तर तीन पुस्तके प्रकाशनाच्या वाटेवर आहेत. [[नरहर कुरुंदकर]] हे मराठी भाषेचे अग्रणी समीक्षक म्हणून परिचित होते. [[नाथराव नेरळकर]] यांनी शास्त्रीय संगीताची धुरा वाहिली. [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]], [[फ.मुं. शिंदे]] यांनी काव्यलेखन तर नरेंद्र नाईक यांनी काव्य व कादंबरी लेखन केले. त्यांची 'काळोखातील अग्निशिखा' कादंबरी लोकप्रियतेच्या उत्तुंग शिखरावर आहे .दैनिक मराठवाडाचे संपादक [[अनंत भालेराव]] व [[दैनिक प्रजावाणी, नांदेड]]चे संपादक [[सुधाकर डोईफोडे]] यांनी सामाजिक चेतना व आर्थिक प्रगतीस चालना मिळावी म्हणून सक्रिय कार्य केले. डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]] यांच्या ’वऱ्हाड निघालंय लण्डनला’ या एकपात्री प्रयोगांच्या संख्येने जागतिक विक्रम केला. डॉ. वा. ल. कुलकर्णी यांनीही मराठवाड्यातील अनेक साहित्यिक घडवले. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातील मराठी भाषा विभाग नावारूपास आणले. हिंगोली जिल्ह्यातील कवी शफी बोल्डेकर यांचे &quot;मिलाफ &quot; व &quot; आम्ही मराठी मुसलमान&quot; हे काव्यसंग्रह प्रसिद्ध असून  &quot;डिझेलगाडी&quot; हा बालकाव्यसंग्रह नावाजलेला आहे. मुस्लिम मराठी साहित्यातील नामवंत कवी म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो. ते ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था या साहित्यिक संस्थेचे संस्थापक आहेत.

==पुस्तके==
* ’मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १’, संपादक: डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम
* ’असाही मराठवाडा’ (मराठवाड्याचे सांस्कृतिक अंतरंग दाखविणारा ग्रन्थ), लेखक : डॉ. किरण देशमुख (प्रकाशक : निर्मल प्रकाशन, नांदेड)
* ’काळोखातील अग्निशिखा’ (ऐतिहासिक कादंबरी) (प्रकाशक दिलीपराज प्रकाशन,पुणे) : हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्याच्या पार्श्वभूमीवरची कादंबरी-लेखक : नरेंद्र नाईक
* ’नाटयधर्मी मराठवाडा’ - लेखक : त्र्यम्बक महाजन.
* मराठवाडा : एक सांस्कृतिक मागोवा (अरुणचन्द्र पाठक)
* ’मराठवाडी माणसं’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* ’मराठवाड्यातील लोककथा’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* मराठवाड्यातील देवतांची रूपे (प्रा. डॉ. किरण देशमुख)
* ’मराठवाड्यातील शिलालेख’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* ’माझा महान मराठवाडा’ - लेखक : हेमकांत महामुनी

==मराठवाड्यात छापली जाणारी काही उल्लेखनीय वृत्तपत्रे==

* दै. मराठवाडा
* दै. [[प्रजावाणी]]
* दै. [[लोकसत्ता]]
* दै. [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]
* दै. [[दिव्य मराठी]]
* दै. [[एकमत]]
* दै. चंपावतीपत्र
* दै. कार्यारंभ 
* दै. मराठवाडा साथी
* दै. झुंजारनेता
* दै. [[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]]
* दै. कार्यारंभ

== मराठवाड्यातील नामांकित व्यक्ति ==

[[चित्र:Govinbhai_shroff.jpg|इवलेसे|गोविंदभाई श्रॉफ]]

=== राजकारण ===

* [[नानाजी देशमुख]]
* [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]
* [[प्रमोद महाजन]]
* [[शंकरराव चव्हाण]]
* [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]]
* [[सुंदरराव सोळंके]]
* [[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]]
* [[शिवराज पाटील]]
* [[विलासराव देशमुख]]
* [[अशोक चव्हाण]] 
* [[गोपीनाथ मुंडे]]
* केशरबाई क्षीरसागर
* [[केशवराव धोंडगे]]
* जयसिंग गायकवाड
* बाबासाहेब सवनेकर
* बाबुरावजी काळे
* मुकुंदराव पेडगावकर
* रफीक झकेरिया
* वसंतराव काळे
* शिवाजीराव पंडित
* डॉ. मारुती आवरगंड

==स्वतंत्र मराठवाडा शिक्षक मतदारसंघ==

१९७४ साली मराठवाड्याला स्वतंत्र शिक्षक मतदारसंघ मिळाला. आजपर्यंत या मतदारसंघातून खालील शिक्षक आमदारांनी शिक्षकांचे विधान परिषदेत प्रतिनिधित्व केले आहे.

# डी.के. देशमुख
#राजाभाऊ उदगीरकर
# पी.जी. दस्तुरकर
# प.म. पाटील
# वसंतराव काळे
# विक्रम काळे  ([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]])

==समाजकारण आणि ग्रामीण विकास==
* लक्ष्मण गायकवाड
* चंदुलाल बियाणी
* मच्छिंद्र गोजमे
* ना.य. डोळे 
* विठ्ठलराव देशपांडे 
* प्रा. मधुकर मुंडे
* विजयआण्णा बोराडे
* व्यंकटेश चौधरी

=== व्यावसायिक ===
* नंदकुमार धूत
* [[जवाहरलाल दर्डा]]
* मच्छिंद्र चाटे 
* रणजित देशमुख
* [[बद्रीनारायण बारवाले]]
* चंदुलाल बियाणी

===मराठवाड्यातील साहित्यिक===    
* [[अनुराधा पाटील]]
* [[ऋषिकेश कांबळे]]
* [[छाया महाजन]]
* प्रा. बाळासाहेब बोरसे 
* प्रा प्रतिभा अहिरे
* डॉ. तुळशीराम महाराज गुट्टे
* [[जयदेव डोळे]]
* प्रा. दत्ता भगत 
* दादा गोरे 
* दासू वैद्य
* [[नरहर कुरुंदकर]]
* नरेंद्र नाईक
* डॉ. [[गंगाधर पानतावणे]] 
* पी. विठ्ठल 
* [[प्रल्हाद ईरबाजी सोनकांबळे]]
* [[फ.मुं. शिंदे]]
* बी. रघुनाथ 
* मुक्तविहारी
* [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* रमेश दीक्षित 
* रविंद्र किंबहुने
* रावजी राठोड 
* [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]]
* [[वामन रामराव कांत]]
* श्रीकांत देशमुख
* डॉ. सरदारसिंग बैनाडे&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=ज्येष्ठ कवी, लेखक व उत्तम सभा संचालक|last=बैनाडे|first=सरदारसिंग|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;
* सुधीर रसाळ 
* डॉ. सूर्यनारायण रणसुभे

===मराठवाड्यातील कलावंत===
* [[मकरंद अनासपुरे]]
* डॉ. नीरज बाळासाहेब बोरसे
* [[चंद्रकांत कुलकर्णी]]
* मयूरी कांगो
* [[योगेश शिरसाट]]
* डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]]
* [[संदीप पाठक|संदिप पाठक]]
* सोन्या एस. सोळंके
* [[संकर्षण कऱ्हाडे]]

=== संत आणि महंत ===
* पाचलेगावकर महाराज
* [[एकनाथ|संत एकनाथ]] ([[पैठण]])
* [[नामदेव|संत नामदेव]] ([[नरसी (नामदेव)|नरसी]])
* संत मन्मथ स्वामी (श्री क्षेत्र [[कपिलधार]],बीड)
* संत व कवी [[मुकुंदराज]] ([[अंबाजोगाई]], बीड)
* संत [[दासोपंत]] ([[अंबाजोगाई]],बीड)
* संत [[ज्ञानेश्वर]] ([[आपेगाव]])
* संत [[जनाबाई]] ([[गंगाखेड]])
* संत ज्ञानेश्वर महाराज- चाकरवाडी,बीड
* संत [[गोरा कुंभार]] - [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]], धाराशिव 
* न्यायाचार्य महंत नामदेव शास्त्री - श्री क्षेत्र [[भगवानगड]], बीड 
* स्वामी डॉ. तुळशीराम गुट्टे महाराज - श्री क्षेत्र दत्ताधाम
* महंत आईसाहेब राधाताई सानप - श्री संत मीराबाई संस्थान महासांगवी
* संत वामनभाऊ
* महंत विठ्ठल महाराज शास्त्री (गहिनीनाथ गड)
* महंत अजिनाथ महाराज शास्त्री (तारकेश्वर गड)    
* महंत काशिनाथ महाराज शास्त्री (नागतळा)
* ह.भ.प. महादेव भाऊ शेकडे (मसोबाची वाडी)
* महंत विष्णू महाराज केंद्रे - ज्ञानेश्वरी मंदिर संस्थान आळंदी
* महंत शिवाजी महाराज ([[नारायणगड (बीड)|नारायणगड]]) 
* संदिपान महाराज शिंदे हासेगावकर 
* केशव महाराज उखळीकर परळी   
* ज्ञानेश्वर दादा महाराज आपेगाव (माउलीचे)
* चैतन्य महाराज देगलूरकर 
* माधवबुवा शास्त्री ([[अंबाजोगाई]]) 
* योगीराज महाराज पैठणकर 
* प्रकाश महाराज बोधले डिकसळ

===खेळाडू===
* अंकित बावणे
* [[इक्बाल सिद्दिकी]] 
* विजय झोल
* [[संजय बांगर]]
* [[अविनाश साबळे]]

== पर्यटन ==
* [[हुजूर साहेब| तख्त सचखंड श्री हुजुर अबचलनगर साहिब]]: श्री. [[गुरू गोविंदसिंह]] यांचा गुरुद्वारा, रामायणात नांदेडचा उल्लेख भारतमाता जिथून आला होता, त्या ठिकाणाचा उल्लेख आहे. 
* [[सिद्धार्थ उद्यान व प्राणी संग्रहालय]] हे छ्त्रपती संभाजीनगर येथील उद्यान आहे, जे मराठवाड्यातील एकमेव प्राणिसंग्रहालय आहे.
* भारताचा राष्ट्रीय पक्षी असलेल्या मोरांसाठी प्रसिद्ध असलेले नायगाव अभयारण्य बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात आहे.
* [[माहूरची पांडवलेणी]]
* येडशी रामलिंग घाट अभयारण्य हे धाराशिव जिल्ह्यात आहे.या अभयारण्यात लांडगा, हरीण, माकडे, मोर इत्यादी प्राणी पाहायला मिळतात.
* [[कंधार किल्ला]]
* सौताडा हे स्थळ बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात असून येथील विंचरणा नदीवरील धबधबा प्रसिद्ध आहे. पाटोदा तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाऊन पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.
* [[तुळजाभवानी मंदिर]]
* [[पितळखोरे लेणी]] - आशिया खंडातील पहिली प्राचीन लेणी. औरंगाबाद जिल्ह्यातील कन्नड तालुका येथे ही लेणी आहे पूर्ण आकारातील या लेणी होत्या ठिसूळ खडक लागण्याने सोडून दिल्या गेल्या. येथे तथागत बुद्धाचे पेटिंग्ज आजही काही प्रमाणात आहे येथे भिक्खुना आरामासाठी, विपश्यनेसाठी छोट छोट्या खोल्या दिसून येतात इथले द्वारपाल प्रसिद्ध होते स्थानिक रहिवासी, पर्यटकानी लेणी ध्वस्त केल्या आहेत.

==हे सुद्धा पहा==
* [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]]
* [[दालन:मराठवाडा]]
* [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र राज्य}}
{{महाराष्ट्राचे उपप्रांत}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:मराठवाडा|*]]</text>
      <sha1>kgr2uqsb9nllu10sy1e807i33640ys5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709357</id>
      <parentid>2709354</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49032-45</username>
        <id>187307</id>
      </contributor>
      <comment>/* मराठवाड्यातील साहित्यिक */</comment>
      <origin>2709357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200506" sha1="tubsuelvsldbeazr0og9zkzkchl8no0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र 
|प्रकार = प्रांत
|स्थानिक_नाव = मराठवाडा
|इतर_नाव = 
|टोपणनाव = 
|पर्जन्य = आग्नेय व नैऋत्य मोसमी वारे
|आकाशदेखावा = MaharashtraMarathwada.png
|राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|क्षेत्रफळ_एकूण = 64811
|लोकसंख्या_एकूण = 15589223
|लोकसंख्या_वर्ष               = 2001
|जिल्हे = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]], [[जालना जिल्हा|जालना]], [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[बीड जिल्हा|बीड]], [[लातूर जिल्हा|लातूर]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]]
|साक्षरता = ६८.९५
}}

'''मराठवाडा''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचा]] [[गोदावरी]] नदीच्या खोऱ्यात आणि आसपास वसलेला एक प्रदेश असून त्यात आठ जिल्ह्यांचा समावेश होतो. [[छत्रपती संभाजीनगर]] शहर हे ह्या विभागाचे मुख्यालय आहे. महाराष्ट्रातली १६.८४ टक्के लोकसंख्या या प्रदेशात राहाते. त्यापैकी तीस टक्के लोक दारिद्र्यरेषेखाली आहेत. प्रदेशाचा तीस टक्के भाग पर्जन्यछायेत येतो.&lt;ref name=&quot;मराठवाडा&quot;&gt;[http://www.rediff.com/election/2004/oct/06maha1.htm], मराठवाडा उपप्रांतावरचा इंग्रजी लेख.&lt;/ref&gt; कोरडवाहू शेतीचे प्रमाण नव्वद टक्क्यांवर आहे. कोरडवाहू शेतीच लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. छत्रपती संभाजीनगर, जालना, नांदेड, अंबाजोगाई, परळी आणि लातूर ही विभागातली उद्योग, शिक्षण आणि पर्यटनाची मुख्य केंद्रे आहेत. [[पैठण]]चे सातवाहन ते [[देवगिरीचे यादव]] हा ऐतिहासिक काळ मराठवाडा विभागाच्या राजकीय उत्कर्षाचा काळ होता. मराठवाड्याची मराठी ही मुख्य बोलीभाषा आहे. मराठवाड्यास संतांची भूमी असे म्हणले जाते. बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी ३ ज्योतिर्लिंग याच भागात आहे.

{{विकिकरण}}
==इतिहास==

आज ज्या प्रदेशाला मराठवाडा म्हणतात, त्याची तशी ओळख इ.स. १८६१ पासून झालेली आहे. भूतपूर्व हैद्राबाद संस्थानच्या ज्या भागात मराठी भाषेचा वापर होत असे, त्याला प्रारंभी ''मराठवाडी'' असे संबोधिले जाई. 
इ.स. १८६१ पासून हा प्रदेश मराठवाडा म्हणून संबोधिले जाऊ लागला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |title=मराठवाड्याला मराठवाडा का म्हणतात?:कसे पडले नाव? काय आहे इतिहास? वाचा भाषिक, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दिव्य मराठी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१९ सप्टेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250917043904/https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |विदा दिनांक=१७ सप्टेंबर २०२५}}&lt;/ref&gt; 
मराठवाड्याला इसवीपूर्व ४ व्या शतकापासूनचा इतिहास असला तरी त्यापूर्वीच्या काळीही तेथे वस्ती होती असे आढळते. ज्या काळात भारताच्या कोणत्याच प्रदेशाला काहीही नाव नव्हते त्या काळातील जनजीवनाची पुसटशी का होईना कल्पना उत्खननातून आणि पुरातत्वीय अन्वेषणातून उपलब्ध झालेल्या अवशेषांवरून करता येते. मात्र सामान्यतः या अवशेषांचे रूप सर्वत्र सारखेच असल्यामुळे त्या आधारे प्रादेशिक वेगळेपण दाखविणे शक्यच नाही. भारतात सर्वात आधीच्या मानवी वस्तीच्या पाऊलखुणा आढळल्या त्या पुराश्म युगातल्या. पुराश्म वा पुरापाषाण युगाचे तीन भाग करावे लागतात, आद्य पुराश्मयुग, मध्यपुराश्मयुग आणि उत्तर पुराश्मयुग. यानंतर अवतरले ते मध्याश्मयुग (मेसॉलिथिक) आणि मग आले ते नवाश्मयुग. यापैकी मराठवाड्यात आद्यपुराश्मयुग आणि नवाश्मयुगाच्या खुणा अजूनतरी उपलब्ध झालेल्या नाहीत. याचा अर्थ असा मात्र नव्हे की या काळात येथे मानवी वस्ती नव्हतीच. एवढे मात्र खरे की यासंबंधीचा धांडोळा पुरातत्ववेत्त्यांनी अजूनपर्यंत घेतलेला नाही. 

मध्यपुराश्मयुगातील मानवीवस्तीच्या खुणा नांदेड जिल्ह्यातील [[किवळा]] या खेड्यात आढळल्या. हा काळ साधारणपणे ४० हजार वर्षांपूर्वीचा आहे. वन्य प्राण्यांची शिकार या हत्यारांनी करणे आणि कंदमुळे गोळा करून त्यावर उपजिविका करणे असे त्याचे जीवन होते. प्रायः हे भटके जीवन होते. या नंतरच्या म्हणजे उत्तरपुराश्म काळात सुमारे २५ हजार वर्षापूर्वीचे याचे अस्तित्त्व नांदेड जवळील [[भोकर]] या गावी फार मोठ्या प्रमाणात मिळालेल्या दगडी हत्यारांच्या साठ्यामुळे कळू शकले. या काळातही दगड हेच माध्यम राहिले. मात्र दगडांचे वेगळाले प्रकार वापरात आणले गेले नि हत्यारे व अवजारे यांच्या घडणीत थोडी सफाई आणली गेली. अॅश्युलियन म्हणून यांची ओळख सांगतात. यावेळपावेतो मानव पुराश्मयुगातून मध्याश्मयुगात आला होता. त्याच्या जीवनमानात सुधारणा झाली होती. आता हत्यारे चर्ट या जातीच्या दगडांची बनवली होती. ती करण्याचे तंत्रही सुधारले होते. तासण्या, अणुकुचीदार टोक असलेली हत्यारे तसेच छोट्या छिन्नीसारखी हत्यारे वापरात आली होती.

नवाश्मयुगाने मानवी जीवनात क्रांतिकारक बदल घडवून आणला. तो आता शेती करु लागला, पशुपालन करु लागला. त्याच्या जीवनाला त्यामुळे स्थेर्य प्राप्त झाले. झोपड्या बांधणे आणि धान्य साठवण्यासाठी मातीची भांडी करणे त्याला आवश्यक ठरले. येथे खेदाने हे म्हणावे लागते की या काळचा म्हणजेच नवाश्मयुगाचा ठोस पुरावा अद्यापपावेतो मराठवाड्यातच केवळ नव्हे तर साऱ्या महाराष्ट्रातही मिळालेला नाही. मात्र याच काळचे पण ताम्रपाषाणयुग असे संबोधण्यात येणाऱ्या काळातील अवशेष महाराष्ट्रात नेवासे, [[जोर्वे]], नाशिक, [[दायमाबाद]], इनामगाव इत्यादी ठिकाणी उपलब्ध झाले. या काळच्या संस्कृतीची कल्पना साहित्यातून आढळत नाही. ती उत्खननाद्वारेच दृग्गोचर झालेली आहे. या संस्कृतीला समांतर असणारी एक संस्कृती आंध्रात, विदर्भात, मराठवाड्यात नि थोड्या प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्रात नांदत होती. बृहदाश्मयुगीन संस्कृती या नावाने ती ओळखली जाते. तिचे वैशिष्ट्य म्हणजे मृतांना मातीच्या ढिगाऱ्यात अथवा दगडाच्या फरशींनी बंदिस्त केलेल्या चौकटीत पुरून त्या भोवती मोठाले दगड वर्तुळाकारात लावून ठेवणे हे होय. या शिवाय मृतासवे विविध मौल्यवान दगडांचे मणी, तांब्याची आणि लोखंडाची हत्यारे, अवजारे, भांडी, मंजुषा इत्यादी वस्तू आणि काळी- तांबडी खापरी भांडी पुरण्याचीही रीत होती. या संस्कृतीचा काळ इसवीपूर्वी सातव्या-आठव्या शतकाइतका किंवा अधिकच मागे जातो.

==प्राचीन मराठवाडा== 

भारताचा प्राचीन इतिहास उत्तरेत स्थापन झालेल्या मौर्य साम्राज्यापासून सुरू होतो. उत्तर भारतातील या साम्राज्याच्या संपर्कात महाराष्ट्र आणि दक्षिणेतील आंध्र, कर्नाटक आदींचे प्रदेशही आले होते. मौर्य सम्राट अशोकाचे कोरीव लेख या सर्व प्रदेशात सापडल्यामुळे या काळी म्हणजे इसवीपूर्व चौथ्या शतकात या प्रदेशांत बरेच दळणवळण असले पाहिजे. शिवाय महाराष्ट्रातील अनेक लेणी आणि [[पवनी]] (जि. भंडारा) सारख्या ठिकाणचे बौद्धस्तूप व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे ते उत्तर-दक्षिण भारत जोडणारे होते असेही दिसते. वस्तूंची देवाण-घेवाण होताना विचारांचे आदान प्रदान होत असते आणि वस्तूंच्या वापरातून आचाराला आकार प्राप्त होत असतो. हे लक्षात घेता या व्यवहारात मराठवाडा अस्पर्श राहिला असणे संभवत नाही. संस्कृतीच्या प्रसाराचे प्रसरणवादी प्रमेय' मांडणाऱ्यांनी दिलेल्या काही कारणांपैकी भौगोलिक साहचर्य हे एक महत्वाचे कारण दिले आहे. त्यामुळे प्राचीन काळातील अनेक राजवटींचे आधिपत्य मराठवाडा महाराष्ट्र यावर जसे होते तसेच ते शेजारच्या गुजरात, मध्यप्रदेश, आंध्र नि कर्नाटक या सध्याच्या राज्यांच्या सीमेलगततच्या भागावरही होते. त्यामुळे यापैकी कोणत्याही राज्याचा विचार करताना शेजारच्या प्रदेशातील सांस्कृतिक बाबींच्या प्रभावांचा विचार अपरिहार्य ठरतो.

मराठवाड्याचा इतिहास आणि संस्कृती सातवाहन काळात अधिक स्पष्टपणे समोर येते. खरे तर मौर्यानंतर शुगांचे राज्य आले. यांचा फारसा प्रभाव दक्षिण भारतावर उमटला नाही. मात्र त्यांच्या कलेचा प्रभाव भाजे, पौनी, पितळखोरे आणि अजिंठे (पहिला टप्पा) येथे जाणवतो.
सातवाहनांनी दक्षिण भारतात पहिले साम्राज्य स्थापिले आणि नंतर मराठवाडा म्हणून प्रसिद्ध पावलेला प्रदेश भारताच्या नकाशावर (मानचित्रावर) झळकू लागला. या आधी हा प्रदेश अश्मक, [[कुंतल]], मूलक या जनपदात विखुरलेला होता. सातवाहनांनी या प्रदेशांना संघटित केले. यामुळे सातवाहनांना मराठवाडा-महाराष्ट्राचे खरेखुरे पहिले सम्राट म्हणणे यथोचित ठरते. दक्षिण भारतातील या पहिल्या साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवणारे हे सातवाहन मराठवाड्याचे होते हे महत्वाचे. इसवीपूर्व २५० ते इ.स. २६० असे सुमारे ४५० वर्षे यांचे साम्राज्य होते. यांचा अंमल मध्यप्रदेशाचा दक्षिण भाग, गुजरातचा पूर्व भाग, महाराष्ट्र, आंध्र आणि कर्नाटक एवढ्या अवाढव्य प्रदेशावर होता. साहजिकच या प्रदेशातील धर्म, कला, स्थापत्य यात समानता निर्माण झाली ती या काळात. भौतिक प्रगती झाली तीही या काळात. विशेष म्हणजे या काळात प्राकृत भाषेला राजाश्रय तथा लोकाश्रय मिळाला आणि मराठवाडा-महाराष्ट्र येथील समाजाला स्वतंत्र भाषेमुळे पृथगात्मता प्राप्त झाली. आणि या भूमीचा अभिमान लोकांत निर्माण झाला. या समाजाच्या अस्मितेमुळे येथील संस्कृतीची व तदअंतर्गत साहित्य, कला, शास्त्र, तत्त्वज्ञान यांची जोपासना होणे शक्य झाले. महाराष्ट्राबाहरे भारतातील इतर प्रदेशात आणि भारताबाहेरही येथिलांची व्यापारी देवाणघेवाण सुरू झाली. पाटलीपुत्र (पाटणा), उज्जयिनी, भरुकच्छ (भडोच), शूर्पारिक (सोपारा), भोगवर्धन (भोकरदन), तगर (तेर), प्रतिष्ठान (पैठण) यासारख्या वेगळाल्या शहरांना जोडणारे व्यापारी मार्ग महाराष्ट्र-मराठवाडा प्रदेशातून जात, त्यामुळे नागरीकरणाची प्रक्रिया या काळातच जोमाने झाली असे दिसते. एकूण काय तर सातवाहन राजवटीने येथील जीवनाला कलाटणी दिली होती. 

इतिहासकाळात भारतात अनेक कालगणनापद्धती निर्माण झाल्यापैकी कालौघात आजतागायत टिकून राहिल्या त्या दोनच..विक्रमसंवत् उत्तर भारतात नि [[शालिवाहन]] (सातवाहन) दक्षिण भारतात. यावरुनही मराठवाड्यात संस्कृतीचा उषःकाल घडवून आणणाऱ्या या राजकुलाची महती लक्षात यावी. आणि मराठवाड्याची मातब्बरीही! सिमुक गौतमीपुत्र सातकर्णी, वसिष्ठीपुत्र पुळुमावी, वसिष्ठीपुत्र सातकर्णी, स्कंद सातकर्णी, यज्ञश्री इत्यादींची नाणी इतर ठिकाणांबरोबरच मराठवाड्यात पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणी उत्खननामध्ये सापडली. तद्वतच आधिभौतिक संस्कृतीचे अवशेष आणि याच काळातील उत्खननात हाती आलेले रोमन अवशेष तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय तथा आर्थिक परिस्थितीची कल्पना देतात. शिवाय प्लिनी, टॉलेमी आणि पेरिप्लस यांचेकडूनही बरीचशी माहिती मिळते ती वेगळीच. या सर्व माहितीवरून असे दिसून येते की मराठवाड्याच्या इतिहासात सातवाहनकाल सर्व दृष्टींनी भरभराटीचा होता. 

टॉलेमीने सातवाहनांच्या साम्राज्यात तटबंदीयुक्त ३० शहरे होती अशी नोंद केली आहे. त्यातील पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणच्या उत्खननातून तेथील घरादारांचे अवशेष आणि सांडपाण्यासाठी बांधलेले विटांचे, मातीच्या कड्यांचे किंवा राजणांचे सांडपाण्यांचे कूप आढळून आलेले आहेत. ही सुबत्ता राजकीय स्थैर्य आणि अंतर्गत व सागरी व्यापारामुळे आलेली होती हे स्पष्टच आहे. 

रोमन साम्राज्यातून महाराष्ट्र-मराठवाड्यात उत्कृष्ठ बनावटीची नक्षीदार भांडी, कांचसामान, एक मीटरपेक्षा अधिक उंचीचे मद्याने भरलेले कुंभ (अॕम्फोरा), रोमन देव-देवतांचे पुतळे, रोमन युवती व युवकांची शिल्पे तसेच रोमन सम्राटांची नाणी आल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. इकडे आलेल्या अनेक उत्खननांत रोमहून आलेली लोखंडी अवजारे, धातूची भांडी, पळ्या, चमचे, उलथणी, तांब्याच्या थाळ्या, उचलण्यासाठी मूठ असलेले रांजण आणि जाती उपलब्ध झाली. येथील भौतिक जीवनात यांच्यामुळे एक नवाच रंग भरला गेला असे दिसते. रोमच्या नाण्यांवर राजांच्या आकृती असत त्यामुळे इकडे त्या नाण्यांना पुतळयांची नाणी म्हणत. अगदी पेशवाईपर्यंत या प्रकारच्या नाण्यांचे गळ्यातील हार करीत व त्यांना पुतळ्याच्या माळा म्हणत. या काळच्या मराठवाड्यातील कला व साहित्य या संबंधीचा विचार या लेखाचे शेवटी केलेला आहे.
#सातवाहनानंतर दखल घ्यावी असे मराठवाड्यातील दुसरे राजघराणे होते ते वाकाटकांचे. इसवीच्या तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकापर्यंत दक्षिणेत होऊन गेलेल्या राजवंशापैकी हा सर्वश्रेष्ठ असून त्याच्या कामगिरीने अखिल दक्षिण भारताच्या संस्कृतीवर फार मोठा प्रभाव पडला आहे, असे फ्रेंच इतिहासकार जुव्हो डुब्राइल म्हणतात.
वाकाटक याच घराण्याकडे अजिंठे येथील इसवीच्या चौथ्या-पाचव्या शतकातील लेण्यातील भित्तीचित्रांचे श्रेय जाते. या चित्रांचे महत्व अशासाठी की तत्कालीन भौतिक जीवन ते आपल्यासमोर दृष्यरुपात उभे करतात. त्यावेळची वस्त्रप्रावरणे, त्यात सकच्छ व विकच्छ पद्धतीने नेसण्याची वस्त्रे, अर्धोरुक (मांड्यांपर्यंत पोचणारी-वस्त्रे) चंडातक, जांघिका, शिवाय उत्तरीय, कंचुकी, चोलिका, कूर्पासक, पयोधरपट्ट, स्तनोत्तरीय इत्यादींचा अंतर्भाव होतो. तर विविध प्रकारचे दागिने मुक्ताहार, हेमसूत्र, कंठी, वैकक्षक, चटुलातिलक (बिंदी), लोलक, टंक, कर्णफूल, स्कंधपत्र, नुपूरे, कटिबंधापैकी कटिसूत्र, कांची, मेखला, रसना इत्यादी प्रकार येथील स्त्रिया वापरीत असत. 

सातवाहन काळात आणि विशेषतः वाकाटक काळात स्त्रिया मोजकी आणि ठसठशीत आभूषणे वापरीत असत. त्यामुळे पाहणाऱ्यांच्या मनांत ‘कवण कवणा अलंकारिले' असा संभ्रम निर्माण होई. वाकाटकांच्या एका लेखात नांदेड जिल्ह्यातील परिस्थितीचा उल्लेख आढळतो. त्यावरून महसूल, तो गोळा करण्याची पद्धती, अधिकारी वर्ग, त्यांचे अधिकार व सवलती या बद्दलची कल्पना येते.यानंतरच्या काळात बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य, शिलाहार यांच्या राजवटी मराठवाड्याशी संबंधित होत्या. 

बदामीच्या चालुक्यांचे राज्य महाराष्ट्राच्या विस्तृत प्रदेशावर होते हे ऐहोळी (जि. विजापूर) येथील द्वितीय पुलकेशीच्या शिलालेखावरून कळते. त्यात त्रिमहाराष्ट्रक असा जो उल्लेख आढळतो त्यावरून मराठवाड्याचा अंतर्भात त्यात होत असावा असा एक विचार आहे. पुढे उत्तर चालुक्यांच्या काळातही मराठवाड्याच्या काही भागांवर त्यांचा व त्यांच्या मांडलिकांचा अंमल होता. त्यांनी बांधलेली अनेक मंदिरे आणि अभिलेख याचे साक्षीदार आहेत. या मंदिरांच्याद्वारे लोकांची उपासना पद्धती, कारीगारी, कलासक्तता, आर्थिक व्यवस्थापन यासंबंधीचे अंदाज बांधता येतात तर अभिलेखातून राज्यकारभार, अधिकारपदे, समाजरचना, धार्मिक परंपरा सासंबंधीची माहिती मिळते. चालुक्यांच्या कारकीर्दीतच कलचुरींनी राज्यकारभार हाती घेतला होता. वीस-पंचवीस वर्षेच त्यांची राजवट होती. मराठवाड्याच्या धार्मिक जीवनावर परिणाम करणारी ही कारवाई ठरली. कारण याच वेळी कलचूरींच्या प्रधानाने वीरशैव पंथाची स्थापना केली. 

बदामी चालुक्य आणि कल्याणी चालुक्य या दोन राजवटींच्या दरम्यान राष्ट्रकुटांचे प्रबल घराणे मराठवाडयाचेच होते. लत्तलूरपुरवराधीश्वर हे त्यांचे बिरुद होते. म्हणजे हे लातूरचे घराणे होते. यांनी मध्यप्रदेश, गुजरात आणि गंगेपर्यंतचा प्रदेश यावर धडक मारली होती. प्रतिहार, परमार, पाल या घराण्यातील राजांना पराभूत केले होते. दक्षिणेतील पल्लवांचाही पराभव केला होता.
* मराठवाड्यातील कंधार (जि. नांदेड) येथे त्यांची उपराजधानी होती. साहजिकच तेथे राजवाडाही होता. काही मातब्बर इतिहासकारांचे मते (फ्लीट, आळतेकर ठोसर) वेरुळ हे यांचे राजधानीचे ठिकाण होते. 
मराठवाड्याच्या संस्कृतीवर आणि तेथील संस्कृतीचा प्रभाव या काळात सर्वत्र पसरला होता. जीवनाला सर्वस्पर्शी ठरणाऱ्या विषयांची या काळात प्रगती झाली होती. भौतिक आणि आध्यात्मिक उन्नती या काळात लक्षणीय उंची गाठणारी ठरली. तशातच या राजांनी शैलगृहे घडविण्याचे कार्य मनावर घेतले आणि कैलास सारखे अभूतपूर्व मंदिर निर्माण केले. त्यांचा उदो उदो त्यामुळे सर्वतोमुखी झाला. राष्ट्रकूट राजांनी अरबी व्यापाऱ्यांशी फार सलोखा ठेवून मुसलमानांना धार्मिक स्वातंत्र्य दिले, तेव्हा तुर्कांचे अस्तित्त्व महाराष्ट्रात जाणवू लागले. त्याचे तेथील समाजावर दूरगामी परिणाम झाले. ह्याची दखल घ्यावी लागते. राष्ट्रकूटांनी निर्माण केलेल्या कलावैभवाला कालांतराने तडे जातील हे या सम्राटांच्या ध्यानीमनीही आले नव्हते असे दिसते. मराठवाड्याच्या या राजकुलाने सव्वादोनशे वर्षांची दीर्घ कारकीर्द गाजवली होती हे मात्र खरे.

प्राचीन कालखंडाच्या शेवटच्या टप्पात महाराष्ट्रावर देवगिरीच्या यादवांचे राज्य होते. जवळपास त्याच सुमाराच्या आसपास कोंकण कोल्हापूर पट्ट्यात शिलाहार घराण्याचे राज्य होते. मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाची गोष्ट अशी की, हे राजे स्वतःला तगरपुरवराधिश्वर असे म्हणवून घेत. तगर म्हणजे धाराशिव जिल्ह्यातील गोरोबाकाकांचे तेर असे आता सर्वजणच मानतात. शिलाहारांच्या अनेक घराण्यांपैकी उत्तर कोंकण, दक्षिण कोंकण आणि कोल्हापूर येथील घराणी अधिक महत्वाची होत. यातील काही राजे धोरणी, तर काही पराक्रमी होते म्हणून तर भोवतीच्या कधी राष्ट्रकूट तर कधी चालुक्य राजांच्या तावडीत फारसे न सापडता दीड-दोनशे वर्षे ही मंडळी राज्य करु शकली. आणखी एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे यांच्यापैकी अपरार्क ह्या साहित्य आणि संगीतात गती असलेल्या राजाने याज्ञवल्क्य स्मृतीवरील अपरार्क टीका लिहून आपली विद्वत्ताही सिद्ध केली होती.
(लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)

==मध्ययुगीन मराठवाडा==
यादव राजेही येथील परंपरेनुसार आधी मांडलिकच होते. पण या यदुकुलातील भिल्लम (सन १९८४ -९१), सिंघण (१२५० - ४७), कृष्ण (१२४७-६०), महादेव (१२६०- ७१) आणि रामदेव (१२७९-१३०९) यांनी स्वबळाने आणि पराक्रमाने आपली सत्ता स्थापन केली आणि सर्वदूर आपला दरारा निर्माण केला. या पैकी भिल्लमाने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली आणि दक्षिणेचा सम्राट म्हणून राज्याभिषेक करवून घेतला. सिंघण यादव हा अत्यंत पराक्रमी आणि फार धडाडीचा राजा होता. याचा नातू राजा कृष्ण याने बल्बनच्या अधिपत्याखाली असलेल्या मुसलमानी सैन्याला पराभूत केले. कृष्णाचा धाकटा भाऊ महादेव याने सोमेश्वर शिलाहारावर हल्ला चढवला. सोमेश्वराच्या आरमाराचा समुद्रात पाठलाग करून त्याच्यासह जहाजांच्या सर्वच काफिल्याला जलसमाधी दिली. मराठवाड्याच्या सत्ताधीशाने आरमारी लढाई केल्याचे बहुधा हे पहिले उदाहरण असावे. रामदेव हा शेवटचा यादव नृपती. प्राचीन मराठवाड्याचा शेवटचा हिंदूराजा. याने वाराणसीमधून मुसलमानांना हाकलून दिले व तेथे शारंगधराचे एक सुवर्णमंदिर बांधले. ही घटना बहूधा दिल्लीचा सुलतान बल्बन याचा मृत्यू आणि जलालुद्दिनाचे राज्यारोहण यांच्या मधल्या काळात घडली असावी असे मु. ग. पानसे (यादव कालीन महाराष्ट्र, 19६३ पृ. 3४) यांचे अनुमान आहे.

रामदेवराय पराक्रमी खरा पण सावधचित नव्हता; अखंड सावधान नव्हता. त्यामुळे दिल्लीहून आलेल्या अल्लाउद्दिनचे चांगलेच फावले आणि घात झाला. घात झाला तो केवळ रामदेवाचा नव्हे, तो मराठवाड्याचा, महाराष्ट्राचा घात होता. तो घात साऱ्या हिंदू राजांचा होता, सत्तेचा होता. पुढे काही काळ दिल्लीहून स्वाऱ्या होतच राहिल्या. रामदेव पुत्र शंकरदेव व जावई हरपालदेव यांचे प्राणपणाने स्वतंत्र होण्याचे निकराचे प्रयत्न निरुपयोगी ठरले आणि सुलतान महंमद तुघलकाने देवगिरीचे दौलताबाद केले. या नामकरणातून दोन प्रवृत्ती लक्षात येतात. देवांचे वास्तव्य मानणारे आधीचे राज्य आणि संपत्तीलोलूप दुसरे नंतरचे.

यानंतरच्या काळात मराठवाड्याभोवती मुसलमानी सत्तेचा विळखा पडला. कधी तो बहामनींचा, कधी नगरच्या निझामशाहीचा तर कधी आदिलशाहीचा. सरते शेवटी हैद्राबादच्या निझामाच्या संस्थानात हा प्रदेश खितपत पडला. १९४८ मध्ये हैद्राबाद संस्थान विलीन झाले आणि मराठवाड्याचा वनवास संपला. प्राचीन काळी राजकीय आणि सांस्कृतिक बाबतीत आघाडीवर असलेला मराठवाडा नंतरच्या मुसलमानी सत्तेच्या काळात मागासला. त्याच्या सुधारणेची गती अजूनही धीमीच आहे. भांडकुदळपणात कमी पडणाऱ्या, योग्य दूरदर्शी नेतृत्वाभावी त्याच्याकडे जावे तसे लक्ष अजूनही सत्ताधीशांचे जात नाही. त्याच्या सोशिकतेचे, संत- शिकवणीमुळे झालेल्या सात्विकपणाचे हे त्यांच्या वाट्याला आलेले फळ म्हणायचे!
प्रागैतिहासिक काळातील मराठवाड्याचा हा झाला मागोवा. 
(लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)
==मराठवाड्याची संस्कृती==
भौतिक आणि मनोमय सृष्टी म्हणजे संस्कृती. राजकीय स्थिती, घरे, नगररचना, आर्थिक स्थिती या सर्व गोष्टी मानवाच्या ऐहिक वा भौतिक प्रगतीच्या निदर्शक असतात. इंग्रजीत याला सिव्हिलायझेशन म्हणतात पण संस्कृतीची दुसरी बाजू म्हणजे मनोमय सृष्टी. यात अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, धर्म, कला, साहित्य यांचा समावेश केला जातो. हे झाले इंग्रजीतील 'कल्चर'.
आपण आत्तापर्यंत पाहिले की प्राचीन काळात राजकीयदृष्ट्या मराठवाड्याचे कार्य विशेष महत्त्वाचे होते.

मराठवाड्यावर राज्य करणाऱ्या घराण्यांची महाराष्ट्रावर तसेच भोवतीच्या प्रदेशावर सत्ता होती. कर्नाटक, आंध्र, गुजरात या राज्यांवर बहुधा प्रत्यक्ष नि क्वचित वेळा अप्रत्यक्ष (म्हणजे मांडलिकांमार्फत) या घराण्यांचेच राज्य असायचे. प्राचीन काळातील घटनांवर मराठवाड्याचा विशेष ठसा होता. असे म्हणण्याचे कारण असे की त्याकाळी एक तर या राज्यकर्त्यांची राजधानी मराठवाड्यातच असे किंवा ती मराठवाड्याच्या सीमेवर असे की ज्यामुळे मराठवाड्याच्या काही भागाचा समावेश राजधानीच्या भागातच (होम प्रॉव्हिन्स) असायचा. येथील राजकीय सत्तांपैकी प्रबळ होत्या त्या सातवाहन, राष्ट्रकूट आणि यादव यांच्या. पैकी पहिल्या दोन्हींचे मूळ वस्तिस्थान मराठवाड्यातलेच. यादवांच्या संबंधात असे म्हणता येते की मराठवाड्याला मोठे केले ते त्यांनी आणि त्यांना साम्राज्य स्थापण्याची संधी दिली ती मराठवाड्याने सुमारे दोनशे वर्षे यादवांनी साऱ्या दक्षिण भारतावर अधिराज्य गाजवले ते मराठवाड्याला शक्तिकेंद्र करूनच.  पैठण, कंधार, बहुधा वेरुळ आणि देवगिरी ही राजधानीची शहरे मराठवाड्यातील आणि मान्यखेट, कल्याण (बसवकल्याण) या राजधान्या मराठवाड्याच्या सीमेलगत होत्या. 
शिलाहारांनी कोकण-कोल्हापूर भागात पराक्रम गाजवला तरी ते मूळचे मराठवाड्यातीलच तर होते! या शिवाय कित्येक मांडलिकांच्या राजधान्याही येथेच होत्या. वहनीकुल, वाजीकुल हे कल्याणी चालुक्यांचे मांडलिक आणि अमर्दकपूर (औंढा, जि. हिंगोली) येथील रट्ट घराण्याच्या राजधान्या काय की कलचुरींच्या कुंभारी, मुरुम या उपराजधाऱ्या काय या सर्व येथल्याच होत. 

हा सर्व आढावा घेण्याचे कारण असे की यावरून असे लक्षात यावे की राजांच्या व सम्राटांच्या येथील वास्तव्याचा, आचार-विचारांचा प्रभाव येथील समाजाची जडण-घडण होण्यास नक्कीच कारणीभूत झाला असणार. शुक्रनीतितील दोन सिद्धांताकडे लक्ष दिल्यास यावर अधिक भाष्य करण्याची आवश्यकता राहणार नाही. 'राजा कालस्य कारणम्' आणि 'यथा राजा तथा प्रजा', 'हुकूमशाहीत वा सरंजामशाहीत त्या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जडण-घडणीत राजांच्या विचारांचा मोठा वाटा असतो. प्रजाजनांवर त्यांच्या विचारांचा, आवडी-निवडींचा प्रभाव पडत असतो. आणि राजेलोक कल्याणकारी विचारसरणीचे असतील तर याची शक्यता अधिक असते. मराठवाड्यातल्या सांस्कृतिक जीवनाला घाट दिला गेला तो राजांनी व त्यांच्या सरदारांनी प्रारंभी केलेल्या वा पुरस्कृत केलेल्या प्रथांनी, आणि येथे रुजलेल्या या प्रथांचे लोण साऱ्या महाराष्ट्रभर यथाकाल पसरले असणार. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर प्राचीन काळात नवकल्पना निर्मितीचे व सांस्कृतिक प्रगतीचे स्रोत सातत्याने मराठवाड्यानेच पुरविले होते. तेथे असलेल्या सातवाहन, राष्ट्रकूट, यादव या राजकुलांच्या राजधान्यांमुळे पंडित, शास्त्रज्ञ, विद्वान, कलावंत, उद्योगपती व व्यापारी (परदेशीय सुद्धा) यांचे सततचे वास्तव्य मराठवाड्यातच राहिले. त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या वास्तूंचा, कलाकृतींचा, कल्पनांचा पहिल्यांदा लाभ व्हायचा तो स्थानिकांना संस्कृतीला लाभलेले अनेक आयाम आणि त्यांच्यात झालेली प्रगती मुळात येथली, मग त्यांचा प्रसार साऱ्या महाराष्ट्रात आणि शेजारच्या प्रदेशात झाला. पैठण, तेर, देवगिरी ही भरभराटीला आलेली व्यापारी केंद्रे होती याचा वर उल्लेख झालेला आहेच. येथूनच परदेशांत आणि परदेशातून व्यापारी मालाची ने आण होत असे. साहजिकच संस्कृतीच्या संबंधातील कल्पनांची देवाण घेवाण होत असणार. यांचा पहिल्याचा स्वीकार मराठवाड्यात होत असणार आणि तेथूनच सर्वदूर त्यांचे प्रसारण होत असणार. 

शिल्प आणि स्थापत्याच्या क्षेत्रात तर मराठवाडा नेहमीच अग्रेसर होता. त्याचा वरचष्मा होता. या क्षेत्रातील त्याचे योगदान वाखाणण्याजोगे होते. भाजे, बेडसे, कोण्डाणे येथील शैलगृहे कालक्रमदृष्ट्या आधीची आहेत यात शंकाच नाही पण उत्कृष्ट शैलगृहे घडविण्याचे श्रेय जाते ते मराठवाड्याकडेच. वेरुळ येथील कैलास लेणे हे या क्षेत्रातील संपरिपूर्ण परिष्कृततेचे उत्तम उदाहरण ठरावे. ते कळसापासून पायापर्यंत 'आधी कळस मग पाया रे' या पद्धतीने कोरले गेले हे तर खरेच, पण ते 'देव देऊळ परिवारु । कोरुनि काढिला डोंगरु । ऐसा भक्तीचा व्यवहार । का न व्हावा ।। असे भक्ती व्यवहारातील अद्वैत कसे असावे याचे उदाहरणही ठरणारे लेणे आहे. तात्पर्य की मराठवाड्याने कलेसाठी कला असे न मानता जीवनासाठी तिचा उपयोग व्हावा ही दृष्टी बाळगली होती. (लेख मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम)

*अंबाजोगाई मराठी भाषेचा उगम येथे झाला व पुरातन काळात असेलेली हत्तीखाना, बाराखंबी मंदिर येथेच आहे.येथे पहिला मराठी ग्रंथ या ठिकाणी श्री मुकुंदराज स्वामी यांनी लिहला.

इसवी सन १४०० पूर्वी हजारो वर्षे मराठवाड्यावर [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[यादव]], [[इक्ष्वाकू]] या सारख्या मराठी लोकांचे राज्य होते. तर ४०० वर्ष देवगिरीच्या यादवांचे साम्राज्य होते आणि ते निम्म्यापेक्षा जास्त भारताच्या भागावर राज्य करत होते. नंतर चार शतके मुस्लिम राजवटीखाली मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली आणि [[निजाम|निजामाच्या]] [[हैदराबाद]] संस्थानाचा भाग होता. निजामाने मराठवाड्यावर [[हैदराबाद संस्थान]] भारतात विलीन होईपर्यंत राज्य केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://marathivishwakosh.in/khandas/khand12/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10390|title=मराठवाडा|प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई|भाषा=मराठी|ॲक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०१४}}&lt;/ref&gt; भारतीय स्वातंत्र्याच्या लढ्यात बरोबरीनेच [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] लढला गेला. १७ सप्टेंबरला मराठवाड्याला हैदराबाद संस्थानातून स्वातंत्र्य मिळाले. १ नोव्हेंबर १९५६ पासून मराठवाडा विभाग [[मुंबई]] राज्यास जोडण्यात आला. १ मे १९६० पासून मराठवाडा हा नवीन [[महाराष्ट्र]] राज्याचा भाग झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49444233|title=विधानसभा निवडणूक 2019: महाराष्ट्र विधानसभेची पहिली निवडणूक आणि तीन मुख्यमंत्री}}&lt;/ref&gt;

स्वातन्त्र्योत्तर काळात [[काँग्रेस]]चे नेते, [[शंकरराव चव्हाण]] यांचे प्रदीर्घ काळ मराठवाडा भागावर राजकीय प्रभुत्व होते. ते आधी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले व नंतर त्यांनी भारतीय संघराज्याचे [[गृहमंत्री]], [[अर्थमंत्री]] ईत्यादी केन्द्रीय मंत्रिपदेही  सांभाळली. त्यांचा महाराष्ट्रातील जलसिंचन क्षेत्रांचा गाढा अभ्यास होता. विकास क्षेत्रातील.[[पैठण]]चा [[जायकवाडी धरण|जायकवाडी]] जलसिंचन प्रकल्प हे त्यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे.

==भौगोलिक स्थान==
===मुख्य शहरे===
* [[छत्रपती संभाजीनगर]] : ही मराठवाड्याची राजधानी व प्रमुख औद्योगिक शहर आहे. हे शहर ऐतिहासिक वास्तु, लेणी इत्यादींसाठी प्रसिद्ध आहे. छत्रपती संभाजी नगर येथून मुंबई-दिल्ली औद्योगिक मार्गिका जात आहे. याच जिल्ह्यात बिबी का मकबरा, [[अजिंठा]] - वेरूळ लेण्या,[[दौलताबाद किल्ला]] आणि [[जायकवाडी धरण]] आहे. पर्यटन स्थळे आणि धार्मिक स्थळे या जिल्ह्यात आहेत. येथेच छत्रपती संभाजीनगर प्रशासकीय विभागाचे मुख्यालय आहे. या जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडून [[गोदावरी]] ही नदी वाहते.
* [[अंबाजोगाई]] अंबाजोगाई हे शहर बीड जिल्ह्यातील मुख्य शहर म्हणून ओळखले जाते. मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळख आहे. या शहराला शिक्षणाची पंढरी आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेलं शहर आहे. अंबाजोगाई शहराला प्राचीन काळापासून खूप वारसा आहे. या शहरातून मराठी भाषेचा उगम झाला होता. या तालुक्यात तुम्हाला माता योगेश्वरी देवी मंदिर, मराठी भाषेतील पहिला मराठी ग्रंथ लिहणारे मुकुंदराज स्वामी यांची समाधी येथे आहे.
* [[सिल्लोड]] : हे छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सर्वात मोठे आणि प्रगतशील शहर आहे. तालुक्यात अंधारी आणि अजिंठा सारखी मोठी गावे आहेत की तालुक्याचा प्रगतीत मोठा हातभार लावतात.
* [[धाराशिव]] : या शहरापासून जवळच धाराशिव लेणी आहेत. या शहराजवळून भोगावती नदी वाहते. याच जिल्ह्यात तुळजापूर येथे [[तुळजाभवानी माता मंदिर]] आहे. तसेच लाखो भाविकांचे कुलदैवत असलेल्या काळभैरवनाथ श्री क्षेत्र सोनारी याच जिल्ह्यात आहे. अनेक धार्मिक पर्यटन स्थळे या जिल्ह्यात आहेत.
* [[जालना]] : जालना शहर मराठवाड्यातील एक महत्त्वाची बाजारपेठ व औद्योगिक केंद्र आहे. या शहराला बियाणांची राजधानी असे म्हणतात. इथे स्टील उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहे. याच जिल्ह्यात [[भोकरदन]] हे प्राचीन शहर वसलेले आहे. जालना मधील श्रीक्षेत्र राजूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. येथे राजुरेश्वर गणपतीचे खुप भव्यदिव्य असे मंदिर आहे. 
* [[नांदेड]] : ह्या शहराला मराठवाड्याची उपराजधानी म्हणून ओळखले जाते. हे शहर गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे. नांदेड येथे सचखंड गुरुद्वारा आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि केंद्रीय मंत्री [[शंकरराव चव्हाण]] इथलेच आहेत.
* [[परभणी]] : परभणी येथे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ आहे. परभणी जंक्शन हे मराठवाड्यातील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे.
* [[बीड]] : बीड ला पांडवकाळात [[दुर्गावतीनगर]] म्हणत असत. पुढे चालुक्यकालीन चंपावती राणीच्या नावावरून देण्यात आलेले '[[चंपावतीनगर]]' हे या शहराचे दुसरे नाव आहे. कंकालेश्वर हे बीड मधील ऐतिहासिक पुरातन भगवान शंकराचे मंदिर आहे. हे चारही बाजूने पाण्याने वेढलेले आहे. मंदिराचे दगडी बांधकाम आहे. या जिल्ह्यात वंजारी आक्रमक आणि शूर आहेत, त्यांच्यामध्ये शैक्षणिक प्रगती उत्तम आहे.
* [[लातूर]] : लातूर हे मराठवाड्यातील प्रमुख शैक्षणिक केंद्र आहे. गुणवत्तापूर्ण शिक्षणप्रणालीमुळे शिक्षण क्षेत्रात लातूर आकृतिबंध (पॅटर्न) निर्माण झाला आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] इथलेच आहेत.
* [[हिंगोली]] : हिंगोली शहर कयाधू नदीच्या काठावर वसले आहे. हिंगोली येथील दसरा महोत्सव प्रसिद्ध आहे. [[औंढा नागनाथ]] हे महादेवाचे प्रसिद्ध मंदिर याच जिल्ह्यात आहे.
* [[परळी वैजनाथ]] परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एक आहे. या शहरात बीड जिल्ह्यातील रेल्वे जंक्शन आहे. या शहरात औष्णिक विद्युत केंद्र आहे. या शहरात अनेक प्रकारची उद्योग चालतात.

===महत्त्वाची ठिकाणे===
[[Image:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|thumb|नांदेड येथील सचखण्ड गुरुद्वारा]]
संत [[नामदेव]] महाराजांचे जन्मस्थान [[नरसी (नामदेव)]], संत [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांचे जन्मस्थान [[आपेगाव]], संत [[जनाबाई]]चे जन्मगाव [[गंगाखेड]], [[शिर्डी]]च्या [[साईबाबा|साईबाबांचे]] जन्मगाव [[पाथरी]], संत एकनाथांचे [[पैठण]], [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदासांचे]] जन्मगाव [[जांब]], देवीचे शक्तिपीठ [[माहूर]], ज्योतिर्लिंग [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[घृष्णेश्वर मंदिर]], [[शीख]] धर्मीयांचा [[नांदेड]] येथील सचखंड [[गुरुद्वारा]] इत्यादी धार्मिक स्थाने या विभागात येतात.
* [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[अंबाजोगाई]] सांस्कृतिक, धार्मिक, शैक्षणिक व ऐतिहासिक वारसा 
* [[माहूर]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[औंढा नागनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र
* [[केदारेश्वर देवालय]] - केदारेश्वर देवालय [[शिल्प स्थापत्य]]कलेचा उत्कृष्ठ नमुना
* कल्हाली, ता. कंधार, जि. [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] - निजामकालीन जहागिरीचे गाव, ३५ हुतात्म्याचे ग्रामकेंंद्र, ब्रह्मदेवाचे देवस्थान.
* श्री क्षेत्र गहिनीनाथगड चिंचोली 
* श्री क्षेत्र भगवानगड (धौम्य गड )
* श्री क्षेत्र नारायणगड - मराठवाड्यातील धाकटी पंढरी 
* श्री क्षेत्र गोरक्षनाथ टेकडी संस्थान, बीड तालुका 
* कपिलधार धबधबा, मांजरसुम्भा, बीड 
* श्री क्षेत्र माऊली महाराज मंदिर,चाकरवाडी ता.केज जि.बीड 
* श्री क्षेत्र मच्छिन्द्रनाथ, सावरगाव मायंम्बा, ता आष्टी जि बीड 
* श्री क्षेत्र पिंपळनेर गणपतीचे 
* श्री क्षेत्र भैरवनाथ, जरुड ता बीड
* श्री तुळजाभवानी मंदिर तुळजापूर ता.तुळजापूर जि. धाराशिव
* श्री काळभैरवनाथ (सिद्धनाथ) सोनारी ता.परांडा जि.धाराशिव
* नळदुर्ग किल्ला ता. तुळजापूर जि. धाराशिव
* नळदुर्ग व अणदूर खंडोबा देवस्थान ता.तुळजापूर जि. धाराशिव
* चालुक्यकालीन केदारेश्वर मंदिर, धर्मापुरी
* धर्मापुरी किल्ला
* भुईकोट किल्ला, किल्ले धारूर, धारूर जि. बीड
* आसरादेवी मंदिर असरडोह, ता.धारूर, जि.बीड

== नद्या ==
[[चित्र:Nandur_madhmeshwar_canal.jpg|thumb|नान्दुर मधमेश्वर कालवा]]

गोदावरी ही मराठवाड्यातील मुख्य नदी आहे. पूर्णा, पैनगंगा, सीना, शिवणा, मांजरा, दुधना या विभागातील इतर महत्त्वाच्या नद्या आहेत.

'''गोदावरी :''' मराठवाड्यातून [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] ही प्रमुख नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत तिने छत्रपती संभाजीनगर बीड, जालना व परभणी, बीड व जालना अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे. बीड जिल्ह्यातील सिन्धफणा, वाण, सरस्वती, या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत.

[[मांजरा नदी|'''मांजरा'']] : पाटोदा तालुक्यातील बालाघाटच्या डोंगराळ भागात उगम पावणारी मांजरा नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण - असा प्रवास करून जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, धाराशिव-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे कार्य केले आहे. उगमापासून सुमारे ६१६ किलोमीटर प्रवास करून ही नदी पुढे नांदेड जिल्ह्यात कुण्डलवाडी गावाजवळ गोदावरीस मिळते. सिन्धफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यात उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंतर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ गोदावरीस मिळते. बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी बिन्दुसरा नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिन्धफणा नदीस मिळते. कुंडलिका ही सिन्धफणेची आणखी एक उपनदी जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिन्धफणा नदीस मिळते.

[[सिना]] : जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून सीना नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत  तिने [[अहिल्यानगर]]  व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले आहे. त्याच वेळी तिने अहिल्यानगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.{{संदर्भ हवा}}

[[कयाधू]] : नदी हिंगोली जिल्ह्याच्या उत्तर-पूर्व सीमेवरून वाहताना [[वाशिम]] आणि [[यवतमाळ]] जिल्ह्यांची नैसर्गिक सीमा बनते.

'''मनकर्णिका''' - बीड व माजलगाव तालुक्यातील नदी. पुढे सिंदफनाला मिळते. आंबेसावळी ता बीड येथे मनकर्णिका १ प्रकल्प व लिंबारूई देवी येथे मनकर्णिका २ सिंचन प्रकल्प या नदीवर आहेत
''' वाण ''' वाण ही नदी बीड जिल्ह्यातील प्रमुख नद्यापैकी एक आहे. या नदीचा उगम धारुरच्या घाटातून होतो आणि ही नदी पुन्हा गोदावरीला जाऊन मिळते. या नदीवर नागापूर चे धरण आहे.

== मराठवाड्यातील धरणे==
मोठे प्रकल्प -
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव- नदी, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी

मध्यम प्रकल्प 
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी

लहान प्रकल्प 
१
२
३
४
५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र.

==प्रशासन==
===महसूल===
मराठवाड्यातील पुढील आठही जिल्ह्यांचा मिळून [[छत्रपती संभाजीनगर महसुली विभाग]] तयार झाला आहे. विभागाचे मुख्यालय छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. [[विभागीय आयुक्त]] हा या महसुली विभागाचा सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकारी असतो.
* [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]
* [[धाराशिव जिल्हा]]
* [[जालना जिल्हा]]
* [[नांदेड जिल्हा]]
* [[परभणी जिल्हा]]
* [[बीड जिल्हा]]
* [[लातूर जिल्हा]]
* [[हिंगोली जिल्हा]]

===न्यायदान===
सर्व जिल्ह्यांत जिल्हा न्यायालये आणि इतर न्यायालये आहेत. [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ]] छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. मराठवाड्यातील आठही जिल्हे आणि लगतच्या [[अहमदनगर]] आणि [[जळगाव]] जिल्ह्यांमधून उच्च न्यायालयात आलेल्या खटल्यांचे कामकाज येथे चालते.

==अर्थव्यवस्था==

मराठवाडा हा प्राचीन काळापासून राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक दृष्टीने अत्यंत समृद्ध राहिलेला आहे. मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अभ्यासताना सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव आणि मुस्लिम राजवट कालीन आर्थिक जीवन समजून घ्यावे लागेल. आर्थिक दृष्टिकोनातून मराठवाड्याची चिकित्सा करताना त्या काळातील आर्थिक जीवन स्पष्ट करावे लागेल. गोदाखोरे हे मराठवाड्यातील सर्वात विस्तृत व समृद्ध खोरे आहे. मराठवाड्याचा बराचसा भाग या खोऱ्याने व्यापला आहे. या भूमीने प्राचीन काळपासून ते आजपर्यंत अनेक आर्थिक चढउतार पाहिलेले आहेत. मराठवाड्याने प्राचीन, मध्ययुगीन आणि अर्वाचीन कालखंडात देशाच्या आर्थिक विकासात ऐतिहासिक योगदान दिले आहे. विशेषतः भारताच्या आर्थिक विकासाच्या जडणघडणीतही मराठवाड्याने महत्त्वाचा वाटा उचललेला आहे. त्याचबरोबर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील व्यापार क्षेत्रात आपली ओळख प्राचीन व मध्ययुगीन काळात निर्माण केली आहे. प्राचीन काळात अनेक व्यापारी केंद्रे किंवा नगरे भरभराटीस आली होती. तेर, भोकरदन (भोगवर्धन) व पैठण (प्रतिष्ठान) या सातवाहन काळातील प्रसिद्ध व्यापारी बाजारपेठा होत्या. या व्यापारी केंद्रातून परदेशात माल पाठविला जात असे. मराठवाड्यातील आर्थिक समृद्ध वारसा कशा होता यावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न या लेखात केला आहे.

प्राचीन काळापासूनच भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. आपल्या देशातील सामाजिक आणि आर्थिक जीवन कृषीवरच अवलंबून आहे. लोक वर्षातून दोन वेळा आणि क्वचित प्रसंगी तीन वेळा पीक घेत असत. शेती ही मान्सुनवर अवलंबून असे. शेतीमधून अन्न-धान्य निर्मिती आणि रोजगार मिळत असे. सातवाहन काळापासून कापूस हे या परिसरातील मुख्य पीक होते. आजही विशेषतः गोदावरीच्या खोऱ्यात कापूस उत्पादन मोठया प्रमाणात घेतले जाते. कृषी उत्पादनावरच येथील उद्योगधंदे आधारित होते. साधारणत: शेतीच्या जमिनीची मालकी राजाची असे. परंतु शेतीकरिता ती निरनिराळ्या लोकांत वाटली जात असे. तत्कालीन लोकांचे जीवन हे कृषीवर आधारित असल्याने त्या काळात कृषी संबंधित सर्व उद्योग विकसित झाले होते. प्राचीन भारतातील लोकांचा पशुपालन हा महत्त्वाचा व्यवसाय होता. प्राचीन काळात हल (लहान लाकडी नांगर) व नांगल (मोठा लोखंडी नागर) असे नांगराचे दोन प्रकार होते. त्या काळात शेतकऱ्यांना हलिक असे म्हटले जात. नांगराचा उपयोग शेती कार्यात वैदिक काळापासून केला जात. दूध, दही, लोणी, तूप आणि दुधापासून बनविलेले अनेक पदार्थ हे लोकांचे प्रमुख अन्नपदार्थात मोडत असल्यामुळे दूध देणारे प्राणी पाळण्यावर लोकांचा सर्वाधिक भर होता. गाय, बैल, घोडा, गाढव, बकरी, मेंढी, कुत्रा, हत्ती, डुक्कर, व खेचर हे प्राणी पाळले जात होते. 

भारतीय व्यापारी परंपरा चार हजार वर्षे जूनी आहे. प्राचीन काळात भारताचा विदेशी व्यापार सुद्धा भरभराटीस आला होता. व्यापारी लोकांना समाजात मान सन्मान, प्रतिष्ठा व महत्त्व होते. विदेशी व्यापार जलमार्गाने होत असे. बौद्ध जातक कथात समुद्र प्रवासाची वर्णने व अनेक बंदराची माहिती उल्लेखनीय मिळते. व्यापारी लोक राजस्थान मार्गे नरकच्छ व शूर्पारक या बंदरातून बेबीलोनला जात. भारताचा चीन, मांचुरीया, जपान, इराण, ग्रीक, सिलोन, इजिप्त, मेक्सिको, बेबीलोन, रोम, अमेरीका, जावा, मलाया, सवर्णद्वीप व अरब देशांशी व्यापार चालू होता. तसेच विदेशी व्यापारी सुद्धा भारतीय बंदरात येऊन मालाची खरेदी-विक्री करीत. भारतातून विविध प्रकारच्या वस्तू विदेशात पाठविल्या जात आणि त्याचे मूल्य म्हणून परदेशातून विपूल सोने मिळत असे. चीन व ब्रह्मदेशातील माल भारतातील व्यापारी केंद्रातून पाश्चात्य देशाकडे पाठवला जात असे. भारतीय व्यापारी चीनी रेशमी वस्त्रे विकत घेत व ते पाश्चात देशांना निर्यात करीत. रोमच्या लोकांना भारतीय वस्त्र व आभूषणे आवडत असत. बंगाल आणि तामिळनाडू येथील मलमल जगप्रसिद्ध होती. विदेशी लोकांना भारतातील विविध प्रकारचे पदार्थ व मसाले आणि विविध सुंदर वस्तूंची आवड होती. त्यामुळे भारतातील वस्तूंना परदेशात चांगलीच मागणी होती. मसाल्याचे पदार्थ, सुगंधी द्रव्ये, औषधे, जडीबूटी, हिरे, मोती, लोखंड, तांबे, चंदन, कातडी, सूती व रेशीम कापड, सागाचे लाकूड, वनस्पतीचे बी-बियाणे व रोपे, मलमल, हस्तीदंत व त्यापासून बनविलेल्या वस्तू आणि विविध प्रकारचे पशुपक्षी भारतातून निर्यात केली जात असत.

मराठवाडा हा प्राचीन आणि मध्ययुगीन विदेशी व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. मराठवाडयातील व्यापारी विदेशात जाऊन आपल्या मालाची विक्री करीत असत. मराठवाडयातील तेर व पैठण या शहरातील व्यापाऱ्यांचे रोमशी प्रत्यक्ष व्यापारी संबंध होते. पैठणच्या उत्खननात अनेक रोमन अवशेष मिळाले आहेत. मराठवाड्याचा व्यापार हा भूमार्ग, नदीमार्ग व समुद्र मार्गाने केला जाई. घोडे, गाढव, उंट, नौका व बैलगाड़ी ही एकदरीत मालवाहतुकीची साधने होती. व्यापारी हा माल बैलगाडी, गाढवावर, उटावर व घोडयाच्या पाठीवर टाकून वाहून नेत असत. नाव व जहाज ही सुद्धा वाहतुकीची महत्त्वाची साधने होती. देशांतर्गत व्यापारी वाहतूक ही नदीमार्गाने व भूमार्गाने होत असे तर समुद्रमार्गाने परदेशी माल पाठविला जात.  प्रवासात चोर व लुटारूंची भिती असल्याने सर्व व्यापारी मिळून एक संरक्षकदल बाळगीत असत. राजासुद्धा व्यापारांच्या संरक्षणाची व्यवस्था करीत.संपूर्ण व्यापारावर राजा नियंत्रण ठेवत. मालवाहतूकीसाठी राजा मार्फतच मार्ग सुकर केले जात. प्रवासात व्यापारी व त्याच्या मालाच्या संरक्षणाची संपूर्ण व्यवस्था राजा करीत असे. व्यापारी वर्गावर राजाचे नियंत्रण असावे यासाठी व्यापार किंवा व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी राजाची परवानगी घेणे आवश्यक होते.अकराव्या शतकात हिंदू धर्मशास्त्राने परदेशगमन निषिद्ध ठरविल्याने भारतीय व्यापारी परदेशी जाणे बंद झाले. इ.स. १२०० नंतर भारतात मुस्लीम सत्ता पसरु लागल्या. मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी समाजावर वर्चस्व निर्माण व्यापारावर ताबा घेतला. व्यापारी क्षेत्रात त्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले.
अ) प्राचीन कालीन मराठवाड्यातील आर्थिक जीवन
१. सातवाहन कालीन:- सातवाहन काळात मराठवाड्यामध्ये संपन्नता आणि वैभवाचे युग सुरू झाले होते. सातवाहनाच्या राजकीय उदयामुळे या परिसराच्या आर्थिक इतिहासात एका नव्या पर्वाचा आरंभ झाला. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी जास्तीत जास्त जमीन लागवडीखाली आणली. सातवाहनांची अर्थव्यवस्था ही कृषी आणि व्यापार क्षेत्रावर आधारित होती. जलसिंचनाच्या सुविधा वाढवल्यामुळे कृषी उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. पर्यायाने महसुलाच्या उत्पादनातही भर पडली. व्यापाराने सातवाहनांच्या आर्थिक समृद्धीत महत्त्वाची भूमिका पार पडली. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी वाहतूक आणि दळणवळणाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्यामुळे अंतर्गत व्यापारात वाढ झाली. सातवाहन काळात अनेक नगराची व व्यापारी बंदराची निर्मिती झाली. त्यांच्या समृद्धीचे चित्र त्यांनी कोरलेल्या लेण्यातून समजू शकते. तसेच परकीय प्रवाशी प्लिनी, टॉलेनी, एरीमन आणि पेरीप्लसने त्यांच्या लिखाणातून सातवाहन काळातील समृद्धीचे स्वरूप समजते. सातवाहन काळात आंतरराष्ट्रीय व देशांतर्गत व्यापारात मोठया प्रमाणात वाढ झाली. सातवाहनांची गलबते रोममधील अथेन्सला पोहचू लागली. भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. सातवाहन काळात लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. सातवाहन कालीन प्रतिष्ठान, तेर, भोकरदन आदि परिसरात जे उत्खनन झाले त्यात अन्नधान्याचे अवशेष फार मोठ्या प्रमाणात हाती लागले.  या काळात तांदूळ मोठ्या प्रमाणात पिकविला जात होता. हरबरा, एरंडी, भूईमूग आदि द्विदल धान्याचे व कडधान्याचे पीक घेतले जात होते. मराठवाड्यातील जमीन गहू, कापूस, ज्वारी या कडधान्याच्या उत्पादनासाठी उत्तम होती. गाथा सप्तसतीमध्ये शेतीसाठी वापरण्यात येणाऱ्या औजारांचा तपशील दिला आहे. शेतीसाठी बैलांचा वापर केला जात होता. या काळात सामान्यत: दोन पिके काढण्याची पद्धत होती. पैठणसारख्या नदीकाठच्या शहरात पुराचे, महापुराचे संकट सातत्याने जाणवत असे. 

या काळात अनेक नगरांची निर्मिती करून व्यापाराला राजाश्रय दिल्याने आर्थिक प्रगती सुरू झाली. या काळात तेर, भोगवर्धन, कोल्हापूर, जुन्नर आणि पैठण ही प्रसिद्ध व्यापारी केंद्रे होती. अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन दिल्यामुळे सातवाहनांची अर्थव्यवस्था भक्कम बनली. सातवाहनांनी पश्चिम किनाऱ्यावरील बाजारपेठा काबीज केल्या. व्यापारी बंदरांची निर्मिती केल्याने भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. या काळात युरोपीयांशीही व्यापार सुरू झालेला होता. त्याठिकाणी तयार होणारे रेश्मी वस्त्रे तलम कपडे, हस्तिदंती वस्तू आणि पैठण येथे तयार होणारी पैठणी साडी या वस्तू व मसाल्याचे पदार्थ निर्यात केले जाऊ लागले. युरोपियन बाजारपेठेत हस्तिदंती वस्तू व रेश्मीवस्त्राला अनन्यसाधारण महत्त्व होते. त्या मोबदल्यात युरोपीयांकडून सोने व चांदीचा ओघ भारताकडे सुरू झाला. त्यामुळे ‘स्ट्रेबी' या विचारवंताने सातवाहन राजाकडून येणाऱ्या महागडया वस्तूच्या आयातीवर बंदी घालण्याची मागणी रोमन सम्राटाकडे केली होती. इ.स. दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार शिगेस पोहचल्याचे सातवाहनांच्या चलनातील चांदीच्या नाण्यावरून अनुमान निघते. 

सातवाहन आणि रोम याचे प्रत्यक्ष संबंध असल्याचे आता उत्खननातून स्पष्ट झाले आहे. पैठण, नेवासा, भोकरदन आणि तेर आदि ठिकाणी सातवाहन घरासोबत रोमन पद्धतीचे घरे आढळले आहेत. रोमन घरात प्रामुख्याने रोमन नाणी, खापरे, मुर्ती, नाणी इत्यादी वस्तू सापडल्या आहेत. रोमच्या ऐतिहासिक कागदपत्रातूनही या संबंधाचा उल्लेख येतो. रोमन सम्राट ट्रॉमबेरस (इ.स. १४ ते ३७) चे एक चांदीचे नाणे पैठण येथे सापडले आहे. यावरून ख्रिस्त शताब्दी पुर्वीपासून पैठण व रोमचे संबंध असल्याचे स्पष्ट होते. तसेच रोमन सम्राटांच्या प्रतिकृती असणारे अनेक मातीची पुतळे भोकरदन, पैठण व तेर येथे सापडले आहेत. व्यापाऱ्यांनी सातवाहन साम्राज्यातील मालाला युरोपीयन बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली. जलमार्गाने होणाऱ्या व्यापारास संरक्षण दिल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा विकास झाला. पैठण हे सातवाहनाच्या राजधानीचे ठिकाण असून ते अनेक शतके व्यापारी केंद्र बनले. ते भारतातील सर्व प्रमुख व्यापारी पेठांशी जोडले होते. एकंदरीत सातवाहन काळात लाभलेल्या राजकीय स्थैर्यामुळे आर्थिक विकासाला मोठा वाव मिळाला. 

2) वाकाटक कालीन आर्थिक स्थिती:-मराठवाड्यात सातवाहनांच्या अस्तानंतर वाकाटक सत्ता राज्य करत होती. वाकाटक गुप्तांचे समकालीन होते. गुप्तांचे सुवर्णयुग दक्षिणेत आणण्याची जबाबदारी वाकाटक सत्तेने पार पाडली. वाकाटक काळात आर्थिक सुबत्ता होती. पण वाकाटक सत्तेचे प्रभाव क्षेत्र मराठवाड्यात कमी आणि विदर्भात अधिक होते.  राज्याच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन म्हणजे भूमीकर होय. राज्यातील प्रजा सुखी आणि समृद्ध होती. राजकीय स्थैर्य प्राप्त झाले होते.वाकाटक काळातील लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. शेतीमध्ये रब्बी आणि खरीप पिके घेतली जात असत. तांदुळ, चरु, जब, ज्वारी, कापूस, हरभरा, एरंडी, भुईमुग, तीळ, मसुर, मूग, मिरची, अद्रक, हळद, अलसी व सरस या पिकांचे उत्पादन घेतले जाई. तसेच अनेक प्रकारच्या वृक्षांचीही लागवड केली जात असे. औषधीयुक्त वृक्ष मोठ्या प्रमाणात लावले जात. विविध फळांची झाडेही लावली जात. अंगूर, शाक व ईख ही महत्त्वाची फळ झाडे होती.

कालवे, पाटबंधारे, विहिरीच्या पाण्यावर शेती केली जात असे. कालवे व पाटबंधाऱ्यातून राज्यामार्फत शेतीला पाणीपुरवठा केला जात असे. त्या मोबदल्यात काही कर शेतकऱ्यांकडून घेतला जात असे. पशुपालन हा शेतकऱ्यांचा पुरक व्यवसाय होता. शेती बैलाच्या मदतीने केली जाई. गाय, म्हैस, बैल, शेळया मेंढ्या यांचे पालन शेतकरी करीत असे. पशुपालन हे शेतोपयोगी होते. वाकाटक काळात उद्योगधंदे व व्यवसायाचा फार विकास झाला. वाकाटकांच्या काळात अनेक शहरे उदयास आली होती. पैठण, तेर, भोकरदन येथील व्यापार उदीम वाढला होता. त्यामुळे अनेक उद्योग व व्यवसाय भरभराटीस आले होते. कापड उद्योग हा सर्वात मोठा होता. पैठण हे शहर कापड उद्योगासाठी प्रसिद्ध होते. या काळात कलाकुसरीचे काम प्रसिद्ध होते. सुवर्ण, चांदी, ब्रांझ धातूच्या कौशल्यपूर्ण नक्षीदार कलाकृती तयार करणारे व्यवसाय उदयास आले होते. प्रवासात व्यापाऱ्यांचे व त्यांच्या मालाचे चोर, दरोडेखोर, लुटारू व जंगली प्राण्यापासून रक्षण करण्याचे काम थल नियामक नावाची व्यक्ती करीत असे.वाकाटक कालखंडात शेती, पशुपालन, विविध व्यवसाय, उदयोगधंदे व व्यापार यांची भरभराट झाल्याने मराठवाडा आर्थिक दृष्टया समृद्ध बनला होता. 

3) बदामीचे चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- बदामीचे चालुक्य घराणे प्राचीन भारतीय इतिहासात सुप्रसिद्ध आहे. बदामी चालुक्यांची सत्ता दख्खनच्या बहुतेक भागावर पसरली होती. त्यांनी बांधलेल्या अनेक देवालयांत एका विशिष्ट स्थापत्य पद्धतीचा उपयोग केलामुळे ती चालुक्य स्थापत्य पद्धती म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या काळी संस्कृत व कन्नड भाषांत अनेक उत्तम प्रकरणे, काव्ये रचली आहेत. या राजसत्तेविषयी थोडी माहिती यूआन च्वांग या चिनी यात्रेकरुच्या प्रवास वर्णनावरून आणि चरित्रावरून मिळते.६४१-४२ मध्ये चिनी यात्रेकरून यूआन च्वांग त्याच्या दरबारी आला होता. यूआन च्वांग त्याला महाराष्ट्राचा अधिपती म्हणतो.  इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ याचा या वंशातील दुसरा पुलकेशी राजाशी पत्रव्यवहार व राजदूतांची देवघेव झाली होती, त्याविषयीचा एक उल्लेख एका फार्सी बखरीत आढळतो. 
पुलकेशीने इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ (खुस्रव) यास नजराणा व हत्ती पाठवून त्याच्याशी ६२५ च्या सुमारास राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले. उत्तरेस नर्मदेपर्यंत त्याचे राज्य पसरल्यामुळे त्याने नासिक येथे आपली दुसरी राजधानी केली असावी. सामान्यतः यांची नाणी अद्यापि सापडली नाहीत. गुजरातेत स्थापलेल्या घराण्यातील जयाश्रय राजाचे नाणे सापडले आहे. त्यावरून बदामीच्या मुख्य घराण्याची नाणी पुढेमागे सापडतील. 

४) राष्ट्रकुट कालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकूटांच्या कालखंडात मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न आणि समृद्ध होती. याची पुढील महत्त्वाची कारणे आहेत. 
१) राष्ट्रकूट साम्राज्यातील प्राकृतिक रचना ही आर्थिक स्थिती संपन्न बनवण्यास महत्त्वाची ठरली. या प्रदेशातील सुपीक जमीन, खनिज संपत्ती आणि हवामान यांचा मोलाचा वाटा आहे. 
२) कृषी हा येथील मुलभूत व्यवसाय असून याच व्यवसायातून अनेकांना मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध झाला आणि यातूनच सामान्य जनतेचे आर्थिक जीवन समृद्ध बनले होते.
३) राष्ट्रकूट काळात अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार मोठ्या प्रमाणात वाढला होता. व्यापाराने आर्थिक समृद्धी वाढली. 
४) राष्ट्रकूटांनी आपल्या साम्राज्याच्या सीमा नेहमी विस्तारीत करण्याचा प्रयत्न केला आणि नव्याने जिंकलेल्या प्रदेशातून बरीच संपत्ती मराठवाड्यात आणली.

राष्ट्रकूट कालखंडात काळी कसदार कापसाची जमीन मोठ्या प्रमाणात असल्याने या जमिनीतून मिळणारे उत्पादनही उत्कृष्ट दर्जाचे असे. अरब प्रवाशांनी ही पश्चिम भारतातील सुपीक जमिनीचे वर्णन केले आहे आणि यातील धान्याचा दर्जा उच्च असल्याचे म्हटले आहे. राष्ट्रकूटांच्या काळात कापसाचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन काढले जाई. मराठवाड्यात पहिल्या शतकापासून ते तेराव्या शतकापर्यंत सुती वस्त्राची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती होत होती. गाथा सप्तशती मध्ये कपासीचे उल्लेख आहेत. कपासीची लागवड, वेचणी, राखण याचे वर्णन यात आले आहे. मराठवाडयात तेर, भोकरदन या ठिकाणच्या उत्खननात धान्याचे अवशेष प्राप्त झाले आहेत.&quot; हालच्या गाथासप्तशतीमध्ये तत्कालीन कृषी उत्पादनाच्या भिन्न प्रकाराची नाहिती मिळते. सामान्यतः तांदूळ मोठया प्रमाणावर पिकवला जात होता. त्या कालखंडात पर्जन्यमान तुलनात्मकरित्या अधिक असावे. तांदूळाशिवाय एरंडी, भुईमूग, द्विदल धान्य व कडधान्याची पिके घेतली जात होती. राष्ट्रकूट काळात तांदळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असे. त्यामुळे गावचा हिशेबनीस, सुतार, मजूर इत्यादीचे पगार किंवा मजुरी तांदळामध्येच दिली जाई. दुसरे महत्त्वाचे पीक म्हणजे ऊस होय. याच बरोबर राष्ट्रकूटकाळात मधाचे उत्पादन ही मोठ्या प्रमाणात होत असे. इ.स. ९५६ मध्ये आलेल्या इब्न- हौकल या अरबी प्रवाशाने याचे वर्णन केले आहे.

राष्ट्रकुटांची पहिली राजधानी आजचे वेरुळ म्हणजे प्राचीन काळातील एलापूर होती. कंधार व लातूर या राष्ट्रकूटांच्या दोन राजधान्या होत्या. वेरुळ, कंधार, लातूर ही राष्ट्रकुट काळातील भरभराटीस आलेली महत्वाची व्यापारी व बाजारपेठांची केंद्रे होती. या शहरात अनेक बाजारपेठा होत्या, गुर्जरपण (गुजराथी लोकांचे पेठ) व क्षुण्णहटिका (चुना भट्टीचा बाजार) या दोन पेठांचा उल्लेख एका शिलालेखात आलेला आहे. विविध प्रकारची व विविध धातूंची नाणी विकसित झाल्याचे दिसते. कनिष्क, निष्क, कार्षापण, माषक व काकणी याशिवाय दिनार व सुवर्ण यासारखी नाणी यांचा उल्लेख सापडतो. या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना - श्रेणी असत तर गावात किंवा नगरात दुकाने घालून व्यापार करणाऱ्यांना श्रेष्ठी म्हणत असत. तर दुसऱ्या माल नेऊन विक्री करणाऱ्यांना सार्थवाह म्हणत असे. या काळातील व्यापाऱ्यांनी अनेक प्रकारचे दानधर्म केल्याचे उल्लेख आलेले आहेत. यातूनच येथील लेण्या व भव्य मंदिरांचे निर्माण होण्यास सुकर झाल्याचे दिसते.राष्ट्रकूट कालखंडातही मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न होती. राष्ट्रकूटांनी आपल्या राजवटीत लोककल्याणकारी कार्यावर जास्त खर्च केला. राष्ट्रकूटांची दुय्यम राजधानी असलेल्या शहरात त्यांनी तेथील जनतेकरिता व बाहेरून येणाऱ्या अतिथीसाठी चांगली सुविधा उपलब्ध करून दिली होती. 

5) कल्याणी चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकुट सत्तेच्या अस्तानंतर कल्याणीचे चालुक्यांची दक्षिण भारतात सत्ता निर्माण झाली. राष्ट्रकुटांच्या नंतर एक पराक्रमी वंश म्हणून दक्षिण भारतात कल्याणीच्या चालुक्याकडे पहिले जाते. कल्याणी चालुक्यांचा कालखंड हा सामान्यपणे इ.स. ९६३ ते इ. स. ११८१ पर्यंतचा समजला जातो. कल्याणी चालुक्यांच्या कालखंडातच अंबाजोगाई, लातूर, धाराशिव आणि धर्मापूरी येथे व्यापारी केंद्रे उदयास आली. दक्षिण भारतात नैसर्गिक जलसिंचनाच्या अभावामुळे कृत्रिम पद्दतीने जलसिंचनाची व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक होते. कल्याणी चालुक्यांनी प्राकृतिक रचनेचा अभ्यास करून तलावांची निर्मिती करण्यासाठी पुढाकार घेतला. शासनकर्त्यांकडून शेतीच्या विकासासाठी जलसिंचनाच्या व्यवस्था निर्माण करत. जलसिंचनाच्या तलाव व नदीवरील बांध या साधनांच्या निर्मितीमध्ये शासक वर्गासोबतच मंदिर संस्थेचेही फार मोठे योगदान आहे. अनेक तलाव दिसतात. यापैकी बरेच तलाव दगडांनी बांधून काढले असावेत असे तडकल्ल या नावावरून वाटते. तलावाच्या देखरेखीचे काम प्रामुख्याने ग्रामसभाकडे सोपविण्यात आले होते. तलावाच्या निर्मितीसाठी केल्या जाणाऱ्या दानाप्रमाणेच तलावाच्या दुरुस्तीसाठीच दान दिले जाई. ग्रामीण शेतकरी जलसिंचनाच्या मोबदल्यात विशिष्ट असा कर शासनकर्त्याकडे जमा करीत सामूहिक व व्यक्तिगत प्रयत्नामुळे जलसिंचनाची व्यवस्था केले जाई. कृषी जलसिंचनासाठी विहिरीच्या पाण्याचाही वापर केला जाई. पाणी वर काढण्यासाठी विविध प्राण्यांचा वापर केला जाई. पाणी काढण्यासाठी राहटा सारख्या यंत्राचा वापर केला जाई.  विहीर खोदण्यापूर्वी शेतीजमिनीच्या मालकाची परवानगी घेणे आवश्यक होते असे.  या कालखंडात दक्षिणेत पाणी पुरवठयाचे साधन म्हणून तलाव, विहिरी सोबतच कालव्यांचाही वापर करण्यात आलेला होता. विविध शेतीमालाचे उत्पादन घेतले जाई. तांदूळ, जवस, ज्वारी, बाजरी आणि गव्हाचे उत्पादन संपूर्ण दक्षिण भारतात घेतली जाई. वरील उत्पादनांव्यतिरिक्त विविध कडधान्य, तीळ, ऊस इत्यादी ठिकाणचे उत्पादन घेतले जाई.

ब) मध्ययुगीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:-
१. यादवकालीन आर्थिक स्थिती:- मराठवाड्यातील यादव हे शेवटची समृद्ध राजवट आहे.  यादवांची देवगिरी ही राजधानी होती. यादव काळात जागतिक बाजारपेठेत क्रांतीकारक बदल झाले होते. पश्चिम आशिया आणि आफ्रिकेमध्ये नवीन बाजारपेठा निर्माण झाल्या. भारतीय वस्त्रे व मसाल्याच्या पदार्थाना मागणी वाढली होती. उत्पादन प्रक्रियेमध्ये आमूलाग्र बदल झाला. त्यांचा परिणाम म्हणून यादव काळात पैठण, तेर अंबाजोगाई, लातूर ही शहरे नवीन बाजारपेठा नावारूपाला आल्या होत्या. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पैठणच्या रेशमी वस्त्राचे परत एकदा वर्चस्व प्रस्थापित झाले. यादव काळात वस्त्रोद्योग आणि मसाल्याचे पदार्थ या उद्योगांचा विकास झाल्यामुळे मराठवाडयाची आर्थिक भरभराट झाली.
मध्ययुगीन काळात मराठवाड्यातील देवगिरी, पैठण, अंबाजोगाई ही शहरे व्यापारासाठी आघाडीवर होती. देवगिरी जवाहिऱ्यांच्या व्यापार यासाठी प्रसिद्ध होते. हिरे माणिकाना पैलू पाडण्याच्या कामाप्रमाणे सोन्या-चांदीची व इतर बरीच कलाकुसरीची कामे सुबक होत असत. राजधानी व महाराष्ट्राचे केंद्रस्थान म्हणून देवगिरीस सर्वप्रकारच्या व्यापाराला चांगलाच वाव मिळत होता. त्यावेळी मराठवाडयाचा व्यापार गुजरात, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ, इत्यादी प्रांताशी चालत असे मराठवाडयातील पैठण येथे तयार होणारे मलमली, मखमली व रेशमी कापड भारतात सर्वत्र मोठया प्रमाणत विकत असे. पैठणमधील पैठण्यांना सर्वत्र मागणी होती. इतकेच नव्हे तर बाहेरच्या देशातही पैठणी प्रसिद्धी मिळाली होती.मराठवाड्यात चामडे कमाविण्याचा उद्योग भरभराटीला आला होता. विविध उद्योग मराठवाड्यात विकसित झाल्याने व्यापार वाढला होता.

यादवांच्या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना किंवा श्रेणी अस्तित्त्वात होत्या. श्रेणीमध्ये निरनिराळ्या जातीतील लोकांचा सहभाग राहत असे. श्रेणीने घालून दिलेले नियम सर्व सभासदांना सारखेच बंधनकारक राहत असे. श्रेणीपेक्षा पूग ही एक दुसरी व्यापारी संघटना होती. न्यायदानाच्या बाबतीत श्रेणीहून भूगाचा मोठा अधिकार होता. श्रेणी व युग या दोन्ही संस्थाना राज्यमान्यता होती. आपल्या क्षेत्रापुरते न्यायदान करण्याचा अधिकार त्यांना दिलेला असे. त्याकाळात व्यापारी वर्ग राजा व प्रजा याच्यातील एक महत्वपूर्ण दुवा होता. या काळात विविध वजने मापे प्रचलित होती. यादव काळात व्यापार व्यवहारात व निरनिराळ्या व्यवसायात वजने व मापे यांचा उपयोग करण्याची प्रथा होती. धान्य मोजण्यासाठी कुडव पावशेर शेर, दुशेरी, अशेरी, पासरी, मण खंडी ही मापे होती तर तेला सारख्या द्रव पदार्थाचे मोजमाप करण्यासाठी पळी, किंवा डो अशी साधने होती सोन्यासारख्या मौल्यवान वस्तू तोलण्यासाठी गुज, बाल, जन, पळ, मासा, तोळा, दुतोळा, अशी वजने वापरत होती. जमीनीच्या मोजमापासाठी अगुलहस्त, निवर्तन, मत्तर अशा प्रकारची मापे होती. व्यापारी देवानघेवाणसाठी नाण्याबरोबरच धान्याचा वापर केला जात असे. स्वतंत्र चलन व्यवस्था करण्यात आली होती. यादवांनी पाडलेल्या सोन्याच्या नाण्यावर गरुडाचा छाप असे. निष्क, होन, गद्याण, वराह, फनम इत्यादी नाणी प्रचलित होती. यासाठी सोने, चांदी व तांबे यांचा वापर केला जात होता. बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण व्यवस्था सर्वस्वी स्वायत्त व स्वतंत्र होती. ग्रामीण समाजाचे जीवन आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध व आनंदी होते व आर्थिक सुबत्ता होती. थोडक्यात यादव काळात आर्थिक परिस्थिती अत्यंत वैभवशाली होती. 
२. मोगलकालीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:- मोगलकालीन कालखंडात शेती हाच अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. खेडे हा आर्थिक व्यवहाराचा केंद्रबिंदू होता.गावात बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण भागात परंपरेने चालणारे छोटे, मोठे उद्योग व्यवसाय चालू होते. बारा बलुतेदार व अठरा अलुतेदार याशिवाय काही व्यवसाय ग्रामीण भागात प्रचलित होते. त्यावरच लोकांची उपजिविका चालत असे. जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव माफक होते. कृषी व्यवसायात हिंदू व मुसलमान होते, बहूतांश शेती नैसर्गिक पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून होती. या काळात अधूनमधून दुष्काळ पडत असत. लोकांची आर्थिक स्थिती दयनीय होती. अकबराच्या काळात बटाटे, द्राक्षे, टरबूज यांची शेती करण्याची पद्धत सुरू झाली. तंबाखूचे पीक घेण्याची प्रथा याच काळात सुरू झाली. या काळात सुती व रेशमी कपडयांना चांगली मागणी होती. मोगलकाळात औरंगाबाद हे दक्षिण भारतातील सर्वात मोठे व्यापारी केंद्र होते. येथे अनेक बाजारपेठा होत्या. त्यापैकी बेगमपुरा, औरंगपुरा, सुलतानगंज, शहागज ही महत्त्वपूर्ण बाजार भरण्याची मुख्य ठिकाणे होती. बाजारपेठेत बाहेरून येणाऱ्या व्यापाऱ्यांना येथे माल ठेवण्यासाठी गोदामाची व्यवस्था केली होती. त्यामुळे माल सुरक्षित राहत असे. बाजाराचा प्रमुख अधिकारी हा दर आठवड्यास धान्यांचे दर लिहून सरकारला कळवित असे. मालांच्या किंमतीवर नियंत्रण ठेवण्याचे कार्य हा अधिकारी करत असे. आयात निर्यात पद्धतीने व्यापार होत असे. प्राचीन काळातील शहरांचे महत्व कमी होऊन औरंगाबाद, दौलताबाद, शहागड, खुलताबाद, जालना, नांदेड, बीड यांचे महत्व वाढले होते. दैनंदिन जीवन जगण्यात सामान्य मानसाला फारशा समस्या नव्हत्या. आयात निर्यात व्यापारासाठी स्थलमार्ग व जलमार्गाचा अवलंब होत असे. या काळात काही प्रमुख दळणवळणाचे मार्ग रुढ झाले होते. 

इ.स. १६६० पासून औरंगजेबाने औरंगाबाद येथे शाही टाकसाळ सुरू केली होती. या टाकसाळीत सोने व चांदीची नाणे तयार होत असत. नाणी तयार करण्याचे कार्य औरंगाबाद येथे सरकारी व खाजगी अशा दोन्ही स्तरावर होत असे. औरंगाबाद येथे रंगरेज गल्लीजवळ अजूनही टाकसाळ गल्ली आहे. इ.स. १७२० मध्ये निजाम असफजाह याने दक्षिण सुभा स्वतंत्र केला, तरी देखील औरंगाबादच्या टाकसाळीत मोगलांची नाणी पाडली जात असत. इ.स. १७२० ते १८४४ पर्यंत निजाम सरकार मोगलांची नाणी तयार करून स्वतःच्या राज्यात वापरत असे. औरंगाबाद हे नाणी बदलण्याचे दक्षिण भारतातील फार मोठे केंद्र होते. 

विल्यम नॉरीसची मराठवाड्यास भेट दिली. न्यू इंग्लीश कंपनीला मोगल बादशाहाकडून पूर्वीच्या इस्ट इंडिया कंपनीच्या सवलती मिळाव्यात म्हणून इंग्लंडचा राजा तिसरा विल्यम याने सर विल्यम नॉरीस यास आपला वकील म्हणून औरंगजेबाकडे पाठविले. त्यावेळी औरंगजेब मराठयांच्या विरुद्ध मोहिमेत गुंतला होता. विल्यम नॉरीसने आपल्या प्रवासाची दैनदिनी ठेवली होती तिचे संशोधन करून श्री हरीहरदास यांनी 'दि नॉरीस एबसी टू औरंगजेब' हा ग्रंथ लिहिला आहे. औरंगाबादचे वर्णन करताना तो लिहितो, &quot;पर्वताची एक रांग उत्तरेकडे गेली आहे. या पर्वताच्या पायथ्याशी एक सुंदर खोरे आहे. औरंगाबाद या खोऱ्यात वसले आहे. या भागातील जमीन सुपीक आणि समृद्ध आहे. या शहरात अनेक धनिक व्यापारी आहेत औरंगाबाद त्या काळी फळफळावळीसाठी प्रसिद्ध होते. विशेषतः तेथील दाने व सत्री नॉरीसला फार आवडली. औरंगाबादचे गुलाब पाहून त्याला आपल्या देशातील गुलाबांची आठवण झाली. तो म्हणतो, &quot;धान्य काय फळफळावळ काय -अगर फुले काय, औरंगाबादेत या सर्व वस्तू उत्तम आणि विपूल मिळतात&quot;. 
या कालखंडातील पावसाची अनिश्चितता, सततच्या युद्धांचा प्रसंग यामुळे पिकांची नासाडी, आर्थिक मदतीचा अभाव, भ्रष्ट राज्यकारभार यामुळे शेती व्यवसाय व शेतकरी हे दोन्ही मागासलेलेच होते. संपूर्ण शेती पावसावरच अवलंबून होती. या काळात शेतीची प्रतवारी लक्षात घेऊन त्या प्रमाणात शेतसारा वसूल केला जात असत. सारा रोख व धान्याच्या रुपाने भरण्याची सोय होती. या कालखंडात उद्योगधंद्यांची फारशी वाढ झालेली नव्हती. रस्त्यांचाही फारसा विकास झालेला नव्हता. प्रवासासाठी घोडागाडी, बैलगाडी, पालखी, मेना इत्यादींचा वापर होत असे. या काळात बाहेरच्या देशांशी व्यापार चालत असल्याचे उल्लेख सापडत नाही. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुस्लिम राजवटीत बेबंदशाही माजली होती. मुस्लिम राज्यकर्ते प्रजेला लुबाडीत होते. मुस्लिम राज्यकर्ते मराठी कर्तबदार सैन्य बाळगून ते मुलाखाचे राजे बनून विलासात आणि ख्यालीखुशालीत राज्य करत होते.
3) मराठाकालीन मराठवाडयाची आर्थिक:- मराठा सत्तेचा व मराठवाडा परिसराचा जास्त संबंध आला नाही. मराठी सत्तेचा उदय होण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार मुस्लिम राजवटीत नावारूपाला आले होते. मुसलमानी सत्तांना अनोळखी प्रदेशात आपले वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी कठीण जात होते. वर्चस्वासाठी पाचही मुस्लीम सत्ता आपापसात सतत लढाई करत होत्या. ह्या प्रदेशातील जनता ही हिंदू धर्माचीच होती. जनतेच्या समर्थनाशिवाय राज्याला स्थैर्य प्राप्त होवू शकत नाही म्हणून या स्थानिक हिंदू लोकांशी जुळवून घेणे मुसलमानी सत्ताधीशांना आवश्यक होते. मुस्लिम राज्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी मराठा वतनदारांवर होती. निजामशाही उदयास येण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार घराणी उदयास आली. त्यांना मुसलमानी राज्यात मोठी संधी प्राप्त झाली व सत्ता विस्ताराच्या व अधिकाराच्या संघर्षात वरच्या दर्जाची स्थाने मिळू लागली. यातुनच मराठे, धनगर, ब्राह्मण व इतर जमाती पुढे आल्याचे दिसते. या परिस्थितीत मराठ्यांना आपल्या बाजुने ठेवण्यासाठी, त्यांना खुश करण्यासाठी काही धार्मिक सवलती, पदव्या व जहागीर देऊन मुसलमानी सत्तांनी मराठ्यांचा गौरव करणे सुरू केले. लढाईत मोठमोठे पराक्रम गाजवण्यात ते नेहमी पुढाकार घेत. मराठे सरदार फौजबंद असत. कोणताही फौजबंद मराठा सरदार सुलतानाकडे गेला की, सुलतान त्याला आपल्या चाकरीला ठेवी. जहागिरी मिळालेले सरदार स्वतःला आपल्या जहागिरीचे राजे समजत. विजापूर व अहमदनगर येथील सुलतानांच्या पदरी अनेक मोठमोठे मराठे सरदार होते. निजामशाही व आदिलशाही यांनी दिल्लीचे मोगल व दक्षिणेतील पोर्तुगीज या सैन्याला टक्कर देण्यासाठी मराठा घराण्याची मदत घेतल्याची उदाहरणे आहेत. जहागीर व वतनदार आपल्या प्रदेशाचा कारभार पाहू लागले. या प्रदेशातील आर्थिक व्यवस्थेवर नियंत्रण करण्याचे अधिकार त्यांच्याकडे आले. मराठाकालीन आर्थिक जीवन शेती व्यवसायाशी संपूर्णपणे निगडीत होते. मराठा काळात शेती हाच प्रमुख व्यवसाय होता. पावसाची अनिश्चितता, नेहमीचा युद्धांचा प्रसंग त्यामुळे पिकांची होणारी नासधूस, मुस्लिम शासनकर्त्याकडून आर्थिक मदतीचा अभाव व जुलमी राज्यकारभार इत्यादीमुळे शेती करणे कठीण बनले होते. मुस्लिम राज्यकर्त्यांमध्ये वारंवार होणारी युद्धे यामुळे त्यांच्या शेतीचे सुद्धा अतोनात नुकसान होऊ लागले. शेती हा व्यवसाय अस्मानी व सुलतानी संकटाने धोक्यात आल्याने मराठे सैनिकी पेशाकडे वळले. मराठा कालखंडात आर्थिक व्यवहाराचे केंद्र बिंदू खेडे हाच होता. बाजारपेठेचे केंद्र असलेल्या खेडयाला कसबा या नावाने संबोधित असत. सामान्यतः गावात चार प्रकारच्या सत्ता रूढ होत्या त्यापैकी चौथी सत्ता म्हणजे व्यापारी सत्ता. ही सत्ता स्वतंत्र व श्रेष्ठ असल्याने त्यांना गावकीचे अधिकार होते. या कामासाठी सरकारकडून जमिनी मिळत त्यांना देशक' असे म्हणत. जमीनीच्या मोबदल्यात ते गावकीची विविध प्रकारची कामे करीत. त्यांना गावात प्रतिष्ठीत नागरिक समजले जात असे.(लेख:-मराठवाड्याच्या आर्थिक समृद्धीचा वारसा, प्रा. छाया दत्तराव भरोसे, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १,  संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम) 

शेती हाच मराठवाड्यातल्या लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. तांदुळ, डाळी, तेलबिया आणि कापूस यावर आधारित प्रक्रिया उद्योग मराठवाड्यात विखुरलेले आहेत. [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[लातूर]], [[जालना]] आणि [[नांदेड]] शहरांच्या परिसरात उद्योगीकरण झाले आहे. धातू, प्लॅस्टिक, वाहने आणि पेये या क्षेत्रांतील अनेक कारखाने इ.स. १९८० नंतर मराठवाड्यात वाढले. जालना हा जिल्हा बियाणे केंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

==समाजरचना आणि लोकजीवन==
या भागात अधिक लोक हे ग्रामीण भागांत राहतात. तसेच ३०-४० टक्के लोक शहरी भागात राहतात. जास्तीत जास्त लोकजीवन हे शेतीवर अवलंबून आहे.

==शिक्षण==

सातवाहन या राजवटीचा काळ मराठवाड्याच्या दृष्टीने भरभराटीचा होता असे म्हणणे योग्य ठरेल. या काळामध्ये मराठवाड्याने केलेले नेतृत्व अनेक क्षेत्रात प्रभावशाली होते. यात राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रांचा समावेश होता. या काळात कला आणि साहित्य निर्मितीला चालना मिळाली. याच काळात गाथा सप्तशती या महत्वाच्या ग्रंथाची निर्मिती झाली. सातवाहन कुळातील राजे विद्वान ,सुसंस्कृत आणि विद्येचे पुरस्कर्ते होते. या काळात पैठण, जुन्नर आणि तेर येथे शैक्षणिक केंद्र विकसित झाली. संस्कृत बरोबर प्राकृत भाषेला त्यांनी प्रोत्साहन दिले. साहित्य निर्मिती बरोबरच साक्षरतेला चालना दिली हे त्यांचे महत्वाचे योगदान ठरते. या काळात निर्माण झालेल्या शिलालेखांची संख्या मोठी आहे. समाजात मोठ्या प्रमाणात वाचक वर्ग असल्याचे असल्याचे हे लक्षण आहे. त्या नंतर आलेल्या वाकाटक या राज वंशानेही कलेला आश्रय दिला. या काळात अजिंठा येथील प्रसिद्ध लेण्यांची निर्मिती झाली. हरिवीजय या ग्रंथाची निर्मिती याच काळात झाली. चालुक्य वंशीय राजवटीत मराठवाडा केंद्र स्थानी राहिला नाही. 

राष्ट्रकूट हे घराणे महाराष्ट्रीय होते. या काळात तलगुंड या ठिकाणी शाळा असण्याचा उल्लेख आढळतो. त्यावेळी मातृभाषेत शिक्षण दिले जात असावे. हे दोन्ही मुद्दे मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाचे आहेत. शाळेचे संगोपन गावकरी करीत असाही पुरावा सापडतो. कल्याणीच्या चालुक्य काळात शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळाले एवढेच आपण म्हणू शकतो. 

शैक्षणिक दृष्ट्या यादवांचा कालखंड अतिशय महत्वाचा ठरतो. मराठवाड्याची शैक्षणिक आणि साहित्यिक परंपरा या काळात अधोरेखित होते. या काळात संस्कृत प्रमाणेच मराठी भाषा समृद्ध झाली. मुकुंदराज यांच्या विवेक सिंधु आणि ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथांची निर्मिती याच काळात झाली. मराठी वाङमयातील हा महान ग्रंथ मानला जातो . मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली जाण्यापूर्वी मराठवड्यातील शिक्षण पद्धती विकसित झाली होती.  

मुस्लिम राजवट : चौदावे शतक ते अठराव्या शतकापर्यंत मुस्लिम राजवटीत शिक्षण हे पूर्वीप्रमाणेच दिले जात होते. मोगल सत्ते  नंतर त्यात मदरशांची भर पडली. ही व्यवस्था मिश्र प्रमाणात ब्रिटिश कालखंड सुरू होई पर्यंत सुरू होती. इष्ट इंडिया कंपनी सत्तेवर आल्यानंतरही अनेक वर्षे सरकारने शिक्षणाकडे लक्ष दिले नव्हते. काही इंग्रज समाज आणि धर्म प्रसारकांनी सरकारकडे ही मागणी केली. त्यानुसार भारतात इंग्रजी मध्यमाची शाळा सुरू झाली. याच काळात मराठवडा हा निजामाच्या अधिपत्या खाली होता. या दोन्हींचा एकत्रित परिणाम हा मराठवड्यातील शिक्षणावर झालेला दिसून येतो. याचा तौलनिक आढावा घेतल्यास सध्या असणाऱ्या परिस्थितीचा आढावा घेता येईल. 

निजामकालिन शिक्षण ;- निजाम राजवटीत हैदराबाद संस्थान चार भागात विभागले गेले होते. मेडक -गुलशनाबाद, वारंगल, औरंगाबाद आणि गुलबर्गा हे ते चार विभाग होत. या विभागांची पुढे जिल्हा आणि तालुका अशी विभागणी होती. सर्व मिळून १७ जिल्हे होते. मराठवाडा हा औरंगाबाद आणि गुलबर्गा यात विभागला होता. निजाम राज्यात गावोगावी चालणाऱ्या शाळेत शिकविणाऱ्या शिक्षकांचा पगार गावकरी देत असत. गावच्या ऐपतीवर तो अवलंबून होता. 

निजमाचे ब्रिटिश राजवटी बरोबर चांगले संबंध होते. त्यामुळे सेंट जॉर्ज ग्रामर् ही इंग्रजी माध्यमाची शाळा १८३४ मध्ये स्थापन झाली. ती  मुख्यतः युरोपियन मुलांसाठी होती. त्या नंतर बोलारम येथे वैद्यक शाळा आणि १८५५ मध्ये हैदराबाद येथे रोमन कॅथॉलीक मिशन तर्फे शाळा सुरू करण्यात आली. प्रथम निजामाच्या कर्मचाऱ्यासाठी असणारी ही शाळा सर्व जातीच्या मुलांसाठी खुली करण्यात आली. त्या नंतर इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा  हैदराबाद शहर, औरंगाबाद, वारंगल आणि गुलबर्गा येथे सुरू करण्यात आल्या. यात दोन सर्व साधारण आणि  तंत्र विषयक आणि व्यावसायिक शाळांचा समावेश होता. या ठिकाणी अलिगढ, चेन्नई, मुंबई आणि बंगाल येथील शिक्षकांची नेमणूक करण्यात आली. 

हैदराबाद मध्ये मदरसा १८३० मध्ये स्थापन करण्यात आला. त्या नंतर १८५९ मध्ये प्रत्येक जिल्ह्याच्या ठिकाणी तीन आणि तालुक्याच्या ठिकाणी दोन शाळा सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. शाळेची फी तालुका शाळेत एक आणा आणि जिल्हा शाळेत दोन आणे एव्ह्डी होती. पहिली अभियांत्रिकी संस्था १८७० साली स्थापन करण्यात आली. सन १८७२ मध्ये एकूण स्थानिक भाषेतील शाळांची संख्या १२५ होती. याशिवाय हैदराबाद  शहरात १६ शाळा होत्या . सन १८७५ मध्ये औरंगाबाद येथे मराठी -इंग्रजी अशी द्वि भाषिक शाळा उघडण्यात आली. दारूल ऊलुम उर्फ ओरीएन्टल महाविद्यालय १८५४ मध्ये सुरू झाले. यात पर्शियन आणि अरेबिक मध्यमातून भौतिक शास्त्र, रसायन, गणित आणि खगोल शास्त्र शिकवले जाई. इंग्लिश माध्यमच्या शाळेत १८५७ पासून अरेबिक, पर्शियन, हिंदुस्तानी, मराठी, तेलगू, आणि कन्नड भाषा शिकवल्या जात. काही समाज सुधारकांनी केलेले प्रयत्नही उल्लेखनीय आहेत. 

बिलगर्मी यांनी वारंगल, हैदराबाद आणि औरंगाबाद येथे तीन औद्योगिक शाळा काढल्या. वेंकट राम रेड्डी यांनी मुलींचे माध्यमिक विद्यालय आणि मूला-मुलींसाठी वसतिगृहे काढली. भाग्य राम रेड्डी यांनी वंचित घटक आणि दलित वर्गातील मुलांसाठी शाळा काढल्या. अशा प्रकारे शिक्षणाची सुरुवात होऊनही सामाजिक परिस्थिति आशादायक नव्हती. सर्व साधारण साक्षरता ३ टक्के तर  इंग्लिश साक्षरता ०.३ टक्के इतकीच होती. इतर संस्थानच्या तुलनेत ती सर्वात कमी होती. साक्षरता दर हिंदु २.६, मुस्लिमस ८.९, ख्रिच्चन २५.२ असा होता. तेलंगणाचा साक्षरता दर ४.२ तर मराठवाड्याचा २.४ एव्हडा होता. मराठवाड्याच्या शैक्षणिक मागासले पणाची बीजे इथे रोवलेली आहेत.     

स्वातंत्र्य मिळाल्या नंतरही मराठवाड्यात उच्च शिक्षणाचा प्रसार होण्यासाठी दशक उलटावे लागले. प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तरावरील शिक्षणाची सोयही अपुरी होती. सन १९५७ मध्ये प्राथमिक शाळांची संख्या ३६८६, माध्यमिक २३१ आणि उच्च माध्यमिक फक्त ९५ एव्हडी होती. त्यात एक तंत्र विषयक आणि एका इंटर मिजियट महाविद्यालयाचा समावेश होता. सुदैवाने १९५० मध्ये औरंगबादला एक आणि नांदेडला एक अशा दोन महाविद्यालयाची स्थपणा झाली. 

डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी त्यासाठी पुढाकार घेतला. तसेच १९५४ ते ५६ या दरम्यान एक शिक्षणशास्त्र, एक वैद्यक आणि एक शेती महाविद्यालय यांची त्यात भर पडली. सन २०२३ मध्ये मराठवाड्यात शाळांची संख्या २०००० एव्हडी आहे. 

उच्च शिक्षणाचा विचार केल्यास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ आणि वसंतराव नाईक कृषि विद्यापीठ अशी तीन विद्यापीठे आहेत. या विद्यापीठात अनुदानित आणि विनाअनुदानित महाविद्यालयांची संख्या  सुमारे ६५० एव्हडी आहे. 

मराठवाड्यात आय आय टी ही उच्च शिक्षणाशी संबंधित अभियांत्रिकी संस्था नाही, तसेच व्यवस्थापन विषयक शिक्षण देणारी आय आय आय एम देखील नाही. यू डी सी टी या रसायन शस्त्राशी संबंधित मुंबईतील संस्थेची शाखा जालना येथे आहे. ही उपशाखा आहे. हिंगोली जिल्ह्यात औंढा येथे येऊ घातलेला लायगो हा गुरुत्वाकर्षण तरंग मोजणारा प्रकल्प हीच एक जमेची बाब आहे. सन २०२० पासून नवे शिक्षणिक धोरण आले आहे. सद्यस्थितीत शिक्षणाची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणात आहे असे म्हणता येईल. असे असले तरी गुणवत्ता हा महत्वाचा मुद्दा ठरणार आहे. 

मराठवाड्यात क्षमता असूनही उच्च शिक्षणाची ज्ञान केंद्र हव्या त्या प्रमाणात विकसित होत नाहीत हा खरा कळीचा मुद्दा आहे. नव्या धोरणामुळे  आता नवी संधी आणि आव्हाने तयार होत आहेत. भविष्यात गुणवत्ता वाढवायची असल्यास हे धोरण यशस्वीपणे कसे राबविता येईल याचा विचार आवश्यक आहे .  
[लेख:- मराठवाडा:शिक्षण परंपरा व  सद्यस्थिति, डॉ पंडित विद्यासागर, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १,संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम]

छत्रपती संभाजीनगरचे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] आणि नांदेडचे [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]] ही दोन शासननियंत्रित आणि [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त सर्वसाधारण शिक्षणाची विद्यापीठे मराठवाड्यात आहेत तसेच खाजगी विद्यापीठे सुद्धा स्थापन झाली आहेत. त्याशिवाय परभणी येथे [[वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ]] आहे. औरंगाबादचे [[शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, औरंगाबाद|शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय]], नांदेडचे [[श्री गुरू गोविंद सिंगजी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नांदेड| श्री गुरूगोविंदसिंहजी अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] प्रसिद्ध आहे. याशिवाय इतर अनेक स्वायत्त शिक्षणसंस्था मराठवाड्यात आहेत.

=== डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ ===
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ}}
[[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी वेरूळ-अजिंठ्यालगतच छत्रपती संभाजीनगर परिसरात एक मोठे शिक्षण, ज्ञानकेंद्र उभारण्याची योजना आखली होती. प्रामुख्याने आधुनिक शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या समाजातील बहुसंख्यकांसाठी हे नियोजन होते. छत्रपती संभाजीनगर शहराजवळच्या भागाचे [[नागसेन वन]] असे नामकरण करून तेथे [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]]च्या [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना त्यांनी केली. याच परिसरात स्वातंत्र्यानंतर [[मराठवाडा विद्यापीठ]] स्थापन करण्यात आले. या विद्यापीठाचे उद्‌घाटन भारताचे पहिले पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या हस्ते २३ ऑगस्ट १९५८ रोजी झाले.&lt;ref name=&quot;UNI&quot;&gt;[http://www.bamu.net/history.htm डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823104300/http://www.bamu.net/history.htm |date=2011-08-23 }} इतिहास.&lt;/ref&gt; सुरुवातीला 'मराठवाडा विद्यापीठ' एवढेच नाव असलेल्या या विद्यापीठाचा नामविस्तार पुढे महाराष्ट्र शासनाने [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] असा केला. या प्रदेशातील छत्रपती संभाजीनगर, [[जालना]], [[बीड]] आणि [[धाराशिव]] या चार जिल्ह्यांतील महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[धाराशिव]] येथे या विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे. देशातील विद्यापीठांमध्ये पहिला नाट्यशास्त्र विभाग डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात सुरू झाला.

=== स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ ===
{{मुख्य|स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ}}
[[नांदेड]] येथे मुख्यालय असलेल्या या [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची स्थापना १७ सप्टेंबर १९९४ रोजी झाली. निजामाच्या राजवटीतून विभाग मुक्त करण्यासाठी विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत चाललेल्या लढ्याचे अग्रणी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांचे नाव या विद्यापीठाला देण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;SRT&quot;&gt;[http://srtmun.ac.in/Aboutsrtmun.aspx स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे] संकेतस्थळ.&lt;/ref&gt; प्रदेशातील [[नांदेड]], [[हिंगोली]], [[परभणी]] आणि [[लातूर]] या चार जिल्ह्यांतली महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[लातूर]] येथे विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे.

=== वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ ===
{{मुख्य|वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ}}
१९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचनेच्या काही काळ आधी तत्कालीन हैदराबाद राज्यात असलेल्या परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आली होती. त्याचाच पुढे विस्तार करून १८ मे १९७२ रोजी परभणीत मराठवाडा विभागातील कृषी क्षेत्राच्‍या विशेष गरजा व लोकभावना लक्षात घेऊन मराठवाडा कृषी विद्यापीठाची स्थापना झाली. हरितक्रांतीचे प्रणेते [[वसंतराव नाईक]] यांच्‍या जन्‍मशताब्‍दी वर्षानिमित्त राज्‍यातील कृषी क्षेत्रातील त्‍यांच्‍या अतुलनीय योगदानाबद्दल १ जुलै २०१३ रोजी विद्यापीठाचा नामविस्‍तार वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ असा करण्‍यात आला.

शिक्षण – १९५६ साली परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाच्‍या स्‍थापनेने सुरुवात होऊन आज विद्यापीठांतर्गत १२ घटक व ४३ संलग्‍न महाविद्यालये आहेत. तसेच ९ घटक व २० कृषि तन्त्र विद्यालये, ३३ संलग्‍न कृषितंत्र निकेतने आहेत. याद्वारे विद्यार्थ्‍यांना कृषिविषयक शिक्षण मिळते. विद्यापीठामध्‍ये कृषी, उद्यानविद्या, कृषी व्‍यवसाय व्‍यवस्‍थापन, कृषी अभियांत्रिकी, गृहविज्ञान, अन्‍नतंत्रज्ञान यात दोन वर्षाचा पदव्‍युत्तर, तर आचार्य पदवी कार्यक्रम हा कृषी शाखेच्‍या नऊ विषयांत, अन्‍नतंत्रज्ञान शाखेतील पाच विषयांत, कृषी अभियांत्रिकी शाखेतील चार विषयांत व गृह विज्ञान शाखेत एका विषयात राबविण्‍यात येतो.

संशोधन – विद्यापीठात राज्‍य शासन अनुदानित ३४ संशोधन योजना व २४ अखिल भारतीय समन्‍वयक संशोधन प्रकल्‍प कार्यरत असून आजपर्यंत सव्‍वाशेपेक्षा जास्त विविध पिकांचे वाण, पंचवीसपेक्षा जास्‍त कृषी औजारे व यन्त्रे विकसित करून शेतकऱ्यांसाठी सहाशेपेक्षा जास्‍त तंत्रज्ञान शिफारसी प्रस्तुत केल्‍या आहेत.

विस्‍तार शिक्षण - विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्‍याचे कार्य विस्‍तार शिक्षण गट (१), कृषी तन्त्रज्ञान माहिती केंद्र (१), विभागीय कृषी विस्‍तार केंद्र (४) तसेच ३ घटक व ८ अशासकीय कृषी विज्ञान केंद्राद्वारे केले जाते. विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्‍या शेतापर्यंत जलदगतीने व प्रभावीपणे पोहोचण्‍यासाठी विद्यापीठ विविध नाविन्यपूर्ण विस्‍तार शिक्षण उपक्रम नियमित राबवीत असते.

दरवर्षी १८ मे रोजी खरीप पीक मेळावा (विद्यापीठ वर्धापनदिन) व १७ सप्टेंबर या मराठवाडा मुक्‍तिसंग्राम दिनाच्या दिवशी रबी पीक मेळावा घेण्‍यात येतो. शेतकऱ्यांना खरीप व रबी हंगामाबाबत मार्गदर्शन करून विद्यापीठाने तयार केलेल्‍या बियाणाचे वाटप केले जाते. [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्या जयंती निमित्त ३ जानेवारी रोजी दरवर्षी महिला शेतकरी मेळावा आयोजित होतो. याचा लाभ राज्‍यातील लाखो शेतकरी बांधव घेतात. विद्यापीठाद्वारे दरवर्षी कृषि दैनंदिनी, कृषी दिनदर्शिका, विविध विषयांवरील पुस्तिका, घडीपत्रिका, शेतीभाती मासिक यांचे प्रकाशन होते.

==नामांकित शिक्षण संस्था==
* नवविकास मंडळ शिक्षण संस्था
* नूतन शिक्षण संस्था
* केंद्रीय महाविद्यालय, [[परभणी]]
* भारतीय शिक्षण प्रसारक मंडळ
* मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ
* योगेश्वरी शिक्षण संस्था, [[अंबाजोगाई]]
* सरस्वती भुवन शिक्षण संस्था, [[छत्रपती संभाजीनगर]].

==साहित्य आणि साहित्यिक==
[[Image:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|200px|right|thumb|अजिण्ठ्यातिल लेण्यांमधले एक चित्र]]
* भगवानगडाचे मठाधिपती डॉ नामदेव महाराज शास्त्री हे महाराष्ट्रातील एकमेव न्यायाचार्य आहेत. संतसाहित्याचे गाढे अभ्यासक आहेत.
* श्री क्षेत्र संत मीराबाई संस्थान महासांगवी येथील महंत राधाताई महाराज सानप आईसाहेब या महाराष्ट्रातील पहिल्या व एकमेव मठाधिपती आहेत. मराठवाड्यातील डॉक्टर [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] यांनी मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली आहे. तर [[तुळशीराम गुट्टे]] यांनीही मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली असून पुणे विद्यापीठातून संत मुक्ताई यांच्या जीवनावर पी.एचडी प्रदान केली आहे. आज त्यांची सहा पुस्तके प्रकाशित आहेत. तर तीन पुस्तके प्रकाशनाच्या वाटेवर आहेत. [[नरहर कुरुंदकर]] हे मराठी भाषेचे अग्रणी समीक्षक म्हणून परिचित होते. [[नाथराव नेरळकर]] यांनी शास्त्रीय संगीताची धुरा वाहिली. [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]], [[फ.मुं. शिंदे]] यांनी काव्यलेखन तर नरेंद्र नाईक यांनी काव्य व कादंबरी लेखन केले. त्यांची 'काळोखातील अग्निशिखा' कादंबरी लोकप्रियतेच्या उत्तुंग शिखरावर आहे .दैनिक मराठवाडाचे संपादक [[अनंत भालेराव]] व [[दैनिक प्रजावाणी, नांदेड]]चे संपादक [[सुधाकर डोईफोडे]] यांनी सामाजिक चेतना व आर्थिक प्रगतीस चालना मिळावी म्हणून सक्रिय कार्य केले. डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]] यांच्या ’वऱ्हाड निघालंय लण्डनला’ या एकपात्री प्रयोगांच्या संख्येने जागतिक विक्रम केला. डॉ. वा. ल. कुलकर्णी यांनीही मराठवाड्यातील अनेक साहित्यिक घडवले. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातील मराठी भाषा विभाग नावारूपास आणले. हिंगोली जिल्ह्यातील कवी शफी बोल्डेकर यांचे &quot;मिलाफ &quot; व &quot; आम्ही मराठी मुसलमान&quot; हे काव्यसंग्रह प्रसिद्ध असून  &quot;डिझेलगाडी&quot; हा बालकाव्यसंग्रह नावाजलेला आहे. मुस्लिम मराठी साहित्यातील नामवंत कवी म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो. ते ग्रामीण मुस्लिम मराठी साहित्य संस्था या साहित्यिक संस्थेचे संस्थापक आहेत.

==पुस्तके==
* ’मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १’, संपादक: डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम
* ’असाही मराठवाडा’ (मराठवाड्याचे सांस्कृतिक अंतरंग दाखविणारा ग्रन्थ), लेखक : डॉ. किरण देशमुख (प्रकाशक : निर्मल प्रकाशन, नांदेड)
* ’काळोखातील अग्निशिखा’ (ऐतिहासिक कादंबरी) (प्रकाशक दिलीपराज प्रकाशन,पुणे) : हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्याच्या पार्श्वभूमीवरची कादंबरी-लेखक : नरेंद्र नाईक
* ’नाटयधर्मी मराठवाडा’ - लेखक : त्र्यम्बक महाजन.
* मराठवाडा : एक सांस्कृतिक मागोवा (अरुणचन्द्र पाठक)
* ’मराठवाडी माणसं’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* ’मराठवाड्यातील लोककथा’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* मराठवाड्यातील देवतांची रूपे (प्रा. डॉ. किरण देशमुख)
* ’मराठवाड्यातील शिलालेख’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* ’माझा महान मराठवाडा’ - लेखक : हेमकांत महामुनी

==मराठवाड्यात छापली जाणारी काही उल्लेखनीय वृत्तपत्रे==

* दै. मराठवाडा
* दै. [[प्रजावाणी]]
* दै. [[लोकसत्ता]]
* दै. [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]
* दै. [[दिव्य मराठी]]
* दै. [[एकमत]]
* दै. चंपावतीपत्र
* दै. कार्यारंभ 
* दै. मराठवाडा साथी
* दै. झुंजारनेता
* दै. [[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]]
* दै. कार्यारंभ

== मराठवाड्यातील नामांकित व्यक्ति ==

[[चित्र:Govinbhai_shroff.jpg|इवलेसे|गोविंदभाई श्रॉफ]]

=== राजकारण ===

* [[नानाजी देशमुख]]
* [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]
* [[प्रमोद महाजन]]
* [[शंकरराव चव्हाण]]
* [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]]
* [[सुंदरराव सोळंके]]
* [[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]]
* [[शिवराज पाटील]]
* [[विलासराव देशमुख]]
* [[अशोक चव्हाण]] 
* [[गोपीनाथ मुंडे]]
* केशरबाई क्षीरसागर
* [[केशवराव धोंडगे]]
* जयसिंग गायकवाड
* बाबासाहेब सवनेकर
* बाबुरावजी काळे
* मुकुंदराव पेडगावकर
* रफीक झकेरिया
* वसंतराव काळे
* शिवाजीराव पंडित
* डॉ. मारुती आवरगंड

==स्वतंत्र मराठवाडा शिक्षक मतदारसंघ==

१९७४ साली मराठवाड्याला स्वतंत्र शिक्षक मतदारसंघ मिळाला. आजपर्यंत या मतदारसंघातून खालील शिक्षक आमदारांनी शिक्षकांचे विधान परिषदेत प्रतिनिधित्व केले आहे.

# डी.के. देशमुख
#राजाभाऊ उदगीरकर
# पी.जी. दस्तुरकर
# प.म. पाटील
# वसंतराव काळे
# विक्रम काळे  ([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]])

==समाजकारण आणि ग्रामीण विकास==
* लक्ष्मण गायकवाड
* चंदुलाल बियाणी
* मच्छिंद्र गोजमे
* ना.य. डोळे 
* विठ्ठलराव देशपांडे 
* प्रा. मधुकर मुंडे
* विजयआण्णा बोराडे
* व्यंकटेश चौधरी

=== व्यावसायिक ===
* नंदकुमार धूत
* [[जवाहरलाल दर्डा]]
* मच्छिंद्र चाटे 
* रणजित देशमुख
* [[बद्रीनारायण बारवाले]]
* चंदुलाल बियाणी

===मराठवाड्यातील साहित्यिक===    
* [[अनुराधा पाटील]]
* [[ऋषिकेश कांबळे]]
* [[छाया महाजन]]
* प्रा. बाळासाहेब बोरसे 
* प्रा प्रतिभा अहिरे
* डॉ. तुळशीराम महाराज गुट्टे
* [[जयदेव डोळे]]
* प्रा. दत्ता भगत 
* दादा गोरे 
* दासू वैद्य
* [[नरहर कुरुंदकर]]
* नरेंद्र नाईक
* डॉ. [[गंगाधर पानतावणे]] 
* पी. विठ्ठल 
* [[प्रल्हाद ईरबाजी सोनकांबळे]]
* [[फ.मुं. शिंदे]]
* बी. रघुनाथ 
* मुक्तविहारी
* [[युसुफखान महंमदखान पठाण]]
* रमेश दीक्षित 
* रविंद्र किंबहुने
* रावजी राठोड 
* [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]]
* [[वामन रामराव कांत]]
* श्रीकांत देशमुख
* डॉ. सरदारसिंग बैनाडे&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=ज्येष्ठ कवी, लेखक व उत्तम सभा संचालक|last=बैनाडे|first=सरदारसिंग|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;
* सुधीर रसाळ 
* डॉ. सूर्यनारायण रणसुभे
* शेख शफी बोल्डेकर, हिंगोली.

===मराठवाड्यातील कलावंत===
* [[मकरंद अनासपुरे]]
* डॉ. नीरज बाळासाहेब बोरसे
* [[चंद्रकांत कुलकर्णी]]
* मयूरी कांगो
* [[योगेश शिरसाट]]
* डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]]
* [[संदीप पाठक|संदिप पाठक]]
* सोन्या एस. सोळंके
* [[संकर्षण कऱ्हाडे]]

=== संत आणि महंत ===
* पाचलेगावकर महाराज
* [[एकनाथ|संत एकनाथ]] ([[पैठण]])
* [[नामदेव|संत नामदेव]] ([[नरसी (नामदेव)|नरसी]])
* संत मन्मथ स्वामी (श्री क्षेत्र [[कपिलधार]],बीड)
* संत व कवी [[मुकुंदराज]] ([[अंबाजोगाई]], बीड)
* संत [[दासोपंत]] ([[अंबाजोगाई]],बीड)
* संत [[ज्ञानेश्वर]] ([[आपेगाव]])
* संत [[जनाबाई]] ([[गंगाखेड]])
* संत ज्ञानेश्वर महाराज- चाकरवाडी,बीड
* संत [[गोरा कुंभार]] - [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]], धाराशिव 
* न्यायाचार्य महंत नामदेव शास्त्री - श्री क्षेत्र [[भगवानगड]], बीड 
* स्वामी डॉ. तुळशीराम गुट्टे महाराज - श्री क्षेत्र दत्ताधाम
* महंत आईसाहेब राधाताई सानप - श्री संत मीराबाई संस्थान महासांगवी
* संत वामनभाऊ
* महंत विठ्ठल महाराज शास्त्री (गहिनीनाथ गड)
* महंत अजिनाथ महाराज शास्त्री (तारकेश्वर गड)    
* महंत काशिनाथ महाराज शास्त्री (नागतळा)
* ह.भ.प. महादेव भाऊ शेकडे (मसोबाची वाडी)
* महंत विष्णू महाराज केंद्रे - ज्ञानेश्वरी मंदिर संस्थान आळंदी
* महंत शिवाजी महाराज ([[नारायणगड (बीड)|नारायणगड]]) 
* संदिपान महाराज शिंदे हासेगावकर 
* केशव महाराज उखळीकर परळी   
* ज्ञानेश्वर दादा महाराज आपेगाव (माउलीचे)
* चैतन्य महाराज देगलूरकर 
* माधवबुवा शास्त्री ([[अंबाजोगाई]]) 
* योगीराज महाराज पैठणकर 
* प्रकाश महाराज बोधले डिकसळ

===खेळाडू===
* अंकित बावणे
* [[इक्बाल सिद्दिकी]] 
* विजय झोल
* [[संजय बांगर]]
* [[अविनाश साबळे]]

== पर्यटन ==
* [[हुजूर साहेब| तख्त सचखंड श्री हुजुर अबचलनगर साहिब]]: श्री. [[गुरू गोविंदसिंह]] यांचा गुरुद्वारा, रामायणात नांदेडचा उल्लेख भारतमाता जिथून आला होता, त्या ठिकाणाचा उल्लेख आहे. 
* [[सिद्धार्थ उद्यान व प्राणी संग्रहालय]] हे छ्त्रपती संभाजीनगर येथील उद्यान आहे, जे मराठवाड्यातील एकमेव प्राणिसंग्रहालय आहे.
* भारताचा राष्ट्रीय पक्षी असलेल्या मोरांसाठी प्रसिद्ध असलेले नायगाव अभयारण्य बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात आहे.
* [[माहूरची पांडवलेणी]]
* येडशी रामलिंग घाट अभयारण्य हे धाराशिव जिल्ह्यात आहे.या अभयारण्यात लांडगा, हरीण, माकडे, मोर इत्यादी प्राणी पाहायला मिळतात.
* [[कंधार किल्ला]]
* सौताडा हे स्थळ बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात असून येथील विंचरणा नदीवरील धबधबा प्रसिद्ध आहे. पाटोदा तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाऊन पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे.
* [[तुळजाभवानी मंदिर]]
* [[पितळखोरे लेणी]] - आशिया खंडातील पहिली प्राचीन लेणी. औरंगाबाद जिल्ह्यातील कन्नड तालुका येथे ही लेणी आहे पूर्ण आकारातील या लेणी होत्या ठिसूळ खडक लागण्याने सोडून दिल्या गेल्या. येथे तथागत बुद्धाचे पेटिंग्ज आजही काही प्रमाणात आहे येथे भिक्खुना आरामासाठी, विपश्यनेसाठी छोट छोट्या खोल्या दिसून येतात इथले द्वारपाल प्रसिद्ध होते स्थानिक रहिवासी, पर्यटकानी लेणी ध्वस्त केल्या आहेत.

==हे सुद्धा पहा==
* [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]]
* [[दालन:मराठवाडा]]
* [[स्वामी रामानंद तीर्थ]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र राज्य}}
{{महाराष्ट्राचे उपप्रांत}}

[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:मराठवाडा|*]]</text>
      <sha1>tubsuelvsldbeazr0og9zkzkchl8no0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धनगर समाज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9273</id>
    <revision>
      <id>2709347</id>
      <parentid>2707960</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* संस्कृती */</comment>
      <origin>2709347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8337" sha1="4cp6284a4v2xqok50l9cji7dk8nin9a" xml:space="preserve">'''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे '''
| चित्र   = [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]]

हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}}

== इतिहास ==

[[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.
* पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते.
*  स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. 
आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.

* इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या &quot;कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट&quot; असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}}

== संस्कृती ==

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; चित्र   = &lt;nowiki&gt;[[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]]&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}&lt;/ref&gt;

धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} 
ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.

दसऱ्याचेदिवशी शस्त्रपूजन करतात
[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]]</text>
      <sha1>4cp6284a4v2xqok50l9cji7dk8nin9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709348</id>
      <parentid>2709347</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8475" sha1="gnabuogkarquxmrkbtpsi7qdr6b87ez" xml:space="preserve">'''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे '''
| चित्र   = [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]]

हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}}

== इतिहास ==

[[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.
* पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते.
*  स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. 
आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.

* इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या &quot;कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट&quot; असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}}

== संस्कृती ==

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; चित्र   = &lt;nowiki&gt;[[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]]&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}&lt;/ref&gt;

धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} 
ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.

दसऱ्याचेदिवशी शस्त्रपूजन करतात
[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]]</text>
      <sha1>gnabuogkarquxmrkbtpsi7qdr6b87ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709355</id>
      <parentid>2709348</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitinraje Anuse</username>
        <id>71658</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11898" sha1="9qw6agw2ltm2t6v2f78c4fygvx6m8om" xml:space="preserve">'''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे. धनगर जमात ही आदिम जमात असून जंगलात, रानावनात, डोंगर-दऱ्या-खोऱ्यात शेळी-मेंढीपालन करताना त्यांनी वेद गायले असा संशोधकांनी उल्लेख केला आहे.'''
| चित्र   = [[File:Dhangar धनगर.jpg|thumb]], [[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]]

हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}}
चाऱ्याच्या शोधात ही जमात अविरत भटकंती करत अखंड भारतभर पसरली आहे. मेंढी ही माऊली असून तिचे पालनपोषण करणे आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करणे हे या धनगर जमातीचे पुर्वापारपासून चालत आलेले एक रहाटगाडगे आहे. भुतलावरील लाजरा बुजरा समाज म्हणून धनगर जमातीला ओळखले जाते. गावगाड्यात, गावगाड्यातील राजकारणात, लोकांत न मिसळता परिणामी शेळ्या-मेंढ्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी गावापासून दूर वस्ती करून राहणे पसंत करणारी ही आदिम भटकी जमात आहे. पावसाळा ऋतू संपल्यावर चाऱ्याची कमतरता निर्माण झाल्यावर चाऱ्याच्या शोधात ही जमात आपल्या मेंढ्यांचे कळप घेऊन, गट करून, कुटुंब कबिला (बिऱ्हाड) सोबत घेऊन जिकडे चारा मिळेल तिकडे, काटेकुटे तुडवत, रानावनातून, डोंगर-दऱ्यातून मार्ग काढत दूरपर्यंत शेकडो किलोमीटर अंतर पायदळी तुडवून भटकंती करतात आणि मृग नक्षत्रात पाऊस पडल्यावर पुन्हा आपापले कळप घेऊन मूळ गावी परततात. पूर्वी भटकंती करण्याठी इतरत्र गेलेली ही जमात जिथे सोयिस्कर वाटेल तिकडेच स्थायिक होई परंतु त्यांच्याबद्दल सरकार दप्तरी कोणतीही नोंद राहत नव्हती. जिकडे स्थायिक होत तिथे चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाली की पुन्हा तेथून आपले बिऱ्हाड घेऊन उदरनिर्वाहासाठी दुसऱ्या गावाला पायपीट करत जात आणि जिकडे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्याची उपलब्धता असेल तिकडे स्थायिक होत.

== इतिहास ==

[[अहिल्याबाई होळकर]] (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळवा|माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] तीरी, [[इंदूर|इंदूरच्या]] दक्षिणेस असलेल्या [[महेश्वर (मध्य प्रदेश)|महेश्वर]] या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. [[मल्हारराव होळकर]] यांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्याबाईंनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.
* पुण्यश्लोक [[अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[जामखेड तालुका|जामखेड तालुक्यातील]] [[चोंडी]] (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील [[माणकोजी शिंदे]] हे त्या गावचे पाटील होते.
*  स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] [[पुणे|पुण्यास]] जाताना चोंडीस थांबले होते. 
आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्याबाईंना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा [[खंडेराव होळकर|खंडेराव]] याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत [[द्वारका]], [[वाराणसी]], [[उज्जैन]], [[नाशिक]] व [[वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. [[वेरावळ]] येथील सोमनाथचे [[गझनीच्या महंमदा|गझनीच्या महंमदाने]] ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. [[सोमनाथ मंदिर|सोमनाथला]] जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.

* इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या &quot;कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट&quot; असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}}

== संस्कृती ==

&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; चित्र   = &lt;nowiki&gt;[[File:आम्ही धनगर.png|thumb|धनगर वेशभूषा संस्कृती आणि परंपरा]]&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=-|first=श्री.दिपक संभाजी माने|last2=-|first2=प्रा.डॉ. विजय विष्णू पाडळकर|date=2024-04-30|title=धनगर समाज : प्रथा आणि परंपरा|url=https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|journal=International Journal For Multidisciplinary Research|volume=6|issue=2|doi=10.36948/ijfmr.2024.v06i02.19090|issn=2582-2160}}&lt;/ref&gt;

धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, [[कोल्हापुरी चपला]] वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} 
ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.

दसऱ्याचेदिवशी शस्त्रपूजन करतात
[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]]</text>
      <sha1>9qw6agw2ltm2t6v2f78c4fygvx6m8om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दिशा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9281</id>
    <revision>
      <id>2709331</id>
      <parentid>2550592</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T12:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49399-57</username>
        <id>187330</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ p</comment>
      <origin>2709331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2917" sha1="nja2s559xfnuopcqgqdgp8tl4luomw8" xml:space="preserve">दिशति अवकाशं ददाति इति =अवकाश देते ती दिशा होय. भूगोलात चार प्रमुख दिशा मानल्या जातात:
* [[पूर्व दिशा|पूर्व]]
* [[उत्तर दिशा|उत्तर]]
* [[पश्चिम दिशा|पश्चिम]]
* [[दक्षिण दिशा|दक्षिण]]
वरील दिशा ह्या [[भूमितीय कंपास]] वरील विशिष्ट कोन दर्शवतात, खालीलप्रमाणे:

• पूर्व (पू.) :९०°

• उत्तर (उ.) :०°आणि ३६०°

• पश्चिम (प.) :२७०°

• दक्षिण (द.) :१८०°

या चार दिशांखेरीज भारतीय पद्धतीनुसार [[अष्टदिशा|अष्टदिशांमध्ये]] खालील चार उपदिशांचा समावेश होतो:
* [[ईशान्य दिशा|ईशान्य]]
* [[नैर्ऋत्य दिशा|नैर्ऋत्य]]
* [[वायव्य दिशा|वायव्य]]
* [[आग्नेय दिशा|आग्नेय]]


भारतीय संस्कृतीतील [[दशदिशा]] या संकल्पनेत भूतलावरील अष्टदिशांबरोबरच भूतलावरील व भूतलाखालील त्रिमितीय अवकाशातल्या या दोन दिशांचाही समावेश होतो:
* [[ऊर्ध्व दिशा|ऊर्ध्व]]
* [[अधर दिशा|अधर]]

=='''इतिहास'''==
दिश म्हणजे आकाशाचा एक भाग या अर्थी ऋग्वेदात (१.१२४.३) व अथर्ववेदात (३.३१.४) हा शब्द अनेकवार आला आहे. वैदिक साहित्यात पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर या चारच दिशांचा उल्लेख येतो. तैत्तिरीय संहिता (७.१.५.) शतपथ ब्राह्मण (६.२.२.३४), शांखायन श्रौतसूत्र (१६.२८.२) इ. काही ठिकाणी आठ व दहा दिशांचा उल्लेख आलेला आहे. शतपथ ब्राह्मणात दिशांना शिंक्याची उपमा दिली आहे.&lt;ref&gt; भारतीय संस्कृती कोश&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भूगोल]]
[[वर्ग:दिशा|*]]</text>
      <sha1>nja2s559xfnuopcqgqdgp8tl4luomw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रिकेट विश्वचषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9507</id>
    <revision>
      <id>2709391</id>
      <parentid>2709281</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161584" sha1="c88gocnlv1f1h4c4zi1zmkd0lfjsrsi" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament main
| name = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक
| image =
| image_size = 200px
| administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]
| cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]]
| tournament format = [[#स्वरूप|खाली पहा]]
| first = {{ubl|[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]|इंग्लंड}}
| last = {{ubl|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]|भारत}}
| next = {{ubl|२०२७|दक्षिण आफ्रिका|झिम्बाब्वे|नामिबिया}}
| participants = १४
| champions = {{cr|AUS}} (६वे विजेतेपद)
| most successful = {{cr|AUS}} (६ विजेतेपदे)
| most runs = {{cricon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (२,२७८)
| most wickets = {{cricon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (७१)
| website = {{URL|https://www.cricketworldcup.com|cricketworldcup.com}}
| current =
}}{{Season sidebar
| image =
| caption = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी
| title = आवृत्त्या
| list =

* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]
* [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]
* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
* ''२०२७''
* ''२०३१''
  }}
  {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा साइडबार}}

'''क्रिकेट विश्वचषक''', अधिकृतपणे '''आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक''' म्हणून ओळखला जातो,&lt;ref&gt;{{cite web |title=ICC Men's Cricket World Cup 2019 shatters audience records|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1277987 |publisher=[[International Cricket Council|ICC]] |access-date=12 April 2021 }}&lt;/ref&gt; ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय चॅम्पियनशिप आहे. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) या खेळाच्या प्रशासकीय मंडळाद्वारे हा कार्यक्रम दर चार वर्षांनी आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये प्राथमिक पात्रता फेरी अंतिम स्पर्धेपर्यंत जाते. ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे आणि आयसीसी द्वारे &quot;आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॅलेंडरचा प्रमुख कार्यक्रम&quot; म्हणून गणली जाते.&lt;ref&gt;[http://www.cricketworldcup.com/about ICC Cricket World Cup: About] 
{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601200603/http://www.cricketworldcup.com/about |date=1 June 2013 }} – International Cricket Council. Retrieved 30 June 2013.&lt;/ref&gt; हे क्रिकेट खेळाचे सर्वोच्च चॅम्पियनशिप मानले जाते.

पहिला विश्वचषक जून १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, पहिला एकदिवसीय क्रिकेट सामना फक्त चार वर्षांपूर्वी खेळला गेला होता. तथापि, पहिल्या पुरुषांच्या स्पर्धेच्या दोन वर्षे आधी एक वेगळा महिला क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यात आला होता आणि ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यात कसोटी सामन्यांची त्रिकोणी स्पर्धा खेळली जात असताना १९१२ च्या सुरुवातीला अनेक आंतरराष्ट्रीय संघांचा समावेश असलेली स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. पहिले तीन विश्वचषक इंग्लंडमध्ये झाले. १९८७ च्या स्पर्धेपासून, एका अनौपचारिक रोटेशन प्रणाली अंतर्गत देशांदरम्यान होस्टिंग सामायिक केले गेले आहे, चौदा आयसीसी सदस्यांनी स्पर्धेत किमान एक सामना आयोजित केला आहे.

स्पर्धेच्या टप्प्यासाठी कोणते संघ पात्र ठरतात हे निर्धारित करण्यासाठी सध्याच्या फॉरमॅटमध्ये पात्रता टप्प्याचा समावेश आहे, जो मागील तीन वर्षांमध्ये होतो. स्पर्धेच्या टप्प्यात, आपोआप पात्र ठरलेल्या यजमान राष्ट्रासह १० संघ, यजमान राष्ट्रामधील ठिकाणांवर जवळपास एक महिन्याच्या कालावधीत विजेतेपदासाठी स्पर्धा करतात. २०२७ च्या आवृत्तीमध्ये, विस्तारित १४-संघ अंतिम स्पर्धा सामावून घेण्यासाठी स्वरूप बदलले जाईल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2019}}&lt;/ref&gt;

एकूण वीस संघांनी स्पर्धेच्या १३ आवृत्त्यांमध्ये भाग घेतला आहे, ज्यामध्ये अलीकडील २०२३ स्पर्धेत दहा संघ सहभागी झाले आहेत. ऑस्ट्रेलियाने सहा वेळा, भारत आणि वेस्ट इंडीजने प्रत्येकी दोनदा, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे. पूर्ण-सदस्य नसलेल्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी केन्याने २००३ स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत प्रवेश केला.

२०२३ साली भारतात झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलिया हा सध्याचा चॅम्पियन आहे. त्यानंतरचा २०२७ विश्वचषक दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे संयुक्तपणे होणार आहे.

==इतिहास==
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
|+ क्रिकेट विश्वचषक
|-
! वर्ष !!style=&quot;width:200px&quot;| चॅम्पियन्स
|-
| [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|WIN}}
|-
| [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|WIN}}&amp;nbsp;{{small|(२)}}
|-
| [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|IND}}
|-
| [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}
|-
| [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|PAK}}
|-
| [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|SL}}
|-
| [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}&amp;nbsp;{{small|(२)}}
|-
| [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}&amp;nbsp;{{small|(३)}}
|-
| [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}&amp;nbsp;{{small|(४)}}
|-
| [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|IND}}&amp;nbsp;{{small|(२)}}
|-
| [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}&amp;nbsp;{{small|(५)}}
|-
| [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|ENG}}
|-
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|AUS}}&amp;nbsp;{{small|(६)}}
|}

{{main|क्रिकेट विश्वचषकाचा इतिहास}}
२४ आणि २५ सप्टेंबर १८४४ रोजी कॅनडा आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना खेळला गेला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |title=The oldest international contest of them all |author=Martin Williamson |publisher=ESPN |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605032043/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |archive-date=5 June 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; तथापि, पहिला श्रेय दिलेला कसोटी सामना 1877 मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात खेळला गेला आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दोन्ही संघ नियमितपणे अशेज साठी स्पर्धा करत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला १८८९ मध्ये कसोटी दर्जा देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|publisher=ESPNcricinfo|date=15 March 1877|title=1st Test Scorecard|access-date=28 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212191405/http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|archive-date=12 February 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; प्रतिनिधी क्रिकेट संघ एकमेकांच्या दौऱ्यासाठी निवडले गेले, परिणामी द्विपक्षीय स्पर्धा झाली. १९०० पॅरिस गेम्समध्ये ऑलिम्पिक खेळ म्हणून क्रिकेटचाही समावेश करण्यात आला होता, जिथे ग्रेट ब्रिटनने फ्रान्सला हरवून सुवर्णपदक जिंकले होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 August 1900|title=Olympic Games, 1900, Final|access-date=9 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226014434/http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|archive-date=26 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेटचा हा एकमेव देखावा होता.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Purohit|first=Abhishek|title=Will Cricket Bat Again at the Olympics? Know Process for Inclusion at LA28|publisher=International Olympic Committee|date=10 August 2021|url=https://olympics.com/en/featured-news/cricket-olympics-los-angeles-2028-games-icc|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पहिली बहुपक्षीय स्पर्धा ही १९१२ त्रिकोणी स्पर्धा होती, ही कसोटी क्रिकेट स्पर्धा इंग्लंडमध्ये त्यावेळच्या तीन कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये खेळली गेली: इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका. इव्हेंट यशस्वी झाला नाही: उन्हाळा अपवादात्मकपणे ओला होता, ओलसर खेळपट्ट्यांवर खेळणे कठीण होते आणि &quot;क्रिकेटच्या वाढी&quot; मुळे प्रेक्षकांची उपस्थिती कमी होती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The original damp squib|date=23 April 2005|access-date=29 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161938/http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html |archive-date=16 October 2007}}&lt;/ref&gt; तेव्हापासून, आंतरराष्ट्रीय कसोटी क्रिकेट सामान्यत: द्विपक्षीय मालिका म्हणून आयोजित केले गेले: १९९९ मध्ये त्रिकोणी आशियाई कसोटी चॅम्पियनशिप होईपर्यंत बहुपक्षीय कसोटी स्पर्धा पुन्हा आयोजित करण्यात आली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The run-out that sparked a riot|date=30 October 2010|access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022194822/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html |archive-date=22 October 2014}}&lt;/ref&gt;

१९२८ मध्ये वेस्ट इंडीज,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=England vs West Indies Scorecard 1928 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-england-1928-61871/england-vs-west-indies-1st-test-62559/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; १९३० मध्ये न्यू झीलंड,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=New Zealand vs England Scorecard 1929/30 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-new-zealand-1929-30-61781/new-zealand-vs-england-1st-test-62572/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; १९३२ मध्ये भारत&lt;ref&gt;{{Cite web |title=England vs India Scorecard 1932 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-1932-62281/england-vs-india-only-test-62605/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; आणि १९५२ मध्ये पाकिस्तान&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan vs India Scorecard 1952/53 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-india-1952-53-61529/india-vs-pakistan-4th-test-62744/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; यांच्या समावेशासह कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांची संख्या हळूहळू वाढत गेली. तथापि, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट तीन, चार किंवा पाच दिवसांचे द्विपक्षीय कसोटी सामने म्हणून खेळले जात राहिले.

१९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, इंग्लिश काउंटी क्रिकेट संघांनी क्रिकेटची एक लहान आवृत्ती खेळण्यास सुरुवात केली जी फक्त एक दिवस टिकली. १९६२ मध्ये मिडलँड्स नॉक-आउट कप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार-सांघिक नॉकआऊट स्पर्धेने सुरुवात करून&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The low-key birth of one-day cricket|date=9 April 2011|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919032251/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html |archive-date=19 September 2013}}&lt;/ref&gt; आणि १९६३ मधील उद्घाटन जिलेट चषक सुरू ठेवत, इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय क्रिकेटची लोकप्रियता वाढली. १९६९ मध्ये राष्ट्रीय संडे लीगची स्थापना झाली. पहिला एक-दिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना १९७१ मध्ये मेलबर्न येथे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पावसामुळे रद्द झालेल्या कसोटी सामन्याच्या पाचव्या दिवशी खेळला गेला, उपलब्ध वेळ भरून काढण्यासाठी आणि निराश झालेल्या प्रेक्षकांची भरपाई म्हणून. हा चाळीस षटकांचा खेळ होता ज्यात प्रति षटक आठ चेंडू होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |publisher=newicc.cricket.org |title=What is One-Day International cricket? |access-date=10 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |archive-date=19 November 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-11-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html }}&lt;/ref&gt; इंग्लंड आणि जगाच्या इतर भागांतील देशांतर्गत एकदिवसीय स्पर्धांचे यश आणि लोकप्रियता, तसेच सुरुवातीच्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमुळे आयसीसीने क्रिकेटचे आयोजन करण्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त केले. &lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The World Cup&amp;nbsp;– A brief history|access-date=7 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328095116/http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|archive-date=28 March 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===प्रुडेंशियल विश्वचषक (१९७५–१९८३)===
{{main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक}}
[[File:Prudential Cup.jpg|thumb|upright=0.9|प्रुडेंशियल कप ट्रॉफी]]
उद्घाटन क्रिकेट विश्वचषक १९७५ मध्ये इंग्लंडने आयोजित केला होता, त्या वेळी एवढा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी संसाधने पुढे टाकण्यास सक्षम असलेले एकमेव राष्ट्र. पहिल्या तीन स्पर्धा इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आल्या होत्या आणि प्रायोजक प्रुडेंशियल पीएलसी नंतर अधिकृतपणे प्रुडेंशियल कप म्हणून ओळखल्या जातात. सामन्यांमध्ये प्रति संघ ६० (६ चेंडू १ षटक)  षटके होती, पारंपारिक स्वरूपात दिवसा खेळले गेले, खेळाडूंनी क्रिकेटचे पांढरे कपडे घातले आणि लाल क्रिकेट चेंडू वापरला.&lt;ref&gt;Browning (1999), pp. 5–9&lt;/ref&gt;

पहिल्या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते: ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज (त्यावेळी सहा कसोटी राष्ट्रे), श्रीलंका आणि पूर्व आफ्रिकेतील संमिश्र संघ.&lt;ref name=cricket&gt;Browning (1999), pp. 26–31&lt;/ref&gt; एक उल्लेखनीय वगळण्यात आलेला संघ दक्षिण आफ्रिका होता, ज्यांना वर्णभेदामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली होती. ही स्पर्धा वेस्ट इंडीजने जिंकली होती, ज्याने लॉर्ड्सवरील अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा १७ धावांनी पराभव केला होता.&lt;ref name=cricket/&gt; १९७५ च्या विश्वचषक फायनलमध्ये एकदिवसीय सामन्यात हिट विकेट घेणारा वेस्ट इंडीजचा रॉय फ्रेडरिक्स हा पहिला फलंदाज होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|title=50 fascinating facts about World Cups – Part 1|website=Cricbuzz|date=22 January 2015 |language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221174220/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

१९७९ च्या विश्वचषकामध्ये श्रीलंका आणि कॅनडा पात्रता मिळवून विश्वचषकासाठी कसोटी न खेळणारे संघ निवडण्यासाठी आयसीसी ट्रॉफी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ICCTROPHY&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|publisher=ESPNcricinfo|title=ICC Trophy&amp;nbsp;– A brief history|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126054556/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|archive-date=26 November 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=history&gt;Browning (1999), pp. 32–35&lt;/ref&gt; वेस्ट इंडीजने फायनलमध्ये यजमान इंग्लंडचा ९२ धावांनी पराभव करत सलग दुसरी विश्वचषक स्पर्धा जिंकली. विश्वचषकानंतर झालेल्या बैठकीत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने ही स्पर्धा चतुर्मासिक स्पर्धा बनविण्यास सहमती दर्शविली.&lt;ref name=history/&gt;

१९८३ च्या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने सलग तिसऱ्यांदा केले होते. या टप्प्यापर्यंत, श्रीलंका कसोटी खेळणारा राष्ट्र बनला होता आणि झिम्बाब्वे आयसीसी ट्रॉफीद्वारे पात्र ठरला होता. स्टंपपासून दूर असलेल्या ३० यार्ड (२७ मी) क्षेत्ररक्षण मंडळाची ओळख करून देण्यात आली. त्यामध्ये नेहमी चार फील्ड्समन असणे आवश्यक होते.&lt;ref&gt;Browning (1999), pp. 61–62&lt;/ref&gt; बाद फेरीत जाण्यापूर्वी संघ दोनदा एकमेकांसमोर आले. फायनलमध्ये वेस्ट इंडीजचा ४३ धावांनी पराभव करून भारताने चॅम्पियनचा मुकुट पटकावला.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Browning (1999), pp. 105–110&lt;/ref&gt;

=== वेगवेगळे विजेते (१९८७–१९९६) ===

{{main|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक}}

भारत आणि पाकिस्तानने १९८७ च्या स्पर्धेचे संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले होते, ही स्पर्धा प्रथमच इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आली होती. इंग्लंडच्या उन्हाळ्याच्या तुलनेत भारतीय उपखंडात दिवसाच्या प्रकाशाचे तास कमी असल्यामुळे हे खेळ सध्याच्या मानकानुसार प्रति डाव ६० ते ५० षटके कमी करण्यात आले. ऑस्ट्रेलियाने अंतिम फेरीत इंग्लंडचा ७ धावांनी पराभव करून चॅम्पियनशिप जिंकली, इंग्लंड आणि न्यू झीलंड यांच्यातील २०१९ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीतील सर्वात जवळच्या फरकाने. 

ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये झालेल्या १९९२ विश्वचषकाने खेळात अनेक बदल केले, जसे की रंगीत कपडे, पांढरे चेंडू, दिवस/रात्रीचे सामने आणि क्षेत्ररक्षण प्रतिबंध नियमांमध्ये बदल. वर्णद्वेषाच्या राजवटीच्या पतनानंतर आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा बहिष्काराच्या समाप्तीनंतर दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट संघाने प्रथमच या स्पर्धेत भाग घेतला. पाकिस्तानने स्पर्धेतील निराशाजनक सुरुवात करून अखेरीस अंतिम फेरीत इंग्लंडचा २२ धावांनी पराभव केला आणि विजेता म्हणून उदयास आला.

१९९६ चे चॅम्पियनशिप भारतीय उपखंडात दुसऱ्यांदा आयोजित करण्यात आले होते, त्यात काही गट टप्प्यातील सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा यजमान म्हणून समावेश करण्यात आला होता. उपांत्य फेरीत, २५२ धावांचा पाठलाग करताना यजमानांनी १२० धावा करताना आठ विकेट गमावल्यानंतर, ईडन गार्डन्सवर भारतावर दणदणीत विजयाच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या श्रीलंकेला डीफॉल्टनुसार विजय मिळाला. लाहोर येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियाचा सात गडी राखून पराभव करून पहिले विजेतेपद पटकावले.

===ऑस्ट्रेलियाची हॅट्ट्रिक (१९९९–२००७)===
{{main|१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ क्रिकेट विश्वचषक}}
१९९९ मध्ये, या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने केले होते, काही सामने स्कॉटलंड, आयर्लंड, वेल्स आणि नेदरलँडमध्येही आयोजित केले गेले होते.&lt;ref&gt;Browning (1999), p. 274&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&amp;q=1999+cricket+world+cup+host&amp;pg=PA7 |title=Cricket World Cup: A Summary of the Tournaments Since 1975 |author=French Toast |publisher=Smashwords |year=2014 |isbn=9781311429230 |format=e-book |access-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181716/https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&amp;pg=PA7&amp;dq=1999+cricket+world+cup+host&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=d2qJVJyDMYuzUembgYgJ&amp;ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=1999%20cricket%20world%20cup%20host&amp;f=false |archive-date=26 June 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघ सहभागी झाले होते. दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या सुपर सिक्स सामन्यात सामन्याच्या अंतिम षटकात ऑस्ट्रेलियाने आपले लक्ष्य गाठल्यानंतर उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले.&lt;ref&gt;Browning (1999), pp. 229–231&lt;/ref&gt; त्यानंतर त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील सामना बरोबरीत सोडवून अंतिम फेरीत प्रवेश केला जेथे दक्षिण आफ्रिकेचे फलंदाज लान्स क्लुसनर आणि ॲलन डोनाल्ड यांच्यातील मिश्रणाने डोनाल्डला त्याची बॅट सोडली आणि मध्य-पिचमध्ये धावबाद होण्यासाठी अडकले. अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तानला १३२ धावांवर संपुष्टात आणले आणि त्यानंतर २० षटकांत आणि आठ गडी राखून लक्ष्य गाठले.&lt;ref&gt;Browning (1999), pp. 232–238&lt;/ref&gt;
[[File:Australian World Cup treble.jpg|thumb|upright=0.9|१०,००० हून अधिक चाहत्यांच्या जमावाने पहिल्या विश्वचषकाची हॅट्ट्रिक पूर्ण केल्याबद्दल ऑस्ट्रेलियन संघाचे स्वागत केले – मार्टिन प्लेस, सिडनी.]]
दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि केन्या यांनी २००३ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या बारा वरून चौदा झाली. श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यावर केन्याचे विजय – आणि न्यू झीलंड संघाने सुरक्षेच्या कारणास्तव केन्यामध्ये खेळण्यास नकार दिला – यामुळे केन्याला उपांत्य फेरीत पोहोचता आले, हा असोसिएट संघाचा सर्वोत्तम परिणाम आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Washouts, walkovers, and black armband protests|access-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830100350/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html |archive-date=30 August 2015}}&lt;/ref&gt; अंतिम सामन्यात, ऑस्ट्रेलियाने दोन गडी गमावून ३५९ धावा केल्या, जे फायनलमधील आतापर्यंतचे सर्वात मोठे धावसंख्या आहे आणि भारताचा १२५ धावांनी पराभव केला.&lt;ref name=&quot;AUS2003&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |publisher=BBC Sport |title=Ruthless Aussies lift World Cup |date=23 March 2003 |access-date=29 January 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120655/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |archive-date=28 March 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Full tournament schedule |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |publisher=BBC Sport |date=23 March 2003 |access-date=22 February 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218103234/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |archive-date=18 February 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

२००७ मध्ये, स्पर्धेचे आयोजन वेस्ट इंडीजने केले होते आणि सोळा संघांपर्यंत विस्तारित केले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Australia triumph in a tournament to forget|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206124910/http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html |archive-date=6 February 2012}}&lt;/ref&gt; ग्रुप स्टेजमध्ये वर्ल्ड कपमध्ये पदार्पण करणाऱ्या आयर्लंडकडून पाकिस्तानचा पराभव झाल्यानंतर, पाकिस्तानी प्रशिक्षक बॉब वुलमर त्यांच्या हॉटेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Bob Woolmer's death stuns cricket world|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025092541/http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html |archive-date=25 October 2012}}&lt;/ref&gt; जमैका पोलिसांनी सुरुवातीला वूल्मरच्या मृत्यूचा खून तपास सुरू केला होता पण नंतर त्याचा मृत्यू हृदयविकाराने झाल्याची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|publisher=Cricinfo|title=Bob Woolmer investigation round-up|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516215421/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|archive-date=16 May 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रेलियाने फायनलमध्ये श्रीलंकेचा डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धतीने ५३ धावांनी पराभव केला, आणि विश्वचषकातील त्यांची अपराजित धाव २९ सामन्यांपर्यंत वाढवली आणि विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|publisher=Cricinfo|title=Australia v Sri Lanka, World Cup final, Barbados|date=28 April 2007|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324035211/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|archive-date=24 March 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== यजमानांचा विजय (२०११-२०१९) ===
{{main|२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक}}
२०११ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भारत, श्रीलंका आणि बांगलादेश यांनी मिळून दिले होते. २००९ मध्ये श्रीलंकन ​​क्रिकेट संघावर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर पाकिस्तानचे यजमान हक्क काढून घेण्यात आले होते, मूळतः पाकिस्तानसाठी नियोजित खेळांचे इतर यजमान देशांना पुनर्वितरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |title=No World Cup matches in Pakistan |publisher=BBC Sport |access-date=15 July 2014 |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418013231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |archive-date=18 April 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; विश्वचषकात सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या चौदा करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;2011WC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=India end a 28-year-long wait|access-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825010536/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html |archive-date=25 August 2013}}&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रेलियाचा २३ मे १९९९ पासून सुरू झालेल्या ३५ विश्वचषक सामन्यांच्या अपराजित मालिकेचा शेवट १९ मार्च २०११ रोजी पाकिस्तानविरुद्धचा अंतिम गट स्टेज सामन्याने केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|title=Pakistan top group after ending Australia's unbeaten World Cup streak|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185518/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|archive-date=13 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात भारताने श्रीलंकेचा ६ गडी राखून पराभव करून त्यांचे दुसरे विश्वचषक जिंकले आणि घरच्या मैदानावर विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला देश बनला.&lt;ref name=&quot;2011WC&quot;/&gt; विश्वचषकाच्या फायनलमध्ये दोन आशियाई देश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.&lt;ref&gt;{{cite web|title=ICC Cricket World Cup|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/extra/cricket/topics/_/page/icc-cricket-world-cup|access-date=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;

ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड यांनी संयुक्तपणे २०१५ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. सहभागींची संख्या चौदा राहिली. स्पर्धेत एकूण तीन विजयांसह आयर्लंड सर्वात यशस्वी सहयोगी राष्ट्र ठरला. न्यू झीलंडने रोमहर्षक पहिल्या उपांत्य फेरीत दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव करून त्यांच्या पहिल्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. मेलबर्न येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने न्यू झीलंडचा सात गडी राखून पराभव करत पाचव्यांदा विश्वचषक जिंकला.&lt;ref name=&quot;AUS2015&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |title=Cricket World Cup 2015: Australia crush New Zealand in final |publisher=BBC Sport |access-date=29 March 2015 |date=29 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329232637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |archive-date=29 March 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Englandvictorylap.png|thumb|right|इंग्लंडने १४ जुलै २०१९ रोजी त्यांच्या विजयानंतर लॉर्ड्सच्या आसपास आदरांजली वाहिली.]]
२०१९ च्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड आणि वेल्स यांनी केले होते. सहभागींची संख्या १० पर्यंत कमी करण्यात आली. पावसामुळे राखीव दिवशी ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या उपांत्य फेरीत न्यू झीलंडने भारताचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|title=India vs New Zealand Highlights, World Cup 2019 semi-final: Match defers to reserve day|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=9 July 2019|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180216/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; दुसऱ्या उपांत्य फेरीत इंग्लंडने गतविजेत्या ऑस्ट्रेलियाचा पराभव केला. याआधी कोणत्याही अंतिम फेरीतील संघाने विश्वचषक जिंकला नव्हता. फायनलमध्ये, ५० षटकांनंतर स्कोअर २४१ वर टाय झाला आणि सामना सुपर ओव्हरमध्ये गेला, त्यानंतर स्कोअर पुन्हा १५ वर टाय झाला. विश्वचषक इंग्लंडने जिंकला होता, ज्यांच्या चौकारांची संख्या न्यू झीलंडपेक्षा जास्त होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |title=Epic final tied, Super Over tied,England win World Cup on boundary count |date=14 July 2019 |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032534/https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|title=England win Cricket World Cup: A golden hour ends in a champagne super over|date=14 July 2019|last=Fordyce|first=Tom|publisher=BBC Sport|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714235602/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|archive-date=14 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==स्वरूप==

===पात्रता===
{{main|क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}}
१९७५ मधील पहिल्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, भाग घेणारे बहुसंख्य संघ आपोआप पात्र ठरले. २०१५ विश्वचषकापर्यंत हे मुख्यतः आयसीसी चे पूर्ण सदस्यत्व असल्यामुळे होते आणि २०१९ विश्वचषकासाठी हे मुख्यतः आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमधील क्रमवारीत स्थान मिळवून होते.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Cricket World Cup 2019 to stay at only 10 teams|publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/33296828|access-date=22 August 2022}}&lt;/ref&gt;

१९७९ मधील दुसऱ्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, आपोआप पात्र ठरलेल्या संघांमध्ये पात्रता प्रक्रियेद्वारे विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या इतर काही संख्येने सामील झाले. पहिली पात्रता स्पर्धा म्हणजे आयसीसी ट्रॉफी;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|title=Cricinfo - 2005 ICC Trophy in Ireland|website=static.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2023}}&lt;/ref&gt; नंतर प्री-क्वालिफायिंग टूर्नामेंट्ससह प्रक्रिया विस्तारते. २०११ विश्वचषकासाठी, आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीगने भूतकाळातील पूर्व-पात्रता प्रक्रियेची जागा घेतली; आणि &quot;आयसीसी ट्रॉफी&quot; चे नाव बदलून &quot;आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता&quot; असे करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |publisher=ICC |title=World Cricket League |access-date=28 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |archive-date=19 January 2007 |आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ }}&lt;/ref&gt; वर्ल्ड क्रिकेट लीग ही आयसीसीच्या सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांना पात्र होण्यासाठी अधिक संधी देण्यासाठी प्रदान केलेली पात्रता प्रणाली होती. पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या वर्षभर वेगवेगळी असते.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://static1.squarespace.com/static/533e6b7de4b0d84a3bd7c4be/t/5c3a7f7288251b8b3c637260/1547337591744/Cricket.pdf|title=International Cricket Council February 2019|website=static1.squarespace.com}}&lt;/ref&gt;

२०२३ च्या विश्वचषकापासून, फक्त यजमान देश आपोआप पात्र होतील. सर्व देश पात्रता निश्चित करण्यासाठी लीगच्या मालिकेत सहभागी होतील, ज्यामध्ये स्वयंचलित प्रमोशन आणि रेलेगेशन एका विश्वचषकाच्या चक्रातून दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत विभागणी केली जाईल.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 August 2022}}&lt;/ref&gt;

===स्पर्धा===
[[File:Autographed bats of ODI World Cup winning teams at Blades of Glory Cricket Museum, Pune.jpg|thumb|भारताच्या [[पुणे]] येथील ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट संग्रहालयात ठेवलेल्या, स्पर्धेच्या प्रत्येक आवृत्तीतील विजेत्या संघांच्या स्वाक्षऱ्या.]]

क्रिकेट विश्वचषकाच्या इतिहासात स्पर्धेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पहिल्या चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी चार संघांचे दोन गट अशा एकूण आठ संघांनी सहभाग घेतला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|publisher=icc.cricket.org|title=1st tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093647/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}&lt;/ref&gt; स्पर्धा दोन टप्प्यांत खेळवली जात होती, गट फेरी आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]]. प्रत्येक गटातील चारही संघ [[साखळी सामने|साखळी पद्धतीने]] एकमेकांविरुद्ध खेळत आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करत. उपांत्य फेरीतील विजेते संघ अंतिम सामन्यात एकमेकांविरुद्ध खेळत. वर्णभेदविरोधी बहिष्कार संपल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने १९९२ मधील पाचव्या स्पर्धेत पुनरागमन केले. त्या स्पर्धेत नऊ संघांनी गट फेरीत एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|publisher=icc.cricket.org|title=92 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093653/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}&lt;/ref&gt; १९९६ मध्ये स्पर्धेचा आणखी विस्तार करून प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|publisher=icc.cricket.org|title=96 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093658/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}&lt;/ref&gt; प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत पोहोचले आणि त्यानंतर उपांत्य फेरी खेळवण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wills World Cup, 1996 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/653/wills-world-cup-1996|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] विश्वचषकांसाठी वेगळे स्वरूप वापरण्यात आले. संघांची दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ ''सुपर ६'' फेरीत पोहोचले.&lt;ref name=&quot;super6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|title=Super 6|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222100838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|archive-date=२२ फेब्रुवारी २००७|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''सुपर ६'' मधील संघांनी दुसऱ्या गटातून पात्र ठरलेल्या तीन संघांविरुद्ध सामने खेळले. पुढील फेरीत प्रवेश करताना, आपल्या गटातून सोबत पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलेल्या संघांविरुद्धच्या आधीच्या सामन्यांत मिळवलेले गुण संघांना पुढे नेण्याची परवानगी होती. त्यामुळे गट फेरीत चांगली कामगिरी करण्यासाठी संघांना अतिरिक्त प्रोत्साहन मिळत असे.&lt;ref name=&quot;super6&quot;/&gt; ''सुपर ६'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचत आणि त्यातील विजेते अंतिम सामना खेळत.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC World Cup, 1999 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/718/icc-world-cup-1999|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cricket World Cup History 2003: Winners, Runners-up, Stats of World Cup 2003|url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|access-date=५ जुलै २०२३|website=NDTVSports.com|language=en|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061919/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:ICC CWC 2007 team captains.jpg|thumb|upright=0.9|२००७ क्रिकेट विश्वचषकातील संघांचे कर्णधार.]]
[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ विश्वचषकात]] १६ संघांची प्रत्येकी चार संघांच्या चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|publisher=cricket world cup|title=World Cup groups|access-date=२८ जानेवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126002928/http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|archive-date=२६ जानेवारी २००७|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; प्रत्येक गटात संघ एकमेकांविरुद्ध साखळी पद्धतीने खेळले. विजयासाठी संघांना गुण आणि बरोबरीसाठी अर्धा गुण मिळत असे. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ ''सुपर ८'' फेरीत प्रवेश करत. ''सुपर ८'' मधील संघांनी इतर गटांतून पात्र ठरलेल्या सहा संघांविरुद्ध सामने खेळले. गट फेरीप्रमाणेच गुण देण्यात येत होते; मात्र आपल्या मूळ गटातून ''सुपर ८'' साठी पात्र ठरलेल्या दुसऱ्या संघाविरुद्ध आधीच्या सामन्यात मिळवलेले गुण पुढे नेण्यात येत होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|publisher=cricketworldcup.com|title=About the Event|access-date=२ सप्टेंबर २००६|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905225042/http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|archive-date=५ सप्टेंबर २००६|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''सुपर ८'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले आणि उपांत्य फेरीतील विजेत्यांनी अंतिम सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ICC World Cup, 2007 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/905/icc-world-cup-2007|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricknews.net|publisher=cricknews.net|title=2015 Cricket World Cup|access-date=३ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120741/http://www.cricknews.net/|archive-date=३ फेब्रुवारी २०१५|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; विश्वचषकांच्या गट फेरीत प्रत्येकी सात संघांचे दोन गट होते. प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत, त्यानंतर उपांत्य फेरीत आणि अखेरीस अंतिम सामन्यात प्रवेश करत.&lt;ref&gt;{{cite news|first=K.R.|last=Nayar|title=International Cricket Council approves 14-team cup|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|work=Gulf News|date=२९ जून २०११|access-date=२ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701153544/http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|archive-date=१ जुलै २०११|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

स्पर्धेच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] आवृत्त्यांमध्ये सहभागी संघांची संख्या दहापर्यंत कमी करण्यात आली. सर्व दहा संघ एका साखळी गटात खेळले आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smale|first=Simon|title=The Cricket World Cup 2019 has shrunk to exclude the minnows, but why? And how come it's still so long?|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=४ जून २०१९|url=https://www.abc.net.au/news/2019-06-05/cricket-world-cup-minnows-where-have-they-gone/11176128|access-date=१८ ऑक्टोबर २०२०}}&lt;/ref&gt;

२०२७ आणि २०३१ विश्वचषकांमध्ये संघांची संख्या वाढवून १४ करण्यात येईल;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|title=ICC announces World Cup schedule; 14 teams in 2027 And 2031|website=Six Sports|date=२ जून २०२१|access-date=२ जून २०२१|archive-date=१ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricinfo.pro/cricket-world-cup-2023-date-teams-stadiums-tickets/|title=Mark your calendars for the Cricket World Cup 2023 as the tournament is set to begin on October 5, 2023. The matches will continue until November 19, 2023|website=Cricinfo|date=७ सप्टेंबर २०२३|access-date=११ सप्टेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt; २०२७ मध्ये पहिल्या साखळी टप्प्यात प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट असतील. १४ संघांच्या स्पर्धेतील सर्वात खालच्या मानांकनाचे तीन पात्र संघ बारावा आणि अंतिम संघ निश्चित करण्यासाठी तीन सामन्यांची ''सुपर सिरीज'' फेरी खेळतील. प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ आणि दोन्ही गटांतील चौथ्या स्थानावरील संघांपैकी सर्वोत्तम कामगिरी करणारा एक संघ ''सुपर ७'' फेरीत प्रवेश करेल. ''सुपर ७'' फेरीतील अव्वल चार संघ बाद फेरीत प्रवेश करतील. आयसीसीने म्हटले की, या बदलांचा उद्देश स्पर्धेतील चुरस वाढवणे आणि त्याच वेळी स्पर्धेचा कालावधी कमी करणे हा होता.&lt;ref&gt;{{cite news|title=ICC revamp formats for marquee men’s events|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१५ जुलै २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=१५ जुलै २०२६|title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup|url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709|access-date=१५ जुलै २०२६|website=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;8&quot; |स्पर्धेच्या स्वरूपांचा सारांश
|-
!आवृत्ती
!वर्ष
!यजमान
!संघ
!सामने
!प्राथमिक टप्पा
!द्वितीय टप्पा
!अंतिम टप्पा
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|इंग्लंड}}
| rowspan=4 style=&quot;text-align:center&quot; |८
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |१५
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांचे २ गट: १२ सामने
| rowspan=&quot;6&quot; |नाही
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांची बाद फेरी (गटविजेते आणि उपविजेते): ३ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |२
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |३
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]
|{{flag|इंग्लंड}}&lt;br /&gt;{{flag|वेल्स}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |२७
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांचे २ गट: २४ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |४
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]]
|{{flag|भारत}}&lt;br/&gt;{{flag|पाकिस्तान}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |५
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]
|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}&lt;br/&gt;{{flag|न्यूझीलंड}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |९
| style=&quot;text-align:center&quot; |३९
| style=&quot;text-align:center&quot; |९ संघांचा साखळी टप्पा: ३६ सामने
| style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |६
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]
|{{flag|भारत}}&lt;br/&gt;{{flag|पाकिस्तान}}&lt;br/&gt;{{flag|श्रीलंका}}
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |१२
| style=&quot;text-align:center&quot; |३७
| style=&quot;text-align:center&quot; |६ संघांचे २ गट: ३० सामने
| style=&quot;text-align:center&quot; |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |७
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]
|{{flag|इंग्लंड}}&lt;br/&gt;{{flag|वेल्स}}&lt;br/&gt;{{flag|स्कॉटलंड}}&lt;br/&gt;{{flag|आयर्लंड}}&lt;br/&gt;{{flag|नेदरलँड्स}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |४२
| style=&quot;text-align:center&quot; |६ संघांचे २ गट: ३० सामने
| rowspan=&quot;2&quot; |सुपर सिक्स (प्रत्येक गटातील अव्वल ३): ९ सामने
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांची बाद फेरी (सुपर सिक्समधील अव्वल ४): ३ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |८
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]]
|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}&lt;br/&gt;{{flag|झिम्बाब्वे}}&lt;br/&gt;{{flag|केन्या}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |१४
| style=&quot;text-align:center&quot; |५४
| style=&quot;text-align:center&quot; |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |९
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]]
|{{flag|वेस्ट इंडीज|cricket}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |१६
| style=&quot;text-align:center&quot; |५१
| style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांचे ४ गट: २४ सामने
|सुपर एट (प्रत्येक गटातील अव्वल २): २४ सामने
| style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांची बाद फेरी (सुपर एटमधील अव्वल ४): ३ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१०
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]
|{{flag|भारत}}&lt;br/&gt;{{flag|श्रीलंका}}&lt;br/&gt;{{flag|बांगलादेश}}
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |१४
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |४९
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने
| rowspan=&quot;4&quot; |नाही
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |११
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]
|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}&lt;br/&gt;{{flag|न्यूझीलंड}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१२
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]
|{{flag|इंग्लंड}}&lt;br/&gt;{{flag|वेल्स}}
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |१०
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |४८
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |१० संघांचा साखळी टप्पा: ४५ सामने
| rowspan=2 style=&quot;text-align:center&quot; |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१३
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
|{{flag|भारत}}
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१४
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|''२०२७'']]
|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}&lt;br/&gt;{{flag|झिम्बाब्वे}}&lt;br/&gt;{{flag|नामिबिया}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |''१४''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |''५७''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |''सुपर सिरीज (३ संघांचा एक गट): ३ सामने''&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;''गट टप्पा (६ संघांचे २ गट): ३० सामने''
| rowspan=&quot;1&quot; |''सुपर सेवन (प्रत्येक गटातील अव्वल ३ + चौथ्या स्थानावरील सर्वोत्तम संघ): २१ सामने''
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |''४ संघांची बाद फेरी (सुपर सेवनमधील अव्वल ४): ३ सामने''
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |१५
| style=&quot;text-align:center&quot; |''२०३१''
|{{flag|भारत}}&lt;br/&gt;{{flag|बांगलादेश}}
|
|
|
|
|}

==ट्रॉफी==
{{main|क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी}}

आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी विश्वचषक विजेत्यांना सादर केली जाते. सध्याची ट्रॉफी १९९९ च्या चॅम्पियनशिपसाठी तयार करण्यात आली होती आणि स्पर्धेच्या इतिहासातील हे पहिले कायमस्वरूपी पारितोषिक होते. याआधी प्रत्येक विश्वचषकासाठी वेगवेगळ्या ट्रॉफी बनवण्यात आल्या होत्या.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|publisher=cricket-worldcup2015.net|title=Trophy is first permanent prize in Cricket World Cup|access-date=9 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203150018/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|archive-date=3 February 2015|आर्काईव्ह दिनांक=2015-09-07|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150907181704/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html}}&lt;/ref&gt;{{Clarify|reason=is this right? were there different Prudential Cups, or was the same Cup used three times?|date=March 2023}} दोन महिन्यांच्या कालावधीत गॅरार्ड आणि कंपनीच्या कारागिरांच्या टीमने लंडनमध्ये ट्रॉफीची रचना आणि निर्मिती केली होती.&lt;ref name=guardian_2015 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trophies {{!}} Famous Trophies |url=https://garrard.com/en/trophies/famous-trophies/ |access-date=2022-08-01 |website=Garrard |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

सध्याची ट्रॉफी चांदी आणि गिल्टपासून बनविली गेली आहे आणि तीन चांदीच्या स्तंभांनी एक सोनेरी ग्लोब आहे. स्टंप आणि बेल्सच्या आकाराचे स्तंभ, क्रिकेटच्या तीन मूलभूत पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात: फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण, तर ग्लोब हे क्रिकेट बॉलचे वैशिष्ट्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|publisher=webindia123.com|title=Cricket World Cup- Past Glimpses|access-date=31 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323235801/http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|archive-date=23 March 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; पृथ्वीच्या अक्षीय झुकावचे प्रतीक म्हणून शिवण झुकलेली आहे. हे ६० सेंटीमीटर (२.० फूट) उंच आहे आणि त्याचे वजन अंदाजे ११ किलोग्रॅम (२४ पौंड) आहे. मागील विजेत्यांची नावे ट्रॉफीच्या पायावर कोरलेली आहेत, एकूण वीस शिलालेखांसाठी जागा आहे. आयसीसी मूळ ट्रॉफी ठेवते. केवळ शिलालेखांमध्ये भिन्न असलेली प्रतिकृती विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी दिली जाते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about|publisher=[[International Cricket Council]]|title=About the Tournament|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625075114/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about |archive-date=25 June 2014}}&lt;/ref&gt;

==मीडिया कव्हरेज==
ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|title=Cricket World Cup 2015 3rd Most Watched Sports Event In The World|publisher=Total Sportek|date=11 January 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325171256/http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Baker |first=Alison |date=2022-07-25 |title=The Most Watched Sporting Events in The World |url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/ |access-date=2023-07-05 |website=Roadtrips |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/|title=The Most Watched Sporting Events in The World|last=Baker|first=Alison|date=25 July 2022|access-date=15 October 2022|website=www.roadtrips.com}}&lt;/ref&gt; आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट अधिक प्रस्थापित झाल्यामुळे लागोपाठच्या स्पर्धांमुळे प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वाढत आहे. २०११ क्रिकेट विश्वचषक २०० हून अधिक देशांमध्ये २.२ अब्जाहून अधिक प्रेक्षकांसाठी प्रसारित करण्यात आला.&lt;ref name=guardian_2015&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|title=More money, more viewers and fewer runs in prospect for intriguing World Cup|newspaper=The Guardian|date=12 February 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304022954/http://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|archive-date=4 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CWC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|publisher=cricketworldcup.com|title=World Cup Overview|access-date=29 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|archive-date=24 January 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-24|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html}}&lt;/ref&gt; मुख्यतः २०११ आणि २०१५ विश्वचषकासाठी दूरचित्रवाणी अधिकार अमेरिकी १.१ अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त विकले गेले&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC rights for to ESPN-star|access-date=30 January 2007|date=9 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि प्रायोजकत्व अधिकार आणखी अमेरिकी ५०० दशलक्ष डॉलर मध्ये विकले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC set to cash in on sponsorship rights|access-date=30 January 2007|date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आयसीसी ने २०१९ विश्वचषकासाठी एकूण १.६ अब्ज दर्शक तसेच स्पर्धेच्या डिजिटल व्हिडिओला ४.६ अब्ज व्ह्यूजचा दावा केला आहे.&lt;ref name=&quot;2019 ICC viewership&quot;&gt;{{Cite web|title=ICC Men's Cricket World Cup gives GDP 350 million boost to UK economy|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1634008|access-date=2021-04-08|website=www.icc-cricket.com|language=en}}&lt;/ref&gt; स्पर्धेतील सर्वात जास्त पाहिलेला सामना भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट गेम होता, जो ३०० दशलक्षाहून अधिक लोकांनी थेट पाहिला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1346930|title=2019 Men's Cricket World Cup most watched ever|date=16 September 2019|access-date=15 October 2022|website=www.icc-cricket.com}}&lt;/ref&gt;

==प्रेक्षकांची उपस्थिती==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|-
! वर्ष !! यजमान !! एकूण उपस्थिती !! संदर्भ
|-
| [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, केन्या || ६,२६,८४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |publisher=ICC |title=Cricket World Cup 2003 |page=12 |access-date=29 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |archive-date=21 March 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-03-21 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || वेस्ट इंडीज || ६,७२,००० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || भारत, श्रीलंका, बांगलादेश || १२,२९,८२६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड || ११,०६,४२० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || इंग्लंड आणि वेल्स || ७,५२,००० || &lt;ref&gt;{{cite web |title=2019 Cricket World Cup delivers UK£350m boost for UK economy |first=Sam |last=Carp |url=https://www.sportspromedia.com/news/2019-cricket-world-cup-uk-economy-impact-england-wales/?zephr_sso_ott=mabKiL |date=4 March 2020 |access-date=18 May 2023 |publisher=SportsPro Daily}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || भारत || १२,५०,३०७ ||&lt;ref&gt;{{cite web |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838 |date=21 November 2023 |access-date=21 November 2023 |publisher=cricketworldcup.com}}&lt;/ref&gt;
|}

==यजमानांची निवड==
{{main|क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान}}
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कार्यकारी समिती क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यासाठी उत्सुक असलेल्या राष्ट्रांनी केलेल्या बोलींची तपासणी केल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=Asia to host 2011 World Cup|date=30 April 2006|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928205442/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|archive-date=28 September 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{location map+|Earth
| float = center
| width = 900
|caption=क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान देश
|places=
{{Location map~|Earth|position=bottom|lat=51.300000|long=00.07000|label='''[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]''',&lt;br /&gt;'''[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]''','''[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]''',&lt;br /&gt;'''[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]''','''[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=bottom|lat=28.363600|long=77.13480|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''',&lt;br /&gt;'''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''',&lt;br /&gt;'''[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]''','''२०३१'''}}
{{Location map~|Earth|position=left|lat=33.360000|long=73.02000|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''','''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=right|lat=23.455000|long=90.23200|label='''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''','''२०३१'''}}
{{Location map~|Earth|position=bottom|lat=06.540400|long=79.50340|label='''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=left|lat=17.581700|long=-76.47350|label='''[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-18.261700|long=130.50280|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=left|lat=-43.314800|long=172.37130|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=right|lat=01.16000|long=36.48|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-26.121600|long=28.02440|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=top|lat=-17.494500|long=31.03080|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}}
{{Location map~|Earth|position=left|lat=-22.340000|long=17.05000|label='''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}}
}}

[[File:Civic Centre-2003 CWC.jpg|thumb|दक्षिण आफ्रिकेतील २००३ क्रिकेट विश्वचषकाच्या निमित्ताने नागरी केंद्र उजळले]]
इंग्लंडने पहिल्या तीन स्पर्धांचे आयोजन केले होते. आयसीसीने ठरवले की इंग्लंडने पहिली स्पर्धा आयोजित करावी कारण ते उद्घाटन कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक संसाधने समर्पित करण्यास तयार होते.&lt;ref name=&quot;ENGHOST&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|publisher=cricworld.com|title=The History of World Cup's|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|archive-date=13 March 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-03-13|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm}}&lt;/ref&gt; भारताने तिसऱ्या क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमानपद स्वेच्छेने स्वीकारले, परंतु बहुतेक आयसीसी सदस्यांनी इंग्लंडला प्राधान्य दिले कारण जूनमध्ये इंग्लंडमध्ये दिवसाचा जास्त काळ म्हणजे एक सामना एका दिवसात पूर्ण होऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1979 World Cup in England&amp;nbsp;– West Indies retain their title|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523160232/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|archive-date=23 May 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt; १९८७ क्रिकेट विश्वचषक भारत आणि पाकिस्तानमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, जो पहिल्यांदा इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1987 World Cup in India and Pakistan&amp;nbsp;– Australia win tight tournament|access-date=15 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716040704/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|archive-date=16 July 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

१९८७, १९९६ आणि २०११ मध्ये दक्षिण आशिया, १९९२ आणि २०१५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया (ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये), २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २००७ मध्ये वेस्ट इंडीज यासारख्या भौगोलिक प्रदेशातील अनेक स्पर्धा संयुक्तपणे आयोजित केल्या गेल्या आहेत.

नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसी ने २०२४ ते २०३१ सायकल दरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या आयसीसी इव्हेंटसाठी यजमानांची नावे प्रकाशित केली. टी-२० विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसह ५० षटकांच्या विश्वचषकासाठी यजमानांची निवड स्पर्धात्मक बोली प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India to host three ICC events in 2024-31 cycle |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119866/india-to-get-three-icc-events-in-next-cycle |access-date=16 November 2021 |work=Cricbuzz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |access-date=16 November 2021 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==निकाल==
{{Main|क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामन्यांची यादी}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align: center;&quot;
|-
!संपादन
!वर्ष
!यजमान
! अंतिम ठिकाण
! विजेते
! उपविजेते
! मार्जिन 
!संघ
|- 
!१
|[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|इंग्लंड
|[[लॉर्ड्स]], लंडन
|{{cr|WIN}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२९१/८ (६० षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२७४ सर्वबाद (५८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html '''१७ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090405150750/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html |date=2009-04-05 }}
| ८
|-
!२
|[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|इंग्लंड
|लॉर्ड्स, लंडन
|{{cr|WIN}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२८६/९ (६० षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|ENG}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१९४ सर्वबाद (५१ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html '''९२ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425135637/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html |date=2009-04-25 }}
| ८
|- 
!३
|[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|इंग्लंड|वेल्स}}
|लॉर्ड्स, लंडन
|{{cr|IND}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१८३ सर्वबाद (५४.४ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|WIN}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१४० सर्वबाद (५२ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html '''४३ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318144610/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html |date=2009-03-18 }}
| ८
|-
!४
|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|भारत|पाकिस्तान}}
|[[ईडन गार्डन्स]], कोलकाता
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२५३/५ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|ENG}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४६/८ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html '''७ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207130805/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html |date=2009-02-07 }}
| ८
|- 
!५
|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|ऑस्ट्रेलिया|न्यू झीलंड}}
|[[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]]
|{{cr|PAK}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४९/६ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|ENG}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२२७ सर्वबाद (४९.२ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html '''२२ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422131058/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html |date=2009-04-22 }}
|९
|-
!६
|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|भारत|पाकिस्तान|श्रीलंका}}
|[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]]
|{{cr|SRI}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४५/३ (४६.२ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४१/७ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html '''७ गडी राखून'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429035255/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html |date=2009-04-29 }}
|१२
|-
!७
|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|इंग्लंड{{efn|इंग्लंड हे एकमेव नियुक्त यजमान होते, परंतु आयर्लंड प्रजासत्ताक, नेदरलँड्स, स्कॉटलंड आणि वेल्समध्येही सामने खेळले गेले.}}|आयर्लंड|स्कॉटलंड|नेदरलँड|वेल्स}}
|लॉर्ड्स, लंडन
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१३३/२ (२०.१ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|PAK}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१३२ सर्वबाद (३९ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html '''८ गडी राखून'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328014247/http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html |date=2008-03-28 }}
|१२
|-
!८
|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|केन्या|दक्षिण आफ्रिका{{efn|[[दक्षिण आफ्रिका]] हा एकमेव नियुक्त मुख्य यजमान होता, परंतु झिम्बाब्वे आणि केन्यामध्येही सामने खेळले गेले.}}|झिम्बाब्वे}}
|[[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]
|{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;३५९/२ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|IND}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२३४ सर्वबाद (३९.२ षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html '''१२५ धावा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616013248/http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html |date=2008-06-16 }}
|१४
|- 
!९
|[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|वेस्ट इंडीज{{efn|वेस्ट इंडीझ क्रिकेट फेडरेशनच्या आठ सदस्य देशांनी सामने आयोजित केले - अँटिग्वा आणि बार्बुडा, बार्बाडोस, ग्रेनाडा, गयाना, जमैका, सेंट किट्स आणि नेव्हिस, सेंट लुसिया आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो.}}
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]
||{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२८१/४ (३८ षटके)&lt;/small&gt;
||{{cr|SRI}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२१५/८ (३६ षटके)&lt;/small&gt; 
|&lt;br&gt;[http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html '''५३ धावा (डी/एल)''']
|१६
|-
!१०
|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|बांगलादेश|भारत|श्रीलंका}}
|[[वानखेडे स्टेडियम]], मुंबई
|{{cr|IND}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२७७/४ (४८.२ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|SRI}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२७४/६ (५० षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/current/match/433606.html '''६ गडी राखून''']
|१४
|- 
!११
|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|ऑस्ट्रेलिया|न्यू झीलंड}}
|मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड, मेलबर्न
||{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१८६/३ (३३.१ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|NZ}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;१८३ सर्वबाद (45 षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/656495.html '''७ गडी राखून''']
|१४
|-
!१२
|[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{ubl|इंग्लंड|वेल्स}}
|लॉर्ड्स, लंडन
|{{cr|ENG}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४१ सर्वबाद (५० षटके)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;१५/० ([[सुपर ओव्हर]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४ चौकार, २ षटकार&lt;/small&gt;
||{{cr|NZ}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४१/८ (५० षटके)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;१५/१ ([[सुपर ओव्हर]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;१४ चौकार, ३ षटकार&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/1144530.html '''सामना बरोबरीत (सुपर ओव्हरनंतर काउंटबॅकवर ९ चौकार)''']
|१०
|- 
!१३
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
|style=&quot;text-align:left&quot;|भारत
|[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]
||{{cr|AUS}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४१/४ (४३ षटके)&lt;/small&gt;
|{{cr|IND}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;२४० सर्वबाद (५० षटके)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/full-scorecard '''६ गडी राखून''']
|१०
|}

;नोंदी 
{{Notelist}}

==स्पर्धेचा सारांश==
किमान एकदा तरी २० राष्ट्रांनी क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली आहे.  प्रत्येक स्पर्धेत सहा संघ सहभागी झाले आहेत, त्यापैकी पाच संघांनी विजेतेपद पटकावले आहे.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt; वेस्ट इंडीजने पहिल्या दोन स्पर्धा जिंकल्या आहेत, ऑस्ट्रेलियाने सहा, भारताने दोन, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा जिंकल्या आहेत. वेस्ट इंडीज (१९७५ आणि १९७९) आणि ऑस्ट्रेलिया (१९९९, २००३ आणि २००७) हे एकमेव संघ आहेत ज्यांनी सलग विजेतेपद मिळवले आहेत.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt; ऑस्ट्रेलिया तेरा पैकी आठ फायनल खेळला आहे (१९७५, १९८७, १९९६, १९९९, २००३, २००७, २०१५ आणि २०२३). न्यू झीलंडला अद्याप विश्वचषक जिंकता आलेला नाही, परंतु दोन वेळा (२०१५ आणि २०१९) उपविजेता ठरला आहे. कसोटी खेळत नसलेल्या देशाचा सर्वोत्तम निकाल म्हणजे २००३ स्पर्धेत केन्याने उपांत्य फेरी गाठणे; २००७ मध्ये आयर्लंडने दिलेला सुपर ८ (दुसरी फेरी) हा त्यांच्या पदार्पणातील कसोटी नसलेल्या संघाचा सर्वोत्तम निकाल आहे.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt;

१९९६ च्या विश्वचषकाचा सह-यजमान म्हणून श्रीलंका ही स्पर्धा जिंकणारा पहिला यजमान होता, जरी अंतिम सामना पाकिस्तानमध्ये झाला.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt; भारताने २०११ मध्ये यजमान म्हणून विजय मिळवला आणि त्यांच्याच देशात खेळला जाणारा अंतिम सामना जिंकणारा पहिला संघ होता.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|title=India power past Sri Lanka to Cricket World Cup triumph|publisher=BBC Sport|date=2 April 2011|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|archive-date=3 April 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडने अनुक्रमे २०१५ आणि २०१९ मध्ये या पराक्रमाची पुनरावृत्ती केली.&lt;ref name=&quot;AUS2015&quot;/&gt; याखेरीज इंग्लंडने १९७९ मध्ये यजमान म्हणून अंतिम फेरी गाठली होती. स्पर्धेचे सह-यजमानपद भूषवताना त्यांचे सर्वोत्तम विश्वचषक निकाल किंवा बरोबरी साधणारे इतर देश २०१५ मध्ये न्यू झीलंड, २००३ मध्ये सुपर सिक्समध्ये पोहोचलेले झिम्बाब्वे आणि २००३ मध्येच उपांत्य फेरीत पोहोचलेले केन्या आहेत.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt; १९८७ मध्ये सह-यजमान भारत आणि पाकिस्तान हे दोघेही उपांत्य फेरीत पोहोचले होते, परंतु त्यांना अनुक्रमे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाने बाहेर काढले होते.&lt;ref name=&quot;WCHistory&quot;/&gt; १९९२ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, १९९९ मध्ये इंग्लंड, २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २०११ मध्ये बांगलादेश हे यजमान संघ आहेत जे पहिल्या फेरीत बाहेर पडले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2019-05-24 |title=World Cup, 11 editions: How host countries fared |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/cricket-world-cup-host-countries-england-wales-lords-india/article27228795.ece |access-date=2022-08-22 |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

===संघांची कामगिरी===
प्रत्येक विश्वचषकात संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन खाली दिले आहे. प्रत्येक स्पर्धेसाठी, प्रत्येक अंतिम स्पर्धेतील संघांची संख्या (कंसात) दर्शविली जाते.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;  font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; {{diagonal split header|&lt;br /&gt;संघ|यजमान}}
![[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]&lt;br/&gt; {{small|(८)}}
![[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]&lt;br/&gt; {{small|(८)}}
![[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]&lt;br/&gt; {{small|(८)}}
![[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]&lt;br/&gt; {{small|(८)}}
![[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]&lt;br/&gt; {{small|(९)}}
![[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]&lt;br/&gt; {{small|(१२)}}
![[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]&lt;br/&gt; {{small|(१२)}}
![[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]&lt;br/&gt; {{small|(१४)}}
![[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]&lt;br/&gt; {{small|(१६)}}
![[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]&lt;br/&gt; {{small|(१४)}}
![[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]&lt;br/&gt; {{small|(१४)}}
![[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]&lt;br/&gt; {{small|(१०)}}
![[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]&lt;br/&gt; {{small|(१०)}}
!rowspan=2|{{tooltip|सहभाग|दिसणे}}
|-
!{{flagicon|England}}
!{{flagicon|England}}
!{{flagicon|England}}&lt;br/&gt;{{flagicon|WAL}}
!{{flagicon|India}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Pakistan}}
!{{flagicon|Australia}}&lt;br/&gt;{{flagicon|New Zealand}}
!{{flagicon|India}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Pakistan}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Sri Lanka}}
!{{flagicon|England}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Wales}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Scotland}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Ireland}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Netherlands}}
!{{flagicon|South Africa}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Zimbabwe}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Kenya}}
!{{flagicon|West Indies}}
!{{flagicon|India}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Sri Lanka}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Bangladesh}}
!{{flagicon|Australia}}&lt;br/&gt;{{flagicon|New Zealand}}
!{{flagicon|England}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Wales}}
!{{flagicon|India}}
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{cr|AFG|२०१३}}|| || || || || || || || || || ||ग||१०वा||६वा 
! ३
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{cr|AUS}}||style=&quot;background: silver&quot;|'''उ.वि'''||ग||ग||style=&quot;background: gold&quot;|'''वि'''||५वा||style=&quot;background: silver&quot;|'''उ.वि'''|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''||style=&quot;background: gold&quot;|'''वि'''|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''||style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|'''उ.उ'''||style=&quot;background: gold&quot;|'''वि'''||style=&quot;background-color: #cc9966&quot;|'''उप'''|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''
! १३
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{cr|BAN}}|| || || || || || ||ग||ग|| ७वा |||ग||style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|'''उ.उ'''||८वा||| ८वा 
! ७
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{cr|BER}}|| || || || || || || || ||ग|| || ||||
! १
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;|{{cr|CAN}}|| ||ग|| || || || || ||ग||ग||ग||||||
! ४
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ENG}}|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''||ग||ग|| ५वा || style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''||ग|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि''' || ७वा
! १३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IND}}||ग||ग|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||७वा|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| ६वा|| style=&quot;background:silver&quot; |'''उ.वि'''||ग|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: silver&quot;|'''उ.वि''' 
! १३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|IRE}}|| || || || || || || || || ८वा||ग||ग|| ||
! ३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|KEN}}|| || || || || ||ग||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||ग||ग|| || ||
! ५
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NAM}}|| || || || || || || ||ग|| || || || ||
! १
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NED}}|| || || || || ||ग|| ||ग||ग||ग|| || || १०वा
! ५
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|NZ}}|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||ग||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| ५वा || style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot;|'''उप'''
! १३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|PAK}}||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''||ग||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''||५वा||५वा
! १३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SCO}}|| || || || || || ||ग|| ||ग|| ||ग|| ||
! ३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SA}}{{efn|name=SAfr}}|| || || || || style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||७वा|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot;|'''उप'''
! ९
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|SRI}}||ग||ग||ग||ग||८वा|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''||ग|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''||६वा|| ९वा
! १३
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|UAE}}|| || || || || ||ग|| || || || ||ग|| ||
! २
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|WIN}}|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''|| style=&quot;background: gold&quot; |'''वि'''|| style=&quot;background: silver&quot; |'''उ.वि'''||ग||६वा|| style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |'''उप'''||ग||ग|| ६वा|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|| style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |'''उ.उ'''|||९वा||
! १२
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |{{cr|ZIM}}|| || ||ग||ग||९वा||ग|| ५वा || ६वा ||ग||ग||ग|| ||
! ९
|-
! colspan=&quot;15&quot; |निष्क्रिय संघ
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| {{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}|||ग|| || || || || || || || || || || ||
! 1
|}

'''माहिती'''

*{{bg|gold|वि}} – विजेता
*{{bg|silver|उ.वि}}– उपविजेता 
*{{bg|#cc9966|उप}}– उपांत्य फेरी
*{{bg|#BBF3BB|सु.६}}– सुपर सिक्स (१९९९-२००३)
*{{bg|#ffebcd|उ.उ}}– उपांत्यपूर्व फेरी (१९९६, २०११-२०१५)
*{{bg|#ffebcd|सु.८}}– सुपर आठ (२००७)
*ग&amp;nbsp;– गट फेरी / पहिली फेरी
*पा&amp;nbsp;– पात्र, अजूनही स्पर्धेत आहे

===नवोदित संघ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|-
!वर्ष
!संघ
!एकूण
|-
|[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]
|{{cr|AUS}}, {{cr|पूर्व आफ्रिका}},{{efn|name=EAfr}} {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|WIN}}, {{cr|SL}}
|८
|-
|[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]
|{{cr|CAN}}
|१
|-
|[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]
|{{cr|ZIM}}
|१
|-
|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
|''कोणताही नाही''
|०
|-
|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]
|{{cr|SA|}}{{efn|name=SAfr}}
|१
|-
|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]
|{{cr|KEN}}, {{cr|NED}}, {{cr|UAE}}
|३
|-
|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
|{{cr|BAN}}, {{cr|SCO}}
|२
|-
|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
|{{cr|NAM}}
|१
|-
|[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
|{{cr|BER}}, {{cr|IRE}}
|२
|-
|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]
|''कोणताही नाही''
|०
|-
|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
|{{cr|AFG|२०१३}}
|१
|-
|[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]
|''कोणताही नाही''
|०
|-
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
|''कोणताही नाही''
|०
|}

===आढावा===
खालील सारणी २०१९ स्पर्धेच्या अखेरीस मागील विश्वचषकातील संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन प्रदान करते. संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट कामगिरीनुसार, त्यानंतर दिसणे, एकूण विजयांची संख्या, एकूण खेळांची संख्या आणि वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;border-bottom:none&quot; |
!colspan=7|आकडेवारी
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom:none&quot; |सर्वोत्तम कामगिरी
|-
!style=&quot;border-top:none;width:150px;&quot;|संघ
!width=30|सहभाग 
!width=30|{{abbr|सामने|सामने खेळले}}
!width=30|विजय 
!width=30|पराभव 
!width=30|टाय 
!width=30|नि.ना 
!width=30|विजय%*
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Australia}}
|१३||१०५||७८||२५||१||१||७५.४८||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.1|'''विजेता'''}}: ६ {{small|([[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|India}}
|१३||९५||६३||३०||१||१||६६.३१||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक |१९८३]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|West Indies}}
|१२||८०||४३||३५||०||२||५५.१२||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक |१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक |१९७९]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|England}}
|१३||९३||५२||३९||१||१||५७.१४||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Pakistan}}
|१३||८८||४९||३७||०||२||५६.९७||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Sri Lanka}}
|१३||८९||४०||४६||१||२||४६.५५||style=&quot;background:gold;&quot; |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|New Zealand}}
|१३||९९||५९||३८||१||१||६०.७१||style=&quot;background-color: silver&quot; |{{sort|2.5|'''उपविजेता'''}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|South Africa}}
|९||७४||४५||२६||२||१||६३.०१||style=&quot;background-color: #cc9966&quot; |{{sort|3.2|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Kenya}}
|५||२९||७||२२||०||०||२४.१३||style=&quot;background-color: #cc9966&quot;|{{sort|3.5|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Zimbabwe}}
|९||५७||११||४२||१||३||२१.२९||{{sort|5.4|सुपर ६}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Bangladesh}}
|७||४९||१६||३२||०||१||३३.३३||{{sort|7.4|उपांत्यपूर्व फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Ireland}}
|३||२१||७||१३||१||०||३५.७१||{{sort|7.5|सुपर ८}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Netherlands}}
|५||२९||४||२५||०||०||१३.७९||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Canada}}
|४||१८||२||१६||०||०||११.११||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{nowrap|{{Cr|AFG|२०१३}}}}
|३||२४||५||१९||०||०||२०.८३||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Scotland}}
|३||१४||०||१४||०||०||०.००||{{sort|9.3|गट फेरी}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{nowrap|{{Cr|UAE}}}}
|२||११||१||१०||०||०||९.०९||{{sort|9.4|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Namibia}}
|१||६||०||६||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}}
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Bermuda}}
|१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; |निष्क्रिय संघ
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}
|१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]])}}
|-
!colspan=11|{{smalldiv|1={{Updated|१९ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;br/&gt;स्रोत: [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}}
|}

''नोंद:''
* {{small|विजयाच्या टक्केवारीमध्ये निकाल नाही लागल्याला सामने समाविष्ट नाहीत आणि ते अर्ध्या विजयाच्या रूपात गणले जाते.}}
* {{small|संघांना त्यांच्या सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, नंतर जिंकण्याची टक्केवारी, त्यानंतर (समान असल्यास) वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते.}}

{{notelist|refs=
{{efn|name=EAfr|१९८९ मध्ये विसर्जित}}
{{efn|name=SAfr|१९९२ च्या विश्वचषकापूर्वी दक्षिण आफ्रिकेवर वर्णभेदामुळे बंदी घालण्यात आली होती}}
}}

==इतर परिणाम==
{{col-begin}}
{{col-break}}
===यजमान संघांचे निकाल===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! वर्ष
! यजमान संघ
! समाप्त केले
|-
| [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]
| {{cr|England}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]
| {{cr|England}}
| bgcolor=Silver| '''उपविजेते'''
|-
| [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]
| {{cr|England}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| rowspan=2|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| {{cr|Pakistan}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| rowspan=2|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]
| {{cr|Australia}}
| राउंड रॉबिन 
|-
| {{cr|New Zealand}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| rowspan=3|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| {{cr|Pakistan}}
| bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत
|-
| {{cr|Sri Lanka}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| rowspan=4|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
| {{cr|England}} 
| ग्रुप स्टेज
|-
| {{cr|Scotland}}
| ग्रुप स्टेज
|-
| {{cr|Netherlands}}
| ''खेळला नाही''
|-
| {{cr|Ireland}}
| ''खेळला नाही''
|-
| rowspan=3|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
| {{crw|South Africa}}
| ग्रुप स्टेज
|-
| {{cr|Zimbabwe}}
| bgcolor=#BBF3BB| सुपर ६
|-
| {{cr|Kenya}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
| {{cr|West Indies}}
| bgcolor=#FFEBCD| सुपर ८
|-
| rowspan=3|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| {{cr|Sri Lanka}}
| bgcolor=Silver| '''उपविजेते'''
|-
| {{cr|Bangladesh}}
| ग्रुप स्टेज
|-
| rowspan=2|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
| {{cr|Australia}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| {{cr|New Zealand}}
| bgcolor=Silver| '''उपविजेते'''
|-
| [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]
| {{cr|England}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=Silver| '''उपविजेते'''
|-
| rowspan=3|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]
| {{cr|South Africa}}
|
|-
| {{cr|Zimbabwe}}
| 
|-
| {{cr|Namibia}}
| 
|-
| rowspan=3|[[२०३१ क्रिकेट विश्वचषक|२०३१]]
|  {{cr|India}}
|
|-
|  {{cr|Bangladesh}}
|
|-
|}

{{col-break}}

===गतविजेत्याचे निकाल===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! वर्ष
! गतविजेते
! समाप्त केले
|-
| [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]
| {{cr|West Indies}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]
| {{cr|West Indies}}
| bgcolor=Silver| '''उपविजेते'''
|-
| [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]
| {{cr|Australia}}
| राउंड रॉबिन 
|-
| [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]
| {{cr|Pakistan}}
| bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत
|-
| [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
| {{cr|Sri Lanka}}
| ग्रुप स्टेज 
|-
| [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
| {{cr|Australia}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
| {{cr|Australia}}
| bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स'''
|-
| [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]
| {{cr|Australia}}
| bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत
|-
| [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
| {{cr|India}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]
| {{cr|Australia}}
| bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत'''
|-
| [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]
| {{cr|England}}
| राउंड रॉबिन
|-
| [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]
| {{cr|Australia}}
| 
|-
|}

{{col-end}}

==स्पर्धेचे रेकॉर्ड==

{{main|क्रिकेट विश्वचषकातील विक्रमांची यादी}}
[[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|right|thumbnail|विश्वचषकाच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा [[सचिन तेंडुलकर]]]]
[[File:Glenn McGrath in Circular Quay, Sydney, Australia, 2018-02-03.jpg|thumbnail| विश्वचषकाच्या इतिहासातील आघाडीचा विकेट घेणारा गोलंदाज]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; | विश्वचषकातील विक्रम&lt;ref&gt;All records are based on statistics at [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]].com's list of [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?id=12;type=trophy World Cup records] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103091603/http://www.cricinfo.com/db/STATS/WC/ |date=3 January 2007 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; | फलंदाजी
|-
|सर्वाधिक धावा
|{{flagicon|India}} [[सचिन तेंडुलकर]]
|२,२७८ ([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])
|-
|[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सर्वोच्च सरासरी]] (किमान १० डाव) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|title=Best Average in Cricket World Cup|publisher=ESPN Cricinfo|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626190708/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{flagicon|South Africa}} [[लान्स क्लुसनर]]
|१२४.०० ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])
|-
|सर्वोच्च [[स्ट्राइक रेट|फलंदाजी स्ट्राइक रेट]] (किमान ५०० चेंडूंचा सामना केला)
|{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅक्सवेल]]
|१६०.३२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])
|-
|सर्वोच्च स्कोअर
| {{flagicon|New Zealand}} [[मार्टिन गप्टिल]] वि {{Flag|वेस्ट इंडीज}}
|२३७[[नाबाद|*]] ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])
|-
|सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]]
| {{flagicon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] आणि [[मार्लन सॅम्युअल्स]] &lt;br&gt; (दुसऱ्या गड्यासाठी) वि {{cr|Zimbabwe}}
|३७२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])
|-
|एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक धावा
|{{flagicon|India}} [[विराट कोहली]]
|७६५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])
|-
|सर्वाधिक शतक 
|{{flagicon|India}} [[रोहित शर्मा]] 
|७ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]-[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) 
|-
|एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक शतके
|{{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]]
|५ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])
|-
! colspan=&quot;3&quot; | गोलंदाजी
|-
|सर्वाधिक बळी
|{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]
|७१ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])
|-
|[[गोलंदाजीची सरासरी|सर्वात कमी सरासरी]] (किमान ४०० चेंडू टाकले)
|{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]]
|१३.५२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])
|-
|सर्वोत्तम [[स्ट्राइक रेट]] (किमान २० बळी)
|{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]]
|१५.८१ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])
|-
|सर्वोत्तम [[इकॉनॉमी रेट]] (किमान १००० चेंडू टाकले)
|{{flagicon|West Indies}} [[अँडी रॉबर्ट्स]]
|३.२४ ([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]–[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]])
|-
|सर्वोत्तम गोलंदाजी आकडेवारी
|{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] वि {{cr|Namibia}}
|७/१५ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक बळी
|{{flagicon|Australia}} [[मिचेल स्टार्क]]
|२७ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])
|-
! colspan=&quot;3&quot; | क्षेत्ररक्षण
|-
|सर्वाधिक बाद ([[यष्टिरक्षक]])
|{{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]]
|५४ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]–[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])
|-
|सर्वाधिक झेल ([[क्षेत्ररक्षण (क्रिकेट)|क्षेत्ररक्षक]])
|{{flagicon|Australia}} [[रिकी पाँटिंग]]
|२८ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])
|-
! colspan=&quot;3&quot; | संघ
|-
|सर्वोच्च स्कोअर
|{{cr|South Africa}} वि {{cr|Sri Lanka}}
|४२८/५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])
|-
|सर्वात कमी स्कोअर
|{{cr|Canada}} वि {{cr|Sri Lanka}}
|३६ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])
|-
|सर्वोच्च विजय %
|{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया
|७५.४८% (१०५ खेळले, ७८ जिंकले)&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Cup Cricket Team Records &amp; Stats |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy |website=ESPNCricinfo |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227115818/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12%3Btype%3Dtrophy |archive-date=27 February 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक सलग विजय
|{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया
|२७ (२० जून १९९९ – १९ मार्च २०११, एक [[निकाल (क्रिकेट)#परिणाम नाही|निकाल नाही]] वगळला)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;size=100;spanmax2=20+mar+2011;spanmin2=23+May+1999;spanval2=span;team=2;template=results;trophy=12;type=team;view=results|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Team records|publisher=Cricinfo|access-date=30 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911093616/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2%3Bfilter%3Dadvanced%3Borderby%3Dstart%3Bsize%3D100%3Bspanmax2%3D20+mar+2011%3Bspanmin2%3D23+May+1999%3Bspanval2%3Dspan%3Bteam%3D2%3Btemplate%3Dresults%3Btrophy%3D12%3Btype%3Dteam%3Bview%3Dresults|archive-date=11 September 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|सलग सर्वाधिक स्पर्धा जिंकतो
|{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया
|३ ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])
|}

===स्पर्धेद्वारे===
{{main|क्रिकेट विश्वचषक पुरस्कार}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! वर्ष !! विजयी कर्णधार !! अंतिम सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू !! स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू !! सर्वाधिक धावा !! सर्वाधिक बळी
|-
| [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]  || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]&lt;ref name=potm_75-19&gt;{{Cite web |title=ODI World Cup Finals: Full list of Player of the Match award winners from 1975 to 2019|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/odi-world-cup-final-man-of-the-match-list-award-winners-performances-records-stats-india-vs-australia-2023/article67550186.ece/|access-date=19 November 2023 |website=Sportstar|date=19 November 2023 }}&lt;/ref&gt; || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|NZ}} [[ग्लेन टर्नर]] (३३३) || {{flagicon|AUS}} [[गॅरी गिलमोर]] (११)
|-
|[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[विव्ह रिचर्ड्स]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt; || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|WIN}} [[गॉर्डन ग्रीनिज]] (२५३) || {{flagicon|ENG}} [[माइक हेंड्रिक्स]] (१०)
|-
| [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] ||{{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] || {{flagicon|IND}} [[मोहिंदर अमरनाथ]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt;  || पुरस्कार मिळालेला नाही || {{flagicon|ENG}} [[डेव्हिड गोवर]] (३८४) || {{flagicon|IND}} [[रॉजर बिन्नी]] (१८)
|-
| [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] ||{{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर]]|| {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt;  || पुरस्कार मिळालेला नाही ||{{flagicon|ENG}} [[ग्रॅहम गूच]] (४७१) || {{flagicon|AUS}} [[क्रेग मॅकडरमॉट]] (१८)
|-
| [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] ||{{flagicon|PAK}} [[इम्रान खान]] || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt; ||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt; || {{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]] (४५६) || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]] (१८)
|-
| [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]||{{flagicon|SL}} [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{flagicon|SL}} [[अरविंदा डी सिल्वा]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt; || {{flagicon|SL}} [[सनथ जयसूर्या]]&lt;ref name=potm_75-19/&gt;  || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (५२३) ||{{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] (१५)
|-
| [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] ||{{flagicon|AUS}} [[स्टीव्ह वॉ]] || {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]]&lt;ref name=potm99&gt;{{Cite web |title=Australia vs Pakistan, ICC World Cup 1999 |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-pakistan-final-65234/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;||{{flagicon|SA}} [[लान्स क्लुसनर]]&lt;ref name=potm99/&gt; || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] (४६१) ||{{flagicon|NZ}} [[जिऑफ ॲलॉट]] / &lt;br/&gt; {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]] (२०)
|-
|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]]&lt;ref name=potm03&gt;{{Cite web |date=23 March 2003 |title=Australia vs India, ICC World Cup 2003 Final |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]&lt;ref name=potm03/&gt; || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (६७३) || {{flagicon|SL}} [[चमिंडा वास]] (२३) 
|-
|[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 November 2018 |title=This day, that year: Adam Gilchrist scores 149 to gift Australia World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-day-that-year-adam-gilchrist-scores-149-to-gift-australia-world-cup/story-k3ebcJURetMZw8I7ztP4CK.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 April 2007 |title=McGrath bows out winning Player of the Tournament award |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgrath-bows-out-winning-player-of-the-tournament-award-292785 |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू हेडन]] (६५९) || {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (२६) 
|-
|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]]&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;&gt;{{Cite web |date=11 November 2011 |title=Yuvraj Player of the Tournament; Dhoni Man of the Match of WC final |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yuvraj-player-of-the-tournament-dhoni-man-of-the-match-of-wc-final/story-8ll0UfgXUaIUtVeIrJMOIM.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|IND}} [[युवराज सिंग]]&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;/&gt;|| {{flagicon|SL}} [[तिलकरत्ने दिलशान]] (५००) || {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] / &lt;br/&gt; {{flagicon|IND}} [[झहीर खान]] (२१) 
|-
|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || {{flagicon|AUS}} [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] ||{{flagicon|AUS}} [[जेम्स फॉकनर]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 March 2015 |title=James Faulkner Emerges From the Shadows of Two Mitchells in World Cup Final |url=https://sports.ndtv.com/icc-cricket-world-cup-2015/james-faulkner-emerges-from-the-shadows-of-two-mitchells-in-world-cup-final-1502822 |access-date=19 November 2023 |website=NDTV }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;||{{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Mitchell Starc named as player of ICC World Cup 2015 |url=https://www.indiatoday.in/sports/world-cup-2015/story/mitchell-starc-world-cup-2015-australia-new-zealand-246307-2015-03-29 |access-date=19 November 2023 |website=India Today}}&lt;/ref&gt;||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन गप्टिल]] (५४७) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] / &lt;br/&gt;{{flagicon|NZ}} [[ट्रेंट बोल्ट]] (२२) 
|-
|[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || {{flagicon|ENG}} [[इऑन मॉर्गन]] ||{{flagicon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]]&lt;ref name=potm19&gt;{{Cite web |date=15 July 2019 |title=World Cup 2019 Awards Winners: Man of the Tournament and Man of the Match |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/cricket-world-cup-2019-awards-winners-list-man-of-the-tournament-and-man-of-the-match-5829154/ |access-date=19 November 2023 |website=Indian Express}}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|NZ}} [[केन विल्यमसन]]&lt;ref name=potm19/&gt;|| {{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] (६४८) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] (२७) 
|-
|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || {{flagicon|AUS}} [[पॅट कमिन्स]] || {{flagicon|AUS}} [[ट्रॅव्हिस हेड]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Travis Head delivers World Cup final masterclass in POTM display |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789833 |access-date=19 November 2023 |website=cricketworldcup.com }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 November 2023 |title=India star named Player of the Tournament at ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/3789837 |access-date=19 November 2023 |website=ICC}}&lt;/ref&gt;||{{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (७६५) || {{flagicon|IND}} [[मोहम्मद शमी]] (२४) 
|- 
|}

==हे देखील पहा==
*[[आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]]
*[[आयसीसी टी-२० विश्वचषक]]
*[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
*[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
*[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]]
*[[महिला क्रिकेट विश्वचषक]]
*[[आशिया कप]]
*[[विश्व चषक]]
*[[विश्वचषकांची यादी]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

===स्रोत===
* {{cite book
  | last=Browning
  | first=Mark
  | title=A complete history of World Cup Cricket
  | url=https://archive.org/details/completehistoryo0000brow
  | publisher=[[Simon &amp; Schuster]]
  | year=1999
  | isbn=0-7318-0833-9 }}

== बाह्य दुवे ==
*{{official website|https://www.cricketworldcup.com/}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक
*{{official website|https://www.icc-cricket.com/}} आयसीसी

{{Navboxes|list=
{{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}}
{{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेते}}
{{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेता कर्णधार}}
{{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक फायनलमधील सामनावीर}}
{{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}}
{{मुख्य विश्वचषक}}
{{मुख्य जागतिक स्पर्धा}}
}}
{{Authority control}}

[[वर्ग:क्रिकेट|विश्वचषक]]
[[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]]
[[वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]]
[[वर्ग:विश्वचषक]]</text>
      <sha1>c88gocnlv1f1h4c4zi1zmkd0lfjsrsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सप्टेंबर १३</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12631</id>
    <revision>
      <id>2709371</id>
      <parentid>2101059</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15529" sha1="qnq4gb921pxh8hp1gugfkcy1f28oy3c" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], अमेरिकन धावपटू.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], [[क्रोएशिया]]चा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[माहिमा चौधरी]], भारतीय अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], जर्मन फुटबॉल खेळाडू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>qnq4gb921pxh8hp1gugfkcy1f28oy3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709372</id>
      <parentid>2709371</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2709372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15592" sha1="07vghox4jbd00ciowlp861okwbzlbty" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], अमेरिकन धावपटू.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], [[क्रोएशिया]]चा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[माहिमा चौधरी]], भारतीय अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], जर्मन फुटबॉल खेळाडू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>07vghox4jbd00ciowlp861okwbzlbty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709373</id>
      <parentid>2709372</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2709373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15593" sha1="cl9eireaz1wxfii9ot8l4etx57eacrk" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], अमेरिकन धावपटू.
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], [[क्रोएशिया]]चा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[माहिमा चौधरी]], भारतीय अभिनेत्री.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], जर्मन फुटबॉल खेळाडू.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>cl9eireaz1wxfii9ot8l4etx57eacrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709374</id>
      <parentid>2709373</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2709374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="am9dqh9d9q6iedx5vk1czhrmm0xf4no" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[:वर्ग:क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], [[:वर्ग:अमेरिकन धावपटू|अमेरिकन धावपटू]].
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], क्रोएशियाचा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[माहिमा चौधरी]], [[:वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री|भारतीय अभिनेत्री]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[:वर्ग:भारतीय हॉकी खेळाडू|भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], [[:वर्ग:जर्मन फुटबॉल खेळाडू|जर्मन फुटबॉल खेळाडू]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>am9dqh9d9q6iedx5vk1czhrmm0xf4no</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709375</id>
      <parentid>2709374</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2709375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16182" sha1="rdeqasrblm87d4tkgbub46syjlfg2ro" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[:वर्ग:क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], [[:वर्ग:अमेरिकन धावपटू|अमेरिकन धावपटू]].
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], क्रोएशियाचा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[महिमा चौधरी]], [[:वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री|भारतीय अभिनेत्री]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[:वर्ग:भारतीय हॉकी खेळाडू|भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], [[:वर्ग:जर्मन फुटबॉल खेळाडू|जर्मन फुटबॉल खेळाडू]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>rdeqasrblm87d4tkgbub46syjlfg2ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709376</id>
      <parentid>2709375</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2709376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16191" sha1="2udo1mpbe9xnug95vgt3weubxg70s3w" xml:space="preserve">{{सप्टेंबर दिनदर्शिका}}

{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== दुसरे शतक ===
* [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.

=== सहावे शतक ===
* [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १४ वे शतक ===
* [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १६ वे शतक ===
* [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== १८ वे शतक ===
* [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली.
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले.
* [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]].
* [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी.
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार.
* [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार.

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली.
* [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
* [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]].
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ.
* [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].
* [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती.
* [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[:वर्ग:क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]].
* [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], [[:वर्ग:अमेरिकन धावपटू|अमेरिकन धावपटू]].
* [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], क्रोएशियाचा टेनिस खेळाडू.
* [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[महिमा चौधरी]], [[:वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री|भारतीय अभिनेत्री]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[:वर्ग:भारतीय हॉकी खेळाडू|भारतीय हॉकी खेळाडू]].
* [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], [[:वर्ग:जर्मनीचे फुटबॉल खेळाडू|जर्मन फुटबॉल खेळाडू]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
* [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट.
* [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा.
* [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी.
* [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते.
* [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिवार्षिक पालन ==
* जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये).
* अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस).

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||september/13}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
-----
[[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]]

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>2udo1mpbe9xnug95vgt3weubxg70s3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:एकपदी</title>
    <ns>118</ns>
    <id>14529</id>
    <revision>
      <id>2709335</id>
      <parentid>1670828</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[एकपदी]] वरुन [[मसुदा:एकपदी]] ला हलविला</comment>
      <origin>1670828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="3v37sghhe8j277tdqxo18dmdyjsovve" xml:space="preserve">एकपदी ही बीजगणितातील [[समीकरण]]ांचीएक संज्ञा आहे.

[[वर्ग:बीजगणित]]</text>
      <sha1>3v37sghhe8j277tdqxo18dmdyjsovve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15070</id>
    <revision>
      <id>2709390</id>
      <parentid>2707639</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* १५ डबा */</comment>
      <origin>2709390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56637" sha1="dzzo8d94wbnc4h2u9muvcw9u682tsx1" xml:space="preserve">'''पश्चिम''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[पश्चिम रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण [[मुंबई]]मधील [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या पश्चिम भागातून धावतो. मुंबईची पश्चिम उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[भाईंदर]], [[वसई]], [[विरार]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. अनेक वर्षे [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] ते [[विरार रेल्वे स्थानक|विरार]] दरम्यान सेवा पुरवणाऱ्या पश्चिम मार्गाची सेवा १६ एप्रिल २०१३ पासून [[डहाणू रोड रेल्वे स्थानक|डहाणू रोड]]पर्यंत वाढवण्यात आली.

[[चित्र:ChurchGateStation.jpg|250px|इवलेसे|चर्चगेट हे पश्चिम मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]]
[[चित्र:Mumbai Train.JPG|250px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]]
{{मुंबई उपनगरी रेल्वे पश्चिम मार्ग नकाशा}}

[[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[प्रभादेवी रेल्वे स्थानक|प्रभादेवी]] आणि [[माटुंगा रोड रेल्वे स्थानक|माटुंगा रोड]] येथे पश्चिम व [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. तसेच [[माहिम जंक्शन रेल्वे स्थानक|माहिम]] ते [[गोरेगाव रेल्वे स्थानक|गोरेगाव]] दरम्यान कोणत्याही स्थानकावरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]] मार्गाद्वारे [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पर्यंत प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[वसई रोड रेल्वे स्थानक|वसई रोड]] येथेसुद्धा [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे.

==स्थानके==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! क्रमांक
! स्थानक नाव
! स्थानक कोड
! जोडमार्ग
|-
|१||'''{{rws|चर्चगेट}}'''|| C / CH ||
|-
|२||{{rws|मरीन लाइन्स}}||||
|-
|३||{{rws|चर्नी रोड}}||||
|-
|४||{{rws|ग्रँट रोड}}||||
|-
|५||'''{{rws|मुंबई सेंट्रल}}'''|| BCL ||
|-
|६||{{rws|महालक्ष्मी}}||||
|-
|७||{{rws|लोअर परळ}}||||
|-
|८||{{rws|प्रभादेवी}}||||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]
|- 
|९||'''{{rws|दादर}}'''|| D ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]
|-
|१०||{{rws|माटुंगा रोड}}||||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]
|-
|११||{{rws|माहिम जंक्शन}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|- 
|१२||'''{{rws|वांद्रे}}'''|| B ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१३||{{rws|खार रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१४||{{rws|सांताक्रुझ}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१५||{{rws|विलेपार्ले}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१६||'''{{rws|अंधेरी}}'''|| A / AD ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१७||{{rws|जोगेश्वरी}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१८||{{rws|राम मंदिर}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१९||'''{{rws|गोरेगाव}}'''|| GO ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|२०||{{rws|मालाड}}|| M ||
|-
|२१||{{rws|कांदिवली}}||||
|-
|२२||'''{{rws|बोरीवली}}'''|| BO ||
|-
|२३||{{rws|दहिसर}}||||
|-
|२४||{{rws|मीरा रोड}}||||
|-
|२५||'''{{rws|भाईंदर}}'''|| BY ||
|-
|२६||{{rws|नायगाव}}||||
|-
|२७||'''{{rws|वसई रोड}}'''|| BS ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]
|-
|२८||{{rws|नालासोपारा}}|| NS ||
|-
|२९||'''{{rws|विरार}}'''|| V ||
|-
|३०||{{rws|वैतरणा}}||||
|-
|३१||{{rws|सफाळे}}||||
|-
|३२||{{rws|केळवे रोड}}||||
|-
|३३||'''{{rws|पालघर}}'''||||
|-
|३४||{{rws|उमरोळी}}||||
|-
|३५||'''{{rws|बोईसर}}'''||||
|-
|३६||{{rws|वाणगाव}}||||
|-
|३७||'''{{rws|डहाणू रोड}}'''|| DN ||
|-
|३८||{{rws|घोलवड}}||||
|-
|३९||{{rws|बोर्डी रोड}}||||
|}

== १५ डबा ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात
|-
| style=&quot;background:violet&quot;|१४
|
|२१ नोव्हेंबर २००९
|-
| style=&quot;background:skyblue&quot;|१६
|
|२९ मार्च २०१३
|-
| style=&quot;background:gray&quot;|१२
|
|१९ डिसेंबर २०१६
|-
| style=&quot;background:teal&quot;|१२
|
|१ ऑक्टोबर २०१७
|-
| style=&quot;background:pink&quot;|२५
|
|२८ जून २०२१
|-
| style=&quot;background:maroon&quot;|२७
|
|१ ऑक्टोबर २०२२
|-
| style=&quot;background:green&quot;|२६
|
|२१ नोव्हेंबर २०२२
|-
| style=&quot;background:aqua&quot;|१२
|
|१२ जानेवारी २०२३
|-
| style=&quot;background:white&quot;|६
|
|२७ मार्च २०२३
|-
| style=&quot;background:crimson&quot;|४९
|
|१५ ऑगस्ट २०२३
|-
| style=&quot;background:orange&quot;|१२
|
|१२ ऑक्टोबर २०२४
|-
| style=&quot;background:yellow&quot;|१६
|
|१९ मार्च २०२६
|-
| style=&quot;background:brown&quot;|१७
|
|१ मे २०२६
|-
|२४४
|एकूण
|
|}

== वातानुकूलित ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात
|-
| style=&quot;background:gray&quot;|१३
|सोम-शुक्र
|२५ डिसेंबर २०१७
|-
| style=&quot;background:teal&quot;|११
|दररोज
|२२ नोव्हेंबर २०२१
|-
| style=&quot;background:pink&quot;|१४
|दररोज
|१६ मे २०२२
|-
| style=&quot;background:maroon&quot;|७+७
|दररोज
|२० जून व ८ ऑगस्ट २०२२
|-
| style=&quot;background:green&quot;|१३
|दररोज
|१ ऑक्टोबर २०२२
|-
| style=&quot;background:aqua&quot;|१३
|दररोज
|१ ऑक्टोबर २०२२
|-
| style=&quot;background:violet&quot;|१६
|सोम-शुक्र
|६ नोव्हेंबर २०२३
|-
| style=&quot;background:crimson&quot;|१३
|दररोज
|२७ नोव्हेंबर २०२४
|-
| style=&quot;background:orange&quot;|१३
|दररोज
|२६ जानेवारी २०२६
|-
| style=&quot;background:yellow&quot;|१२
|दररोज
|१९ फेब्रुवारी २०२६
|-
| style=&quot;background:brown&quot;|१३
|दररोज
|१ मे २०२६
|-
!एकूण
!११६ (दररोज)
!१४५+२ (सोम-शुक्र)
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| बोरीवली / अंधेरी / वांद्रे / दादर / चर्चगेट कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:pink&quot;
| १ || ९४००२/४ || ४:०० || नालासोपारा || ५:३६ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| २ || ९४००८ || ४:५० || नालासोपारा || ६:२९ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ३ || ९४००६ || ५:१४ || गोरेगाव || ६:१० || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ || ९४०१० || ५:२५ || भाईंदर || ६:३० || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ५ || ९४०१२ || ५:४० || बोरीवली || ६:५१ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९४०१४ || ५:५७ || विरार || ७:२२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९४०१६ || ६:३६ || बोरीवली || ७:३२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ८ || ९४०१८ || ६:५१ || बोरीवली || ७:४८ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९४०२४ || ७:१५ || विरार || ८:४९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९४०२० || ७:२५ || बोरीवली || ८:२० || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९४०२२ || ७:४६ || बोरीवली || ८:४२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९४०३० || ७:५९ || विरार || ९:२२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| १३ || ९४०२६ || ८:०६ || बोरीवली || ९:११ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ || ९४०३२ || ८:२४ || भाईंदर || ९:२७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ || ९४०२८ || ८:२६ || बोरीवली || ९:१९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ || ९४०३४ || ८:२८ || विरार || ९:४९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| १७ || ९४०३६ || ८:३३ || विरार || १०:२० || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १८ || ९४०४० || ९:०९ || विरार || १०:३२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९४०४२ || ९:२३ || विरार || १०:५० || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २० || ९४०३८ || ९:३५ || बोरीवली || १०:२९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ || ९४०५० || १०:०४ || विरार || ११:२७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ || ९४०४६ || १०:१६ || बोरीवली || ११:१२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २३ || ९४०५२ || १०:२० || विरार || ११:४४ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| २४ || ९४०४८ || १०:४६ || अंधेरी || ११:३२ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९४०५६ || १०:५२ || विरार || १२:१९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ || ९४०५८ || ११:०० || विरार || १२:२७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' दहिसर पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ || ९४०५४ || ११:२३ || बोरीवली || १२:१२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| २८ || ९४०६० || ११:३९ || गोरेगाव || १२:३६ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ || ९४०६२ || ११:५४ || भाईंदर || १२:५७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० || ९४०६४ || १२:२० || विरार || १३:४१ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ || ९४०६६ || १२:४४ || भाईंदर || १३:४८ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३२ || ९४०६८ || १२:४५ || विरार || १४:०० || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३३ || ९४०७० || १३:१८ || विरार || १४:४४ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३४ || ९४०७४ || १३:३४ || विरार || १४:५३ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ३५ || ९४०७२ || १३:५५ || बोरीवली || १५:०० || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३६ || ९४०७६ || १४:०५ || विरार || १५:२२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३७ || ९४०७८ || १४:०६ || विरार || १५:२८ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ३८ || ९४०८० || १४:३६ || वसई रोड || १५:२२ || अंधेरी || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ३९ || ९४०८२ || १५:०० || विरार || १५:३६ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४० || ९४०८६ || १५:२७ || विरार || १६:४७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वसई रोड, भाईंदर, बोरीवली, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४१ || ९४०८४ || १५:३२ || भाईंदर || १६:३५ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४२ || ९४०८८ || १५:४५ || विरार || १७:०९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४३ || ९४०९२ || १६:१५ || भाईंदर || १७:२० || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४४ || ९४०९० || १६:१८ || बोरीवली || १७:१२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' गोरेगाव पर्यंत मंदगती पुढे जोगेश्वरी, अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४५ || ९४०९४ || १६:२० || विरार || १७:३९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४६ || ९४०९८ || १६:३२ || विरार || १७:५८ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४७ || ९४०९६ || १६:४५ || भाईंदर || १७:१५ || अंधेरी || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४८ || ९४१००/१०२ || १६:४८ || विरार || १८:१७ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४९ || ९४१०६ || १७:०० || विरार || १८:२५ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ५० || ९४१०४ || १७:२७ || बोरीवली || १८:३५ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५१ || ९४१०८ || १८:०८ || बोरीवली || १८:५२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५२ || ९४११६ || १८:१९ || विरार || १९:३१ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५३ || ९४११० || १८:२४ || बोरीवली || १९:१५ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ५४ || ९४१२० || १८:३० || विरार || १९:४४ || वांद्रे || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५५ || ९४१२२ || १८:३३ || विरार || १९:५५ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५६ || ९४११४ || १८:५२ || बोरीवली || १९:३६ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| ५७ || ९४११८ || १९:०६ || गोरेगाव || २०:०१ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५८ || ९४१२४ || १९:२३ || भाईंदर || २०:२३ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल, चर्चगेट
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५९ || ९४१२६ || १९:५० || विरार || २१:१९ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६० || ९४१३२ || २०:०७ || विरार || २१:१४ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ६१ || ९४१३० || २०:२० || भाईंदर || २०:५९ || अंधेरी || मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ६२ || ९४१२८ || २०:२३ || बोरीवली || २१:३२ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६३ || ९४१३६ || २०:२९ || विरार || २१:५३ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६४ || ९४१३४ || २०:३६ || भाईंदर || २१:३६ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६५ || ९४१३८ || २१:१५ || भाईंदर || २२:२१ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६६ || ९४१४० || २१:१६ || विरार || २२:३८ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६७ || ९४१४२ || २१:२८ || विरार || २२:५२ || चर्चगेट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी, वांद्रे, दादर, मुंबई सेंट्रल पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ६८ || ९४१४४ || २२:२० || वसई रोड || २२:४६ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६९ || ९४१५० || २२:४४ || विरार || २३:३७ || अंधेरी || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पर्यंत मंदगती पुढे अंधेरी
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ७० || ९४१४६ || २२:५२ || बोरीवली || ०:०४ || चर्चगेट || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ७१ || ९४१४८ || २२:५६ || भाईंदर || २३:११ || बोरीवली || मंदगती
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| मुंबई सेंट्रल / अंधेरी / गोरेगाव / मालाड / बोरीवली / भाईंदर / वसई रोड / नालासोपारा / विरार कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| १ || ९४००१ || ५:०७ || बोरीवली || ५:४५ || विरार || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| २ || ९४००३ || ५:३५ || महालक्ष्मी || ६:३० || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३ || ९४००५ || ५:४० || चर्चगेट || ६:४५ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ४ || ९४००७ || ६:१४ || चर्चगेट || ७:१९ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ५ || ९४०१५ || ६:३५ || चर्चगेट || ७:४१ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ६ || ९४००९ || ६:३९ || महालक्ष्मी || ७:३४ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ७ || ९४०१९ || ६:५५ || चर्चगेट || ८:०० || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ८ || ९४०१७ || ६:५७ || महालक्ष्मी || ८:२३ || विरार || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९४०२१ || ७:०३ || चर्चगेट || ८:२३ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९४०१३ || ७:२७ || भाईंदर || ७:५२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' विरार
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९४०२३ || ७:२९ || चर्चगेट || ८:१६ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९४०२५ || ७:३६ || चर्चगेट || ८:५८ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ || ९४०११ || ७:३७ || बोरीवली || ७:५२ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भाईंदर
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ || ९४०२७ || ७:५४ || चर्चगेट || ९:१५ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ || ९४०२९ || ८:२७ || चर्चगेट || ९:५१ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ || ९४०३१ || ८:४६ || चर्चगेट || ९:३० || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १७ || ९४०३३ || ८:५३ || चर्चगेट || १०:१२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १८ || ९४०३७ || ९:२३ || चर्चगेट || १०:०७ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९४०३९ || ९:२७ || चर्चगेट || १०:४४ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २० || ९४०४१ || ९:३० || चर्चगेट || १०:५२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| २१ || ९४०४३ || ९:५६ || चर्चगेट || १०:४१ || अंधेरी || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| २२ || ९४०४५ || १०:२४ || चर्चगेट || ११:२० || गोरेगाव || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २३ || ९४०४७ || १०:३२ || चर्चगेट || ११:१८ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २४ || ९४०४९ || १०:३६ || चर्चगेट || ११:३८ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९४०५१ || १०:५३ || चर्चगेट || १२:१४ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल, दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ || ९४०५३ || ११:१५ || चर्चगेट || १२:३८ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ || ९४०५५ || ११:३० || चर्चगेट || १२:३१ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| २८ || ९४०५७ || ११:३५ || चर्चगेट || ११:४५ || मुंबई सेंट्रल || मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ || ९४०५९ || ११:४८ || चर्चगेट || १३:०९ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० || ९४०६३ || १२:१६ || चर्चगेट || १३:२७ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ || ९४०६५ || १२:२९ || चर्चगेट || १३:४६ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३२ || ९४०६७ || १२:३४ || चर्चगेट || १३:५९ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ३३ || ९४०६९ || १२:४५ || चर्चगेट || १३:५० || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ३४ || ९४०७१ || १३:०८ || चर्चगेट || १४:५२ || विरार || मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३५ || ९४०७३ || १३:१६ || चर्चगेट || १४:२७ || वसई रोड || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३६ || ९४०७५ || १३:५३ || चर्चगेट || १५:०८ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली, भाईंदर, वसई रोड, विरार
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३७ || ९४०७७ || १३:५५ || चर्चगेट || १५:१७ || भाईंदर || मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३८ || ९४०७९ || १४:१० || चर्चगेट || १५:३४ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३९ || ९४०८३ || १४:५३ || चर्चगेट || १६:१५ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ४० || ९४०८७ || १५:०५ || चर्चगेट || १६:१३ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४१ || ९४०८९ || १५:०७ || चर्चगेट || १६:३० || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४२ || ९४०९१ || १५:२६ || चर्चगेट || १६:४५ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ४३ || ९४०८१ || १५:२७ || अंधेरी || १६:०४ || भाईंदर || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४४ || ९४०९३ || १५:३२ || चर्चगेट || १६:३५ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ४५ || ९४०८५ || १५:४४ || बोरीवली || १६:२५ || विरार || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ४६ || ९४०९५ || १६:३० || महालक्ष्मी || १७:२३ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४७ || ९४०९७ || १६:३९ || चर्चगेट || १८:०४ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४८ || ९४१०१ || १७:०३ || चर्चगेट || १८:२७ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४९ || ९४१०३ || १७:१५ || चर्चगेट || १८:०२ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५० || ९४०९९ || १७:२५ || अंधेरी || १८:२० || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५१ || ९४१०५ || १७:२८ || चर्चगेट || १८:२० || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५२ || ९४१०७ || १७:५० || चर्चगेट || १८:३८ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| ५३ || ९४१०९ || १७:५७ || चर्चगेट || १८:५१ || गोरेगाव || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५४ || ९४१११ || १८:०६ || चर्चगेट || १९:१३ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५५ || ९४११३ || १८:२२ || चर्चगेट || १९:४६ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, दहिसर पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५६ || ९४११५ || १८:२८ || चर्चगेट || १९:५६ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ५७ || ९४११७ || १८:३८ || चर्चगेट || २०:०३ || भाईंदर || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५८ || ९४११९ || १९:०० || चर्चगेट || २०:२२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५९ || ९४१२५ || १९:२५ || चर्चगेट || २०:१९ || बोरीवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, जोगेश्वरी, गोरेगाव पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६० || ९४१२१ || १९:३८ || दादर || २०:२७ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६१ || ९४१२७ || १९:४३ || चर्चगेट || २१:०९ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ६२ || ९४१२३ || १९:५२ || वांद्रे || २०:४३ || भाईंदर || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६३ || ९४१२९ || १९:५८ || चर्चगेट || २१:२१ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| ६४ || ९४१३१ || २०:०४ || चर्चगेट || २१:०२ || गोरेगाव || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६५ || ९४१३३ || २०:२७ || चर्चगेट || २१:४५ || नालासोपारा || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ६६ || ९४१३५ || २१:०८ || अंधेरी || २१:५८ || वसई रोड || मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६७ || ९४१३७ || २१:१९ || दादर || २२:३२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ६८ || ९४१३९ || २१:२३ || चर्चगेट || २२:४३ || भाईंदर || मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ६९ || ९४१४१ || २१:३९ || चर्चगेट || २२:४६ || बोरीवली || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७० || ९४१४३ || २१:५१ || चर्चगेट || २२:३४ || मालाड || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, मालाड
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७१ || ९४१४५ || २१:५७ || चर्चगेट || २३:२२ || विरार || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुंबई सेंट्रल पर्यंत मंदगती पुढे दादर, वांद्रे, अंधेरी, बोरीवली पुढे पुन्हा मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ७२ || ९४१४७ || २३:१९ || बोरीवली || २३:५६ || विरार || मंदगती
|- style=&quot;background:brown&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७३ || ९४१४९ || २३:५५ || अंधेरी || ०:२५ || भाईंदर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' बोरीवली पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:maroon&quot;
| ७४ || ९४१५१ || ०:१३ || चर्चगेट || १:३३ || भाईंदर || मंदगती
|}

[[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]]
[[वर्ग:पश्चिम रेल्वे]]</text>
      <sha1>dzzo8d94wbnc4h2u9muvcw9u682tsx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20584</id>
    <revision>
      <id>2709360</id>
      <parentid>2708873</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125624" sha1="no2jx3xsdvstosin0nux4pi6d578jbs" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = १८ मार्च
|वर्ष = २०२६
}}
{{Infobox cricket tournament main
| name                     = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक
| image                    = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp
| imagesize                = 
| caption                  = '''टी२० विश्वचषक'''
| administrator            = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]
| cricket format           = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]]
| tournament format        = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]]
| first                    = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| last                     = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
| participants             = २०&lt;ref&gt;{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}&lt;/ref&gt;
| champions                = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद)
| most successful          = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे)
| most runs                = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)&lt;ref name=&quot;stats3000.cricinfo.com&quot;&gt;[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
| most wickets             = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)&lt;ref name=&quot;stats5000000.cricinfo.com&quot;&gt; [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो&lt;/ref&gt;
}}
{{Season sidebar
| image             = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]]
| caption           = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी
| title = स्पर्धा
| list = 
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
* [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
* [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
* [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
* [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
* [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]
* [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
* [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
}}
'''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)&lt;ref&gt;{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]]  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे.

सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि  यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}&lt;/ref&gt; मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.&lt;ref name=&quot;2018SA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt; परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

२०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते.

==इतिहास==
===पार्श्वभूमी===
२००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;देशांतर्गत स्पर्धा
[[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]]
१३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}}

वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस  म्हणून मिळविली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}&lt;/ref&gt; एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८  | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०
{{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}}

१७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी  त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत).

===उद्घाटन स्पर्धा===
[[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]]
दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}&lt;/ref&gt; [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}&lt;/ref&gt;  डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती.
===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.&lt;ref name=ICC&gt;{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले.

;कोविड-१९
जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;  २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=sixsports.in /&gt;  २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;
===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार===
जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.&lt;ref name=sixsports.in&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील.

२०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}&lt;/ref&gt;

==स्वरूप==
===यजमान===
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}&lt;/ref&gt; २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती.

डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.&lt;ref name=&quot;ndtv-t20usa2&quot;&gt;{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}&lt;/ref&gt; 

२०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}&lt;/ref&gt; नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}&lt;/ref&gt;  [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०)
! scope=&quot;col&quot; | क्षेत्र
! scope=&quot;col&quot; | वर्ष
! scope=&quot;col&quot; | नियामक मंडळ
! scope=&quot;col&quot; | यजमान
|-
! scope=&quot;row&quot; | आफ्रिका
| [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | अमेरिका
| [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज
|-
| [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]]

[[यूएसए क्रिकेट]]
|| वेस्ट इंडीज

अमेरिका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;5&quot; | आशिया
| [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका
|-
| [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश
|-
| [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan=&quot;2&quot; | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत
|-
| [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती

ओमान
|-
| [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]

[[श्रीलंका क्रिकेट]]
|| भारत

श्रीलंका
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | पूर्व आशिया-पॅसिफिक
| [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया
|-
| [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]

[[न्यूझीलंड क्रिकेट]]
|| ऑस्ट्रेलिया

न्यूझीलंड
|-
! scope=&quot;rowgroup&quot; rowspan=&quot;2&quot; | युरोप
| [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड
|-
| [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]

[[क्रिकेट आयर्लंड]]

[[क्रिकेट स्कॉटलंड]]
|| इंग्लंड

वेल्स

आयर्लंड

स्कॉटलंड
|}

===पात्रता===
{{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}}
[[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे.

===अंतिम स्पर्धा===
प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;
# सर्वाधिक गुणसंख्या 
# समान असल्यास, सर्वाधिक विजय 
# तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]]
# तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी  स्ट्राईक रेट]]
# तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल.

बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो  | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt; २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.&lt;ref&gt;[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०&lt;/ref&gt;

==स्पर्धेचे निकाल==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 100%; text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=2 width=5%|वर्ष
!rowspan=2 width=15%|यजमान देश
!rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान
!colspan=3|अंतिम सामना
!rowspan=2 width=6%|संघ
|-
!width=18%|विजेता
!width=18%|निकाल
!width=18%|उपविजेता
|- 
|२००७&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]''
|{{flagicon|RSA}}&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]&lt;br&gt;दक्षिण आफ्रिका
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५७/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ५ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक]
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५२ सर्वबाद  (१९.३ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२००९&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}&lt;br&gt;इंग्लंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|{{cr|Pakistan}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३९/२ (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक]
|{{cr|Sri Lanka}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|- 
|२०१०&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}&lt;br&gt;बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|England}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४८/३ (१७ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक]
|{{cr|Australia}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१४७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-
|२०१२&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]''
|{{flagicon|SRI}}&lt;br&gt;श्रीलंका
|[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]&lt;br&gt;श्रीलंका
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/६ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक]
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)&lt;/small&gt;
|१२
|-  
|२०१४&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]''
|{{flagicon|BAN}}&lt;br&gt;बांगलादेश
|[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]&lt;br&gt;बांगलादेश
|{{cr|SRI}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३४/४ (१७.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक]
|{{cr|IND}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३०/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०१६&lt;br&gt;''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}&lt;br&gt;भारत
|[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|WIN}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६१/६ (१९.४ षटके)&lt;/small&gt;
|'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक]
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५५/९ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२१&lt;br&gt;''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}&lt;br /&gt;[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]]
|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]&lt;br /&gt;संयुक्त अरब अमिराती
|{{cr|AUS}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७३/२ (१८.५ षटके)&lt;/small&gt;
|'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७२/४ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-
|२०२२&lt;br&gt;''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|{{cr|ENG}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३८/५ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''&lt;br&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक]
|{{cr|PAK}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१३७/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|१६
|-  
|२०२४&lt;br&gt;''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}&lt;br /&gt;बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
|[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]&lt;br&gt;बार्बाडोस
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१७६/७ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ७ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक]
|{{cr|SA}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१६९/८ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-
|२०२६&lt;br&gt;''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}&lt;br&gt;भारत, श्रीलंका
|[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]&lt;br&gt;भारत
|{{cr|India}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;२५५/५ (२० षटके)&lt;/small&gt;
|'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''&lt;br&gt;[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक]
|{{cr|NZ}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;१५९ (१९ षटके)&lt;/small&gt;
|२०
|-  
|२०२८&lt;br&gt;''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड
|[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]&lt;br&gt;ऑस्ट्रेलिया
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|-
|२०३०&lt;br&gt;''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]''
|{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}&lt;br&gt;इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड
|[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]&lt;br&gt;इंग्लंड
|TBD
|TBD
|TBD
|२०
|}

==संघाची कामगिरी==
[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'':
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:150px;&quot;|संघ
!colspan=3|सहभाग 
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:300px;&quot;|सर्वोत्कृष्ट निकाल 
!colspan=&quot;6&quot;|आकडेवारी&lt;ref name=&quot;resultsummary&quot;&gt;{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}&lt;/ref&gt;

|-
!width=75|एकूण 
!width=75|पहिला
!width=75|शेवटचा
!width=30|सामने
!width=30|विजय 
!width=30|पराभव 
!width=30|बरोबरी 
!width=30|अनिर्णित 
!width=30|विजय%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|India}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|| ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|England}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|West Indies}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Australia}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Pakistan}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]])
|| ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Sri Lanka}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])
|| ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|South Africa}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|New Zealand}}
| १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor=&quot;silver&quot; | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Afghanistan|२०१३}}
| ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style=&quot;background:#cc9966;&quot; |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Bangladesh}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Ireland}}
| ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Netherlands}}
| ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Zimbabwe}}
| ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Scotland}}
| ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Namibia|2021}}
| ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Oman}}
| ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Nepal}}
| ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Hong Kong}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|United Arab Emirates}}
| २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.००
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|Papua New Guinea}}
| २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|CAN}}
|२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{Cr|UGA}}
|१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.००
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Cr|Kenya}}
| १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.००
|-
|{{Cr|Italy}}
|१
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
|{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])
|४
|१
|३
|०
|०
|२५.००
|-
! colspan=&quot;11&quot; |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}&lt;br/&gt; स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}}
|}
''नोंदी:''
* कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते.

==स्पर्धेनुसार संघ निकाल==
;सूची
* {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते
* {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते
* {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी
* {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२)
* फे१ — १ली फेरी (गट फेरी)
* पा — पात्र
* × — पात्र परंतु माघार घेतली
* ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
|-
!संघ
!{{flagicon|RSA}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१२)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|BAN}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|UAE}}&lt;br/&gt;{{flagicon|OMA}}&lt;br/&gt;[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(१६)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|WIN}}&lt;br/&gt;{{flagicon|USA}}&lt;br/&gt;[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|IND}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SRI}}&lt;br/&gt;[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|AUS}}&lt;br/&gt;{{flagicon|NZ}}&lt;br/&gt;[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!{{flagicon|ENG}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Ireland|cricket}}&lt;br/&gt;{{flagicon|SCO}}&lt;br/&gt;{{flagicon|Wales}}&lt;br/&gt;[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]&lt;br/&gt; &lt;small&gt;(२०)&lt;/small&gt;
!सहभाग
|-
| id=AFG&quot;&quot; align=left| {{cr|AFG|२०१३}}
|—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| फे१ || || 
! ८ 
|-
| id=AUS&quot;&quot; align=left| {{cr|AUS}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|Italy}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|BAN}}
| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || × || || 
! ९
|-
| align=left| {{cr|CAN}}
| — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|ENG}}
| style=&quot;background:#BBF3BB&quot; | फे२ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style=&quot;background:#cc9966&quot; | '''उफे'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा 
! १०
|-
| align=left| {{cr|HK}}
|—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || ||
! २
|-
| align=left| {{cr|IND}}
|bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style=&quot;border: 3px solid red; background:#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:gold&quot; | '''वि'''|| style=&quot;border: 3px solid red; background:gold&quot; | '''वि''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|IRE}}
|—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;| पा
! ९
|-
| align=left| {{cr|KEN}}
| फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || 
! १
|-
| align=left| {{cr|NAM}}
|—||—||—||—||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|NEP}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|NED}}
|—|| फे१ ||—||—|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || || 
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|NZ}}
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style=&quot;border: 3px solid red&quot; | पा || 
! १०
|-
| align=left| {{cr|OMA}}
|—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || 
! ४ 
|-
| align=left| {{cr|PAK}}
|bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२  || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|PNG}}
|—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || 
! २
|-
| align=left| {{cr|SCO}}
| फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style=&quot;border: 3px solid red&quot;|पा
! ७ 
|-
| align=left| {{cr|SA}}
| style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot; |फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:silver&quot; | '''उवि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|SL}}
| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१  || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || ||
! १०
|-
| align=left| {{cr|UAE}}
|—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || 
! ३ 
|-
| align=left| {{cr|UGA}}
|—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१  || — || || 
! १ 
|-
| align=left| {{cr|USA}}
|—||—||—||—||—||—|| — || — || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || || 
! २ 
|-
| align=left| {{cr|WIN}}
| फे१ ||bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || फे१ || style=&quot;border: 3px solid red; background:#BBF3BB&quot;| फे२ || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! १० 
|-
| align=left| {{cr|ZIM}}
| फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || — || style=&quot;background:#BBF3BB&quot;| फे२ || || 
! ७ 
|}

==संघांचे पदार्पण==
पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=55% sortable&quot; style=&quot;text-align:&quot;
|-
! वर्ष 
! पदार्पण करणारा संघ 
! एकूण
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]
| {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]
| {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]
| {{cr|AFG|२०१३}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]
| कोणताही नाही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]
| {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]
| {{cr|OMA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |१
|-
| [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
| {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |२
|-
| [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]
| कोणताही
| style=&quot;text-align:center;&quot; |०
|-
| [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]
| {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |३
|-
| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]
| {{cr|ITA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | १ 
|-
| [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
| [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]
| TBD
| style=&quot;text-align:center;&quot; |TBD
|-
! एकूण
!
! २५
|}

==स्पर्धा विक्रम==
{{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | टी२० विश्वचषक विक्रम
|-
! colspan=&quot;4&quot; | फलंदाजी
|-
|सर्वाधिक धावा
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]]
|१,२९२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान २० डाव)&lt;/small&gt; 
|५८.७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सामन्यात सर्वाधिक धावा
| {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}}
|१२३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट &lt;small&gt;(किमान ५०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]]
|१४४.१६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक ५०+ धावा
|{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]]
|१५ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-fifties-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वाधिक शतके
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|२ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] 
|२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक षटकार
|६३ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;espncricinfo_most-sixes-career_89&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]]
| {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]&lt;br&gt; वि {{cr|SRI}}
|१७६ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक धावा
|{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]]
|३८३ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | गोलंदाजी
|-
|सर्वाधिक बळी
|{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]]
|५० &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]]
|१२.६० &lt;small&gt;([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]]
|११.७२ &lt;small&gt;([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] &lt;small&gt;(किमान ४०० चेंडू)&lt;/small&gt;
|{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]]
|५.६६ &lt;small&gt;([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्तम गोलंदाजी
|{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}}
|६/८ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|स्पर्धेत सर्वाधिक बळी
|{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]]
|१७ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | क्षेत्ररक्षण
|-
|सर्वाधिक गडी बाद &lt;small&gt;([[यष्टीरक्षक]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]]
|३९ &lt;small&gt;([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक झेल &lt;small&gt;([[क्षेत्ररक्षण]])&lt;/small&gt;
|{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]]
|२५ &lt;small&gt;([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; | संघ
|-
|सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|२६०/६ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |सर्वात कमी धावसंख्या
|{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}})
|३९ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }})
|३९ &lt;small&gt;([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])&lt;/small&gt;
|-
|सर्वाधिक विजय % &lt;small&gt;(किमान १० सामने)&lt;/small&gt;
|{{cr|IND }}
|७३.३३% &lt;small&gt;(सामने ६१, विजय ४३)&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वात मोठा विजय &lt;small&gt;(धावांनुसार)&lt;/small&gt;
|{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}})
|१७२ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा
|{{cr|IND}} v {{cr|ENG}}
|४९९/१४ &lt;small&gt;([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा
|{{cr|NED}} v {{cr|SRI}}
|७९-११ &lt;small&gt;([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वाधिक सलग विजय
|{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}}
|८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये
|
|}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }}
*[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]
*[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} 
*[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website]

{{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}}
{{fb start}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}}
{{fb end}}

[[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]]</text>
      <sha1>no2jx3xsdvstosin0nux4pi6d578jbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इ.स.पू.चे ४ थे सहस्रक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26018</id>
    <revision>
      <id>2709337</id>
      <parentid>2225127</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2709337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45774" sha1="1zwf56szaeudlhiod32grhusmjkc6me" xml:space="preserve">{{सहस्रकपेटी|-4}}
इ.स.पू. चौथ्या सहस्रकात [[इ.स.पू. ४०००]] ते [[इ.स.पू. ३००१]] या वर्षांचा समावेश होतो. हे मानवी इतिहासातील एका महत्त्वाच्या वळणाचे प्रतीक मानले जाते, ज्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे उशिराच्या नवपाषाण युगातील कृषी समाजाचे नागरी, राज्यस्तरीय संस्कृतींमध्ये झालेले संक्रमण होय.

या सहस्रकात लेखनाचा शोध, कांस्य धातूकामाचा सुरुवातीचा प्रसार, चाकाच्या वाहनांचा स्वीकार आणि [[मेसोपोटेमिया]] व प्राचीन [[इजिप्त]]मध्ये पहिल्या प्राथमिक राज्यांचा उदय झाला, ज्याद्वारे अधिकृतपणे नोंदवलेल्या लिखित इतिहासाची सुरुवात झाली.

[[File:Monte D'Accoddi 07.JPG|thumbnail|260px|[[माँते दाक्कोदी]] हे उत्तर [[सार्डिनिया]], [[इटली]] येथील [[सास्सारी]]जवळील [[पोर्तो तोरेस]] भागात असलेले एक पुरातत्व स्थान आहे. इ.स.पू. चौथे सहस्रक.]]

[[सुमेर]]चे नगर-राज्य आणि [[प्राचीन इजिप्त|इजिप्तचे]] (आद्य-राजवंशीय) साम्राज्य स्थापन झाले व भरभराटीस आले. [[युरेशिया]]मध्ये [[शेती]]चा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला.

[[नवपाषाण क्रांती|नवपाषाण क्रांतीमुळे]] झालेल्या स्फोटानंतर [[जगाची लोकसंख्या|जागतिक लोकसंख्येच्या]] वाढीचा वेग मंदावला. या काळात जागतिक लोकसंख्या प्रामुख्याने सुमारे ५ कोटींवर स्थिर होती, जी दरवर्षी सरासरी ०.०२७% दराने वाढत होती.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jean-Noël Biraben |title=Essai sur l'évolution du nombre des hommes |journal=Population |volume=34 |issue=1 |year=1979 |pages=13–25 | doi=10.2307/1531855 |jstor=1531855|s2cid=143406315 }}&lt;/ref&gt;

== संस्कृती ==
[[File:Priest-king from Uruk, Mesopotamia, Iraq, c. 3000 BCE. The Iraq Museum.jpg|thumb|180px|[[उरुक]], मेसोपोटेमिया येथील [[सुमेर|सुमेरियन]] पुरोहित-राजा, सुमारे इ.स.पू. ३३००–३०००]]
=== पश्चिम आशिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३२५०]] – [[प्राचीन जवळचे पूर्व|प्राचीन जवळच्या पूर्वेत]] [[कुंभाराचे चाक]] वापरात आले.

* '''[[मेसोपोटेमिया]]:'''
** [[इ.स.पू. ४१०-३१०|इ.स.पू. ४१००–३१००]] – [[उरुक काळ]], उरुक विस्तारादरम्यान सुमेरियन वर्चस्वाचा उदय आणि [[लेखनाचा इतिहास|आद्य-क्युनिफॉर्म लेखनाचा]] विकास; [[साठच्या मानकावरील गणित]], [[खगोलशास्त्र]] आणि [[ज्योतिषशास्त्र]], [[नागरी कायदा]], गुंतागुंतीचे [[जलविज्ञान]], [[शिडाची नाव]], [[कुंभाराचे चाक]] आणि चाक; [[ताम्र पाषाण युग|ताम्र पाषाण युगाचे]] [[प्रारंभीचे कांस्य युग|प्रारंभीच्या कांस्य युगात]] रूपांतर. सुमेर आणि तैग्रिस-युफ्रेटिस खोऱ्यात [[धरणे]], [[कालवे]], [[तिरपी प्रतल]] आणि [[लीव्हर]] वापरून [[दगडी शिल्पे]] बनवली गेली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]?: उरुकमध्ये अनु जिग्गुरात आणि पांढरे मंदिर बांधले गेले.
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २३४०]] – सुमेर: चाकाची गाडी, कुंभाराचे चाक, पांढरे मंदिर जिग्गुरात, कांस्याची हत्यारे आणि शस्त्रे.&lt;ref&gt;Federico Lara Peinado, Universidad Complutense de Madrid: &quot;La Civilización Sumeria&quot;. ''Historia'' 16, 1999.&lt;/ref&gt;
** मेसोपोटेमियामध्ये [[किश (सुमेर)|किशचे]] पहिले ते चौथे घराणे.
** [[एरिडू]] येथे सुमेरियन [[इनान्ना]] देवीचे मंदिर उभारले गेले.
** [[उर]], खाल्डियाजवळ अल-उबैद येथील मंदिर आणि मेस-कलम-दुगची कबर बांधली गेली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७००]] – उरुक शहरात, व्यावसायिक व्यवहारांचे प्रतिनिधित्व करणारे टोकन पोकळ मातीच्या गोळ्यांमध्ये बंद करून आर्काइव्हमध्ये ठेवण्यास सुरुवात झाली.
** [[इ.स.पू. ३३००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] – उरुक (आधुनिक वारका, इराक) येथील स्त्रीचा चेहरा ([[वारकाचा मुखवटा]]) बनवला गेला; तो सध्या [[इराक संग्रहालय]], [[बगदाद]] येथे आहे.
** [[उबैद काळ]] पूर्व अरेबिया आणि ओमान द्वीपकल्पात इ.स.पू. ३८०० मध्ये अचानक समाप्त झाला.
** [[इ.स.पू. ३०००]] – मेसोपोटेमियामध्ये या काळात [[कथिल|कथिलाचा]] वापर सुरू झाला.&lt;ref&gt;Roberts, J: ''History of the World''. Penguin, 1994.&lt;/ref&gt;
** चौथ्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात चित्रलिपी आद्य-लेखनातून योग्य क्युनिफॉर्म लिपीचा उदय झाला. मेसोपोटेमियाचा &quot;आद्य-साक्षर&quot; काळ इ.स.पूर्व ३५ व्या ते ३२ व्या शतकापर्यंत पसरलेला आहे. [[जेमदेत नस्र]] येथे सापडलेले दस्तऐवज स्पष्टपणे सुमेरियन भाषेत लिहिलेले सर्वात जुने दस्तऐवज आहेत जे इ.स.पूर्व ३१ व्या शतकातील आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mark|first1=Joshua J.|title=Writing|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|access-date=9 August 2021}}&lt;/ref&gt;
** [[किशची पाटी]]
** [[कुरा-अराक्सेस संस्कृती]] दक्षिणेकडे सुमेरच्या दिशेने विस्तारली.
** इ.स.पू. ३२५० पूर्वी [[लुगलबांदा]] आणि [[एनमेरकार]] यांचे संभाव्य शासन.
** सध्याच्या अफगाणिस्तानमधील संस्थांशी दूरवरचा व्यापार.
** सुमेरमध्ये धरणे, कालवे आणि तिरपी प्रतल व लीव्हर वापरून बनवलेली दगडी शिल्पे.
** [[उरकेश]] (उत्तर सिरिया) ची स्थापना चौथ्या सहस्रकात बहुधा [[हुरियन]] लोकांनी केली.
** मेसोपोटेमियामध्ये चौक (वाडा) पद्धतीचा उगम झाला.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KdlhaAfK1sYC&amp;dq=Houses+in+Ancient+Sumeria&amp;pg=PA148 |title=Dictionary of the Ancient Near East |year=2000 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812235579}}&lt;/ref&gt;

* '''इराणी पठार:'''
** [[इ.स.पू. ४०००]] – [[सुसा]] हे [[मातीची भांडी|मातीच्या भांड्यांच्या]] उत्पादनाचे केंद्र बनले.&lt;ref&gt;Federico Lara Peinado, Universidad Complutense de Madrid: &quot;La Civilización Sumeria&quot;. ''Historia'' 16, 1999.&lt;/ref&gt;
** सुमारे [[इ.स.पू. ४०००]] – सुसा (आधुनिक शुश, इराण) येथील बीकर (पेला) बनवला गेला. तो सध्या [[लूव्र संग्रहालय]], पॅरिस येथे आहे.
** इ.स.पू. ३२०० पासून [[आद्य-एलमाईट]] संस्कृती.
** सिरियातील [[टेल ब्राक]] येथे इ.स.पू. ३८०० ते ३६०० काळातील सामूहिक थडगी सापडली आहेत, जी त्या काळातील प्रगत युद्धाचे सूचन करतात.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७५०]] – [[आद्य-सेमिटिक भाषा|आद्य-सेमिटिक भाषेचे]] विघटन.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kitchen|first1=A.|last2=Ehret|first2=C.|last3=Assefa|first3=S.|last4=Mulligan|first4=C. J.|year=2009|title=Bayesian phylogenetic analysis of Semitic languages identifies an Early Bronze Age origin of Semitic in the Near East|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=276|issue=1668|pages=2703–2710|doi=10.1098/rspb.2009.0408|pmid=19403539|pmc=2839953}}&lt;/ref&gt;

* '''ॲनातोलिया आणि कॉकेशस:'''
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] – कॉकेशसची [[मायकोप संस्कृती]], जी कुरगन संस्कृतीची समकालीन होती, ती कांस्य उत्पादनाच्या आणि पर्यायाने [[कांस्य युग|कांस्य युगाच्या]] उत्पत्तीची दावेदार आहे.
[[File:Shengavit Settlement 2.jpg|thumb|[[शेंगावित वस्ती]], सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]]]]
** [[इ.स.पू. ३४००]]–[[इ.स.पू. २०००]] – कुरा-अराक्सेस संस्कृती: अरारात मैदानावर सर्वात जुने पुरावे सापडले.
** दक्षिण आर्मेनियातील इराण सीमेजवळील एका विस्तृत गुहा प्रणालीमध्ये सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांमध्ये [[द्राक्षे]] पिळण्याचे आणि गाळण्याचे संघटित प्रयत्न दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Walker|first1=Brian|title=Scientists discover 'oldest' winery in Armenian cave|url=http://www.cnn.com/2011/LIVING/01/12/oldest.winery/|website=CNN|access-date=6 December 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kingscorpion.jpg|thumb|[[स्कॉर्पियन गदा]] वरील फॅरो [[स्कॉर्पियन दुसरा]], सुमारे [[इ.स.पू. ३२००]]]]

* '''इजिप्त:'''
** [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. ३०००]] – [[नाईल नदी]]काठी [[नागाडा संस्कृती]]. [[ॲबिडोस]] येथील राज्यकर्त्याच्या कबरीतील लेबल्सवर सापडल्यानुसार सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] च्या सुमारास पहिली चित्रलिपी (Hieroglyphs) दिसू लागली.
** अप्पर इजिप्तमधील नागाडा III च्या सुरुवातीच्या काळात, हॉरस-ए याला [[थिनिस]]चा राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला (सुमारे इ.स.पू. ३३१५).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baker|first=Darrell D.|date=2008|title=Encyclopedia of the Pharaohs Volume 1|chapter=Predynastic to the Twentieth Dynasty 3300-1069 BC. Egypt|page=5|publisher=American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-221-3}}&lt;/ref&gt;
** [[आद्य-राजवंशीय इजिप्त|आद्य-राजवंशीय फॅरो]]: तिऊ, थेश, ह्सेकिऊ, वाजनेर, रो, [[स्कॉर्पियन पहिला|सेर्केत]], [[नार्मर]].
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१९०]]–[[इ.स.पू. ३१७०]]?: लोअर इजिप्तच्या राजा डबल फाल्कनचे शासन.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]?: [[इजिप्तचा आद्य-राजवंशीय काळ|इजिप्तच्या आद्य-राजवंशीय काळाची]] सुरुवात, [[हॉरस]] हा अप्पर इजिप्तमध्ये पूजला जाणारा मुख्य देव होता, तर नीथ ही लोअर इजिप्तमधील मुख्य देवी होती.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१४१]]–[[इ.स.पू. ३१२१]]: अप्पर इजिप्तमध्ये [[स्कॉर्पियन दुसरा|स्कॉर्पियन दुसऱ्याचे]] शासन.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१२१]]?: [[प्राचीन इजिप्त]]चे एकत्रीकरण करणारा पहिला फॅरो आणि [[इजिप्तचे पहिले घराणे|पहिल्या घराण्याचा]] संस्थापक [[नार्मर]] याच्या कारकिर्दीची सुरुवात.
[[File:King Narmer (cropped).jpg|thumb|[[नार्मर|राजा नार्मर]], इजिप्तचा पहिला फॅरो ज्याने या शतकात देशाचे एकत्रीकरण केले]]
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१९५]]–[[इ.स.पू. ३१६५]]?: राजा [[इरी-हॉर]] याने ॲबिडोस येथून बहुतांश इजिप्तवर राज्य केले.&lt;ref name=&quot;talle&quot;&gt;P. Tallet, D. Laisnay: ''Iry-Hor et Narmer au Sud-Sinaï (Ouadi 'Ameyra), un complément à la chronologie des expéditios minière égyptiene'', in: BIFAO 112 (2012), 381–395&lt;/ref&gt;
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१६५]]–[[इ.स.पू. ३१४१]]: प्राचीन इजिप्तमध्ये राजा [[का (फॅरो)|का]] याचे शासन.
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. ३४००]] – हिराकोनपोलिस (सध्या ब्रुकलिन संग्रहालयात) येथील नावेची रचना असलेली जार बनवली गेली.
** सुमारे इ.स.पू. ३५००: सुमेरमध्ये चित्रलिपी आद्य-लेखनाचा विकास योग्य लेखनाकडे होऊ लागला, ज्यामुळे तांत्रिकदृष्ट्या इतिहासाची सुरुवात झाली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१५०]] – प्राचीन इजिप्तमध्ये आद्य-राजवंशीय काळ समाप्त झाला. प्रारंभिक राजवंशीय (अार्केइक) काळ सुरू झाला (फ्रेंच इजिप्तशास्त्रज्ञ निकोलस ग्रिमल यांच्या मते). या कालावधीत पहिले आणि दुसरे घराणे समाविष्ट आहे.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३०९०]]: नार्मर (मेनेस) याने अप्पर आणि लोअर इजिप्तचे एका देशात एकत्रीकरण केले; त्याने [[मेम्फिस, इजिप्त|मेम्फिस]] येथून या नवीन देशावर राज्य केले.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Menes {{!}} Pharaoh, Accomplishments, Definition, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Menes|access-date=2026-05-23|work=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
** नाईल नदीत शिडाचा वापर सुरू झाला.
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: नाईलच्या खोऱ्यात गुरांची ओळख झाली.
** [[मस्तबा]] – इजिप्शियन पिरॅमिड्सचे पूर्वज मानले जाणारे बांधकाम सुरू झाले.
** इजिप्तमधील नेखेन (हिरांकोपोलिस) येथील स्मशानभूमीत सुमारे इ.स.पू. ३५०० मधील ममीकरणाचे (ममी बनवणे) पुरावे सापडले आहेत.&lt;ref&gt;[http://timelines.ws/countries/EGYPT.HTML Timeline Egypt] Timelines of History.&lt;/ref&gt;
** [[जिंजर (ममी)]]
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: इजिप्शियन लोकांनी उत्तर आफ्रिकेतील रानटी गाढवाला पाळीव बनवले.
[[File:Gebelein_predynastic_mummy_British_Museum_EA_32751.jpg |thumb|EA 32751 (&quot;जिंजर&quot;) चे डोके ज्यात जतन केलेले केस दिसत आहेत.]]
** इजिप्तमध्ये वीणा (Lyres) आणि दुहेरी क्लॅरिनेट वाजवले गेले.
** इजिप्तमधील सर्वात जुनी माहीत असलेली संख्या पद्धत.
** सुमारे इ.स.पू. ३५००: हिराकोनपोलिस येथे पहिले माहीत असलेले प्राणिसंग्रहालय.

* '''लेव्हंट:'''
** [[इ.स.पू. ४५००]]–[[इ.स.पू. ३५००]] – लेव्हंटाईन ताम्र पाषाण युग, ज्यामध्ये गॅसुलियन संस्कृतीचा समावेश होतो.

=== युरोप ===
[[File:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|280px|इ.स.पू. ३३०० ते १५०० दरम्यान [[यमना संस्कृती|यमना]] प्रपाती पशुपालकांच्या पूर्वजांचा युरोप आणि दक्षिण आशिया या दोन खंडांमध्ये झालेला प्रसार.]]
युरोपमध्ये ताम्र युगादरम्यान धातूकामाचा विकास झाला.

* '''भूमध्य समुद्र:'''
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: वायव्य सार्डिनियामधील मॉंटे डीॲकोड्डीच्या पहिल्या टप्प्यातील 'लाल मंदिर' बांधले गेले.
** [[क्रिट]]: [[मिनोअन संस्कृती|मिनोअन संस्कृतीचा]] उदय.
** सुमारे इ.स.पू. ४००० – ग्रीसच्या थेरा (सँटोरिनी) बेटावर पहिले नवपाषाण स्थलांतरित आले, जे बहुधा मिनोअन क्रिटमधून आले होते.

* '''पॉंटिक-कॅस्पियन गवताळ प्रदेश:'''
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २३००]] – यमना संस्कृती (&quot;कुरगन संस्कृती&quot;), जी कॉकेशस आणि मध्य आशियातील पॉंटिक-कॅस्पियन गवताळ प्रदेशावर स्रेद्नी स्तोग संस्कृतीनंतर आली. ही संस्कृती [[आद्य-इंडो-युरोपीय भाषा|आद्य-इंडो-युरोपीय]] लोकांचे मूळ स्थान मानली जाते.
** [[इ.स.पू. ३३००]]–[[इ.स.पू. ३०००]]: प्रागैतिहासिक काळात आद्य-थ्रेशियन किंवा आद्य-डेशियन लोकांचे पुरावे; सुरुवातीच्या कांस्य युगात आद्य-इंडो-युरोपीय विस्ताराच्या काळापासून स्थानिक लोक आणि इंडो-युरोपीय लोकांच्या मिश्रणातून हे लोक विकसित झाले.
** [[इ.स.पू. ५५००]]–[[इ.स.पू. २७५०]] – पूर्व युरोपातील कुकुतेनी-त्रिचिल्या संस्कृतीत १५,००० नागरिक असलेली शहरे होती.
** सध्याच्या दक्षिण रशिया आणि युक्रेनमधील कुरगन संस्कृती; बहुधा घोड्याचे पहिले पालतूकरण येथे झाले.

* '''बाल्कन:'''
** सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] – चेर्नावोडा, रोमानिया येथील स्त्री आणि पुरुषाच्या मूर्ती बनवल्या गेल्या. त्या सध्या नॅशनल हिस्टोरिकल म्युझियम, बुखारेस्ट येथे आहेत.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१३८]] – [[ल्युब्लियाना मार्शेस चाक]] हे स्लोव्हेनियातील ल्युब्लियाना दलदलीत सापडलेले लाकडी चाक आहे.&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=World's Oldest Wheel Found in Slovenia |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |date=March 2003 |publisher=Government Communication Office of the Republic of Slovenia |author=Gasser, Aleksander |access-date=2015-03-30}}&lt;/ref&gt; रेडिओकार्बन डेटिंगवरून ते सुमारे ५,१५० वर्षे जुने असल्याचे स्पष्ट झाले आहे, ज्यामुळे ते शोधले गेलेले सर्वात जुने लाकडी चाक ठरते.
** बाडेन संस्कृती
** बोइअन संस्कृती
** कुकुतेनी संस्कृती
** विंचा संस्कृती

* सुमारे इ.स.पू. ४०००–२००० – कोगुल, लेइडा, स्पेन येथील रॉक-शेल्टर पेंटिंगमधील लोक आणि प्राणी चित्रित केले गेले.
* आर्झाचेना आणि ओझिएरी संस्कृती.

* '''माल्टा:'''
[[File:Ggantija Temples, Xaghra, Gozo.jpg|thumb|[[ग्जांतीजा]] मंदिरे ही माल्टातील महापाषाण मंदिरांपैकी सर्वात जुनी आहेत]]
** [[इ.स.पू. ३६००]] – गोजो बेटावर ग्जांतीजा महापाषाण मंदिर संकुलाचे बांधकाम: जगातील सर्वात जुन्या अखंड उभ्या असलेल्या रचना आणि जगातील सर्वात जुन्या धार्मिक रचना.
** [[इ.स.पू. ३६००]]–[[इ.स.पू. ३२००]] – म्नाज्द्रा सूर्य मंदिर संकुलातील पहिल्या मंदिराचे बांधकाम.
** सुमारे इ.स.पू. ५४५० ते सुमारे इ.स.पू. २७०० दरम्यान नवपाषाण युगातील मोठी साथ (Great Neolithic Plague) आली.
** इ.स.पू. ३६००–३००० – ता हाग्रत आणि कोर्डिन III मंदिरांचे बांधकाम.
** इ.स.पू. ३२५०–३००० – तारक्षिएन येथे तीन महापाषाण मंदिरांचे बांधकाम.
[[Image:Malta Hal Tarxien BW 2011-10-04 12-41-38.JPG|200px|thumb|तारक्षिएन मंदिरातील सर्पिल नक्षीकाम असलेला वेदीचा दगड]]
** इ.स.पू. ३२००–२५०० – हज्जर किम महापाषाण मंदिर संकुलाचे बांधकाम.

* '''उत्तरी आणि पश्चिमी युरोप:'''
[[File:Tustrup gravpladsen (Norddjurs Kommune).Jættestue.Gang.2.47886.ajb.jpg|thumb|तुस्त्रुप-डिस्सेर्ने, पूर्व जटलंडमधील सर्वात मोठी कबर, जी सुमारे इ.स.पू. ३२०० मधील फनेलबीकर संस्कृतीचे उदाहरण आहे]]
** [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. २७००]] – स्कँडिनेव्हियातील फनेलबीकर संस्कृती.
** ब्रोनोसेस भांडे
** [[इ.स.पू. ३३००]]–[[इ.स.पू. २९००]] – आयर्लंडमध्ये न्युग्रेंज सौर वेधशाळा/कबरेचे बांधकाम.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]–[[इ.स.पू. २६००]] – स्कॉटलंडच्या ऑर्कने बेटांवरील [[स्कारा ब्रे]] येथील नवपाषाणकालीन वस्तीत लोक राहू लागले.
[[Image:Orkney Skara Brae.jpg|thumb|right|upright=1.6|स्कारा ब्रे येथील उत्खनन केलेली घरे.]]
** नॅप ऑफ हॉवार
** इंग्लंडमध्ये गोड मार्गाचे (Sweet Track) बांधकाम, जो जगातील पहिला माहीत असलेला इंजिनिअर केलेला रस्ता आहे.
** ब्रिटनी, पोर्तुगाल, मध्य आणि दक्षिण फ्रान्स, कॉर्सिका आणि ग्रेट ब्रिटनमध्ये महापाषाण (Megalithic) स्मारके बांधली गेली.
** दक्षिण इंग्लंडमध्ये सुमारे इ.स.पू. ३७०० च्या सुमारास स्मारक बांधणीचा वेगवान विस्तार झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2011/jun/06/archaeology-dating-property-boom-3700bc|title=Archaeology dating technique uncovers 'property boom' of 3700 BC|work=[[The Guardian]]|date=June 6, 2011}}&lt;/ref&gt;
** सुमारे इ.स.पू. ३१०-३००|३१०० – [[स्टोनहेंज]] स्मारकाचा पहिला टप्पा.
** आयर्लंडमधील जंगले नष्ट होण्याचे पहिले संकेत केडे फिल्ड्सच्या विकासातून दिसतात.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]] – ऑस्ट्रिया आणि इटलीच्या आजच्या सीमेजवळ [[ओत्झी|ओत्झी द आईसमॅन]]चा मृत्यू झाला, जो १९९१ मध्ये बर्फात गाडला गेलेला आढळला.
* सध्याच्या फ्रान्समधील चासेन संस्कृती सुमारे इ.स.पू. ३५०० मध्ये नष्ट झाली.
* सध्याच्या स्वित्झर्लंडमधील फाईन संस्कृती सुमारे इ.स.पू. ३५०० मध्ये नष्ट झाली.
* ईशान्य युरोपमध्ये कॉम्ब सिरॅमिक संस्कृती भरभराटीस आली.
* सुमारे इ.स.पू. ३५०० – वाार्टबर्ग संस्कृतीची सुरुवात (सध्याचा जर्मनी).
* इंग्लंडमधील सॉमरसेट लेव्हल्समधील 'पोस्ट ट्रॅक' हा प्राचीन रस्ता सुमारे इ.स.पू. ३८३८ मध्ये बांधला गेला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalonmarshes.org/the-avalon-marshes/heritage/sweet-track/|title=The Sweet Track &amp; Other Trackways|access-date=8 Mar 2018}}&lt;/ref&gt;
* सॉमरसेट लेव्हल्समधील 'स्वीट ट्रॅक' हा लाकडी रस्ता इ.स.पू. ३८०७ किंवा ३८०६ मध्ये बांधला गेला.&lt;ref name=&quot;Current_Archaeology_172&quot;&gt;{{cite web|title=The Somerset Levels (the oldest timber trackway discovered in Northern Europe)|work=Current Archaeology 172|url=http://www.archaeology.co.uk/ca/issues/ca172/ca172.htm|date=February 2001}}&lt;/ref&gt;

=== मध्य आशिया ===
* [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २५००]] – अफानास्येवो संस्कृती: सायबेरिया, मंगोलिया, शिनजिआंग, कझाकस्तान—ताम्र आणि सुरुवातीचे कांस्य युग.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] – उत्तर कझाकस्तानमधील युरेशियन गवताळ प्रदेशात घोड्यांचे पालतूकरण झाले (बोताई संस्कृती पहा).
* बॅक्ट्रिया मार्गीयाना संस्कृती (सुमारे इ.स.पू. ३०००).
* मायकोप संस्कृती, दक्षिण रशियाच्या मध्य कॉकेशस क्षेत्रातील कांस्य युगातील संस्कृती, सुमारे इ.स.पू. ३७०० च्या सुमारास सुरू झाली.

=== दक्षिण आणि पूर्व आशिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]]: [[सिंधू संस्कृती|सिंधू संस्कृतीची]] (हडप्पा संस्कृती) [[हडप्पा]] येथे सुरुवात झाली.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wright|first=Rita P.|title=The ancient Indus : urbanism, economy, and society|date=2010|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; [[हडप्पाची लिपी|हडप्पा लिपी]] विकसित झाली.
* सुमारे [[इ.स.पू. ४०००]] – सिंधू नदीच्या पश्चिम काठावर [[आमरी (पूर्व-हडप्पा)|आमरी]] येथे तटबंदी असलेले शहर.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]]: फिलिपिन्स मधील [[माउंट इसारोग]]चा उद्रेक.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Volcanism Program {{!}} Isarog|url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=273042|website=Smithsonian Institution}}&lt;/ref&gt;
* नवपाषाणकालीन चिनी वस्त्या: त्यांनी रेशीम आणि मातीची भांडी (मुख्यतः यांगशाओ आणि लाँगशान संस्कृती) तयार केली.
* यांगत्से नदीच्या त्रिभुज प्रदेशात लिआंगझू संस्कृती विकसित झाली.
* [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. २५००]] – व्हिएतनामी कांस्य युग संस्कृती (डोंग दाऊ संस्कृती).
* जपानच्या बेटांवर सुरुवातीच्या ते मधल्या जोमोन काळातील संक्रमण.

[[File:Statuette Mehrgarh.jpg|thumb|190px|[[मेहरगढ]], सिंधू संस्कृती येथील जननक्षमतेची मूर्ती, सुमारे इ.स.पू. ३०००]]

=== भारतीय उपखंड ===
* '''[[मेहरगढ]] III–VI'''
* '''[[इ.स.पू. ३५००]]''' – [[मोहेनजोदाडो]] भागात धातू ओतकामाची (Metalcasting) सुरुवात झाली.
* '''[[इ.स.पू. ३३००]]''' – [[सिंधू संस्कृती]]मध्ये ([[हडप्पा]]) कांस्य युग सुरू झाले.
** सांडपाणी आणि निचरा व्यवस्था.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]: [[मणिपूर]] राज्यात पहिल्यांदा [[पोलो]] (सगोल कांगजेई) खेळला गेला.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=McFarlan|first1=Donald|title=Guinness Book of World Records (1991)|last2=McWhirter|first2=Norris|publisher=Bantam Books|year=1991|page=706}}&lt;/ref&gt;

=== अमेरिका ===
अमेरिका खंड मेसो-इंडियन (प्राचीन) टप्प्यात होता.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३६००]] – कोलंबियात चिरीबिकेट नॅशनल पार्कमध्ये पहिले खडकांवरील चित्रकाम.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३०००]] – पोर्तो हॉर्मिगा येथे कोलंबियातील पहिले मातीचे भांडे बनवले गेले.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३६००]] – तेहुआकानच्या खोऱ्यात मक्याचे पालतूकरण झाल्याचे पुरावे दिसतात. पॉपकॉर्नचा पहिला माहीत असलेला पुरावा.
* उत्तर पेरूमध्ये नोर्ते चिको संस्कृती सुरू झाली.
* सुमारे इ.स.पू. ३१००: अमेरिकेतील सर्वात जुनी ॲडोब (कच्च्या विटांची) इमारत सध्याच्या पेरूत बांधली गेली.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mauricio|first=Ana Cecilia|title=The earliest adobe monumental architecture in the Americas|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|year=2021}}&lt;/ref&gt;
* बार्बुडाच्या रिव्हर क्षेत्रातील वस्ती (सुमारे इ.स.पू. ३६८५).
* सुमारे इ.स.पू. ३१०६: अँटिग्वामध्ये लिटल डीप येथे मानवी हालचालींचे सर्वात जुने पुरावे.

=== ऑस्ट्रेलिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३०००]] – सध्याच्या [[सिडनी]], ऑस्ट्रेलिया येथील सिडनी रॉक खोदकाम.

=== उप-सहारा आफ्रिका ===
उप-सहारा आफ्रिका पुरापाषाण कालावधीत राहिला, केवळ इ.स.पू. ३५०० मध्ये सहारा वाळवंट कोरडे पडल्यानंतर साहेल प्रदेशात नवपाषाण युगाची सुरुवात झाली.&lt;ref name=&quot;Manning 2014&quot;&gt;{{cite journal |title=The demographic response to Holocene climate change in the Sahara |journal=Quaternary Science Reviews |volume=101 |pages=28–35 |year=2014}}&lt;/ref&gt; इ.स.पू. ३९०० नंतर सहाराचे गवताळ प्रदेश वाळू लागल्याने, पशुपालक नाईल खोऱ्यात आणि पूर्व आफ्रिकेत पसरले.

== पर्यावरण ==
ओहायो स्टेट युनिव्हर्सिटीचे प्राध्यापक आणि बायर्ड पोलर रिसर्च सेंटरचे संशोधक लॉनी थॉम्पसन यांच्या अभ्यासानुसार, ५,२०० वर्षांपूर्वी जागतिक हवामानात बदल झाला होता, जो बहुधा सौर ऊर्जेच्या उत्पादनात घट झाल्यामुळे झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news-about-space.org/story/2409.html |title=Major Climate Change Occurred 5,200 Years Ago: Evidence Suggests That History Could Repeat Itself}}&lt;/ref&gt;
* ओल्डर पेरॉन अतिक्रमण हा ६,००० ते ४,६०० वर्षांपूर्वीचा असा काळ होता जेव्हा समुद्राची पातळी आजच्यापेक्षा ३ ते ५ मीटर जास्त होती.
* पेरुव्हियन अँडीजमधील क्वेलकाया आईस कॅपमध्ये गाडलेल्या वनस्पतींवरून असे दिसून येते की हवामानात अचानक आणि तीव्र बदल झाला होता.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३७५०]] – सेंट पॉल बेट, अलास्का येथील शेवटचे उत्तर अमेरिकन मॅमथ नामशेष झाले.
* आयर्लंड आणि इंग्लंडमधील झाडांच्या कड्यांवरून हा त्यांचा सर्वात कोरडा काळ असल्याचे दिसून येते.
* सहाराच्या नवपाषाणकालीन सुपीकतेचा अंत झाला आणि सहारा वाळवंटीकरणास सुरुवात झाली (इ.स.पूर्व ३५ वे शतक). उत्तर आफ्रिका राहण्यायोग्य प्रदेशातून ओसाड वाळवंटात बदलला.
* [[इ.स.पू. ३०५१]] – कॅलिफोर्नियामध्ये 'मेथुसेलाह' हे ग्रेट बेसिन ब्रिस्टलकोन पाईनचे झाड अंकुरित झाले, जे सध्याचे जगातील सर्वात जुने जिवंत झाड मानले जाते.

== पंचांग आणि कालगणना ==
* '''[[इ.स.पू. ४०००]]''' – फ्रिमेसनरी कॅलेंडरच्या 'ॲनो लुसिस' युगाची सुरुवात.
* '''[[इ.स.पू. ३९२९]]''' – जॉन लाईटफूट यांच्या बायबलच्या जुन्या करारावर आधारित गणनेनुसार जगाची निर्मिती.
* '''[[इ.स.पू. ३७६१]]''' – 
** ज्यू दिनदर्शिकेनुसार (Hebrew Calendar) जगाच्या निर्मितीची मानली गेलेली तारीख (६ ऑक्टोबर इ.स.पू. ३७६१).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dershowitz |first1=Nachum |title=Calendrical Calculations |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=11 }}&lt;/ref&gt;
** १२ ऑक्टोबर इ.स.पू. ३७६१ – [[ॲडम]] आणि [[ईव्ह]] यांची निर्मिती मानली गेलेली तारीख (रोश हशाना दिवस १).
* '''[[इ.स.पू. ३११४]]''' – मयान दिनदर्शिकेच्या (Mayan Long Count) कालगणनेची सुरुवात (११ किंवा १३ ऑगस्ट इ.स.पू. ३११४).
* '''[[इ.स.पू. ३१०२]]''' – [[आर्यभट्ट]] यांच्या गणनेनुसार (६ वे शतक), हिंदू कालगणनेतील [[कलियुग|कलियुगाची]] सुरुवात १८ फेब्रुवारी इ.स.पू. ३१०२ रोजी मध्यरात्री झाली.&lt;ref name=&quot;Godwin 2011&quot;&gt;{{cite book |author-last=Godwin|author-first=Joscelyn|year=2011|title=Atlantis and the Cycles of Time: Prophecies, Traditions, and Occult Revelations|publisher=Inner Traditions|pages=300–301}}&lt;/ref&gt;
* '''[[इ.स.पू. ३१०२]]''' – आर्यभट्ट यांच्या गणनेनुसार [[महाभारत]] युद्धाची घटना सुमारे इ.स.पू. ३१०२ च्या सुमारास घडली.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]]
[[वर्ग:इ.स.पू.चे ४ थे सहस्रक]]</text>
      <sha1>1zwf56szaeudlhiod32grhusmjkc6me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709362</id>
      <parentid>2709337</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46281" sha1="er28tov878i17isr7zydu4kvx6gcs94" xml:space="preserve">{{सहस्रकपेटी|-4}}
इ.स.पू. चौथ्या सहस्रकात [[इ.स.पू. ४०००]] ते [[इ.स.पू. ३००१]] या वर्षांचा समावेश होतो. हे मानवी इतिहासातील एका महत्त्वाच्या वळणाचे प्रतीक मानले जाते, ज्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे उशिराच्या नवपाषाण युगातील कृषी समाजाचे नागरी, राज्यस्तरीय संस्कृतींमध्ये झालेले संक्रमण होय.

या सहस्रकात लेखनाचा शोध, कांस्य धातूकामाचा सुरुवातीचा प्रसार, चाकाच्या वाहनांचा स्वीकार आणि [[मेसोपोटेमिया]] व प्राचीन [[इजिप्त]]मध्ये पहिल्या प्राथमिक राज्यांचा उदय झाला, ज्याद्वारे अधिकृतपणे नोंदवलेल्या लिखित इतिहासाची सुरुवात झाली.

[[File:Monte D'Accoddi 07.JPG|thumbnail|260px|[[माँते दाक्कोदी]] हे उत्तर [[सार्डिनिया]], [[इटली]] येथील [[सास्सारी]]जवळील [[पोर्तो तोरेस]] भागात असलेले एक पुरातत्व स्थान आहे. इ.स.पू. चौथे सहस्रक.]]

[[सुमेर]]चे नगर-राज्य आणि [[प्राचीन इजिप्त|इजिप्तचे]] (आद्य-राजवंशीय) साम्राज्य स्थापन झाले व भरभराटीस आले. [[युरेशिया]]मध्ये [[शेती]]चा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला.

[[नवपाषाण क्रांती|नवपाषाण क्रांतीमुळे]] झालेल्या स्फोटानंतर [[जगाची लोकसंख्या|जागतिक लोकसंख्येच्या]] वाढीचा वेग मंदावला. या काळात जागतिक लोकसंख्या प्रामुख्याने सुमारे ५ कोटींवर स्थिर होती, जी दरवर्षी सरासरी ०.०२७% दराने वाढत होती.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Jean-Noël Biraben |title=Essai sur l'évolution du nombre des hommes |journal=Population |volume=34 |issue=1 |year=1979 |pages=13–25 | doi=10.2307/1531855 |jstor=1531855|s2cid=143406315 }}&lt;/ref&gt;

== संस्कृती ==
[[File:Priest-king from Uruk, Mesopotamia, Iraq, c. 3000 BCE. The Iraq Museum.jpg|thumb|180px|[[उरुक]], मेसोपोटेमिया येथील [[सुमेर|सुमेरियन]] पुरोहित-राजा, सुमारे इ.स.पू. ३३००–३०००]]
=== पश्चिम आशिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३२५०]] – [[प्राचीन जवळचे पूर्व|प्राचीन जवळच्या पूर्वेत]] [[कुंभाराचे चाक]] वापरात आले.

* '''[[मेसोपोटेमिया]]:'''
** [[इ.स.पू. ४१०-३१०|इ.स.पू. ४१००–३१००]] – [[उरुक काळ]], उरुक विस्तारादरम्यान सुमेरियन वर्चस्वाचा उदय आणि [[लेखनाचा इतिहास|आद्य-क्युनिफॉर्म लेखनाचा]] विकास; [[साठच्या मानकावरील गणित]], [[खगोलशास्त्र]] आणि [[ज्योतिषशास्त्र]], [[नागरी कायदा]], गुंतागुंतीचे [[जलविज्ञान]], [[शिडाची नाव]], [[कुंभाराचे चाक]] आणि चाक; [[ताम्र पाषाण युग|ताम्र पाषाण युगाचे]] [[प्रारंभीचे कांस्य युग|प्रारंभीच्या कांस्य युगात]] रूपांतर. सुमेर आणि तैग्रिस-युफ्रेटिस खोऱ्यात [[धरणे]], [[कालवे]], [[तिरपी प्रतल]] आणि [[लीव्हर]] वापरून [[दगडी शिल्पे]] बनवली गेली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]?: उरुकमध्ये अनु जिग्गुरात आणि पांढरे मंदिर बांधले गेले.
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २३४०]] – सुमेर: चाकाची गाडी, कुंभाराचे चाक, पांढरे मंदिर जिग्गुरात, कांस्याची हत्यारे आणि शस्त्रे.&lt;ref&gt;Federico Lara Peinado, Universidad Complutense de Madrid: &quot;La Civilización Sumeria&quot;. ''Historia'' 16, 1999.&lt;/ref&gt;
** मेसोपोटेमियामध्ये [[किश (सुमेर)|किशचे]] पहिले ते चौथे घराणे.
** [[एरिडू]] येथे सुमेरियन [[इनान्ना]] देवीचे मंदिर उभारले गेले.
** [[उर]], खाल्डियाजवळ अल-उबैद येथील मंदिर आणि मेस-कलम-दुगची कबर बांधली गेली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७००]] – उरुक शहरात, व्यावसायिक व्यवहारांचे प्रतिनिधित्व करणारे टोकन पोकळ मातीच्या गोळ्यांमध्ये बंद करून आर्काइव्हमध्ये ठेवण्यास सुरुवात झाली.
** [[इ.स.पू. ३३००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] – उरुक (आधुनिक वारका, इराक) येथील स्त्रीचा चेहरा ([[वारकाचा मुखवटा]]) बनवला गेला; तो सध्या [[इराक संग्रहालय]], [[बगदाद]] येथे आहे.
** [[उबैद काळ]] पूर्व अरेबिया आणि ओमान द्वीपकल्पात इ.स.पू. ३८०० मध्ये अचानक समाप्त झाला.
** [[इ.स.पू. ३०००]] – मेसोपोटेमियामध्ये या काळात [[कथिल|कथिलाचा]] वापर सुरू झाला.&lt;ref&gt;Roberts, J: ''History of the World''. Penguin, 1994.&lt;/ref&gt;
** चौथ्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात चित्रलिपी आद्य-लेखनातून योग्य क्युनिफॉर्म लिपीचा उदय झाला. मेसोपोटेमियाचा &quot;आद्य-साक्षर&quot; काळ इ.स.पूर्व ३५ व्या ते ३२ व्या शतकापर्यंत पसरलेला आहे. [[जेमदेत नस्र]] येथे सापडलेले दस्तऐवज स्पष्टपणे सुमेरियन भाषेत लिहिलेले सर्वात जुने दस्तऐवज आहेत जे इ.स.पूर्व ३१ व्या शतकातील आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mark|first1=Joshua J.|title=Writing|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|access-date=9 August 2021}}&lt;/ref&gt;
** [[किशची पाटी]]
** [[कुरा-अराक्सेस संस्कृती]] दक्षिणेकडे सुमेरच्या दिशेने विस्तारली.
** इ.स.पू. ३२५० पूर्वी [[लुगलबांदा]] आणि [[एनमेरकार]] यांचे संभाव्य शासन.
** सध्याच्या अफगाणिस्तानमधील संस्थांशी दूरवरचा व्यापार.
** सुमेरमध्ये धरणे, कालवे आणि तिरपी प्रतल व लीव्हर वापरून बनवलेली दगडी शिल्पे.
** [[उरकेश]] (उत्तर सिरिया) ची स्थापना चौथ्या सहस्रकात बहुधा [[हुरियन]] लोकांनी केली.
** मेसोपोटेमियामध्ये चौक (वाडा) पद्धतीचा उगम झाला.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KdlhaAfK1sYC&amp;dq=Houses+in+Ancient+Sumeria&amp;pg=PA148 |title=Dictionary of the Ancient Near East |year=2000 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812235579}}&lt;/ref&gt;

* '''इराणी पठार:'''
** [[इ.स.पू. ४०००]] – [[सुसा]] हे [[मातीची भांडी|मातीच्या भांड्यांच्या]] उत्पादनाचे केंद्र बनले.&lt;ref&gt;Federico Lara Peinado, Universidad Complutense de Madrid: &quot;La Civilización Sumeria&quot;. ''Historia'' 16, 1999.&lt;/ref&gt;
** सुमारे [[इ.स.पू. ४०००]] – सुसा (आधुनिक शुश, इराण) येथील बीकर (पेला) बनवला गेला. तो सध्या [[लूव्र संग्रहालय]], पॅरिस येथे आहे.
** इ.स.पू. ३२०० पासून [[आद्य-एलमाईट]] संस्कृती.
** सिरियातील [[टेल ब्राक]] येथे इ.स.पू. ३८०० ते ३६०० काळातील सामूहिक थडगी सापडली आहेत, जी त्या काळातील प्रगत युद्धाचे सूचन करतात.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७५०]] – [[आद्य-सेमिटिक भाषा|आद्य-सेमिटिक भाषेचे]] विघटन.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kitchen|first1=A.|last2=Ehret|first2=C.|last3=Assefa|first3=S.|last4=Mulligan|first4=C. J.|year=2009|title=Bayesian phylogenetic analysis of Semitic languages identifies an Early Bronze Age origin of Semitic in the Near East|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=276|issue=1668|pages=2703–2710|doi=10.1098/rspb.2009.0408|pmid=19403539|pmc=2839953}}&lt;/ref&gt;

* '''ॲनातोलिया आणि कॉकेशस:'''
** सुमारे [[इ.स.पू. ३७००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] – कॉकेशसची [[मायकोप संस्कृती]], जी कुरगन संस्कृतीची समकालीन होती, ती कांस्य उत्पादनाच्या आणि पर्यायाने [[कांस्य युग|कांस्य युगाच्या]] उत्पत्तीची दावेदार आहे.
[[File:Shengavit Settlement 2.jpg|thumb|[[शेंगावित वस्ती]], सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]]]]
** [[इ.स.पू. ३४००]]–[[इ.स.पू. २०००]] – कुरा-अराक्सेस संस्कृती: अरारात मैदानावर सर्वात जुने पुरावे सापडले.
** दक्षिण आर्मेनियातील इराण सीमेजवळील एका विस्तृत गुहा प्रणालीमध्ये सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांमध्ये [[द्राक्षे]] पिळण्याचे आणि गाळण्याचे संघटित प्रयत्न दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Walker|first1=Brian|title=Scientists discover 'oldest' winery in Armenian cave|url=http://www.cnn.com/2011/LIVING/01/12/oldest.winery/|website=CNN|access-date=6 December 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kingscorpion.jpg|thumb|[[स्कॉर्पियन गदा]] वरील फॅरो [[स्कॉर्पियन दुसरा]], सुमारे [[इ.स.पू. ३२००]]]]

* '''इजिप्त:'''
** [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. ३०००]] – [[नाईल नदी]]काठी [[नागाडा संस्कृती]]. [[ॲबिडोस]] येथील राज्यकर्त्याच्या कबरीतील लेबल्सवर सापडल्यानुसार सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] च्या सुमारास पहिली चित्रलिपी (Hieroglyphs) दिसू लागली.
** अप्पर इजिप्तमधील नागाडा III च्या सुरुवातीच्या काळात, हॉरस-ए याला [[थिनिस]]चा राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला (सुमारे इ.स.पू. ३३१५).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baker|first=Darrell D.|date=2008|title=Encyclopedia of the Pharaohs Volume 1|chapter=Predynastic to the Twentieth Dynasty 3300-1069 BC. Egypt|page=5|publisher=American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-221-3}}&lt;/ref&gt;
** [[आद्य-राजवंशीय इजिप्त|आद्य-राजवंशीय फॅरो]]: तिऊ, थेश, ह्सेकिऊ, वाजनेर, रो, [[स्कॉर्पियन पहिला|सेर्केत]], [[नार्मर]].
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१९०]]–[[इ.स.पू. ३१७०]]?: लोअर इजिप्तच्या राजा डबल फाल्कनचे शासन.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]?: [[इजिप्तचा आद्य-राजवंशीय काळ|इजिप्तच्या आद्य-राजवंशीय काळाची]] सुरुवात, [[हॉरस]] हा अप्पर इजिप्तमध्ये पूजला जाणारा मुख्य देव होता, तर नीथ ही लोअर इजिप्तमधील मुख्य देवी होती.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१४१]]–[[इ.स.पू. ३१२१]]: अप्पर इजिप्तमध्ये [[स्कॉर्पियन दुसरा|स्कॉर्पियन दुसऱ्याचे]] शासन.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१२१]]?: [[प्राचीन इजिप्त]]चे एकत्रीकरण करणारा पहिला फॅरो आणि [[इजिप्तचे पहिले घराणे|पहिल्या घराण्याचा]] संस्थापक [[नार्मर]] याच्या कारकिर्दीची सुरुवात.
[[File:King Narmer (cropped).jpg|thumb|[[नार्मर|राजा नार्मर]], इजिप्तचा पहिला फॅरो ज्याने या शतकात देशाचे एकत्रीकरण केले]]
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१९५]]–[[इ.स.पू. ३१६५]]?: राजा [[इरी-हॉर]] याने ॲबिडोस येथून बहुतांश इजिप्तवर राज्य केले.&lt;ref name=&quot;talle&quot;&gt;P. Tallet, D. Laisnay: ''Iry-Hor et Narmer au Sud-Sinaï (Ouadi 'Ameyra), un complément à la chronologie des expéditios minière égyptiene'', in: BIFAO 112 (2012), 381–395&lt;/ref&gt;
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१६५]]–[[इ.स.पू. ३१४१]]: प्राचीन इजिप्तमध्ये राजा [[का (फॅरो)|का]] याचे शासन.
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. ३४००]] – हिराकोनपोलिस (सध्या ब्रुकलिन संग्रहालयात) येथील नावेची रचना असलेली जार बनवली गेली.
** सुमारे इ.स.पू. ३५००: सुमेरमध्ये चित्रलिपी आद्य-लेखनाचा विकास योग्य लेखनाकडे होऊ लागला, ज्यामुळे तांत्रिकदृष्ट्या इतिहासाची सुरुवात झाली.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१५०]] – प्राचीन इजिप्तमध्ये आद्य-राजवंशीय काळ समाप्त झाला. प्रारंभिक राजवंशीय (अार्केइक) काळ सुरू झाला (फ्रेंच इजिप्तशास्त्रज्ञ निकोलस ग्रिमल यांच्या मते). या कालावधीत पहिले आणि दुसरे घराणे समाविष्ट आहे.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३०९०]]: नार्मर (मेनेस) याने अप्पर आणि लोअर इजिप्तचे एका देशात एकत्रीकरण केले; त्याने [[मेम्फिस, इजिप्त|मेम्फिस]] येथून या नवीन देशावर राज्य केले.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Menes {{!}} Pharaoh, Accomplishments, Definition, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Menes|access-date=2026-05-23|work=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt;
** नाईल नदीत शिडाचा वापर सुरू झाला.
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: नाईलच्या खोऱ्यात गुरांची ओळख झाली.
** [[मस्तबा]] – इजिप्शियन पिरॅमिड्सचे पूर्वज मानले जाणारे बांधकाम सुरू झाले.
** इजिप्तमधील नेखेन (हिरांकोपोलिस) येथील स्मशानभूमीत सुमारे इ.स.पू. ३५०० मधील ममीकरणाचे (ममी बनवणे) पुरावे सापडले आहेत.&lt;ref&gt;[http://timelines.ws/countries/EGYPT.HTML Timeline Egypt] Timelines of History.&lt;/ref&gt;
** [[जिंजर (ममी)]]
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: इजिप्शियन लोकांनी उत्तर आफ्रिकेतील रानटी गाढवाला पाळीव बनवले.
[[File:Gebelein_predynastic_mummy_British_Museum_EA_32751.jpg |thumb|EA 32751 (&quot;जिंजर&quot;) चे डोके ज्यात जतन केलेले केस दिसत आहेत.]]
** इजिप्तमध्ये वीणा (Lyres) आणि दुहेरी क्लॅरिनेट वाजवले गेले.
** इजिप्तमधील सर्वात जुनी माहीत असलेली संख्या पद्धत.
** सुमारे इ.स.पू. ३५००: हिराकोनपोलिस येथे पहिले माहीत असलेले प्राणिसंग्रहालय.

* '''लेव्हंट:'''
** [[इ.स.पू. ४५००]]–[[इ.स.पू. ३५००]] – लेव्हंटाईन ताम्र पाषाण युग, ज्यामध्ये गॅसुलियन संस्कृतीचा समावेश होतो.

=== युरोप ===
[[File:Yamnaya Steppe Pastoralists.jpg|thumb|280px|इ.स.पू. ३३०० ते १५०० दरम्यान [[यमना संस्कृती|यमना]] प्रपाती पशुपालकांच्या पूर्वजांचा युरोप आणि दक्षिण आशिया या दोन खंडांमध्ये झालेला प्रसार.]]
युरोपमध्ये ताम्र युगादरम्यान धातूकामाचा विकास झाला.

* '''भूमध्य समुद्र:'''
** सुमारे इ.स.पू. ३३००: वायव्य सार्डिनियामधील मॉंटे डीॲकोड्डीच्या पहिल्या टप्प्यातील 'लाल मंदिर' बांधले गेले.
** [[क्रिट]]: [[मिनोअन संस्कृती|मिनोअन संस्कृतीचा]] उदय.
** सुमारे इ.स.पू. ४००० – ग्रीसच्या थेरा (सँटोरिनी) बेटावर पहिले नवपाषाण स्थलांतरित आले, जे बहुधा मिनोअन क्रिटमधून आले होते.

* '''पॉंटिक-कॅस्पियन गवताळ प्रदेश:'''
** [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २३००]] – यमना संस्कृती (&quot;कुरगन संस्कृती&quot;), जी कॉकेशस आणि मध्य आशियातील पॉंटिक-कॅस्पियन गवताळ प्रदेशावर स्रेद्नी स्तोग संस्कृतीनंतर आली. ही संस्कृती [[आद्य-इंडो-युरोपीय भाषा|आद्य-इंडो-युरोपीय]] लोकांचे मूळ स्थान मानली जाते.
** [[इ.स.पू. ३३००]]–[[इ.स.पू. ३०००]]: प्रागैतिहासिक काळात आद्य-थ्रेशियन किंवा आद्य-डेशियन लोकांचे पुरावे; सुरुवातीच्या कांस्य युगात आद्य-इंडो-युरोपीय विस्ताराच्या काळापासून स्थानिक लोक आणि इंडो-युरोपीय लोकांच्या मिश्रणातून हे लोक विकसित झाले.
** [[इ.स.पू. ५५००]]–[[इ.स.पू. २७५०]] – पूर्व युरोपातील कुकुतेनी-त्रिचिल्या संस्कृतीत १५,००० नागरिक असलेली शहरे होती.
** सध्याच्या दक्षिण रशिया आणि युक्रेनमधील कुरगन संस्कृती; बहुधा घोड्याचे पहिले पालतूकरण येथे झाले.

* '''बाल्कन:'''
** सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] – चेर्नावोडा, रोमानिया येथील स्त्री आणि पुरुषाच्या मूर्ती बनवल्या गेल्या. त्या सध्या नॅशनल हिस्टोरिकल म्युझियम, बुखारेस्ट येथे आहेत.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१३८]] – [[ल्युब्लियाना मार्शेस चाक]] हे स्लोव्हेनियातील ल्युब्लियाना दलदलीत सापडलेले लाकडी चाक आहे.&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=World's Oldest Wheel Found in Slovenia |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |date=March 2003 |publisher=Government Communication Office of the Republic of Slovenia |author=Gasser, Aleksander |access-date=2015-03-30}}&lt;/ref&gt; रेडिओकार्बन डेटिंगवरून ते सुमारे ५,१५० वर्षे जुने असल्याचे स्पष्ट झाले आहे, ज्यामुळे ते शोधले गेलेले सर्वात जुने लाकडी चाक ठरते.
** बाडेन संस्कृती
** बोइअन संस्कृती
** कुकुतेनी संस्कृती
** विंचा संस्कृती

* सुमारे इ.स.पू. ४०००–२००० – कोगुल, लेइडा, स्पेन येथील रॉक-शेल्टर पेंटिंगमधील लोक आणि प्राणी चित्रित केले गेले.
* आर्झाचेना आणि ओझिएरी संस्कृती.

* '''माल्टा:'''
[[File:Ggantija Temples, Xaghra, Gozo.jpg|thumb|[[ग्जांतीजा]] मंदिरे ही माल्टातील महापाषाण मंदिरांपैकी सर्वात जुनी आहेत]]
** [[इ.स.पू. ३६००]] – गोजो बेटावर ग्जांतीजा महापाषाण मंदिर संकुलाचे बांधकाम: जगातील सर्वात जुन्या अखंड उभ्या असलेल्या रचना आणि जगातील सर्वात जुन्या धार्मिक रचना.
** [[इ.स.पू. ३६००]]–[[इ.स.पू. ३२००]] – म्नाज्द्रा सूर्य मंदिर संकुलातील पहिल्या मंदिराचे बांधकाम.
** सुमारे इ.स.पू. ५४५० ते सुमारे इ.स.पू. २७०० दरम्यान नवपाषाण युगातील मोठी साथ (Great Neolithic Plague) आली.
** इ.स.पू. ३६००–३००० – ता हाग्रत आणि कोर्डिन III मंदिरांचे बांधकाम.
** इ.स.पू. ३२५०–३००० – तारक्षिएन येथे तीन महापाषाण मंदिरांचे बांधकाम.
[[Image:Malta Hal Tarxien BW 2011-10-04 12-41-38.JPG|200px|thumb|तारक्षिएन मंदिरातील सर्पिल नक्षीकाम असलेला वेदीचा दगड]]
** इ.स.पू. ३२००–२५०० – हज्जर किम महापाषाण मंदिर संकुलाचे बांधकाम.

* '''उत्तरी आणि पश्चिमी युरोप:'''
[[File:Tustrup gravpladsen (Norddjurs Kommune).Jættestue.Gang.2.47886.ajb.jpg|thumb|तुस्त्रुप-डिस्सेर्ने, पूर्व जटलंडमधील सर्वात मोठी कबर, जी सुमारे इ.स.पू. ३२०० मधील फनेलबीकर संस्कृतीचे उदाहरण आहे]]
** [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. २७००]] – स्कँडिनेव्हियातील फनेलबीकर संस्कृती.
** ब्रोनोसेस भांडे
** [[इ.स.पू. ३३००]]–[[इ.स.पू. २९००]] – आयर्लंडमध्ये न्युग्रेंज सौर वेधशाळा/कबरेचे बांधकाम.
** सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]–[[इ.स.पू. २६००]] – स्कॉटलंडच्या ऑर्कने बेटांवरील [[स्कारा ब्रे]] येथील नवपाषाणकालीन वस्तीत लोक राहू लागले.
[[Image:Orkney Skara Brae.jpg|thumb|right|upright=1.6|स्कारा ब्रे येथील उत्खनन केलेली घरे.]]
** नॅप ऑफ हॉवार
** इंग्लंडमध्ये गोड मार्गाचे (Sweet Track) बांधकाम, जो जगातील पहिला माहीत असलेला इंजिनिअर केलेला रस्ता आहे.
** ब्रिटनी, पोर्तुगाल, मध्य आणि दक्षिण फ्रान्स, कॉर्सिका आणि ग्रेट ब्रिटनमध्ये महापाषाण (Megalithic) स्मारके बांधली गेली.
** दक्षिण इंग्लंडमध्ये सुमारे इ.स.पू. ३७०० च्या सुमारास स्मारक बांधणीचा वेगवान विस्तार झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2011/jun/06/archaeology-dating-property-boom-3700bc|title=Archaeology dating technique uncovers 'property boom' of 3700 BC|work=[[The Guardian]]|date=June 6, 2011}}&lt;/ref&gt;
** सुमारे इ.स.पू. ३१०-३००|३१०० – [[स्टोनहेंज]] स्मारकाचा पहिला टप्पा.
** आयर्लंडमधील जंगले नष्ट होण्याचे पहिले संकेत केडे फिल्ड्सच्या विकासातून दिसतात.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]] – ऑस्ट्रिया आणि इटलीच्या आजच्या सीमेजवळ [[ओत्झी|ओत्झी द आईसमॅन]]चा मृत्यू झाला, जो १९९१ मध्ये बर्फात गाडला गेलेला आढळला.
* सध्याच्या फ्रान्समधील चासेन संस्कृती सुमारे इ.स.पू. ३५०० मध्ये नष्ट झाली.
* सध्याच्या स्वित्झर्लंडमधील फाईन संस्कृती सुमारे इ.स.पू. ३५०० मध्ये नष्ट झाली.
* ईशान्य युरोपमध्ये कॉम्ब सिरॅमिक संस्कृती भरभराटीस आली.
* सुमारे इ.स.पू. ३५०० – वाार्टबर्ग संस्कृतीची सुरुवात (सध्याचा जर्मनी).
* इंग्लंडमधील सॉमरसेट लेव्हल्समधील 'पोस्ट ट्रॅक' हा प्राचीन रस्ता सुमारे इ.स.पू. ३८३८ मध्ये बांधला गेला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalonmarshes.org/the-avalon-marshes/heritage/sweet-track/|title=The Sweet Track &amp; Other Trackways|access-date=8 Mar 2018|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210175843/https://avalonmarshes.org/the-avalon-marshes/heritage/sweet-track/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* सॉमरसेट लेव्हल्समधील 'स्वीट ट्रॅक' हा लाकडी रस्ता इ.स.पू. ३८०७ किंवा ३८०६ मध्ये बांधला गेला.&lt;ref name=&quot;Current_Archaeology_172&quot;&gt;{{cite web|title=The Somerset Levels (the oldest timber trackway discovered in Northern Europe)|work=Current Archaeology 172|url=http://www.archaeology.co.uk/ca/issues/ca172/ca172.htm|date=February 2001|access-date=2026-09-12|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311003620/http://www.archaeology.co.uk/ca/issues/ca172/ca172.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== मध्य आशिया ===
* [[इ.स.पू. ३५००]]–[[इ.स.पू. २५००]] – अफानास्येवो संस्कृती: सायबेरिया, मंगोलिया, शिनजिआंग, कझाकस्तान—ताम्र आणि सुरुवातीचे कांस्य युग.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]] – उत्तर कझाकस्तानमधील युरेशियन गवताळ प्रदेशात घोड्यांचे पालतूकरण झाले (बोताई संस्कृती पहा).
* बॅक्ट्रिया मार्गीयाना संस्कृती (सुमारे इ.स.पू. ३०००).
* मायकोप संस्कृती, दक्षिण रशियाच्या मध्य कॉकेशस क्षेत्रातील कांस्य युगातील संस्कृती, सुमारे इ.स.पू. ३७०० च्या सुमारास सुरू झाली.

=== दक्षिण आणि पूर्व आशिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३३००]]: [[सिंधू संस्कृती|सिंधू संस्कृतीची]] (हडप्पा संस्कृती) [[हडप्पा]] येथे सुरुवात झाली.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wright|first=Rita P.|title=The ancient Indus : urbanism, economy, and society|date=2010|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; [[हडप्पाची लिपी|हडप्पा लिपी]] विकसित झाली.
* सुमारे [[इ.स.पू. ४०००]] – सिंधू नदीच्या पश्चिम काठावर [[आमरी (पूर्व-हडप्पा)|आमरी]] येथे तटबंदी असलेले शहर.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३५००]]: फिलिपिन्स मधील [[माउंट इसारोग]]चा उद्रेक.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Global Volcanism Program {{!}} Isarog|url=https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=273042|website=Smithsonian Institution}}&lt;/ref&gt;
* नवपाषाणकालीन चिनी वस्त्या: त्यांनी रेशीम आणि मातीची भांडी (मुख्यतः यांगशाओ आणि लाँगशान संस्कृती) तयार केली.
* यांगत्से नदीच्या त्रिभुज प्रदेशात लिआंगझू संस्कृती विकसित झाली.
* [[इ.स.पू. ४०००]]–[[इ.स.पू. २५००]] – व्हिएतनामी कांस्य युग संस्कृती (डोंग दाऊ संस्कृती).
* जपानच्या बेटांवर सुरुवातीच्या ते मधल्या जोमोन काळातील संक्रमण.

[[File:Statuette Mehrgarh.jpg|thumb|190px|[[मेहरगढ]], सिंधू संस्कृती येथील जननक्षमतेची मूर्ती, सुमारे इ.स.पू. ३०००]]

=== भारतीय उपखंड ===
* '''[[मेहरगढ]] III–VI'''
* '''[[इ.स.पू. ३५००]]''' – [[मोहेनजोदाडो]] भागात धातू ओतकामाची (Metalcasting) सुरुवात झाली.
* '''[[इ.स.पू. ३३००]]''' – [[सिंधू संस्कृती]]मध्ये ([[हडप्पा]]) कांस्य युग सुरू झाले.
** सांडपाणी आणि निचरा व्यवस्था.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३१०-३००|इ.स.पू. ३१००]]: [[मणिपूर]] राज्यात पहिल्यांदा [[पोलो]] (सगोल कांगजेई) खेळला गेला.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=McFarlan|first1=Donald|title=Guinness Book of World Records (1991)|last2=McWhirter|first2=Norris|publisher=Bantam Books|year=1991|page=706}}&lt;/ref&gt;

=== अमेरिका ===
अमेरिका खंड मेसो-इंडियन (प्राचीन) टप्प्यात होता.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३६००]] – कोलंबियात चिरीबिकेट नॅशनल पार्कमध्ये पहिले खडकांवरील चित्रकाम.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३०००]] – पोर्तो हॉर्मिगा येथे कोलंबियातील पहिले मातीचे भांडे बनवले गेले.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३६००]] – तेहुआकानच्या खोऱ्यात मक्याचे पालतूकरण झाल्याचे पुरावे दिसतात. पॉपकॉर्नचा पहिला माहीत असलेला पुरावा.
* उत्तर पेरूमध्ये नोर्ते चिको संस्कृती सुरू झाली.
* सुमारे इ.स.पू. ३१००: अमेरिकेतील सर्वात जुनी ॲडोब (कच्च्या विटांची) इमारत सध्याच्या पेरूत बांधली गेली.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mauricio|first=Ana Cecilia|title=The earliest adobe monumental architecture in the Americas|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|year=2021}}&lt;/ref&gt;
* बार्बुडाच्या रिव्हर क्षेत्रातील वस्ती (सुमारे इ.स.पू. ३६८५).
* सुमारे इ.स.पू. ३१०६: अँटिग्वामध्ये लिटल डीप येथे मानवी हालचालींचे सर्वात जुने पुरावे.

=== ऑस्ट्रेलिया ===
* सुमारे [[इ.स.पू. ३०००]] – सध्याच्या [[सिडनी]], ऑस्ट्रेलिया येथील सिडनी रॉक खोदकाम.

=== उप-सहारा आफ्रिका ===
उप-सहारा आफ्रिका पुरापाषाण कालावधीत राहिला, केवळ इ.स.पू. ३५०० मध्ये सहारा वाळवंट कोरडे पडल्यानंतर साहेल प्रदेशात नवपाषाण युगाची सुरुवात झाली.&lt;ref name=&quot;Manning 2014&quot;&gt;{{cite journal |title=The demographic response to Holocene climate change in the Sahara |journal=Quaternary Science Reviews |volume=101 |pages=28–35 |year=2014}}&lt;/ref&gt; इ.स.पू. ३९०० नंतर सहाराचे गवताळ प्रदेश वाळू लागल्याने, पशुपालक नाईल खोऱ्यात आणि पूर्व आफ्रिकेत पसरले.

== पर्यावरण ==
ओहायो स्टेट युनिव्हर्सिटीचे प्राध्यापक आणि बायर्ड पोलर रिसर्च सेंटरचे संशोधक लॉनी थॉम्पसन यांच्या अभ्यासानुसार, ५,२०० वर्षांपूर्वी जागतिक हवामानात बदल झाला होता, जो बहुधा सौर ऊर्जेच्या उत्पादनात घट झाल्यामुळे झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.news-about-space.org/story/2409.html |title=Major Climate Change Occurred 5,200 Years Ago: Evidence Suggests That History Could Repeat Itself |access-date=2026-09-12 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115112153/http://www.news-about-space.org/story/2409.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ओल्डर पेरॉन अतिक्रमण हा ६,००० ते ४,६०० वर्षांपूर्वीचा असा काळ होता जेव्हा समुद्राची पातळी आजच्यापेक्षा ३ ते ५ मीटर जास्त होती.
* पेरुव्हियन अँडीजमधील क्वेलकाया आईस कॅपमध्ये गाडलेल्या वनस्पतींवरून असे दिसून येते की हवामानात अचानक आणि तीव्र बदल झाला होता.
* सुमारे [[इ.स.पू. ३७५०]] – सेंट पॉल बेट, अलास्का येथील शेवटचे उत्तर अमेरिकन मॅमथ नामशेष झाले.
* आयर्लंड आणि इंग्लंडमधील झाडांच्या कड्यांवरून हा त्यांचा सर्वात कोरडा काळ असल्याचे दिसून येते.
* सहाराच्या नवपाषाणकालीन सुपीकतेचा अंत झाला आणि सहारा वाळवंटीकरणास सुरुवात झाली (इ.स.पूर्व ३५ वे शतक). उत्तर आफ्रिका राहण्यायोग्य प्रदेशातून ओसाड वाळवंटात बदलला.
* [[इ.स.पू. ३०५१]] – कॅलिफोर्नियामध्ये 'मेथुसेलाह' हे ग्रेट बेसिन ब्रिस्टलकोन पाईनचे झाड अंकुरित झाले, जे सध्याचे जगातील सर्वात जुने जिवंत झाड मानले जाते.

== पंचांग आणि कालगणना ==
* '''[[इ.स.पू. ४०००]]''' – फ्रिमेसनरी कॅलेंडरच्या 'ॲनो लुसिस' युगाची सुरुवात.
* '''[[इ.स.पू. ३९२९]]''' – जॉन लाईटफूट यांच्या बायबलच्या जुन्या करारावर आधारित गणनेनुसार जगाची निर्मिती.
* '''[[इ.स.पू. ३७६१]]''' – 
** ज्यू दिनदर्शिकेनुसार (Hebrew Calendar) जगाच्या निर्मितीची मानली गेलेली तारीख (६ ऑक्टोबर इ.स.पू. ३७६१).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dershowitz |first1=Nachum |title=Calendrical Calculations |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=11 }}&lt;/ref&gt;
** १२ ऑक्टोबर इ.स.पू. ३७६१ – [[ॲडम]] आणि [[ईव्ह]] यांची निर्मिती मानली गेलेली तारीख (रोश हशाना दिवस १).
* '''[[इ.स.पू. ३११४]]''' – मयान दिनदर्शिकेच्या (Mayan Long Count) कालगणनेची सुरुवात (११ किंवा १३ ऑगस्ट इ.स.पू. ३११४).
* '''[[इ.स.पू. ३१०२]]''' – [[आर्यभट्ट]] यांच्या गणनेनुसार (६ वे शतक), हिंदू कालगणनेतील [[कलियुग|कलियुगाची]] सुरुवात १८ फेब्रुवारी इ.स.पू. ३१०२ रोजी मध्यरात्री झाली.&lt;ref name=&quot;Godwin 2011&quot;&gt;{{cite book |author-last=Godwin|author-first=Joscelyn|year=2011|title=Atlantis and the Cycles of Time: Prophecies, Traditions, and Occult Revelations|publisher=Inner Traditions|pages=300–301}}&lt;/ref&gt;
* '''[[इ.स.पू. ३१०२]]''' – आर्यभट्ट यांच्या गणनेनुसार [[महाभारत]] युद्धाची घटना सुमारे इ.स.पू. ३१०२ च्या सुमारास घडली.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]]
[[वर्ग:इ.स.पू.चे ४ थे सहस्रक]]</text>
      <sha1>er28tov878i17isr7zydu4kvx6gcs94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इ.स.पू.चे ६ वे सहस्रक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26020</id>
    <revision>
      <id>2709338</id>
      <parentid>2225129</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2709338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21252" sha1="grfpuho12faawnq1xeq97y1q5kyzprh" xml:space="preserve">{{सहस्रकपेटी|-6}}

[[इ.स.पू. ६वे सहस्रक|इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात]] [[इ.स.पू. ६०००]] ते [[इ.स.पू. ५००१]] (सुमारे ८ हजार वर्षे ते ७ हजार वर्षे पूर्व) या वर्षांचा समावेश होतो. या सहस्रकाच्या काळात घडलेल्या घटनांची अचूक तारीख निश्चित करणे अशक्य आहे आणि येथे नमूद केलेल्या सर्व तारखा प्रामुख्याने भूगर्भीय आणि मानववंशशास्त्रीय विश्लेषणावर आधारित अंदाज आहेत. मध्य युरोपातील नवपाषाण युगातील विहिरींमधील काही लाकडांच्या [[वृक्षवलयशास्त्र|वृक्षवलयशास्त्रावर]] आधारित तारखा याला अपवाद आहेत.

हे सहस्रक जागतिक हिमनदी वितळण्याचा अंतिम टप्पा मानले जाते. हे शेवटच्या सर्वोच्च हिमीकरणाच्या कालावधीनंतर सुरू झाले होते आणि सुमारे ५,००० वर्षांच्या कालावधीत समुद्राची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढण्यास कारणीभूत होते.

== आढावा ==
[[इ.स.पू. ६०००]] पर्यंत नवपाषाण संस्कृती आणि तंत्रज्ञान जवळच्या पूर्वेकडून पूर्व युरोपमध्ये पसरले होते. सुदूर पूर्वेकडील त्याचा विकास वेगाने झाला आणि या सहस्रकात [[प्रागैतिहासिक इजिप्त]] आणि सुदूर पूर्वेमध्ये त्याच्या उपस्थितीचे पुरावे वाढले आहेत. तथापि, उत्तर आणि पश्चिम युरोपसह जगातील बहुतांश भागात लोक अजूनही विखुरलेल्या पुरापाषाण/मध्यपाषाण [[शिकारी-संग्राहक]] समाजात राहत होते. [[नवपाषाण क्रांती|नवपाषाण क्रांतीच्या]] परिणामी [[जगाची लोकसंख्या|जागतिक लोकसंख्येत]] झपाट्याने वाढ झाली. या सहस्रकाच्या शेवटी जगभरात सुमारे ४ कोटी लोक असावेत, असा अंदाज आहे, जे सुमारे [[इ.स.पू. १६००]] च्या मध्य कांस्य युगापर्यंत १० कोटींवर पोहोचले.&lt;ref name=&quot;JNB&quot;&gt;{{cite journal | last1=Biraben | first1=Jean-Noël | year=1979 | title=Essai sur l'évolution du nombre des hommes | journal=Population | volume=34–1 | issue=1 | pages=13–25 | doi=10.2307/1531855 | jstor=1531855 }}&lt;/ref&gt;

== युरोप ==
[[File:Mesolithic migrations ca. 6500-5000.jpg|thumb|युरोपमधील नवपाषाण स्थलांतर, सुमारे इ.स.पू. ६५००-५०००]]
असा अंदाज आहे की मानवाने प्रथम सुमारे [[इ.स.पू. ५९००]] मध्ये भूमध्य समुद्र ओलांडून युरोप आणि उत्तर आफ्रिका या दोन्ही कडून [[माल्टा]]मध्ये वस्ती केली.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180316/life-features/700-years-added-to-maltas-history.673498 |title=700 years added to Malta's history |newspaper=[[Times of Malta]] |date=16 March 2018 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

[[तिबिलिसी]]जवळ सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांचा वापर हे दर्शवतो की सुमारे [[इ.स.पू. ५९८०]] च्या सुमारास [[द्राक्षे|द्राक्षांचा]] वापर [[वायकिंग|वाइन निर्मितीसाठी]] केला जात होता.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-41977709 |title='World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia |work=BBC News |date=13 November 2017 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

पोलंडमध्ये [[चीज]] निर्मितीचे पुरावे सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहेत.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020 |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |publisher=Macmillan |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 |access-date=1 June 2019|last1=Subbaraman |first1=Nidhi }}&lt;/ref&gt;

सुमारे [[इ.स.पू. ५३००]] च्या सुमारास सुरू झालेल्या चार प्रमुख संस्कृती म्हणजे निपर-डोनेट्स संस्कृती, नारव्हा संस्कृती (पूर्व बाल्टिक), एर्टेबॉले संस्कृती (डेन्मार्क आणि उत्तर जर्मनी) आणि स्विफ्टरबँट संस्कृती (सखल देश). ते आशियातून पश्चिमेकडे पसरलेल्या एका सामान्य भांड्यांच्या शैलीने जोडलेले होते ज्याला कधीकधी &quot;सिमेंटेड मेसोलिथिक&quot; म्हणतात.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gronenborn |first1=Detlef |title=Beyond the models: Neolithisation in Central Europe |journal=Proceedings of the British Academy |date=2007 |volume=144 |pages=73–98}}&lt;/ref&gt;

== उत्तर आशिया ==
मध्य सायबेरिया आणि दक्षिण सायबेरियाच्या पॅलेओ-सायबेरियन रहिवाशांमध्ये येनिसेयियन लोकांचा समावेश होता, ज्यांपैकी केत जमातीला शेवटचा उर्वरित भाग मानले जाते. येनिसेयियन लोकांच्यानंतर उत्तर उरल प्रदेशातून आलेले युरालिक समोयेदिक लोक आले. आद्य-युरालिक ही आधुनिक युरालिक भाषांची पूर्वज भाषा आहे. ही काल्पनिक भाषा मूळतः इ.स.पू. ७०००-२००० च्या सुमारास एका लहान क्षेत्रात बोलली जात असे आणि नंतर तिचा विस्तार झाला. नवीन संशोधनानुसार &quot;आद्य-युरालिक मूळ स्थान&quot; उरल पर्वताच्या पूर्वेस पश्चिम सायबेरियामध्ये ढकलले गेले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grünthal |first1=Riho |title=Drastic demographic events triggered the Uralic spread |journal=Diachronica |year=2022}}&lt;/ref&gt;

लॅकुस्ट्रिन काळात खड्डे भरणाऱ्या सर्व सायबेरियन तलावांचे काठ नवपाषाण युगातील अवशेषांनी समृद्ध आहेत. असंख्य [[कुरगन]] (थडगी), भट्ट्या आणि इतर पुरातत्व अवशेष दाट लोकसंख्येची साक्ष देतात. सायबेरियातील दूरवरच्या प्रागैतिहासिक वस्त्यांवरून असे दिसून आले आहे की ८,००० वर्षांपूर्वी आम्न्या संकुलासारख्या जटिल संरक्षण रचनांचे बांधकाम राजकीय युद्धांसोबत झाले होते. त्या जगातील सर्वात जुन्या तटबंदी आहेत.

स्थानिक अमेरिकन लोकसंख्येचे आशियामध्ये परत स्थलांतर हजारो वर्षांच्या कालावधीत अलताई पर्वतासारख्या भागात झाले, ज्यातील सर्वात जुने सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cosmosmagazine.com/people/society/eye-witnesses-call-from-millennia-past/|title=Eye-witnesses call from millennia past|last=Nunn|first=Patrick|date=28 August 2018|work=[[Cosmos (Australian magazine)|Cosmos]]|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt;

ना-देने भाषिक लोक सुमारे [[इ.स.पू. ८०००]] च्या सुमारास उत्तर अमेरिकेत दाखल झाले आणि सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] पर्यंत पॅसिफिक वायव्य भागात पोहोचले.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drummond |first=D. E.|title=Toward a Pre-History of the Na-Dene |journal=American Anthropologist |date=October 1969}}&lt;/ref&gt;

मध्य आशियातील इंडो-युरोपीय संस्कृती भरभराटीस आल्या, ज्यामध्ये मध्य व्होल्गा संस्कृती (त्यानंतर समारा संस्कृती) आणि समकालीन निपर-डोनेट्स संस्कृती यांचा समावेश होतो. सुमारे [[इ.स.पू. ५२००]] पासून, पितृसत्ताक निपर-डोनेट्स संस्कृतीने मध्यपाषाण शिकारी-संग्राहक जीवनशैली सोडून गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mallory |first=J. P. |year=1991 |title=In Search of the Indo-Europeans: Language Archeology and Myth |publisher=Thames &amp; Hudson}}&lt;/ref&gt;

== दक्षिण आशिया ==
सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] च्या सुमारास आग्नेय आशियात रानकोंबड्यांचे (Junglefowl) पालतूकरण करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Concise History of Science &amp; Invention: An Illustrated Time Line|date=2010|publisher=National Geographic Books|isbn=978-1-4262-0544-6}}&lt;/ref&gt;

== पूर्व आशिया ==
चीनमधील झाओबाओगाऊ संस्कृती सुमारे [[इ.स.पू. ५४००]] च्या सुमारास सुरू झाली. ती देशाच्या ईशान्य भागात, प्रामुख्याने अंतर्गत मंगोलिया आणि उत्तर हेबेई मधील लुआन नदीच्या खोऱ्यात होती.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Archaeology of Asia |first=Miriam T. |last=Stark |publisher=Blackwell |isbn=1-4051-0213-6 |date=2005 }}&lt;/ref&gt;

यांगशाओ संस्कृती ही एक नवपाषाणकालीन संस्कृती होती जी या सहस्रकाच्या शेवटी, सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] या काळात चीनमधील पिवळ्या नदीच्या मध्य भागात मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होती. उत्खननात असे दिसून आले की लहान मुलांना रंगवलेल्या मातीच्या भांड्यात पुरले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Kai |title=The Spread and Integration of Painted pottery Art along the Silk Road |journal=Region - Educational Research and Reviews |date=2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Banpo bowl.jpg|thumb|180px|बनपो संस्कृतीचा (यांगशाओ संस्कृतीचा पहिला टप्पा) मानवी चेहरा आणि माशाची आकृती असलेला मातीचा पेला, इ.स.पू. ४५००-३५००, शांक्सी.]]

== ओशनिया ==
सध्याच्या नैऋत्य व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया येथील मूळ ऑस्ट्रेलियन रहिवासी सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास दगडी धरणे, कालवे आणि विणलेले सापळे वापरून अन्नस्रोत आणि व्यापारी वस्तू म्हणून बाम माशांची (eels) शेती करत होते.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Flood |first=Josephine |title=Archaeology of the dreamtime: the story of prehistoric Australia and its people |date=2004 |publisher=J. B. Publishing}}&lt;/ref&gt; कोंडा तलावाच्या आसपासच्या सापळ्यांच्या यंत्रणेचे कार्बन डेटिंग ६,६०० वर्षे जुने असल्याचे आढळले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Budj Bim, Mount Eccles &amp; Lake Condah Area |url=https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/places/national/budj-bim-mt-eccles-lake-condah-area |publisher=Australian Government Department |access-date=1 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== पर्यावरण बदल ==
सुमारे इ.स.पू. १०,००० मध्ये सुरू झालेली प्रारंभीच्या होलोसीन समुद्राच्या पातळीतील वाढ (EHSLR) इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात मंदावली. शेवटच्या हिमयुगाच्या समाप्तीपासून बर्फाचे साठे वितळल्यामुळे जागतिक पाण्याची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढली होती.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The early Holocene sea level rise |journal=Quaternary Science Reviews |last1=Smith |first1=D. E. |date=July 2011}}&lt;/ref&gt; समुद्राच्या पातळीत झालेली जलद वाढ, ज्याला मेल्टवॉटर पल्स म्हणतात, EHSLR दरम्यान तीन वेळा घडली. शेवटचा, मेल्टवॉटर पल्स 1C, जो सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास शिखरावर होता, ज्यामुळे अवघ्या १४० वर्षांत ६.५ मीटरने वाढ झाली. अंतार्क्टिकामधील बर्फाचा थर कोसळल्यामुळे हे घडले असे मानले जाते.

सुमारे ८,००० वर्षांपूर्वी (सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]]), सिसिली येथील एटना पर्वतावर झालेल्या महाकाय ज्वालामुखीय भूस्खलनामुळे मोठा त्सुनामी आला ज्याने आशिया, आफ्रिका आणि युरोप खंडांतील पूर्व भूमध्य सागरी किनारपट्टीचा विनाशा केला.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pareschi |first1=M. T. |year=2006 |title=Lost tsunami |journal=Geophysical Research Letters}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण अमेरिकेत, सुमारे [[इ.स.पू. ५८७०]] च्या सुमारास कुएरोस दे पुरुलिया येथे मोठा उद्रेक झाला. सुमारे [[इ.स.पू. ५७००]] च्या सुमारास ओरेगॉनमध्ये माउंट माझामा येथे ज्वालामुखीय उद्रेक झाला ज्यातून क्रेटर लेकची निर्मिती झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/crater_lake/geo_hist_mazama.html |title=Geology and History Summary for Mount Mazama and Crater Lake |publisher=USGS |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; आणखी एक मोठा उद्रेक सुमारे [[इ.स.पू. ५५५०]] मध्ये अंतार्क्टिकाच्या माउंट ताकाहे येथे झाला.

सुमारे [[इ.स.पू. ५४८०]] मध्ये तयार झालेल्या झाडांच्या कड्यांमधील कार्बन-१४ चे प्रमाण सौर ऊर्जेच्या असामान्य पातळीचे सूचक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Large 14C excursion in 5480 BC indicates an abnormal sun in the mid-Holocene |last1=Miyake |first1=Fusa |journal=PNAS |date=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== खगोलशास्त्र आणि दिनदर्शिका ==
[[Image:Monreale creation Adam.jpg|right|thumb|upright|माँरिअल कॅथेड्रल मधील ॲडमच्या निर्मितीचे मोझॅक - बायझेंटाईन दिनदर्शिकेत वर्ष १ (सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९).]]
बायझेंटाईन साम्राज्यात आणि अनेक ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन देशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या बायझेंटाईन दिनदर्शिकेचे युग १ सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९ च्या समान आहे.&lt;ref&gt;Stephenson, Paul. ''&quot;Translations from Byzantine Sources: The Year 6508, the Byzantine dating system&quot;''. November 2006.&lt;/ref&gt;

काही ज्योतिषांच्या मते इ.स.पू. ६वे सहस्रक संपूर्णपणे मिथुन राशीच्या अंतराळ युगात (सुमारे इ.स.पू. ६४५० ते सुमारे इ.स.पू. ४३००) येते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.yeatsvision.com/GreatYear.html |title=The Astrological Great Year |author=Mann, Neil |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

[[तूर्सचा ग्रेगोरी|तूर्सच्या ग्रेगोरीनुसार]] देवाने [[तूर्सचा मार्टिन|तूर्सच्या मार्टिन]] मृत्यूआधी ५५९७ वर्षे जगाची निर्मिती केली होती. ही घटना साधारण [[इ.स.पू. ५२००]]च्या आसपास असावी.&lt;ref&gt;Gregory of Tours (1916) [594], ''History of the Franks''&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]]
[[वर्ग:इ.स.पू.चे ६ वे सहस्रक]]</text>
      <sha1>grfpuho12faawnq1xeq97y1q5kyzprh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709363</id>
      <parentid>2709338</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21421" sha1="djir4chsjsa1cuu1um08eaagpun3bvs" xml:space="preserve">{{सहस्रकपेटी|-6}}

[[इ.स.पू. ६वे सहस्रक|इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात]] [[इ.स.पू. ६०००]] ते [[इ.स.पू. ५००१]] (सुमारे ८ हजार वर्षे ते ७ हजार वर्षे पूर्व) या वर्षांचा समावेश होतो. या सहस्रकाच्या काळात घडलेल्या घटनांची अचूक तारीख निश्चित करणे अशक्य आहे आणि येथे नमूद केलेल्या सर्व तारखा प्रामुख्याने भूगर्भीय आणि मानववंशशास्त्रीय विश्लेषणावर आधारित अंदाज आहेत. मध्य युरोपातील नवपाषाण युगातील विहिरींमधील काही लाकडांच्या [[वृक्षवलयशास्त्र|वृक्षवलयशास्त्रावर]] आधारित तारखा याला अपवाद आहेत.

हे सहस्रक जागतिक हिमनदी वितळण्याचा अंतिम टप्पा मानले जाते. हे शेवटच्या सर्वोच्च हिमीकरणाच्या कालावधीनंतर सुरू झाले होते आणि सुमारे ५,००० वर्षांच्या कालावधीत समुद्राची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढण्यास कारणीभूत होते.

== आढावा ==
[[इ.स.पू. ६०००]] पर्यंत नवपाषाण संस्कृती आणि तंत्रज्ञान जवळच्या पूर्वेकडून पूर्व युरोपमध्ये पसरले होते. सुदूर पूर्वेकडील त्याचा विकास वेगाने झाला आणि या सहस्रकात [[प्रागैतिहासिक इजिप्त]] आणि सुदूर पूर्वेमध्ये त्याच्या उपस्थितीचे पुरावे वाढले आहेत. तथापि, उत्तर आणि पश्चिम युरोपसह जगातील बहुतांश भागात लोक अजूनही विखुरलेल्या पुरापाषाण/मध्यपाषाण [[शिकारी-संग्राहक]] समाजात राहत होते. [[नवपाषाण क्रांती|नवपाषाण क्रांतीच्या]] परिणामी [[जगाची लोकसंख्या|जागतिक लोकसंख्येत]] झपाट्याने वाढ झाली. या सहस्रकाच्या शेवटी जगभरात सुमारे ४ कोटी लोक असावेत, असा अंदाज आहे, जे सुमारे [[इ.स.पू. १६००]] च्या मध्य कांस्य युगापर्यंत १० कोटींवर पोहोचले.&lt;ref name=&quot;JNB&quot;&gt;{{cite journal | last1=Biraben | first1=Jean-Noël | year=1979 | title=Essai sur l'évolution du nombre des hommes | journal=Population | volume=34–1 | issue=1 | pages=13–25 | doi=10.2307/1531855 | jstor=1531855 }}&lt;/ref&gt;

== युरोप ==
[[File:Mesolithic migrations ca. 6500-5000.jpg|thumb|युरोपमधील नवपाषाण स्थलांतर, सुमारे इ.स.पू. ६५००-५०००]]
असा अंदाज आहे की मानवाने प्रथम सुमारे [[इ.स.पू. ५९००]] मध्ये भूमध्य समुद्र ओलांडून युरोप आणि उत्तर आफ्रिका या दोन्ही कडून [[माल्टा]]मध्ये वस्ती केली.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180316/life-features/700-years-added-to-maltas-history.673498 |title=700 years added to Malta's history |newspaper=[[Times of Malta]] |date=16 March 2018 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

[[तिबिलिसी]]जवळ सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांचा वापर हे दर्शवतो की सुमारे [[इ.स.पू. ५९८०]] च्या सुमारास [[द्राक्षे|द्राक्षांचा]] वापर [[वायकिंग|वाइन निर्मितीसाठी]] केला जात होता.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-41977709 |title='World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia |work=BBC News |date=13 November 2017 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

पोलंडमध्ये [[चीज]] निर्मितीचे पुरावे सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहेत.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020 |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |publisher=Macmillan |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 |access-date=1 June 2019|last1=Subbaraman |first1=Nidhi }}&lt;/ref&gt;

सुमारे [[इ.स.पू. ५३००]] च्या सुमारास सुरू झालेल्या चार प्रमुख संस्कृती म्हणजे निपर-डोनेट्स संस्कृती, नारव्हा संस्कृती (पूर्व बाल्टिक), एर्टेबॉले संस्कृती (डेन्मार्क आणि उत्तर जर्मनी) आणि स्विफ्टरबँट संस्कृती (सखल देश). ते आशियातून पश्चिमेकडे पसरलेल्या एका सामान्य भांड्यांच्या शैलीने जोडलेले होते ज्याला कधीकधी &quot;सिमेंटेड मेसोलिथिक&quot; म्हणतात.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gronenborn |first1=Detlef |title=Beyond the models: Neolithisation in Central Europe |journal=Proceedings of the British Academy |date=2007 |volume=144 |pages=73–98}}&lt;/ref&gt;

== उत्तर आशिया ==
मध्य सायबेरिया आणि दक्षिण सायबेरियाच्या पॅलेओ-सायबेरियन रहिवाशांमध्ये येनिसेयियन लोकांचा समावेश होता, ज्यांपैकी केत जमातीला शेवटचा उर्वरित भाग मानले जाते. येनिसेयियन लोकांच्यानंतर उत्तर उरल प्रदेशातून आलेले युरालिक समोयेदिक लोक आले. आद्य-युरालिक ही आधुनिक युरालिक भाषांची पूर्वज भाषा आहे. ही काल्पनिक भाषा मूळतः इ.स.पू. ७०००-२००० च्या सुमारास एका लहान क्षेत्रात बोलली जात असे आणि नंतर तिचा विस्तार झाला. नवीन संशोधनानुसार &quot;आद्य-युरालिक मूळ स्थान&quot; उरल पर्वताच्या पूर्वेस पश्चिम सायबेरियामध्ये ढकलले गेले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Grünthal |first1=Riho |title=Drastic demographic events triggered the Uralic spread |journal=Diachronica |year=2022}}&lt;/ref&gt;

लॅकुस्ट्रिन काळात खड्डे भरणाऱ्या सर्व सायबेरियन तलावांचे काठ नवपाषाण युगातील अवशेषांनी समृद्ध आहेत. असंख्य [[कुरगन]] (थडगी), भट्ट्या आणि इतर पुरातत्व अवशेष दाट लोकसंख्येची साक्ष देतात. सायबेरियातील दूरवरच्या प्रागैतिहासिक वस्त्यांवरून असे दिसून आले आहे की ८,००० वर्षांपूर्वी आम्न्या संकुलासारख्या जटिल संरक्षण रचनांचे बांधकाम राजकीय युद्धांसोबत झाले होते. त्या जगातील सर्वात जुन्या तटबंदी आहेत.

स्थानिक अमेरिकन लोकसंख्येचे आशियामध्ये परत स्थलांतर हजारो वर्षांच्या कालावधीत अलताई पर्वतासारख्या भागात झाले, ज्यातील सर्वात जुने सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cosmosmagazine.com/people/society/eye-witnesses-call-from-millennia-past/|title=Eye-witnesses call from millennia past|last=Nunn|first=Patrick|date=28 August 2018|work=[[Cosmos (Australian magazine)|Cosmos]]|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt;

ना-देने भाषिक लोक सुमारे [[इ.स.पू. ८०००]] च्या सुमारास उत्तर अमेरिकेत दाखल झाले आणि सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] पर्यंत पॅसिफिक वायव्य भागात पोहोचले.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Drummond |first=D. E.|title=Toward a Pre-History of the Na-Dene |journal=American Anthropologist |date=October 1969}}&lt;/ref&gt;

मध्य आशियातील इंडो-युरोपीय संस्कृती भरभराटीस आल्या, ज्यामध्ये मध्य व्होल्गा संस्कृती (त्यानंतर समारा संस्कृती) आणि समकालीन निपर-डोनेट्स संस्कृती यांचा समावेश होतो. सुमारे [[इ.स.पू. ५२००]] पासून, पितृसत्ताक निपर-डोनेट्स संस्कृतीने मध्यपाषाण शिकारी-संग्राहक जीवनशैली सोडून गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mallory |first=J. P. |year=1991 |title=In Search of the Indo-Europeans: Language Archeology and Myth |publisher=Thames &amp; Hudson}}&lt;/ref&gt;

== दक्षिण आशिया ==
सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] च्या सुमारास आग्नेय आशियात रानकोंबड्यांचे (Junglefowl) पालतूकरण करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Concise History of Science &amp; Invention: An Illustrated Time Line|date=2010|publisher=National Geographic Books|isbn=978-1-4262-0544-6}}&lt;/ref&gt;

== पूर्व आशिया ==
चीनमधील झाओबाओगाऊ संस्कृती सुमारे [[इ.स.पू. ५४००]] च्या सुमारास सुरू झाली. ती देशाच्या ईशान्य भागात, प्रामुख्याने अंतर्गत मंगोलिया आणि उत्तर हेबेई मधील लुआन नदीच्या खोऱ्यात होती.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Archaeology of Asia |first=Miriam T. |last=Stark |publisher=Blackwell |isbn=1-4051-0213-6 |date=2005 }}&lt;/ref&gt;

यांगशाओ संस्कृती ही एक नवपाषाणकालीन संस्कृती होती जी या सहस्रकाच्या शेवटी, सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] या काळात चीनमधील पिवळ्या नदीच्या मध्य भागात मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होती. उत्खननात असे दिसून आले की लहान मुलांना रंगवलेल्या मातीच्या भांड्यात पुरले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Kai |title=The Spread and Integration of Painted pottery Art along the Silk Road |journal=Region - Educational Research and Reviews |date=2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Banpo bowl.jpg|thumb|180px|बनपो संस्कृतीचा (यांगशाओ संस्कृतीचा पहिला टप्पा) मानवी चेहरा आणि माशाची आकृती असलेला मातीचा पेला, इ.स.पू. ४५००-३५००, शांक्सी.]]

== ओशनिया ==
सध्याच्या नैऋत्य व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया येथील मूळ ऑस्ट्रेलियन रहिवासी सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास दगडी धरणे, कालवे आणि विणलेले सापळे वापरून अन्नस्रोत आणि व्यापारी वस्तू म्हणून बाम माशांची (eels) शेती करत होते.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Flood |first=Josephine |title=Archaeology of the dreamtime: the story of prehistoric Australia and its people |date=2004 |publisher=J. B. Publishing}}&lt;/ref&gt; कोंडा तलावाच्या आसपासच्या सापळ्यांच्या यंत्रणेचे कार्बन डेटिंग ६,६०० वर्षे जुने असल्याचे आढळले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Budj Bim, Mount Eccles &amp; Lake Condah Area |url=https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/places/national/budj-bim-mt-eccles-lake-condah-area |publisher=Australian Government Department |access-date=1 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== पर्यावरण बदल ==
सुमारे इ.स.पू. १०,००० मध्ये सुरू झालेली प्रारंभीच्या होलोसीन समुद्राच्या पातळीतील वाढ (EHSLR) इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात मंदावली. शेवटच्या हिमयुगाच्या समाप्तीपासून बर्फाचे साठे वितळल्यामुळे जागतिक पाण्याची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढली होती.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The early Holocene sea level rise |journal=Quaternary Science Reviews |last1=Smith |first1=D. E. |date=July 2011}}&lt;/ref&gt; समुद्राच्या पातळीत झालेली जलद वाढ, ज्याला मेल्टवॉटर पल्स म्हणतात, EHSLR दरम्यान तीन वेळा घडली. शेवटचा, मेल्टवॉटर पल्स 1C, जो सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास शिखरावर होता, ज्यामुळे अवघ्या १४० वर्षांत ६.५ मीटरने वाढ झाली. अंतार्क्टिकामधील बर्फाचा थर कोसळल्यामुळे हे घडले असे मानले जाते.

सुमारे ८,००० वर्षांपूर्वी (सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]]), सिसिली येथील एटना पर्वतावर झालेल्या महाकाय ज्वालामुखीय भूस्खलनामुळे मोठा त्सुनामी आला ज्याने आशिया, आफ्रिका आणि युरोप खंडांतील पूर्व भूमध्य सागरी किनारपट्टीचा विनाशा केला.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pareschi |first1=M. T. |year=2006 |title=Lost tsunami |journal=Geophysical Research Letters}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण अमेरिकेत, सुमारे [[इ.स.पू. ५८७०]] च्या सुमारास कुएरोस दे पुरुलिया येथे मोठा उद्रेक झाला. सुमारे [[इ.स.पू. ५७००]] च्या सुमारास ओरेगॉनमध्ये माउंट माझामा येथे ज्वालामुखीय उद्रेक झाला ज्यातून क्रेटर लेकची निर्मिती झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/crater_lake/geo_hist_mazama.html |title=Geology and History Summary for Mount Mazama and Crater Lake |publisher=USGS |access-date=1 June 2019 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804075511/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/crater_lake/geo_hist_mazama.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणखी एक मोठा उद्रेक सुमारे [[इ.स.पू. ५५५०]] मध्ये अंतार्क्टिकाच्या माउंट ताकाहे येथे झाला.

सुमारे [[इ.स.पू. ५४८०]] मध्ये तयार झालेल्या झाडांच्या कड्यांमधील कार्बन-१४ चे प्रमाण सौर ऊर्जेच्या असामान्य पातळीचे सूचक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Large 14C excursion in 5480 BC indicates an abnormal sun in the mid-Holocene |last1=Miyake |first1=Fusa |journal=PNAS |date=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== खगोलशास्त्र आणि दिनदर्शिका ==
[[Image:Monreale creation Adam.jpg|right|thumb|upright|माँरिअल कॅथेड्रल मधील ॲडमच्या निर्मितीचे मोझॅक - बायझेंटाईन दिनदर्शिकेत वर्ष १ (सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९).]]
बायझेंटाईन साम्राज्यात आणि अनेक ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन देशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या बायझेंटाईन दिनदर्शिकेचे युग १ सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९ च्या समान आहे.&lt;ref&gt;Stephenson, Paul. ''&quot;Translations from Byzantine Sources: The Year 6508, the Byzantine dating system&quot;''. November 2006.&lt;/ref&gt;

काही ज्योतिषांच्या मते इ.स.पू. ६वे सहस्रक संपूर्णपणे मिथुन राशीच्या अंतराळ युगात (सुमारे इ.स.पू. ६४५० ते सुमारे इ.स.पू. ४३००) येते.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.yeatsvision.com/GreatYear.html |title=The Astrological Great Year |author=Mann, Neil |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt;

[[तूर्सचा ग्रेगोरी|तूर्सच्या ग्रेगोरीनुसार]] देवाने [[तूर्सचा मार्टिन|तूर्सच्या मार्टिन]] मृत्यूआधी ५५९७ वर्षे जगाची निर्मिती केली होती. ही घटना साधारण [[इ.स.पू. ५२००]]च्या आसपास असावी.&lt;ref&gt;Gregory of Tours (1916) [594], ''History of the Franks''&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]]
[[वर्ग:इ.स.पू.चे ६ वे सहस्रक]]</text>
      <sha1>djir4chsjsa1cuu1um08eaagpun3bvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32267</id>
    <revision>
      <id>2709386</id>
      <parentid>2706788</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2709386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57223" sha1="fxouq3fvmm55gbskdtbpkydo9etek25" xml:space="preserve">[[चित्र:Mumbai_CST_inside.jpg|250 px|इवलेसे| मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे मध्य मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]]
[[चित्र:Mumbai Train.JPG|250 px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]]
{{मुंबई उपनगरी रेल्वे मध्य मार्ग नकाशा}}

'''मध्य''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण मुंबई मधील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या मध्य भागातून धावतो. मुंबईची मध्य उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[ठाणे]], [[डोंबिवली]], [[कल्याण]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. [[कल्याण]] येथे मध्य मार्गाचे दोन फाटे फुटतात. ईशान्य फाटा [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसाऱ्यामार्गे]] [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिककडे]] तर आग्नेय फाटा [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जतमार्गे]] [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुण्याकडे]] धावतो.

[[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[परळ रेल्वे स्थानक]] आणि [[माटुंगा रेल्वे स्थानक|माटुंगा]] येथे मध्य आणि [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[मशीद रेल्वे स्थानक|मशीद]], [[सँडहर्स्ट रोड रेल्वे स्थानक|सँडहर्स्ट रोड]] आणि [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ह्या स्थानकांवरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गाद्वारे]] प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] येथून [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] तसेच [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा]] आणि [[कोपर रेल्वे स्थानक|कोपर]] येथे [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. [[नेरळ जंक्शन रेल्वे स्थानक|नेरळ]]वरून [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]सुद्धा उपलब्ध आहे.

==स्थानके==
(जलद लोकल केवळ ठळक अक्षरांमधील स्थानकांवरच थांबतात.)

===मुख्य मार्ग===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:1%;&quot; |#
! style=&quot;width:5%;&quot; |स्थानक नाव
! style=&quot;width:1%;&quot; |स्थानक कोड
! style=&quot;width:5%;&quot; |जोडमार्ग
|-
|१||'''[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]'''||CSMT / ST||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|२||{{rws|मशीद}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|३||{{rws|सँडहर्स्ट रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|४||'''{{rws|भायखळा}}'''||BY||
|-
|५||{{rws|चिंचपोकळी}}||||
|-
|६||{{rws|करी रोड}}||||
|-
|७||'''{{rws|परळ}}'''||PR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]
|-
|८||'''{{rws|दादर}}'''||D||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]
|-
|९||{{rws|माटुंगा}}||||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]
|-
|१०||{{rws|शीव}}||||
|-
|११||'''{{rws|कुर्ला}}'''||C||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]
|-
|१२||{{rws|विद्याविहार}}||||
|-
|१३||'''{{rws|घाटकोपर}}'''||G||
|-
|१४||'''{{rws|विक्रोळी}}'''||||
|-
|१५||{{rws|कांजुर मार्ग}}||||
|-
|१६||'''{{rws|भांडुप}}'''||||
|-
|१७||{{rws|नाहूर}}||||
|-
|१८||'''{{rws|मुलुंड}}'''||||
|-
|१९||'''{{rws|ठाणे}}'''||T||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]
|-
|२०||{{rws|कळवा}}||||
|-
|२१||{{rws|मुंब्रा}}||||
|-
|२२||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]
|-
|२३||{{rws|कोपर}}||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]
|-
|२४||'''{{rws|डोंबिवली}}'''||DI||
|-
|२५||{{rws|ठाकुर्ली}}||||
|-
|२६||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''||K||
|}

===मुख्य मार्ग फाटे===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;width=auto;&quot;
|+आग्नेय उपमार्ग
! style=&quot;width:1%;&quot; |#
! style=&quot;width:5%;&quot; |स्थानक नाव
! style=&quot;width:1%;&quot; |स्थानक कोड
|-
|१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K
|-
|२||{{rws|विठ्ठलवाडी}}||
|-
|३||{{rws|उल्हासनगर}}||
|-
|४||'''{{rws|अंबरनाथ}}'''|| A
|-
|५||'''{{rws|बदलापूर}}'''|| BL
|-
|६||{{rws|वांगणी}}||
|-
|७||{{rws|शेलू}}||
|-
|८||'''{{rws|नेरळ जंक्शन}}'''||
|-
|९||{{rws|भिवपुरी रोड}}||
|-
|१०||'''{{rws|कर्जत}}'''|| S
|-
|११||{{rws|पळसधरी}}||
|-
|१२||{{rws|केळवली}}||
|-
|१३||{{rws|डोळवली}}||
|-
|१४||{{rws|लौजी}}||
|-
|१५||'''{{rws|खोपोली}}'''|| KP
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ईशान्य उपमार्ग
! style=&quot;width:1%;&quot; |#
! style=&quot;width:5%;&quot; |स्थानक नाव
! style=&quot;width:1%;&quot; |स्थानक कोड
|-
|१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K
|-
|२||{{rws|शहाड}}||
|-
|३||{{rws|आंबिवली}}||
|-
|४||'''{{rws|टिटवाळा}}'''|| TL
|-
|५||{{rws|खडावली}}||
|-
|६||{{rws|वाशिंद}}||
|-
|७||'''{{rws|आसनगाव}}'''|| AN
|-
|८||{{rws|आटगाव}}||
|-
|९||{{rws|तानशेत}}||
|-
|१०||{{rws|खर्डी}}||
|-
|११||{{rws|उंबरमाळी}}||
|-
|१२||'''{{rws|कसारा}}'''|| N
|}

== १२ डबा अर्धजलद ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| दादर / छशिमट कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १ || रेल्वे कर्मचारी || ५:१४ || कल्याण || ६:४१ || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, भांडुप, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, परळ, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २ || ९५७०६ || ७:२६ || कल्याण || ८:३० || दादर
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ || ९५७०८ || ७:४२ || कल्याण || ९:०३ || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ || ९५८०४ || ८:१४ || डोंबिवली || ९:२१ || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५ || ९५७१० || ८:१४ || कल्याण || ९:३० || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९५७१६ || ८:१८ || कसारा || १०:५० || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९५७१८ || ८:४६ || कल्याण || १०:०३ || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ८ || ९५६०४ || ९:०२ || कल्याण || १०:२० || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९५४०८ || ९:०४ || टिटवाळा || १०:३४ || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९५७२२ || ९:४३ || कल्याण || ११:०० || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९५७४४ || १८:२५ || कल्याण || १९:४० || छशिमट
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| कसारा / आसनगाव / टिटवाळा / कल्याण / डोंबिवली कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १ || ९५६०९ || १०:५८ || छशिमट || १२:२९ || टिटवाळा
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २ || रेल्वे कर्मचारी || १५:५२ || छशिमट || १७:१८ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, परळ, माटुंगा, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ || ९५४१५ || १६:५० || छशिमट || १९:१८ || कसारा
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे मंदगती (वातानुकूलित)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५ || ९५७२७ || १७:२५ || छशिमट || १८:४२ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९५८०३ || १७:३७ || छशिमट || १८:४३ || डोंबिवली
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९५७२९ || १८:०१ || दादर || १९:०१ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ८ || ९५७३१ || १८:०३ || छशिमट || १९:१८ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९५७३५ || १८:५० || छशिमट || २०:०८ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९५७३७ || १९:१३ || दादर || २०:१६ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९५५१७ || २०:०० || छशिमट || २१:५२ || आसनगाव
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;5&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण
|-
| style=&quot;background:#ff9&quot; colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे मंदगती (वातानुकूलित)
|}

== १५ डबा ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात
|-
| style=&quot;background:aqua&quot;|१६
|सोम-शनि
|१५ ऑक्टोबर २०१२
|-
| style=&quot;background:red&quot;|६
|सोम-शनि
|४ मार्च २०१९
|-
| style=&quot;background:skyblue&quot;|१०
|दररोज
|२० जुलै २०२६
|-
| style=&quot;background:teal&quot;|१४
|दररोज
|१५ ऑगस्ट २०२६
|-
| style=&quot;background:lightgreen&quot;|८
|दररोज
|१५ ऑगस्ट २०२६
|-
|५४
|एकूण
|
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| कर्जत / दादर / छशिमट कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १ || ९५००२ || ४:५० || खोपोली || ७:०१ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २ || ९५८०२ || ६:१४ || डोंबिवली || ७:१४ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ || ९५७०४ || ७:१८ || कल्याण || ८:२६ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ || ९५३०६ || ७:५१ || अंबरनाथ || ९:०९ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५ || ९५३१० || ८:२७ || अंबरनाथ || ९:४४ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, कळवा, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९५७१२ || ८:३३ || कल्याण || ९:३७ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९५७२० || ९:४७ || कल्याण || १०:४० || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:teal&quot;
| ८ || ९६००८ || १०:०० || खोपोली || १०:२५ || कर्जत || मंदगती
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९५९१२ || १०:४६ || ठाणे || ११:२९ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९६३१२ || ११:०३ || अंबरनाथ || १२:२१ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:teal&quot;
| ११ || ९६०१० || ११:२० || खोपोली || ११:४५ || कर्जत || मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९५७२८ || ११:४६ || कल्याण || १२:४८ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ || ९५१२४ || १२:२३ || कर्जत || १४:२० || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:teal&quot;
| १४ || ९६०१२ || १२:४० || खोपोली || १३:०५ || कर्जत || मंदगती
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ || ९५७३० || १३:३६ || कल्याण || १४:४१ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ || ९५००८ || १३:४८ || खोपोली || १६:१४ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १७ || ९५७३२ || १४:०२ || कल्याण || १५:०८ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १८ || ९५७३४ || १६:२८ || कल्याण || १७:२० || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९५२३० || १६:४७ || बदलापूर || १८:१० || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २० || ९५१३४ || १७:३३ || कर्जत || १९:३४ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ || ९५२३६ || १८:१७ || बदलापूर || १९:४४ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ || ९५७४२ || १८:२२ || कल्याण || १९:२५ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २३ || ९५१४२ || २०:३८ || कर्जत || २२:४१ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २४ || ९५७४६ || २०:४१ || कल्याण || २१:३० || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९५३४४ || २१:०७ || अंबरनाथ || २२:११ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ || ९५१४६ || २२:०३ || कर्जत || २३:५९ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ || ९५७४८ || २३:१५ || कल्याण || ००:२२ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / अंबरनाथ / बदलापूर / कर्जत / खोपोली कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १ || ९५७०३ || ६:०६ || छशिमट || ७:१० || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २ || ९५७०५ || ७:२२ || छशिमट || ८:२५ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ || ९५००३ || ७:४३ || दादर || ९:५१ || खोपोली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ || ९५७०९ || ८:३६ || छशिमट || ९:४० || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ५ || ९५३०५ || ९:१५ || छशिमट || १०:३४ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९५९०७ || ९:४२ || छशिमट || १०:२४ || ठाणे || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९५११३ || ९:५७ || छशिमट || ११:५५ || कर्जत || जलद 
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, दिवा, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| ८ || ९६००५ || १०:४० || कर्जत || ११:०५ || खोपोली || मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ९ || ९५७१५ || १०:४५ || दादर || ११:३६ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:red&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९५८०१ || ११:३७ || छशिमट || १२:३२ || डोंबिवली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे
|- style=&quot;background:teal&quot;
| ११ || ९६००७ || १२:०० || कर्जत || १२:२५ || खोपोली || मंदगती
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९५७१७ || १२:२६ || छशिमट || १३:३० || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ || ९५७१९ || १२:५३ || छशिमट || १३:५७ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:teal&quot;
| १४ || ९६००९ || १३:१५ || कर्जत || १३:४० || खोपोली || मंदगती
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ || ९५१२३ || १४:४५ || छशिमट || १६:४२ || कर्जत || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, दिवा, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ || ९५२३१ || १५:०३ || छशिमट || १६:२७ || बदलापूर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १७ || ९५७२१ || १५:१४ || छशिमट || १६:२० || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १८ || ९५२३५ || १६:४२ || छशिमट || १८:०७ || बदलापूर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, दिवा, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९५७२५ || १७:३० || दादर || १८:१८ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २० || ९५१२९ || १८:२१ || छशिमट || २०:१३ || कर्जत || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, दिवा, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ || ९५७३९ || १९:२९ || छशिमट || २०:३२ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ || ९५३३१ || १९:४२ || छशिमट || २१:०१ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, दिवा, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २३ || ९५१३३ || १९:५० || छशिमट || २१:५१ || कर्जत || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:aqua&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २४ || ९५७४३ || २२:१८ || दादर || २३:१० || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:skyblue&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९५०१७ || २२:५७ || छशिमट || १:३० || खोपोली || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:lightgreen&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ || ९६३४१ || २३:२३ || दादर || ००:३० || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:teal&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ || ९५३३७ || ००:०५ || छशिमट || १:२७ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|}

== वातानुकूलित ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात
|-
| style=&quot;background:yellow&quot;|१२
|सोम-शनि
|१७ डिसेंबर २०२०
|-
| style=&quot;background:orange&quot;|१६
|दररोज
|१९ फेब्रुवारी २०२२
|-
| style=&quot;background:gray&quot;|१३
|सोम-शनि
|१९ फेब्रुवारी २०२२
|-
| style=&quot;background:crimson&quot;|१३
|सोम-शनि
|१४ मे २०२२
|-
| style=&quot;background:pink&quot;|१२
|सोम-शनि
|६ नोव्हेंबर २०२३
|-
| style=&quot;background:violet&quot;|१४
|सोम-शुक्र
|१६ एप्रिल २०२५
|-
| style=&quot;background:green&quot;|१२
|सोम-शनि
|२९ जून २०२६
|-
|९२
|एकूण
|
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| ठाणे / कुर्ला / दादर / परळ / छशिमट कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:orange&quot;
| १ || ९७६०४ || ४:४६ || कुर्ला || ५:१६ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| २ || ९७३१० || ५:२४ || ठाणे || ६:२१ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ || ९५७०२ || ६:३२ || कल्याण || ७:३९ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:green&quot;
| ४ || ९६६१२ || ६:४६ || टिटवाळा || ८:३१ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ५ || ९७३२९ || ७:०४ || ठाणे || ८:०० || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ६ || ९७०२२ || ७:१५ || कल्याण || ८:४५ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ७ || ९७०२६ || ७:३४ || कल्याण || ९:०५ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ८ || ९५९०४ || ८:०५ || ठाणे || ८:५० || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ९ || ९६६१८ || ८:३३ || टिटवाळा || १०:१८ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९५७१४ || ८:५४ || कल्याण || ९:५९ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९५९०८ || ९:०३ || ठाणे || ९:४७ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:green&quot;
| १२ || ९७५०२ || ९:१६ || घाटकोपर || ९:५३ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ || ९५७२४ || १०:०२ || कल्याण || १०:५२ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:pink&quot;
| १४ || ९७०४८ || १०:२५ || कल्याण || ११:५४ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ || ९५२१० || १०:४२ || बदलापूर || १२:१२ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:gray&quot;
| १६ || ९६३१४ || ११:१७ || अंबरनाथ || १३:०२ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १७ || ९५७२६ || ११:२२ || कल्याण || १२:१५ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| १८ || ९७२१८ || ११:४८ || डोंबिवली || १३:१० || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९५२१४ || १२:२७ || बदलापूर || १३:३८ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:violet&quot;
| २० || ९७३६६ || १३:२८ || ठाणे || १४:२५ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ || ९५२१८ || १३:४८ || बदलापूर || १४:५९ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:pink&quot;
| २२ || ९६३२४ || १४:०० || अंबरनाथ || १५:४७ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| २३ || ९७३७० || १४:२२ || ठाणे || १५:२० || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २४ || ९५९१४ || १५:०३ || ठाणे || १५:४५ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९५३२४ || १५:१२ || अंबरनाथ || १६:३१ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:violet&quot;
| २६ || ९७३७८ || १५:३६ || ठाणे || १६:३४ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| २७ || ९७६१८ || १६:३४ || कुर्ला || १७:०८ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ || ९५६१० || १६:४७ || टिटवाळा || १८:०६ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:gray&quot;
| २९ || ९७२३६ || १६:५५ || डोंबिवली || १८:१४ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० || ९५७३८ || १७:२७ || कल्याण || १८:३० || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३१ || ९७२४० || १७:३२ || डोंबिवली || १८:३८ || परळ || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ३२ || ९७४०२ || १७:४१ || ठाणे || १८:४० || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ३३ || ९७४०८ || १८:१६ || ठाणे || १९:१४ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३४ || ९५३३६ || १८:३० || अंबरनाथ || १९:३२ || दादर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ३५ || ९७४१६ || १८:५७ || ठाणे || १९:५५ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ३६ || ९७४२४ || १९:४९ || ठाणे || २०:४८ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ३७ || ९७२५२ || १९:५० || डोंबिवली || २१:१२ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ३८ || ९७१५२ || १९:५६ || कल्याण || २१:२८ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३९ || ९७१५४ || २०:१० || कल्याण || २१:२५ || परळ || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४० || ९५३४२ || २०:५० || अंबरनाथ || २२:०७ || छशिमट || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा
|- style=&quot;background:green&quot;
| ४१ || ९७१६४ || २१:०४ || कल्याण || २२:०३ || कुर्ला || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ४२ || ९७१६८ || २१:३६ || कल्याण || २३:०५ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ४३ || ९७६३० || २२:२२ || कुर्ला || २२:५३ || छशिमट || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ४४ || ९७१७६ || २२:५६ || कल्याण || २३:५५ || कुर्ला || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ४५ || ९७१७८ || २३:०४ || कल्याण || २३:३५ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ४६ || ९६२२८ || २३:०४ || बदलापूर || ०:२६ || कुर्ला || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| ४७ || ९७१८० || २३:१९ || कल्याण || २३:५० || ठाणे || मंदगती
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ style=&quot;background:#afeeee&quot;| कुर्ला / घाटकोपर / ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / टिटवाळा / अंबरनाथ / बदलापूर कडे
! #
! गाडी क्रमांक
! सुटण्याची वेळ
! स्थानक
! पोहोचण्याची वेळ
! अंतिम स्थानक
! वेग
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १ || ९५७०१ || ५:२० || छशिमट || ६:२४ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:green&quot;
| २ || ९६६०३ || ५:३५ || ठाणे || ६:२३ || टिटवाळा || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३ || ९७००९ || ६:०५ || विद्याविहार || ७:०४ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ४ || ९७०१३ || ६:२६ || विद्याविहार || ७:२५ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ५ || ९६६११ || ६:३० || छशिमट || ८:१५ || टिटवाळा || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ || ९५७०७ || ७:४३ || छशिमट || ८:४६ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ७ || ९५९०१ || ८:०४ || छशिमट || ८:४६ || ठाणे || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर
|- style=&quot;background:green&quot;
| ८ || ९७५०१ || ८:३७ || छशिमट || ९:१२ || घाटकोपर || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ९ || ९७०४१ || ८:४९ || छशिमट || १०:१८ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १० || ९५७११ || ८:५६ || छशिमट || ९:५८ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:violet&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ || ९५२०९ || ९:०९ || छशिमट || १०:३२ || बदलापूर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ || ९५३०७ || ९:५१ || छशिमट || ११:०८ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| १३ || ९७६१५ || १०:०० || छशिमट || १०:२८ || कुर्ला || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ || ९५७१३ || १०:०४ || छशिमट || ११:०७ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| १५ || ९७२१७ || १०:२२ || छशिमट || ११:४० || डोंबिवली || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ || ९५२२१ || ११:०८ || दादर || १२:२१ || बदलापूर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| १७ || ९६३१३ || ११:५८ || छशिमट || १३:४४ || अंबरनाथ || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| १८ || ९७३५९ || १२:२४ || छशिमट || १३:२० || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| १९ || ९५२२५ || १२:३० || दादर || १३:३९ || बदलापूर || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| २० || ९७३६३ || १३:०६ || छशिमट || १४:०६ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| २१ || ९६३१७ || १३:१५ || छशिमट || १५:०२ || अंबरनाथ || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ || ९५९०९ || १४:२१ || दादर || १४:४७ || ठाणे || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर
|- style=&quot;background:violet&quot;
| २३ || ९७३६९ || १४:२९ || छशिमट || १५:२५ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| २४ || ९७२३५ || १५:२४ || छशिमट || १६:४३ || डोंबिवली || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २५ || ९५६११ || १५:३३ || दादर || १६:३९ || टिटवाळा || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| २६ || ९७२३९ || १६:०० || छशिमट || १७:२० || डोंबिवली || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ || ९५७२३ || १६:११ || छशिमट || १७:१९ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:violet&quot;
| २८ || ९७३८३ || १६:३८ || छशिमट || १७:३५ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ३० || ९७३८९ || १७:१२ || छशिमट || १८:०८ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ || ९५९११ || १८:१० || छशिमट || १८:५२ || ठाणे || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, भांडुप, मुलुंड
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ३२ || ९७२५१ || १८:१८ || छशिमट || १९:३७ || डोंबिवली || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३३ || ९५७३३ || १८:३६ || छशिमट || १९:४१ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ३४ || ९७१४९ || १८:४५ || परळ || १९:५८ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ३५ || ९७४०३ || १८:४५ || छशिमट || १९:४२ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ३६ || ९७१५७ || १९:१८ || छशिमट || २०:४९ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ३७ || ९५३२९ || १९:३९ || दादर || २०:४४ || अंबरनाथ || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ३८ || ९७१६३ || २०:०० || छशिमट || २१:२८ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:violet&quot;
| ३९ || ९६२२१ || २१:०८ || छशिमट || २२:५६ || बदलापूर || मंदगती
|- style=&quot;background:gray&quot;
| ४० || ९७१७३ || २१:१६ || छशिमट || २२:४५ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:pink&quot;
| ४१ || ९७१७५ || २१:३९ || परळ || २२:५३ || कल्याण || मंदगती
|- style=&quot;background:crimson&quot;
| rowspan=&quot;2&quot;| ४२ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण || जलद
|-
| colspan=&quot;6&quot;| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे मंदगती
|- style=&quot;background:yellow&quot;
| ४३ || ९७४२७ || २२:२० || छशिमट || २३:१५ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:green&quot;
| ४४ || ९७४३३ || २३:०० || छशिमट || २३:५७ || ठाणे || मंदगती
|- style=&quot;background:orange&quot;
| ४५ || ९७४३५ || २३:१२ || छशिमट || ०:०७ || ठाणे || मंदगती
|}

== हेही पाहा ==
* [[पुणे उपनगरी रेल्वे]]
* [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]]
* [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]]
* [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]]

[[वर्ग:मध्य रेल्वे]]
[[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]]</text>
      <sha1>fxouq3fvmm55gbskdtbpkydo9etek25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खारट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34447</id>
    <revision>
      <id>2709334</id>
      <parentid>996834</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2361" sha1="a4z8kjk4tnlys3plc321ifwahorq5aj" xml:space="preserve">'''खारटपणा''' (इंग्रजी: Saltiness) ही मानवी जिभेला जाणवणाऱ्या [[चव|मूलभूत चवींपैकी]] एक आहे. याचे दोन मुख्य घटक असल्याचे दिसून येते: कमी मिठाचा सिग्नल (low-salt signal) आणि जास्त मिठाचा सिग्नल (high-salt signal). कमी मिठाचा सिग्नल हा अन्नाला चवदारपणा किंवा रुचकरपणा देण्याची संवेदना निर्माण करतो, तर जास्त मिठाचा सिग्नल हा सहसा &quot;अन्नामध्ये अतिप्रमाणात मीठ आहे&quot; अशी तीव्र किंवा अप्रिय संवेदना निर्माण करतो.&lt;ref name=&quot;Taruno2023&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taruno|first1=Akiyuki|last2=Gordon|first2=Michael D.|title=Molecular and Cellular Mechanisms of Salt Taste|journal=Annual Review of Physiology|date=10 February 2023|volume=85|issue=1|pages=25–45|doi=10.1146/annurev-physiol-031522-075853|pmid=36332657|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== शरीरातील कार्य व महत्त्व ==
मानवी शरीराचे संतुलन टिकवण्यासाठी [[सोडियम]] आणि [[क्लोराईड]] यांसारख्या [[इलेक्ट्रॉलाइट्स|इलेक्ट्रोलाइट्सची]] आवश्यकता असते. मिठाच्या सेवनाने शरीरातील द्रवाचे संतुलन राखण्यास मदत होते. जिभेवर असलेल्या स्वादकलिका (taste buds) मिठातील सोडियम आयन्स ओळखतात आणि त्यासंबंधीचे संदेश मज्जासंस्थेमार्फत मेंदूपर्यंत पोहोचवतात.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{चवी}}

[[वर्ग:अन्न]]
[[वर्ग:चवी]]</text>
      <sha1>a4z8kjk4tnlys3plc321ifwahorq5aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चुल किम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39315</id>
    <revision>
      <id>2709353</id>
      <parentid>1242948</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2709353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1788" sha1="3c0srv3wkisf5scintwyypg4txuvb8y" xml:space="preserve">'''चुल किम''' (किंवा ''किम चुल''; [[११ जुलै]], [[इ.स. १९८०|१९८०]] - ) हा एक {{fh|KOR}}चा हॉकी खेळाडू आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympics.com/en/athletes/chul-kim |title=Chul Kim Profile |website=Olympics.com |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; त्याने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धेत [[दक्षिण कोरिया राष्ट्रीय हॉकी संघ|दक्षिण कोरियाच्या राष्ट्रीय हॉकी संघाचे]] प्रतिनिधित्व केले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympedia.org/athletes/115594 |title=Kim Chul Olympedia Profile |website=Olympedia |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

भारतीय क्लब हॉकीमध्ये हा [[प्रीमियर हॉकी लीग]]च्या चौथ्या हंगामात [[ओरिसा स्टीलर्स]] या संघाकडून खेळला.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Steelers steal the thunder |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/steelers-steal-the-thunder/article15141234.ece |work=The Hindu |date=12 January 2008 |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:किम, चुल}}
[[वर्ग:दक्षिण कोरियाचे हॉकी खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८० मधील जन्म]]
[[वर्ग:ओरिसा स्टीलर्स खेळाडू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>3c0srv3wkisf5scintwyypg4txuvb8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लास व्हेगस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40236</id>
    <revision>
      <id>2709339</id>
      <parentid>2701899</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* शहर रचना */</comment>
      <origin>2709339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15688" sha1="le8ics9c23cg6wtxv9ckter4ovo4do4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शहर
| नाव =लास व्हेगास
| स्थानिक = Las Vegas
| चित्र =LV Valley montage.jpg
| चित्र_वर्णन = 
| ध्वज =Flag of Las Vegas, Nevada.svg
| चिन्ह = 
| नकाशा१ = नेव्हाडा
| नकाशा२ = अमेरिका
| देश = अमेरिका
| राज्य = [[नेव्हाडा]]
| स्थापना = [[इ.स. १९०५]]
| महापौर = 
| क्षेत्रफळ = ३५१.७
| उंची = २,००१
| लोकसंख्या_वर्ष = २०१०
| लोकसंख्या = ५,८३,७५८
| महानगर_लोकसंख्या = १९,५१,२६१
| घनता =१,६६०
| वेळ = [[यूटीसी]] - ८:००
| वेब = [http://www.lasvegasnevada.gov/ www.lasvegasnevada.gov]
|latd = 36 |latm = 10 |lats = 30 |latNS = N
|longd = 115 |longm = 08 |longs = 11 |longEW = W
}}
'''लास व्हेगास''' हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] देशाच्या [[नेव्हाडा]] राज्यामधील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर नेव्हाडाच्या दक्षिण भागात [[लॉस एंजेल्स]] शहराच्या ईशान्येला २६५ मैल अंतरावर स्थित आहे. २०१० साली ५.८४ लाख शहरी व १९.५१ लाख महानगरी लोकसंख्या असलेले लास व्हेगास अमेरिकेमधील ३०वे मोठे शहर व महानगर क्षेत्र आहे.

येथील असंख्य कॅसिनो, जुगार अड्डे तसेच इतर मनोरंजन सोयींसाठी लास व्हेगास जगभर प्रसिद्ध आहे. लास व्हेगासला ''जगाची विरंगुळा राजधानी'' ह्या टोपणनावाने ओळखले जाते. येथील ४.२ मैल लांबीच्या ''लास व्हेगास बुलेव्हार्ड'' (द स्ट्रिप) ह्या रस्त्यावर जगातील काही सर्वात मोठी हॉटेल्स व कॅसिनो (जुगारखाने) आहेत.

== इतिहास ==
[[File:Southern Paiutes.jpg|thumb|left|upright|दक्षिणी पैयुट लोकांच्या मोआपा जमातीमधील स्त्री आणि मुले त्यांच्या पोशाखात. त्यांच्यातील लहान बाळ पारंपारिक पाळण्यात आहे.]]
लास व्हेगसच्या प्रदेशात १०,००० वर्षांपूर्वी स्थानिक रहिवाशांचे पूर्वज राहत असल्याच्या खुणा आहेत. अंदाजे २,००० वर्षांपूर्वी [[प्राचीन पेब्लो लोक|प्राचीन पेब्लो]] आणि [[दक्षिणी पैयुट लोक]] येथ राहण्यास आले.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cordell |first=Linda |date=1994 |title=Ancient Pueblo Peoples |url=https://archive.org/details/ancientpueblopeo0000cord |publisher=St. Remy Press and Smithsonian Institution |pages=[https://archive.org/details/ancientpueblopeo0000cord/page/18 18]–19 |isbn=0-89599-038-5 }}&lt;/ref&gt;

लास व्हेगस शहराची स्थापना इ.स. १९०५ साली [[रेल्वे]]मार्गावरील एक गाव म्हणून करण्यात आली. इ.स. १९३५ साली येथून ३० मैल अंतरावर [[हूव्हर धरण]] बांधून पूर्ण करण्यात आले व त्यानंतर ह्य शहराचा झपाट्याने विकास झाला.

== भूगोल ==
लास व्हेगास नेव्हाडा राज्याच्या आग्नेय भागातील [[मोहावे वाळवंट]]ाच्या अत्यंत रूक्ष परिसरात वसले असून येथील केवळ ०.०३ टक्के क्षेत्र जलव्याप्त आहे.

=== हवामान ===
लास व्हेगासमधील हवामान साधारणपणे उष्ण व रूक्ष आहे. येथील उन्हाळे तीव्र तर हिवाळे सौम्य असतात. येथे [[हिमवर्षा]] क्वचितच होते.
{{Weather box
|location = मॅककॅरन विमानतळ
|single line = Y
|Jan record high F =  77
|Feb record high F =  87
|Mar record high F =  92
|Apr record high F =  99
|May record high F = 109
|Jun record high F = 116
|Jul record high F = 117
|Aug record high F = 116
|Sep record high F = 113
|Oct record high F = 103
|Nov record high F =  87
|Dec record high F =  78
|Jan high F =  57.1
|Feb high F =  63.0
|Mar high F =  69.5
|Apr high F =  78.1
|May high F =  87.8
|Jun high F =  98.9
|Jul high F = 104.1
|Aug high F = 101.8
|Sep high F =  93.8
|Oct high F =  80.8
|Nov high F =  66.0
|Dec high F =  57.3
|Jan low F = 36.8
|Feb low F = 41.4
|Mar low F = 47.0
|Apr low F = 53.9
|May low F = 62.9
|Jun low F = 72.3
|Jul low F = 78.2
|Aug low F = 76.7
|Sep low F = 68.8
|Oct low F = 56.5
|Nov low F = 44.0
|Dec low F = 36.6
|Jan record low F =  8
|Feb record low F = 16
|Mar record low F = 19
|Apr record low F = 31
|May record low F = 38
|Jun record low F = 48
|Jul record low F = 56
|Aug record low F = 54
|Sep record low F = 43
|Oct record low F = 26
|Nov record low F = 15
|Dec record low F = 11
|Jan record low C = −13
|Feb record low C =  −8.9
|Mar record low C =  −7.2
|Apr record low C =  −0.6
|Oct record low C =  −3.3
|Nov record low C =  −9.4
|Dec record low C = −12
|Jan precipitation inch = 0.59
|Feb precipitation inch = 0.69
|Mar precipitation inch = 0.59
|Apr precipitation inch = 0.15
|May precipitation inch = 0.24
|Jun precipitation inch = 0.08
|Jul precipitation inch = 0.44
|Aug precipitation inch = 0.45
|Sep precipitation inch = 0.31
|Oct precipitation inch = 0.24
|Nov precipitation inch = 0.31
|Dec precipitation inch = 0.40
|precipitation colour = green
|year precipitation inch = 4.49
|Jan precipitation days = 3.4
|Feb precipitation days = 3.5
|Mar precipitation days = 3.6
|Apr precipitation days = 1.8
|May precipitation days = 1.6
|Jun precipitation days = 0.7
|Jul precipitation days = 2.6
|Aug precipitation days = 3.0
|Sep precipitation days = 1.9
|Oct precipitation days = 1.8
|Nov precipitation days = 1.8
|Dec precipitation days = 2.9
|unit precipitation days = 0.01 in
|Jan sun = 244.9
|Feb sun = 248.6
|Mar sun = 313.1
|Apr sun = 345.0
|May sun = 387.5
|Jun sun = 402.0
|Jul sun = 390.6
|Aug sun = 368.9
|Sep sun = 336.0
|Oct sun = 303.8
|Nov sun = 246.0
|Dec sun = 235.6
|source 1 = NOAA&lt;ref name= NOAAstats &gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
  | दुवा= http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/nv/264436.pdf
  | title= NCDC: U.S. Climate Normals
  | अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 6, 2010
  | publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;

  {{संकेतस्थळ स्रोत
  |दुवा=http://www.wrh.noaa.gov/vef/climate/figure1.php
  |title=Record Max/Min Temperature
  |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 5, 2009
  |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = HKO (sun only)&lt;ref name= HKO &gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
  | दुवा= http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm
  | title= Climatological Normals of Las Vegas
  | अ‍ॅक्सेसदिनांक= May 6, 2010
  | publisher= [[Hong Kong Observatory]]
  | archive-date= 2010-05-13
  | archive-url= https://web.archive.org/web/20100513193020/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm
  | url-status= dead
  }}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}

== जनसांख्यिकी ==
{{ऐतिहासिक लोकसंख्या
|align=left
|1900|25
|1910|800
|1920|2304
|1930|5165
|1940|8422
|1950|24624
|1960|64405
|1970|125787
|1980|164674
|1990|258295
|2000|478434
|2010|583756
}}
२०१० च्या जनगणनेनुसार लास व्हेगास शहराची लोकसंख्या ५,८३,७५६ इतकी होती जी २००० सालापेक्षा २२ टक्क्यांनी अधिक आहे. स्थापनेपासून लास व्हेगासची लोकसंख्या सतत वाढतच राहिली आहे. येथील अनुकूल हवामान, पर्यटन उद्योगामुळे उपलब्ध असलेल्या नोकऱ्या इत्यादी कारणांस्तव अमेरिकेमधील इतर भागांमधून येथे स्थलांतर सुरूच आहे.

== वस्तीविभागणी ==
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
! लास व्हेगसची वस्तीविभागणी !! २०१०&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt;!! २०००&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |title=Race and Hispanic or Latino: 2000 |प्रकाशक=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो |access-date=2015-11-16 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082905/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; !! १९९०&lt;ref name=&quot;census1&quot;/&gt; !! १९७०&lt;ref name=&quot;census1&quot;/&gt;
|-
| [[गोरे अमेरिकन|गोरे]] || 62.1% || 69.9% || 78.4% || 87.6%
|-
|&amp;nbsp;—अहिस्पॅनिक गोरे || 47.9% || 58.0% || 72.1% || 83.1%&lt;ref name=&quot;fifteen&quot;&gt;From 15% sample&lt;/ref&gt;
|-
| [[आफ्रिकन अमेरिकन]] || 11.1% || 10.4% || 11.4% || 11.2%
|-
| [[हिस्पॅनिक अमेरिकन]] (सगळ्या वंशाचे) || 31.5% || 23.6% || 12.5% || 4.6%&lt;ref name=&quot;fifteen&quot;/&gt;
|-
| [[आशियाई अमेरिकन]] || 6.1% || 4.8% || 3.6% || 0.7%
|}

== अर्थव्यवस्था ==
पर्यटन हा लास व्हेगासमधील सर्वात मोठा उद्योग आहे. येथील रूक्ष जमिनी कोणत्याही प्रकारच्या शेतीस अनुकूल नाही.

== शहर रचना ==
{{wide image|Las Vegas Strip panorama.jpg|900px|लास व्हेगास स्ट्रिपचे विस्तृत चित्र}}
=== उद्याने आणि मनोरंजन ===
[[File:04 Spanish Trail Country Club 27-hole golf course in Las Vegas, Nevada - Creative Commons free photo with attribution.jpg|thumb|right|स्पॅनिश ट्रेल कंट्री क्लब, २७-होल गॉल्फ कोर्स]]
शहराचे उद्यान व मनोरंजन विभाग ७८ प्रादेशिक, नागरी, वस्तीमधील व छोटी उद्याने; चार सार्वजनिक पोहण्याचे तलाव, ११ मनोरंजन केंद्रे, ज्येष्ठांसाठी चार क्रियाकेंद्रे, आठ सांस्कृतिक केंद्रे, सहा कला दालने, ११ श्वानोद्याने) आणि चार गॉल्फ कोर्स चालवतो. एंजेल पार्क गॉल्फ क्लब, डेझर्ट पाईन्स गॉल्फ क्लब, ड्युरँगो हिल्स गॉल्फ क्लब आणि लास व्हेगास म्युनिसिपल गॉल्फ कोर्स ही येथील गोल्फ कोर्स आहेत..&lt;ref&gt;''[https://files.lasvegasnevada.gov/public-works/Traffic%20Engineering/Access%20to%20parks.pdf City of Las Vegas Vision Zero Program: Guiding Principles for Safe Access to City of Las Vegas Parks]'' .(July 8, 2024). City of Las Vegas, p. 1–2. Archived from the original on March 8, 2025&lt;/ref&gt;

तसेच हा विभाग १२३ क्रीडांगणे, २३ सॉफ्टबॉल मैदाने, १० फुटबॉल मैदाने, ४४ सॉकर मैदाने, १० श्वानोद्याने, सहा समुदाय केंद्रे, चार ज्येष्ठ नागरिक केंद्रे, १०९ स्केट्स पार्क आणि सहा पोहण्याचे तलाव यांचीही पाहणी व व्यवस्थापन करतो.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lasvegasnevada.gov/Find/parks_facilities.htm |title=Find Parks and Facilities |website=City of Las Vegas |access-date=January 10, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109114805/http://www.lasvegasnevada.gov/find/parks_facilities.htm |archive-date=January 9, 2015 }}&lt;/ref&gt;

== वाहतूक ==
[[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] लास व्हेगस आणि आसपासच्या प्रदेशाला विमानसेवा पुरवतो.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[लास व्हेगस, न्यू मेक्सिको]]

== चित्रदालन ==
{{चित्र दालन
|title= 
|width= 200
|align= 
|File:Bellagio-front.jpg|बेलाजियो
|File:Paris Las Vegas 2009.jpg|हॉटेल पॅरिस लास व्हेगासमधील [[आयफेल टॉवर]]ची प्रतिकृती
|File:LasVegas-MGMgrand.jpg|एम.जी.एम. ग्रँड
|File:Caesars Palace - Across Bellagio Lake.jpg|सीझर्स पॅलेस
}}
{{clear}}

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.lasvegasnevada.gov/ अधिकृत संकेतस्थळ]
* [http://www.msnbc.msn.com/id/33537189/ns/travel-seasonal इतिहास]
*{{wikivoyage|Las Vegas|लास व्हेगास}}
{{कॉमन्स|Las Vegas|लास व्हेगास}}

{{अमेरिकेमधील मोठी शहरे}}

[[वर्ग:नेव्हाडामधील शहरे]]
[[वर्ग:क्लार्क काउंटी (नेव्हाडा)]]</text>
      <sha1>le8ics9c23cg6wtxv9ckter4ovo4do4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऊष्मागतिकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47913</id>
    <revision>
      <id>2709364</id>
      <parentid>1780757</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="p55da12nlwbqrl10rtv2px4roi3v8vz" xml:space="preserve">[[चित्र:Triple expansion engine animation.gif|thumb|right|300px|[[ऊष्मगतिक संहति]] दर्शविणारे सोपे उपकरण]]
'''ऊष्मगतिकी'''.&lt;ref name=&quot;भौपकोश&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक | title = भौतिकशास्त्र परिभाषा कोश | प्रकाशक = भाषा संचालनालय, महाराष्ट्र शासन | वर्ष = जानेवारी, इ.स. १९८८ | पृष्ठ = १०४१ | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt; किंवा '''ऊष्मगतिशास्त्र''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Thermodynamics'', ''थर्मोडायनामिक्स'';) ही उष्णतेचे अन्य ऊर्जाप्रकारांत रूपांतर होत असताना त्याचे गुणात्मक व परिणामात्मक मापन करणारी [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्राची]] एक शाखा आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Thermodynamics|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://ocw.nd.edu/aerospace-and-mechanical-engineering/thermodynamics | title = थर्मोडायनॅमिक्स ओपनकोर्सवेअर (''ऊष्मगतिकी मुक्त अभ्यासक्रम'') | प्रकाशक = नोत्र दाम विद्यापीठ | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-08-07 | archive-date = 2011-09-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110907200507/http://ocw.nd.edu/aerospace-and-mechanical-engineering/thermodynamics | url-status = dead }}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:भौतिकशास्त्र]]
[[वर्ग:ऊष्मगतिकी| ]]</text>
      <sha1>p55da12nlwbqrl10rtv2px4roi3v8vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पक्षी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48035</id>
    <revision>
      <id>2709359</id>
      <parentid>2709270</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T22:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* विदेशी पक्षी */</comment>
      <origin>2709359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29478" sha1="szpfg6e7jnamxstqydqnzdzjquavgz5" xml:space="preserve">[[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]]
[[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]]
'''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात.

== उत्पत्ती ==
पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे.

== शरीर रचना ==
[[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २  डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते.

पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो.

कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात.
# बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो.
# अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात.
# अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत.
# पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात.

== पंखांची रचना व उडणे ==
वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते.

# एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे
# जलद झेप
# पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे
# हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड
# पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण
# भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे
# कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड
# सरळ उड्डाण व जलद फडफड

== चोच ==
पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार -

१) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली.

२) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी.

३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी.

४) लाकूड तासण्यासाठी.

५) फुलातील मध खाण्यासाठी .

६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी.

७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी.

८) कापण्यासाठी.

९) संवरक्षणासाठी

== विविध जाती व कुळे ==
जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे .

== वर्तन ==
बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत.

=== खाद्य ===
[[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]]
पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे.

== स्थलांतर ==
ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :-
# अन्नाची उपलब्धता -
# हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात.
# जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात.
# सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता
# पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी
# उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते.

== पक्षांची घरटी  ==
पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो.

== शेतकऱ्यांचे मित्र ==
साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात.

पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते.

== पुस्तक ==
शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे.

== भारतीय पक्षी ==
पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत.  भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :-
* निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते)
* महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे)
* पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन)
* पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली)
* पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* पक्षी - आपले सख्खे शेजारी  - किरण पुरंदरे
* पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे
* शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे)
* A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले)
* Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत)
* Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप)
* Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण)
==विदेशी पक्षी==
अ.अमेरिकेतील पक्षी.

क.दक्षिण डाकोटा राज्य.&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;

#[[गुंजन पक्षी]].[[(Hummingbird)]].
#[[कबुतरे व पारवे]] ([[Doves]] and [[Pigeons]]).
#[[सुतारपक्षी]] ([[Woodpeckers]]).
#[[भिंगरी पक्षी आणि राजापक्षी|स्वॅलोज आणि किंगबर्ड्स]]([[Swallows]] and [[Kingbirds]]).
#[[पाकोळ्या आणि ससाणे ]] ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]).
#[[नीळकंठ आणि कावळा]] ([[Jays and Crows]]).
#[[चिकाडी]], [[भिंतसर्पी]],[[वृक्षसर्पी]] आणि [[रानचिमणी पक्षी]] ([[Chickadees, Nuthatches, Creepers and Wrens]]).
#[[मुकुटपक्षी]], [[हरितपक्षी]] आणि [[वटवट्या पक्षी]] ([[Kinglets, Vireos and Warblers]]).

== पक्षी निरीक्षण ==
पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे.

'''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे'''

पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]]  कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो.

'''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे'''

बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{Commons category}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)]
* [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)]

[[वर्ग:पक्षी|*]]
{{विस्तार}}</text>
      <sha1>szpfg6e7jnamxstqydqnzdzjquavgz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709369</id>
      <parentid>2709359</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* विदेशी पक्षी */</comment>
      <origin>2709369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29474" sha1="c9eqicos0b6krep7kbmexh69ww5lb2g" xml:space="preserve">[[चित्र:Crested Sperpent Eagle 1.jpg|thumb|right|200 px|सर्प गरुड]]
[[चित्र:उडणारा पक्षी.JPG|200px|thumb| उडणारा पक्षी]]
'''पक्षी''' हे उंच उडणारे दोन पायांवर चालणारे पिसे असलेले गरम रक्ताचे पृष्ठवंशीय जीव आहेत. जीवशास्त्रानुसार पक्ष्यांची व्याख्या फेदर्ड बायपेड अशी होते. याचा अर्थ पिसे असलेले दोन पायांचे [[प्राणी]]. पक्ष्यांचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची उडण्याची क्षमता. ही क्षमता पक्ष्यांना इतर पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा वेगळे ठरवते. [[पेंग्विन]] व [[शहामृग]] असे फारच थोडके पक्षी वगळता इतर सर्व पक्ष्यांना उडता येते. त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पिसे. सर्व पक्ष्यांना पिसे, चोच व चार कप्याचे हृदय असते. हृदयाच्या चार कप्यांमुळे पक्षी उष्ण रक्ताचे आहेत. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे [[पक्षी]] वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसांच्या व चोचीच्या रचनेमुळे पक्षी वजनाने अतिशय हलके असतात. पिसे त्यांचे थंडीपासून सं‍रक्षण करतात व सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे उडण्याची शक्ती देतात.

== उत्पत्ती ==
पक्ष्यांची उत्पत्ती प्राचीनकालीन [[डायनासॉर]]पासून झाल्याचे मानण्यात येते. सुरुवातीला ही कल्पना पटणे थोडेसे कठीण होते. कारण डायनासॉर थंड रक्ताचे सरपटणारे प्राणी, तर पक्षी उष्णरक्तीय उडणारे प्राणी. मात्र, उत्खननात सापडलेल्या पुराव्यांमुळे. ही कल्पना सत्य असल्याचे दिसून आले. गेल्या शतकात जर्मनीतील एका खाणीत [[आर्कीऑपटरिक्स|आर्चिओप्टेरिक्स]] या पक्ष्याचा [[सांगाडा]] मिळाला. या सांगाड्याला पंखांची रचना होती व पंखामध्ये पक्ष्यांमध्ये न आढळणाऱ्या नख्या होत्या. सांगाड्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांना असतात तशा जबड्याऐवजी आजच्या पक्ष्यात आढळणारी [[चोच]] होती. शिवाय पक्ष्यांमध्ये नसलेली लांब शेपटी होती. अशा प्रकारे या उत्क्रांतीमधील महत्त्वाच्या दुवा असलेल्या त्या सांगाड्याने सिद्ध केले की पक्षी हे सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून बनले असले पाहिजेत. आजच्या पक्ष्यांच्या [[कवटी]]ची रचना व [[रक्त]]ातील [[लालपेशी]] ह्या सरपटणाऱ्य प्राण्यांशी साधर्म्य सांगणाऱ्या आहेत. तसेच पक्ष्यांच्या पावलांवरील खवले व नख्यांची रचना, नखे दुमडायची पद्धत ह्या गोष्टीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी जवळचे नाते सांगतात. पक्षीही सरपटणाऱ्या प्राण्यांप्रमाणे [[अंडी]] घालतात. अंड्याचे कवच व आतील रचना या गोष्टीही मिळत्याजुळत्या आहेत. ज्याप्रमाणे काही सरपटणारे प्राणी नियमितपणे आपल्या कातडीची [[कात]] टाकतात तसेच काही पक्षी अजूनही आपली [[पिसे]] झडून पाडतात व नवीन पिसे धारण करतात. जीवशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्याप्रमाणे पक्ष्यांची पिसे ही जनावरांच्या [[खवले|खवल्यांचे]] बदललेले रूप आहे.

== शरीर रचना ==
[[चित्र:Birdmorphology.svg|thumb|right|300 px|१ चोच, २  डोके, ३ पापणी, ४ बुब्बुळ, ५ Mantle, Lesser [[covert (feather)|coverts]], ७ Scapulars, ८Median coverts, ९ Tertials, १० Rump, ११ Primaries, १२ बूड, १३ जांघ, १४ Tibio-tarsal articulation, १५ Tarsus, १६ पाय, १७ नडगी, १८ पोट, १९ Flanks, २० छाती, २१ गळा, २२ Wattle]] पक्ष्यांचे शरीराचे तापमान ३८° ते ४४° इतके असते व ते साधारणपणे सस्तन प्राण्यांपेक्षा थोडेच जास्तच असते. त्यांची पिसे ही उत्तम उष्णतारोधकाचे काम करतात, त्यामुळे त्यांना शरीराचे तापमान कायम ठेवणे सोपे जाते. पिसांचा उपयोग थंड प्रदेशात अतिशय चांगला होतो व जर खाणेपिणे व्यवस्थित मिळाल्यास बाहेरील तापमान कमी असतानाही अतिशय निवांतपणे कडक थंडीतही जीवन व्यतीत करतात. परंतु याच उष्णतारोधक पिसांचा त्यांना उष्ण वातावरणात तोटा होण्याची शक्यता असते. पक्ष्यांची हालचाल इतर कोणत्याही प्राण्यांपेक्षा जास्त असते त्यामुळे त्यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर उष्णतादेखील निर्माण होते. सस्तन प्राण्यांमध्ये घाम आणणाऱ्या स्वेद ग्रंथी असतात. त्या तापमान नियंत्रणाचे काम करतात. पक्ष्यांना अश्या स्वेद ग्रंथी नसतात. यामुळे उष्ण तापमानात हालचालीमुळे त्यांना ताप येऊन मृत्यू ओढावण्याची शक्यता झाली असती. परंतु, निसर्गाने त्यांना फुफ्फुसांमध्ये हवेचे फुगे दिले आहेत. त्यांमुळे पक्ष्यांचे जादा उष्णता निर्मूलनाचे काम पटकन होते.

पक्ष्यांची पिसे विविधरंगी असतात. पक्ष्याला शरीराच्या विविध भागांवर अनेक रंगाची पिसे असतात. हे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीच्या पक्ष्याहून वेगळे करतात. नर-मादीचे रंगही वेगळे असतात. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर अधिक सुंदर असतो.

कुठल्याही पक्ष्याला तीन प्रकारची पिसे असतात.
# बाह्य पिसे- ही पिसे सर्वांत बाहेरची असतात.यांना कॉंटूर पिसे अथवा पेने असे म्हणतात. याच पिसांचे रंग एका जातीच्या पक्ष्याला दुसऱ्या जातीपासून वेगळे ठरवतात. यांत साधारणपणे शेपटीची पिसे, उड्डाणांची पिसे व इतर बाह्य पिसे यांचा समावेश होतो.
# अंतर्बाह्य पिसे- या पिसांना प्ल्युमुले असे म्हणतात. ही पिसे लवचीक असतात व बाह्य पिसांखाली दडलेली असतात.
# अंतर्गत पिसे- ही पिसे सर्वांत आतमध्ये असतात व केसांच्या लवीप्रमाणे दिसतात. जोपर्यंत वरची पिसे आहेत तोवर ही पिसे दिसत नाहीत. ही पिसे उड्डाणात भाग घेत नाहीत.
# पक्षांना हृदयाचे केवळ ३ भाग असतात.

== पंखांची रचना व उडणे ==
वेगवेगळे खाद्य मिळविण्यासाठीच्या उडतानाच्या हालचालींना अनुरूप अशी पक्षांच्या पंखांची रचना असते.

# एकाच ठिकाणी पंख न हालविता तरंगणे
# जलद झेप
# पंखाची थोडी उघडझाप करून हवेत तरंगणे
# हवेत तरंगताना मधेच पंखांची जलद फडफड
# पंखांची जलद फडफड करून जलद उड्डाण
# भरारी मारत असतांना मधेच पंख मिटणे
# कमी उंचीवर असताना पंखांची अतिजलद फडफड
# सरळ उड्डाण व जलद फडफड

== चोच ==
पक्ष्यांच्या चोचींचे उपयोगानुसार विविध प्रकार -

१) मासे पकडण्यासाठी दातऱ्या असलेली.

२) दलदल किंवा चिखलातून अन्न गाळून घेण्यासाठी.

३) पाणी/चिखलातील अन्न शोधण्यासाठी.

४) लाकूड तासण्यासाठी.

५) फुलातील मध खाण्यासाठी .

६) बिया/कठीण कवचाची फळे फोडून खाण्यासाठी.

७) मास चिरण्यासाठी व फाडून खाण्यासाठी.

८) कापण्यासाठी.

९) संवरक्षणासाठी

== विविध जाती व कुळे ==
जगात पक्ष्यांच्या साधारणपणे एकूण ८,६०० जाती आहेत. उपजाती व स्थानिक बदल लक्षात घेतल्यास हा आकडा ३०,००० च्यावर जाईल. त्यापैकी सुमारे २६५ जाती नामशेष झाल्या असाव्यात.अजूनही काही प्रमाणात पक्षांच्या प्रजाती शोधण्याचे काम चालू आहे .

== वर्तन ==
बहुतांशी पक्षी हे दिनचर आहेत. फारच थोडे पक्षी हे निशाचर असतात. [[घुबड]]ांमधील बहुतांशी जाती निशाचर आहेत. तसेच [[रात्रबगळा]], [[टिटवी]] हे काही पक्षी निशाचर आहेत.

=== खाद्य ===
[[चित्र:BirdBeaksA.svg|thumb|right|Feeding adaptations in beaks]]
पक्ष्यांमध्ये खाण्यापिण्याच्या बाबतीत प्रचंड विविधता आढळून येते. फुलांतील मकरंद, फळे, लहान रोपे,छोटे प्राणी, साप, व विविध प्रकारचे किडे पक्षी खातात. काही शिकारी पक्षी वगळता किडे हे बहुतांशी पक्ष्यांचे आवडते अन्न आहे, किंबहुना किड्यांची संख्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठीच पक्ष्यांचा जन्म झाला आहे असे मानण्यात येते. पक्ष्यांना दात नसल्याने ते चोचीने खाद्य प्रथम जितके लहान आकारात तोडता येईल तितके तोडतात व लगेच गिळतात. चर्वणाची पुढील प्रक्रिया पोटात पार पडते. शेवाळे हे महत्त्वाचे अन्न आहे.

== स्थलांतर ==
ठरल्या वेळी एका मुलखातून दुसऱ्या मुलुखात स्थलांतर करायचे व नंतर नियमितपणे परतायचे हे पक्ष्यांच्या स्थलांतराचे खास लक्षण आहे. उडण्याच्या वरदानामुळे पक्षी इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त लांबवर स्थलांतर करतात. पक्ष्यांचे स्थलांतरास अनेक कारणे असतात त्यातील कारणे खालीलप्रमाणे :-
# अन्नाची उपलब्धता -
# हवामान- थंड हवामान सोसण्याची क्षमता- पक्ष्यांची थंडी सोसण्याची क्षमता चांगली असते तरी युरोप, सायबेरियातील पक्षी येथील अतिकडक हिवाळा आवाक्याबाहेरचा असतो. म्हणून या भागातील पक्षी दक्षिणेकडील उबदार प्रदेशात म्हणजे, उत्तर अफ्रिका, मध्यपूर्व इराण, भारतीय उपखंडात व आग्नेय अशियात स्थलांतर करतात. युरोप व सायबेरियातील उन्हाळ्यामध्ये या भागात खाद्य मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होते व पक्षी पुन्हा सायबेरिया व युरोपात स्थलांतर करतात.
# जनुकीय सवयी- लक्षावधी वर्षांची स्थलांतराची सवय यामुळे बहुतांशी स्थलांतरित पक्ष्यांच्या जातींमध्ये जन्मतः स्थलांतराचे ज्ञान असते. - उदा; पेरू व चिली देशातील काही पक्षी, जनुकीय सवयींमुळे अन्न उपलब्ध नसलेल्या भागातही स्थलांतर करतात.
# सुरक्षितता - शिकाऱ्यांपासून सुरक्षितता
# पिल्लांच्या प्रशिक्षणासाठी
# उदाहरणार्थ: कोकिळा ही उत्तर प्रदेशातून मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात महाराष्ट्रात येते व ऑगस्टमध्ये दक्षिण भारताकडे स्थलांतर करते.

== पक्षांची घरटी  ==
पक्ष्यांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो, बीजप्रसार होतो, निसर्गाची सुंदरता वाढते. सकाळी सकाळी पक्ष्यांचे सुमधुर आवाजाने माणूस ताजेतवाना होतो.

== शेतकऱ्यांचे मित्र ==
साप, बेडूक, फुलपाखरे, मधमाश्या कोंबड्या, शेळ्या असे अनेक प्राणी शेतकऱ्याचे मित्र असतात. सर्व पक्षी शेतातील धान्य खाऊन फस्त करतात अशी एक गैरसमजूत आहे. काही पक्षी शेतातील धान्य खात नसून पिकाची काढणी झाल्यावर शेतात पडलेले दाणे टिपतात. निसर्गातील कीड नियंत्रण आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे संतुलन राखण्याचे काम पक्षी करतात.

पिकांचे नुकसान करतात म्हणून अमेरिकेतील लोकांनी [[कॅरोलविना पॅराकीट]] या पोपटाच्या सुंदर प्रजातीचा वंशच संपवून टाकला. माओच्या आदेशानंतर चिनी नागरिकांनी लाखो चिमण्यांची कत्तल केली, त्याचा परिणाम शेतीवर झाल्याने चीनला उपासमारीचा सामना करावा लागला. पीक उत्पादनच न झाल्याने लाखो लोक मृत्युमुखी पडले. शेवटी चीन सरकारला रशियातून चिमण्या आयात कराव्या. सायंकाळच्या वेळी शेतामध्ये पक्ष्याचे थवे बघायला मिळतात. ते बघून मन प्रसन्न होते.

== पुस्तक ==
शेतकऱ्यांच्या 'मित्रां'वर डॉ. राजू कसंबे यांनी 'शेतातील पक्षी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे.

== भारतीय पक्षी ==
पक्ष्यांच्या ८५०० पैकी भारतात एकूण १२०० जातीचे पक्षी आढळतात. स्थानिक जातींप्रमाणेच स्थलांतरित जातींचीही संख्या पुष्कळ आहे. [[कावळा]], [[कबूतर]] व [[चिमणी]] हे भारतात सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे पक्षी आहेत.  भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठी-इंग्रजीत आहेत. त्यांपैकी काही ही :-
* निसर्गाचे मित्र (दैनिक सकाळमध्ये आठवड्यातून एकदा असे सतत तीन वर्षे प्रकाशित झालेल्या लेखांचा संग्रह; लेखक मिलिंद गुप्ते)
* महाराष्ट्रातील १०० सामान्य पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(लेखक - डॉ. राजू कसंबे)
* पक्षीजगत (लेखक - सचिन मेन)
* पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली)
* पक्षीही सुस्वरें (लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* पक्षांचे स्थलांतर लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* पक्षी - आपले सख्खे शेजारी  - किरण पुरंदरे
* पक्षी - पाणथळीतले – किरण पुरंदरे
* शेतातील पक्षी (मोफत ई-पुस्तक)(डॉ. राजू कसंबे)
* A Pictorial guide to the Birds of the Indian Subcontinent ( इंग्रजी; लेखक - डॉ. सलीम अली आणि एस. डिलॉन रिप्ले)
* Birds of Maharashtra (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे, प्रमोद देशपांडे आणि निरंजन संत)
* Birds of Lonavala Khandala (इंग्रजी; लेखक - डॉ. सतीश पांडे)
* Birds of Southern India (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - रिचर्ड ग्रिमेट आणि टिम इन्स्किप)
* Birds of Sri Lanka (Helm Field Guides) (इंग्रजी; लेखक - दीपल वराकगोडा, कॅरोल इन्स्किप, टिम इन्स्किप आणि एकजण)
==विदेशी पक्षी==
अ.अमेरिकेतील पक्षी.

क.दक्षिण डाकोटा राज्य.&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;

#[[गुंजन पक्षी]].[[(Hummingbird)]].
#[[कबुतरे व पारवे]] ([[Doves]] and [[Pigeons]]).
#[[सुतारपक्षी]] ([[Woodpeckers]]).
#[[भिंगरी पक्षी आणि राजापक्षी|स्वॅलोज आणि किंगबर्ड्स]]([[Swallows and Kingbirds]]).
#[[पाकोळ्या आणि ससाणे ]] ([[Swifts]] and [[Nighthawks]]).
#[[नीळकंठ आणि कावळा]] ([[Jays and Crows]]).
#[[चिकाडी]], [[भिंतसर्पी]],[[वृक्षसर्पी]] आणि [[रानचिमणी पक्षी]] ([[Chickadees, Nuthatches, Creepers and Wrens]]).
#[[मुकुटपक्षी]], [[हरितपक्षी]] आणि [[वटवट्या पक्षी]] ([[Kinglets, Vireos and Warblers]]).

== पक्षी निरीक्षण ==
पक्षीनिरीक्षण हा अतिशय आनंददायक [[छंद]] आहे. त्याची सुरुवात करतानाच्या काही मूलभूत गोष्टींचा येथे ऊहापोह केलेला आहे.

'''पक्षी निरीक्षण कोठे करावे'''

पक्षीनिरीक्षणासाठी जंगलात जावे लागते असे नाही. आपल्या घराजवळशहरी बगिच्यात, रहदारीच्या रस्त्यावर सुद्धा पक्षी असतात. अर्थात प्रत्येक ठिकाणी त्यांची विविधता कमी अधिक प्रमाणात असते. त्यामळे आपणास जमेल तसे पक्षीनिरीक्षणास सुरुवात करता येते.खूप दूरच्या ठिकाणी जाणे शक्य नसल्यास आपल्या परिसरातील मोजक्या पक्ष्यांची वर्तणूक अधिक सखोल निरीक्षणे नोंदवून ठेवावीत. त्यामुळे आपल्याला पक्ष्यांच्या जीवनात डोकावून बघता येईल. कुठल्याही गावाच्या, खेड्याच्या बाहेर असलेले माळरानझुडूपी [[जंगल]], [[नदी]] [[नाले]]  कितीतरी प्रजातीच्या पक्ष्यांचा [[अधिवास]] असते. अशा ठिकाणी पक्षीनिरीक्षणाला गेल्यास वेळ सत्कारणी लागतो.

'''पक्षी निरीक्षणाला कधी जावे'''

बहुतेक प्रजातीचे पक्षी (दिवाचार) सकाळी व सायंकाळी जास्त क्रियाशील असतात. त्यामुळे सकाळी व सायंकाळी पक्षी निरीक्षणाला गेल्यास जास्त गतिविधि बघायला मिळते. पक्ष्यांचे गायन, उदा. [[दयाळ]] (Oriental Magpie Robin ), [[नाचण]] (Fantail), [[भूकस्तूर]] (Grounthrush), [[शामा]] (Shama), [[कोकीळ]] ऐकायचे असतील तर मात्र सूर्योदयापूर्वी इच्छित स्थळी पोचले पाहिजे. काही पक्षी मात्र सायंकाळी व रात्री कार्यशील (निशाचर) असतात, उदा. [[घुबड]], [[पिंगळारातवा]], [[करवानक]] (Stone-Curlew or Thick-knee). हे पक्षी बघायचे असतील, त्यांचे आवाज ऐकायचे असतील मात्र सायंकाळी अथवा रात्री बाहेर पडायला हवे. हिवाळ्यात आपल्या देशात अनेक प्रजातीचे पक्षी [[स्थलांतर]] करून येतात. पावसाळ्यात व उन्हाळ्यात अनेक स्थानिक पक्षी पिलांना जन्म देतात. त्यामुळे तिन्ही ऋतू पक्षी निरीक्षण करायला चांगले असतात.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{Commons category}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.natureweb.net/taxa/birds/marathibirdnames पक्ष्यांची मराठी नावे (१)]
* [http://www.flickr.com/groups/marathi/discuss/72157612766100485/ Bird Names (English-Marathi)]

[[वर्ग:पक्षी|*]]
{{विस्तार}}</text>
      <sha1>c9eqicos0b6krep7kbmexh69ww5lb2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डोरोथी पार्कर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53031</id>
    <revision>
      <id>2709341</id>
      <parentid>1754357</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3381" sha1="mhv8on2tad33b3x4jwk2fh60ty9elqg" xml:space="preserve">'''डोरोथी पार्कर''' (पूर्वाश्रमीची रॉथशिल्ड; [[ऑगस्ट २२]], [[इ.स. १८९३]]:[[लॉंग ब्रॅंच, न्यू जर्सी]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - [[जून ७]], [[इ.स. १९६७]]:[[न्यू यॉर्क शहर]], अमेरिका) ही [[इंग्लिश]] कवयित्री, साहित्यिक समीक्षक आणि कथालेखिका होती.

न्यू यॉर्कमध्ये स्थायिक असलेल्या पार्कर तिच्या तिखट उपरोधिक वक्तृत्वांसाठी आणि विसाव्या शतकातील शहरी मानवी स्वभावदोषांचे अचूक निरीक्षण करण्यासाठी प्रसिद्ध होती.

''[[द न्यू यॉर्कर]]'' सारख्या नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित झालेल्या तिच्या साहित्यिक कृतींमुळे आणि [[अल्गॉनक्विन राउंड टेबल]] या लेखक समूहाची संस्थापक सदस्य म्हणून तिला मोठी प्रसिद्धी मिळाली. १९३० च्या दशकाच्या सुरुवातीला पार्करने [[पटकथा]] लेखनासाठी हॉलीवूडचा मार्ग धरला. तेथील तिच्या कारकीर्दीत तिला दोन [[ऑस्कर पुरस्कार|ऑस्कर पुरस्कारांची]] (ॲकॅडमी अवॉर्ड्स) नामांकने मिळाली; मात्र तिच्या [[डावी विचारसरणी|डाव्या राजकीय विचारसरणीतील]] सहभागामुळे तिचा समावेश हॉलीवूडच्या [[हॉलीवूड ब्लॅकलिस्ट|ब्लॅकलिस्टमध्ये]] करण्यात आला आणि तिच्या यशस्वी कारकीर्दीला खीळ बसली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wwhitmanbooks.com/poets-corner/dorothyparker-2 |title=Dorothy Parker Biography |website=W. Whitman Books |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://njhalloffame.org/hall-of-famers/2014-inductees/dorothy-parker/ |title=Dorothy Parker Inductee |website=New Jersey Hall of Fame |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:पार्कर, डोरोथी}}
[[वर्ग:इंग्लिश लेखक]]
[[वर्ग:अमेरिकन साहित्यिक समीक्षक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>mhv8on2tad33b3x4jwk2fh60ty9elqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709343</id>
      <parentid>2709341</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T14:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2709343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3444" sha1="cjfcqilh3wj4umugvgssguk1wla0yv7" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''डोरोथी पार्कर''' (पूर्वाश्रमीची '''रॉथशिल्ड'''; [[ऑगस्ट २२]], [[इ.स. १८९३]]:[[लॉंग ब्रँच, न्यू जर्सी]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - [[जून ७]], [[इ.स. १९६७]]:[[न्यू यॉर्क शहर]], अमेरिका) ही [[इंग्लिश]] कवयित्री, साहित्यिक समीक्षक आणि कथालेखिका होती.

न्यू यॉर्कमध्ये स्थायिक असलेल्या पार्कर तिच्या तिखट उपरोधिक वक्तृत्वांसाठी आणि विसाव्या शतकातील शहरी मानवी स्वभावदोषांचे अचूक निरीक्षण करण्यासाठी प्रसिद्ध होती.

''[[द न्यू यॉर्कर]]'' सारख्या नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित झालेल्या तिच्या साहित्यिक कृतींमुळे आणि [[अल्गॉनक्विन राउंड टेबल]] या लेखक समूहाची संस्थापक सदस्य म्हणून तिला मोठी प्रसिद्धी मिळाली. १९३० च्या दशकाच्या सुरुवातीला पार्करने [[पटकथा]] लेखनासाठी हॉलीवूडचा मार्ग धरला. तेथील तिच्या कारकीर्दीत तिला दोन [[ऑस्कर पुरस्कार|ऑस्कर पुरस्कारांची]] (ॲकॅडमी अवॉर्ड्स) नामांकने मिळाली; मात्र तिच्या [[डावी विचारसरणी|डाव्या राजकीय विचारसरणीतील]] सहभागामुळे तिचा समावेश हॉलीवूडच्या [[हॉलीवूड ब्लॅकलिस्ट|ब्लॅकलिस्टमध्ये]] करण्यात आला आणि तिच्या यशस्वी कारकीर्दीला खीळ बसली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wwhitmanbooks.com/poets-corner/dorothyparker-2 |title=Dorothy Parker Biography |website=W. Whitman Books |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://njhalloffame.org/hall-of-famers/2014-inductees/dorothy-parker/ |title=Dorothy Parker Inductee |website=New Jersey Hall of Fame |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:पार्कर, डोरोथी}}
[[वर्ग:इंग्लिश लेखक]]
[[वर्ग:अमेरिकन साहित्यिक समीक्षक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>cjfcqilh3wj4umugvgssguk1wla0yv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2709383</id>
      <parentid>2709327</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-49372-87|~2026-49372-87]] ([[User talk:~2026-49372-87|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2709327|2709327]] परतवली.</comment>
      <origin>2709383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31389" sha1="74ejyx9mievf99g5hli1gq4t3cn9acp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
===दैनंदिन मालिका===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot; {{N/A}}
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| १० ऑगस्ट २०२६
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| १५ जून २०२६
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| २८ सप्टेंबर २०२६
| मी कात टाकली!
| रात्री १०.३० वाजता
|
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री ११ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|}

===कथाबाह्य कार्यक्रम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| २९ ऑगस्ट २०२६
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
| शनि-रवि रात्री ९ वाजता
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|}

===नव्या मालिका===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ऑक्टोबर २०२६
| मराठी मीडियम
| rowspan=&quot;2&quot; {{TBA}}
| rowspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
| तुझ्याकडे तुला मागणे
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# येड लागलं प्रेमाचं
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>74ejyx9mievf99g5hli1gq4t3cn9acp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लॉरा मार्श</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61336</id>
    <revision>
      <id>2709345</id>
      <parentid>2147486</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2709345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4793" sha1="4hx3tqkfsmuqy40xzhnodyffdh84u3y" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''लॉरा अलेक्झांड्रा मार्श''' ([[डिसेंबर ५]], [[इ.स. १९८६]]:[[पेंबुरी, केंट]], [[इंग्लंड]] - ) ही {{cr|ENG}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] खेळणारी खेळाडू आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Laura Marsh |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/249934.html |work=ESPN Cricinfo |publisher=ESPN Sports Media |accessdate=8 May 2014 }}&lt;/ref&gt; मार्शने वयाच्या ११व्या वर्षी क्रिकेट खेळण्यास सुरुवात केली. तिने आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात मध्यमगती गोलंदाज म्हणून केली होती, परंतु नंतर ऑफ-स्पिन गोलंदाजीकडे वळल्यावर तिला मोठे यश मिळाले. ती [[केंट महिला क्रिकेट संघ|केंट महिला संघाकडून]] काउंटी क्रिकेट खेळते. [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध]] तिने कसोटी पदार्पण केले. २००८ मध्ये ऑस्ट्रेलियात आणि २००९ मध्ये इंग्लंडमध्ये [[ॲशेस मालिका|ॲशेस]] राखणाऱ्या इंग्लिश संघाचा ती भाग होती. तसेच २००९ आणि २०१७ मधील [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|महिला क्रिकेट विश्वचषक]] जिंकणाऱ्या इंग्लंड संघांमध्येही तिचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53759138 |title=Laura Marsh, 33, calls time on cricket career |work=BBC Sport |accessdate=13 August 2020}}&lt;/ref&gt; डिसेंबर २०१९ मध्ये मार्शने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28312190/england-laura-marsh-retires-international-cricket |title=England's Laura Marsh retires from international cricket |work=ESPN Cricinfo |accessdate=16 December 2019}}&lt;/ref&gt; तर ऑगस्ट २०२० मध्ये तिने क्रिकेटच्या सर्व प्रकारांतून निवृत्तीची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29649309/laura-marsh-announces-retirement-after-hundred-delay |title=Laura Marsh announces retirement after Hundred delay |work=ESPN Cricinfo |accessdate=13 August 2020}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२२ मध्ये तिची सनरायझर्स महिला क्रिकेट संघाच्या २०२२ हंगामासाठी अंतरिम मुख्य प्रशिक्षक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sunriserscricket.com/post/laura-marsh-appointed-as-sunrisers-interim-head-coach |title=Laura Marsh Appointed as Sunrisers Interim Head Coach |publisher=Sunrisers Cricket |date=28 April 2022 |access-date=28 April 2022}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{इंग्लिश संघ - महिला क्रिकेट विश्वचषक, २००९}}

{{DEFAULTSORT:मार्श, लॉरा}}
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला कसोटी क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:जिवंत व्यक्ती]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>4hx3tqkfsmuqy40xzhnodyffdh84u3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709346</id>
      <parentid>2709345</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2709346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="r0i1li4e6fjny81mqfwts01jlr313ja" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''लॉरा अलेक्झांड्रा मार्श''' ([[डिसेंबर ५]], [[इ.स. १९८६]]:[[पेंबुरी, केंट]], [[इंग्लंड]] - ) ही {{cr|ENG}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] खेळणारी खेळाडू आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Laura Marsh |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/249934.html |work=ESPN Cricinfo |publisher=ESPN Sports Media |accessdate=8 May 2014 }}&lt;/ref&gt; मार्शने वयाच्या ११व्या वर्षी क्रिकेट खेळण्यास सुरुवात केली. तिने आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात मध्यमगती गोलंदाज म्हणून केली होती, परंतु नंतर ऑफ-स्पिन गोलंदाजीकडे वळल्यावर तिला मोठे यश मिळाले. ती [[केंट महिला क्रिकेट संघ|केंट महिला संघाकडून]] काउंटी क्रिकेट खेळते. [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये {{crw|IND}}विरुद्ध तिने कसोटी पदार्पण केले. २००८ मध्ये ऑस्ट्रेलियात आणि २००९ मध्ये इंग्लंडमध्ये [[ॲशेस मालिका|ॲशेस]] राखणाऱ्या इंग्लिश संघाचा ती भाग होती. तसेच २००९ आणि २०१७ मधील [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|महिला क्रिकेट विश्वचषक]] जिंकणाऱ्या इंग्लंड संघांमध्येही तिचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53759138 |title=Laura Marsh, 33, calls time on cricket career |work=BBC Sport |accessdate=13 August 2020}}&lt;/ref&gt; डिसेंबर २०१९ मध्ये मार्शने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28312190/england-laura-marsh-retires-international-cricket |title=England's Laura Marsh retires from international cricket |work=ESPN Cricinfo |accessdate=16 December 2019}}&lt;/ref&gt; तर ऑगस्ट २०२० मध्ये तिने क्रिकेटच्या सर्व प्रकारांतून निवृत्तीची घोषणा केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29649309/laura-marsh-announces-retirement-after-hundred-delay |title=Laura Marsh announces retirement after Hundred delay |work=ESPN Cricinfo |accessdate=13 August 2020}}&lt;/ref&gt; एप्रिल २०२२ मध्ये तिची सनरायझर्स महिला क्रिकेट संघाच्या २०२२ हंगामासाठी अंतरिम मुख्य प्रशिक्षक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sunriserscricket.com/post/laura-marsh-appointed-as-sunrisers-interim-head-coach |title=Laura Marsh Appointed as Sunrisers Interim Head Coach |publisher=Sunrisers Cricket |date=28 April 2022 |access-date=28 April 2022}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{इंग्लिश संघ - महिला क्रिकेट विश्वचषक, २००९}}

{{DEFAULTSORT:मार्श, लॉरा}}
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला कसोटी क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इंग्लंडच्या महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:जिवंत व्यक्ती]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>r0i1li4e6fjny81mqfwts01jlr313ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२००९ बेल्जियम ग्रांप्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66990</id>
    <revision>
      <id>2709377</id>
      <parentid>2343873</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>भाषांतर</comment>
      <origin>2709377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16040" sha1="imjc33q9fz4rrgniucjighu0grkw4dh" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट ग्रांप्री शर्यत अहवाल
|प्रकार          = एफ१
|देश            = बेल्जियम
|ग्रांप्री          = बेल्जियम
|दिनांक          = ऑगस्ट ३०,
|वर्ष            = २००९
|चित्र           = Spa-Francorchamps of Belgium.svg
|शीर्षक          = सर्किट डी स्पा-फ्रांकॉरचॅम्प्स
|शर्यत क्रमांक    = १२
|हंगाम क्रमांक    = १७
|अधिकृत नाव      = LXV [[आय.एन.जी. ग्रुप|आय.एन.जी.]] [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
|स्थान           = [[सर्किट डी स्पा-फ्रांकॉरचॅम्प्स]], [[स्पा, बेल्जियम|स्पा]], [[बेल्जियम]]
|मार्ग           = कायमस्वरूपी शर्यत मैदान
|मार्ग मैल        = ४.३५२
|मार्ग किमी       = ७.००४
|अंतर फेऱ्या      = ४४
|अंतर मैल        = १९१.४९२
|अंतर किमी       = ३०८.१७६
|हवामान          = स्वच्छ पण सौम्य
|पोल चालक        = [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
|पोल संघ         = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज इन मोटरस्पोर्ट|मर्सिडीज]]
|पोल वेळ         = १:४६.३०८
|पोल देश         = इटली
|जलद चालक        = [[सेबास्टियान फेटेल]]
|जलद संघ         = [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
|जलद वेळ         = १:४७.२६३
|जलद फेरी        = ३८
|जलद देश         = जर्मनी
|प्रथम चालक      = [[किमी रायकोन्नेन]]
|प्रथम संघ       = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
|प्रथम देश       = फिनलंड
|द्वितीय चालक    = [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
|द्वितीय संघ     = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज इन मोटरस्पोर्ट|मर्सिडीज]]
|द्वितीय देश     = इटली
|तृतीय चालक      = [[सेबास्टियान फेटेल]]
|तृतीय संघ       = [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
|तृतीय देश       = जर्मनी
}}

== वर्गीकरण ==
=== पात्रता फेऱ्या ===
''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या &quot;‡&quot; ने दर्शविल्या आहेत.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! स्थान
! क्रमांक
! नाव
! कारनिर्माता
! भाग १
! भाग २
! भाग ३
! ग्रिड
|-
! १
| २१
| {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| '''१:४५.१०२'''
| १:४४.६६७
| '''१:४६.३०८'''
| १
|-
! २
| ९
| {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.१४०
| '''१:४४.५०३'''
| १:४६.३९५
| २
|-
! ३
| ६
| {{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]]
| [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]
| १:४५.५६६
| १:४४.७०९
| १:४६.५००
| ३
|-
! ४
| २३
| {{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.२३७
| १:४४.८३४
| १:४६.५१३
| ४
|-
! ५
| ५
| {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]]
| [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]
| १:४५.६५५
| १:४४.५५७
| १:४६.५८६
| ५
|-
! ६
| ४‡
| {{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४५.५७९
| १:४४.९५३
| १:४६.६३३
| ६
|-
! ७
| १०
| {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.४५०
| १:४४.८७७
| १:४६.६७७
| ७
|-
! ८
| १५
| {{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.३७२
| १:४४.५९२
| १:४६.७६१
| ८
|-
! ९
| १४
| {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.३५०
| १:४४.९२४
| १:४६.७८८
| ९
|-
! १०
| १६
| {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.४८६
| १:४५.०४७
| १:४७.३६२
| १०
|-
! ११
| २०
| {{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.२३९
| १:४५.११९
|
| ११
|-
! १२
| १‡
| {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७६७
| १:४५.१२२
|
| १२
|-
! १३
| ७
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.७०७
| १:४५.१३६
|
| १३
|-
! १४
| २२
| {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७६१
| १:४५.२५१
|
| १४
|-
! १५
| २‡
| {{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७०५
| १:४५.२५९
|
| १५
|-
! १६
| १२
| {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४५.९५१
|
|
| १६
|-
! १७
| ११
| {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४६.३०२
|
|
| १७
|-
! १८
| १७
| {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४६.३०७
|
|
| १८
|-
! १९
| ८
| {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४६.३५९
|
|
| १९
|-
! २०
| ३‡
| {{flagicon|Italy}} [[लुका बादोएर]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४६.९५७
|
|
| २०
|-
| colspan=&quot;8&quot;|{{center|{{small|''संदर्भ:&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Belgian GP Qualifying Results|दुवा=http://www.formula१.com/results/season/२००९/८१७/६६६८|कृती=formula१.com|प्रकाशक=Formula One Association|date=२००९-०८-२९|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०८-३०|आर्काइव्हदुवा=http://www.webcitation.org/५jbLvtAI१|आर्काइव्हदिनांक=२००९-०९-०६|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;''}}}}
|}

=== शर्यत ===
''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या &quot;‡&quot; ने दर्शविल्या आहेत.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
! स्थान !! क्रमांक !! चालक !! कारनिर्माता !! फेऱ्या !! वेळ/निवृत्त !! ग्रिड !! गुण
|-
! १
| ४‡
| {{flagicon|FIN}} '''[[किमी रायकोन्नेन]]'''
| '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]'''
| ४४
| १:२३:५०.९९५
| ६
| '''१०'''
|-
! २
| २१
| {{flagicon|ITA}} '''[[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]'''
| '''[[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +०.९३९
| १
| '''८'''
|-
! ३
| १५
| {{flagicon|GER}} '''[[सेबास्टियान फेटेल]]'''
| '''[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]'''
| ४४
| +३.८७५
| ८
| '''६'''
|-
! ४
| ५
| {{flagicon|POL}} '''[[रोबेर्ट कुबिचा]]'''
| '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]'''
| ४४
| +९.९६६
| ५
| '''५'''
|-
! ५
| ६
| {{flagicon|GER}} '''[[निक हाइडफेल्ड]]'''
| '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]'''
| ४४
| +११.२७६
| ३
| '''४'''
|-
! ६
| २‡
| {{flagicon|FIN}} '''[[हेइक्कि कोवालायनन]]'''
| '''[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +३२.७६३
| १५
| '''३'''
|-
! ७
| २३
| {{flagicon|BRA}} '''[[रुबेन्स बॅरीकेलो]]'''
| '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +३५.४६१
| ४
| '''२'''
|-
! ८
| १६
| {{flagicon|GER}} '''[[निको रॉसबर्ग]]'''
| '''[[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]'''
| ४४
| +३६.२०८
| १०
| '''१'''
|-
! ९
| १४
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| ४४
| +३६.९५९
| ९
| 
|-
! १०
| १०
| {{flagicon|GER}} [[टिमो ग्लोक]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| ४४
| +४१.४९०
| ७
| 
|-
! ११
| २०
| {{flagicon|GER}} [[आद्रियान सुटिल]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ४४
| +४२.६३६
| ११
| 
|-
! १२
| १२
| {{flagicon|SUI}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ४४
| +४६.१०६
| १६
| 
|-
! १३
| १७
| {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| ४४
| +५४.२४१
| १८
| 
|-
! १४
| ३‡
| {{flagicon|ITA}} [[लुका बादोएर]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ४४
| +१:४२.१७७
| २०
| 
|-
! नि
| ७
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| २६
| चाक
| १३
| 
|-
! नि
| ९
| {{flagicon|ITA}} [[यार्नो त्रुल्ली]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| २१
| ब्रेक
| २
| 
|-
! नि
| २२
| {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ०
| अपघात
| १४
| 
|-
! नि
| ८
| {{flagicon|FRA}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| ०
| अपघात
| १९
| 
|-
! नि
| १‡
| {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ०
| अपघात
| १२
| 
|-
! नि
| ११
| {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ०
| अपघात
| १७
|
|-
| colspan=&quot;8&quot;|{{center|{{small|''संदर्भ:&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Belgian GP Results|दुवा=http://paddocktalk.com/news/html/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=११७९६膏&amp;newlang=&amp;topic=८&amp;catid=०|date=२००९-०८-३०|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०८-३०|आर्काइव्हदुवा=http://www.webcitation.org/५jbLv७gy८|आर्काइव्हदिनांक=२००९-०९-०६|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;''}}}}
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{एफ१ शर्यत अहवाल
| शर्यतीचे नाव            = [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
| शर्यतीचे वर्ष           = २००९
| हंगामातील मागील शर्यत     = [[२००९ युरोपियन ग्रांप्री]]
| हंगामातील पुढील शर्यत     = [[२००९ इटालियन ग्रांप्री]]
| मागील वर्षाची शर्यत       = [[२००८ बेल्जियम ग्रांप्री]]
| पुढील वर्षाची शर्यत       = [[२०१० बेल्जियम ग्रांप्री]]
}}

[[वर्ग:बेल्जियम ग्रांप्री]]
[[वर्ग:इ.स. २००९ मधील खेळ]]</text>
      <sha1>imjc33q9fz4rrgniucjighu0grkw4dh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709378</id>
      <parentid>2709377</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2709378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15980" sha1="f9p47794mgi8a83nrxta0ff52f29r0s" xml:space="preserve">{{Infobox Grand Prix race report
|प्रकार          = एफ१
|देश            = बेल्जियम
|ग्रांप्री          = बेल्जियम
|दिनांक          = ऑगस्ट ३०,
|वर्ष            = २००९
|चित्र           = Spa-Francorchamps of Belgium.svg
|शीर्षक          = सर्किट डी स्पा-फ्रांकॉरचॅम्प्स
|शर्यत क्रमांक    = १२
|हंगाम क्रमांक    = १७
|अधिकृत नाव      = LXV [[आय.एन.जी. ग्रुप|आय.एन.जी.]] [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
|स्थान           = [[सर्किट डी स्पा-फ्रांकॉरचॅम्प्स]], [[स्पा, बेल्जियम|स्पा]], [[बेल्जियम]]
|मार्ग           = कायमस्वरूपी शर्यत मैदान
|मार्ग मैल        = ४.३५२
|मार्ग किमी       = ७.००४
|अंतर फेऱ्या      = ४४
|अंतर मैल        = १९१.४९२
|अंतर किमी       = ३०८.१७६
|हवामान          = स्वच्छ पण सौम्य
|पोल चालक        = [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
|पोल संघ         = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज इन मोटरस्पोर्ट|मर्सिडीज]]
|पोल वेळ         = १:४६.३०८
|पोल देश         = इटली
|जलद चालक        = [[सेबास्टियान फेटेल]]
|जलद संघ         = [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
|जलद वेळ         = १:४७.२६३
|जलद फेरी        = ३८
|जलद देश         = जर्मनी
|प्रथम चालक      = [[किमी रायकोन्नेन]]
|प्रथम संघ       = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
|प्रथम देश       = फिनलंड
|द्वितीय चालक    = [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
|द्वितीय संघ     = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज इन मोटरस्पोर्ट|मर्सिडीज]]
|द्वितीय देश     = इटली
|तृतीय चालक      = [[सेबास्टियान फेटेल]]
|तृतीय संघ       = [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
|तृतीय देश       = जर्मनी
}}

== वर्गीकरण ==
=== पात्रता फेऱ्या ===
''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या &quot;‡&quot; ने दर्शविल्या आहेत.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
! स्थान
! क्रमांक
! नाव
! कारनिर्माता
! भाग १
! भाग २
! भाग ३
! ग्रिड
|-
! १
| २१
| {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| '''१:४५.१०२'''
| १:४४.६६७
| '''१:४६.३०८'''
| १
|-
! २
| ९
| {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.१४०
| '''१:४४.५०३'''
| १:४६.३९५
| २
|-
! ३
| ६
| {{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]]
| [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]
| १:४५.५६६
| १:४४.७०९
| १:४६.५००
| ३
|-
! ४
| २३
| {{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.२३७
| १:४४.८३४
| १:४६.५१३
| ४
|-
! ५
| ५
| {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]]
| [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]
| १:४५.६५५
| १:४४.५५७
| १:४६.५८६
| ५
|-
! ६
| ४‡
| {{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४५.५७९
| १:४४.९५३
| १:४६.६३३
| ६
|-
! ७
| १०
| {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.४५०
| १:४४.८७७
| १:४६.६७७
| ७
|-
! ८
| १५
| {{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.३७२
| १:४४.५९२
| १:४६.७६१
| ८
|-
! ९
| १४
| {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.३५०
| १:४४.९२४
| १:४६.७८८
| ९
|-
! १०
| १६
| {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४५.४८६
| १:४५.०४७
| १:४७.३६२
| १०
|-
! ११
| २०
| {{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.२३९
| १:४५.११९
|
| ११
|-
! १२
| १‡
| {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७६७
| १:४५.१२२
|
| १२
|-
! १३
| ७
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४५.७०७
| १:४५.१३६
|
| १३
|-
! १४
| २२
| {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७६१
| १:४५.२५१
|
| १४
|-
! १५
| २‡
| {{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| १:४५.७०५
| १:४५.२५९
|
| १५
|-
! १६
| १२
| {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४५.९५१
|
|
| १६
|-
! १७
| ११
| {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४६.३०२
|
|
| १७
|-
! १८
| १७
| {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| १:४६.३०७
|
|
| १८
|-
! १९
| ८
| {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| १:४६.३५९
|
|
| १९
|-
! २०
| ३‡
| {{flagicon|Italy}} [[लुका बादोएर]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| १:४६.९५७
|
|
| २०
|-
| colspan=&quot;8&quot;|{{center|{{small|''संदर्भ:&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Belgian GP Qualifying Results|दुवा=http://www.formula१.com/results/season/२००९/८१७/६६६८|कृती=formula१.com|प्रकाशक=Formula One Association|date=२००९-०८-२९|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०८-३०|आर्काइव्हदुवा=http://www.webcitation.org/५jbLvtAI१|आर्काइव्हदिनांक=२००९-०९-०६|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;''}}}}
|}

=== शर्यत ===
''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या &quot;‡&quot; ने दर्शविल्या आहेत.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
! स्थान !! क्रमांक !! चालक !! कारनिर्माता !! फेऱ्या !! वेळ/निवृत्त !! ग्रिड !! गुण
|-
! १
| ४‡
| {{flagicon|FIN}} '''[[किमी रायकोन्नेन]]'''
| '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]'''
| ४४
| १:२३:५०.९९५
| ६
| '''१०'''
|-
! २
| २१
| {{flagicon|ITA}} '''[[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]]'''
| '''[[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +०.९३९
| १
| '''८'''
|-
! ३
| १५
| {{flagicon|GER}} '''[[सेबास्टियान फेटेल]]'''
| '''[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]'''
| ४४
| +३.८७५
| ८
| '''६'''
|-
! ४
| ५
| {{flagicon|POL}} '''[[रोबेर्ट कुबिचा]]'''
| '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]'''
| ४४
| +९.९६६
| ५
| '''५'''
|-
! ५
| ६
| {{flagicon|GER}} '''[[निक हाइडफेल्ड]]'''
| '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]'''
| ४४
| +११.२७६
| ३
| '''४'''
|-
! ६
| २‡
| {{flagicon|FIN}} '''[[हेइक्कि कोवालायनन]]'''
| '''[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +३२.७६३
| १५
| '''३'''
|-
! ७
| २३
| {{flagicon|BRA}} '''[[रुबेन्स बॅरीकेलो]]'''
| '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]'''
| ४४
| +३५.४६१
| ४
| '''२'''
|-
! ८
| १६
| {{flagicon|GER}} '''[[निको रॉसबर्ग]]'''
| '''[[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]'''
| ४४
| +३६.२०८
| १०
| '''१'''
|-
! ९
| १४
| {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]]
| [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| ४४
| +३६.९५९
| ९
| 
|-
! १०
| १०
| {{flagicon|GER}} [[टिमो ग्लोक]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| ४४
| +४१.४९०
| ७
| 
|-
! ११
| २०
| {{flagicon|GER}} [[आद्रियान सुटिल]]
| [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ४४
| +४२.६३६
| ११
| 
|-
! १२
| १२
| {{flagicon|SUI}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ४४
| +४६.१०६
| १६
| 
|-
! १३
| १७
| {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]]
| [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| ४४
| +५४.२४१
| १८
| 
|-
! १४
| ३‡
| {{flagicon|ITA}} [[लुका बादोएर]]
| [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ४४
| +१:४२.१७७
| २०
| 
|-
! नि
| ७
| {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| २६
| चाक
| १३
| 
|-
! नि
| ९
| {{flagicon|ITA}} [[यार्नो त्रुल्ली]]
| [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]
| २१
| ब्रेक
| २
| 
|-
! नि
| २२
| {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]
| [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ०
| अपघात
| १४
| 
|-
! नि
| ८
| {{flagicon|FRA}} [[रोमन ग्रोस्जीन]]
| [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]
| ०
| अपघात
| १९
| 
|-
! नि
| १‡
| {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]]
| [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]
| ०
| अपघात
| १२
| 
|-
! नि
| ११
| {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]]
| [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]
| ०
| अपघात
| १७
|
|-
| colspan=&quot;8&quot;|{{center|{{small|''संदर्भ:&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=Belgian GP Results|दुवा=http://paddocktalk.com/news/html/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=११७९६膏&amp;newlang=&amp;topic=८&amp;catid=०|date=२००९-०८-३०|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०८-३०|आर्काइव्हदुवा=http://www.webcitation.org/५jbLv७gy८|आर्काइव्हदिनांक=२००९-०९-०६|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;''}}}}
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{एफ१ शर्यत अहवाल
| शर्यतीचे नाव            = [[बेल्जियम ग्रांप्री]]
| शर्यतीचे वर्ष           = २००९
| हंगामातील मागील शर्यत     = [[२००९ युरोपियन ग्रांप्री]]
| हंगामातील पुढील शर्यत     = [[२००९ इटालियन ग्रांप्री]]
| मागील वर्षाची शर्यत       = [[२००८ बेल्जियम ग्रांप्री]]
| पुढील वर्षाची शर्यत       = [[२०१० बेल्जियम ग्रांप्री]]
}}

[[वर्ग:बेल्जियम ग्रांप्री]]
[[वर्ग:इ.स. २००९ मधील खेळ]]</text>
      <sha1>f9p47794mgi8a83nrxta0ff52f29r0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अरुण विजय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74816</id>
    <revision>
      <id>2709358</id>
      <parentid>2709302</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T21:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="63f10zdvepb9v07zo3kpjjo29lakxh4" xml:space="preserve">'''अरुण विजय''' तथा '''अरुणकुमार''' ([[१९ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९७७|१९७७]] - ) हा मुख्यत्वे [[तमिळ चित्रपट|तमिळ चित्रपटसृष्टीत]] काम करणारा एक भारतीय अभिनेता आहे. त्याने काही [[तेलुगू चित्रपट|तेलुगू]], [[कन्नड चित्रपट|कन्नड]] आणि [[हिंदी चित्रपट|हिंदी]] चित्रपटांमध्येही अभिनय केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2018/oct/01/its-my-time-now-arun-vijay-1879303.amp|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001031749/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2018/oct/01/its-my-time-now-arun-vijay-1879303.amp|url-status=dead|archive-date=1 October 2018|title=It's my time now: Arun Vijay|first=Ashameera |last=Aiyappan|website=The New Indian Express |date= 1 October 2018|access-date= 12 September 2021}}&lt;/ref&gt;

ज्येष्ठ अभिनेते [[विजयाकुमार (अभिनेता)|विजयाकुमार]] यांचा एकमेव मुलगा असलेल्या अरुण कुमारने [[सुंदर सी]] यांच्या ''[[मुराई माप्पिल्लाई]]'' ([[इ.स. १९९५|१९९५]]) या चित्रपटातून अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले.&lt;ref name=&quot;thehindu.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/his-career-makes-a-steady-progress/article3128652.ece |title=His career makes a steady progress – TAMIL NADU |newspaper=[[The Hindu]] |date=5 May 2006 |access-date=2016-01-20}}&lt;/ref&gt; त्याला सुरुवातीच्या काळात ''[[थुल्ली थिरिंथ कालम]]'' (१९९८) आणि ''[[पांडवर भूमी]]'' (२००१) या चित्रपटांमधून यश मिळाले.&lt;ref name=autogenerated&gt;{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tamil/article/arun-vijay-has-a-net-worth-of-rs-80-crore-know-all-the-expensive-things-owned-by-the-actor/833390|title=Recap on Arun Vijay|website=Times Now News}}&lt;/ref&gt;

काही अपयशी चित्रपटांनंतर त्याने आपले नाव बदलून अरुण विजय असे केले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/arun-kumar-name-change-seems-to-be-working-tamil-news-25638|title = Arun Kumar - Name change seems to be working|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127080240/https://www.indiaglitz.com/arun-kumar-name-change-seems-to-be-working-tamil-news-25638|archive-date=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर ''[[मलाई मलाई]]'' (२००९), ''[[मांजा वेलू]]'' (२०१०), ''[[थडैयरा थाक्का]]'' (२०१२), ''[[कुट्‍ट्रम २३]]'' (२०१७), ''[[चेक्का चिवंथा वानम]]'' (२०१८), ''[[थडम]]'' (२०१९), ''[[माफिया: चॅप्टर १]]'' (२०२०) आणि ''[[यानाई]]'' (२०२२) या चित्रपटांमधील मुख्य भूमिकांद्वारे त्याला मोठे यश आणि ओळख मिळाली.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenewstuff.in/ill-prove-one-day-how-arun-vijays-pain-transformed-success|title=I'll prove one day: Arun Vijay|website=The New Stuff}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; तो ''[[यन्नई अरिंधाल]]'' (२०१५), ''[[ब्रूस ली: द फायटर]]'' (२०१५) आणि ''[[चक्रव्यूह (२०१६ चित्रपट)|चक्रव्यूह]]'' (२०१६) या चित्रपटांमधील खलनायकी भूमिकांसाठीही विशेष ओळखला जातो.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:विजय, अरुण}}
[[वर्ग:भारतीय अभिनेते]]
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>63f10zdvepb9v07zo3kpjjo29lakxh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलगुज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75556</id>
    <revision>
      <id>2709349</id>
      <parentid>2164702</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पहिले वाक्य</comment>
      <origin>2709349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="hd71r3dcxj9yu2mbazg4tcnmbrqo17b" xml:space="preserve">'''अलगुज''' किंवा '''अलघोजा''' हे भारतीय उपखंडातील एक पारंपरिक लोकवाद्य आहे. शास्त्रीय वर्गीकरणानुसार हे वाद्य [[सुषिर वाद्य]] (वाद्यांमध्ये फुंकर मारून वाजवले जाणारे वाद्य) या प्रकारात मोडते.&lt;ref name=&quot;vishwakosh&quot;&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37626/ |title=सुषिर वाद्ये - अलगूज |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; हे वाद्य दोन बासऱ्यांच्या (बांबूच्या नळ्या) जोडीपासून बनवले जाते, ज्या एकाच वेळी तोंडात धरून वाजवल्या जातात.

अलगूज प्रामुख्याने [[सिंध]], [[पंजाब]], [[राजस्थान]] आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] काही ग्रामीण व आदिवासी भागांतील लोकसंगीतात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. यामध्ये एक पावा (बांसरी) सातत्याने 'ड्रोन' (मूलभूत स्वर) धरण्यासाठी वापरला जातो, तर दुसऱ्या पाव्यावर स्वरांचे विविध प्रकार आणि धून वाजवली जाते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=भारतीय लोकवाद्यांची परंपरा |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== बनावट आणि वैशिष्ट्ये ==
अलगूज बनवण्यासाठी बांबू किंवा लाकडाचा वापर केला जातो. दोन्ही पाव्यांना स्वतंत्र छिद्रे असतात. वादक सतत श्वास रोखून धरून फुंक मारण्याच्या विशेष तंत्राचा (Continuous Breathing Technique) वापर करून हे वाद्य वाजवतो, ज्यामुळे संगीताची लय खंडित न होता सलग चालू राहते. 

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:वाद्ये]]
[[वर्ग:भारतीय वाद्ये]]
[[वर्ग:सुषिर वाद्ये]]
[[वर्ग:लोकसंगीत]]</text>
      <sha1>hd71r3dcxj9yu2mbazg4tcnmbrqo17b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709352</id>
      <parentid>2709349</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T16:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहितीचौकट</comment>
      <origin>2709352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="oea1tpi61qch2xrsohfwujsu1ldd4yw" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''अलगुज''' किंवा '''अलघोजा''' हे भारतीय उपखंडातील एक पारंपरिक लोकवाद्य आहे. शास्त्रीय वर्गीकरणानुसार हे वाद्य [[सुषिर वाद्य]] (वाद्यांमध्ये फुंकर मारून वाजवले जाणारे वाद्य) या प्रकारात मोडते.&lt;ref name=&quot;vishwakosh&quot;&gt;{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37626/ |title=सुषिर वाद्ये - अलगूज |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt; हे वाद्य दोन बासऱ्यांच्या (बांबूच्या नळ्या) जोडीपासून बनवले जाते, ज्या एकाच वेळी तोंडात धरून वाजवल्या जातात.

अलगूज प्रामुख्याने [[सिंध]], [[पंजाब]], [[राजस्थान]] आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] काही ग्रामीण व आदिवासी भागांतील लोकसंगीतात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. यामध्ये एक पावा (बांसरी) सातत्याने 'ड्रोन' (मूलभूत स्वर) धरण्यासाठी वापरला जातो, तर दुसऱ्या पाव्यावर स्वरांचे विविध प्रकार आणि धून वाजवली जाते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=भारतीय लोकवाद्यांची परंपरा |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=12 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== बनावट आणि वैशिष्ट्ये ==
अलगूज बनवण्यासाठी बांबू किंवा लाकडाचा वापर केला जातो. दोन्ही पाव्यांना स्वतंत्र छिद्रे असतात. वादक सतत श्वास रोखून धरून फुंक मारण्याच्या विशेष तंत्राचा (Continuous Breathing Technique) वापर करून हे वाद्य वाजवतो, ज्यामुळे संगीताची लय खंडित न होता सलग चालू राहते. 

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:वाद्ये]]
[[वर्ग:भारतीय वाद्ये]]
[[वर्ग:सुषिर वाद्ये]]
[[वर्ग:लोकसंगीत]]</text>
      <sha1>oea1tpi61qch2xrsohfwujsu1ldd4yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जागतिक दिवस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124874</id>
    <revision>
      <id>2709403</id>
      <parentid>2706744</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T07:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86358" sha1="7zkka7tzgjz8mcqk926lk4x8q1ew5pb" xml:space="preserve">जगभरात पाळल्या जाणाऱ्या काही विशेष दिवसांना जागतिक दिवस (जागतिक दिन), आंतरराष्ट्रीय दिवस किंवा वैश्विक दिन म्हणतात. या सर्व शब्दांच्या अर्थांमध्ये किंवा उपयोगांत काहीही फरक नाही. यांपैकी काही दिवस पूर्वापार चालत आलेले आहेत, आणि काही राष्ट्रसंघाने पुरस्कृत केलेले आहेत. या दिवसांशिवाय काही दिवस, विशिष्ट देशांतच पाळले जातात. या सर्व प्रकारच्या दिवसांची एक (अपूर्ण) यादी पुढे दिली आहे. आंतरराष्ट्रीय किंवा जागतिक दिवसांच्या मागे जागतिक किंवा आंतरराष्ट्रीय, आणि विशिष्ट देशात पाळल्या जाणाऱ्या दिवसांच्या मागे, त्या त्या देशाचे नाव लिहिले आहे. युनेस्कोने मान्यता दिलेल्या दिवसांपुढे तसा उल्लेख आहे.:

उदाहरणार्थ :-

* जागतिक किडनी दिवस : मार्च महिन्यातील दुसरा गुरुवार
* जागतिक हास्यदिन : मे महिन्यातला पहिला रविवार
* [[आंतरराष्ट्रीय मातृदिन]] : मे महिन्यातला दुसरा रविवार (राष्ट्रसंघद्वारा घोषित)
* [[पितृदिन]] (अमेरिका, इंग्लंड, कॅनडा) : जूनमधला तिसरा रविवार
* [[जागतिक पालक दिवस]] : जुलै महिन्यातील शेवटचा रविवार
* अमेरिकन कामगारदिन : सप्टेंबरमधला पहिला सोमवार
* [[सप्टेंबर]] अमेरिकेत, सप्टेंबरमधील कामगारदिनानंतरचा रविवार??????????
* [[पितृदिन]] (ऑस्ट्रेलिया न्यू झीलंड) : सप्टेंबर महिन्यातला पहिला रविवार
* [[जागतिक तत्त्वज्ञान दिन]] : नोव्हेंबरमधील तिसरा गुरुवार  
*जागतिक युवा दिन : बारा जानेवारी, स्वामी विवेकानंद यांची जयंती
*जागतिक औद्योगिक सुरक्षादिन : चार मार्च
*जागतिक महिला दिन :  आठ मार्च

==जानेवारी दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[जानेवारी १]]
| align=&quot;left&quot; | ग्रेगोरियन कॅलेंडरचा वर्षारंभ दिवस
| align=&quot;left&quot; | आर्मी मेडिकल कोअर स्थापना दिन
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | बालिका दिवस
| align=&quot;left&quot; | सावित्रीबाई फुले जयंती (महाराष्ट्र)
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |पत्रकार दिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |प्रवासी भारतीय दिवस, अनिवासी भारतीय दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक हास्य दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १२]]
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय युवक दिन 
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय कन्या दिवस (पूर्वी ४ सप्टेंबर)
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |भूगोल दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय सैन्य दिवस, [[राष्ट्रीय सैन्य दिन]]
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |नेताजी सुभाषचंद्र बोस जयंती 
| align=&quot;left&quot; |  बाळ ठाकरे यांचा जन्मदिवस (महाराष्ट्र)
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय बालिका दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी २५]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय कस्टम दिवस 
| align=&quot;left&quot; |शारीरिक शिक्षण दिन
| align=&quot;left&quot; |ऑस्ट्रेलियन दिवस 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | [[प्रजासत्ताक दिवस]] 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जानेवारी २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय पर्यटन दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी ३०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक कृष्ठरोग निर्मूलन दिन
| align=&quot;left&quot; | [[हुतात्मा दिन]], (महात्मा गांधींची पुण्यतिथी)
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जानेवारी ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==फेब्रुवारी दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[फेब्रुवारी १]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | कोस्टगार्ड दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ४]]
| align=&quot;left&quot; |  [[जागतिक कर्करोग दिन]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |मौखिक आरोग्य दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ८]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १०]]
| align=&quot;left&quot; |  जागतिक कडधान्य दिवस 

| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १३]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक रेडिओ दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १४]]
| align=&quot;left&quot; | [[व्हॅलेन्टाईन डे]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय सैन्य दिवस,[[राष्ट्रीय सैन्य दिन]]
| align=&quot;left&quot; |संत सेवालाल महाराज जयंती(1739,बंजारा समाज)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक सामाजिक न्यायदिन  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २१]]
| align=&quot;left&quot; | मातृभाषा दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी २२]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय स्काउट दिवस
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २४]]
| align=&quot;left&quot; |क्षयरोगनिवारण दिन
| align=&quot;left&quot; | केंद्रीय उत्पादनशुल्क दिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २७]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक नाट्यदिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |मराठी भाषा दिवस (कुसमाग्रज जन्मदिन)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[फेब्रुवारी २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय विज्ञान दिवस (सी.व्ही. रामन जन्मदिन)
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[फेब्रुवारी २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|}

==मार्च दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[मार्च १]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च ३]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक वन्यजीव संरक्षण दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |[[मार्च ३]]
| align=&quot;left&quot; |[https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/76952/ जागतिक श्रवण दिवस]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय संरक्षण दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ८]]
| align=&quot;left&quot; | [[जागतिक महिला दिवस]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |समता दिवस (यशवंतराव चव्हाण जन्मदिवस) 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १४]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक गणित दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक ग्राहक दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक चिमणी दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २१]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक वन दिन, विषुववृत्त दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च २२]]
| align=&quot;left&quot; | पाणी दिवस (जागतिक पेय जल दिवस)
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २३]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक हवामान दिवस 
| align=&quot;left&quot; |शहीद स्मृतिदिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २४]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक क्षय दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २७]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक रंगभूमी दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मार्च २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च ३०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक डॉक्टर दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मार्च ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==एप्रिल  दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[एप्रिल १]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक मूर्खांचा दिवस(एप्रिल फूल)
| align=&quot;left&quot; | हवाई दल दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय सागर दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल ७]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक आरोग्य दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ८]]
| align=&quot;left&quot; | [[विश्व बंजारा दिवस]]  
| align=&quot;left&quot; |अग्निशामकदिन
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल ११]]
| align=&quot;left&quot; | पार्किन्सन दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | जालियनवाला बाग हत्याकांड दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय अग्निशमन दिवस, [[आंबेडकर जयंती]]
| align=&quot;left&quot; |[[ज्ञान दिन]] महाराष्ट्र शासन
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल २२]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक वसुंधरा दिन
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २३]]
| align=&quot;left&quot; | प्रताधिकार दिवस; जागतिक पुस्तक दिवस. हा दिवस इंग्लंडमध्ये मार्चच्या पहिल्या गुरुवारी पाळला जातो
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |जलसंपत्तीदिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल २५]]
| align=&quot;left&quot; | मलेरिया दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[एप्रिल २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल २९]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय नृत्य दिवस
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[एप्रिल ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज जयंती
| align=&quot;left&quot; |
|}

==मे  दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[मे १]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय कामगार दिवस; गुलमोहर दिवस; दमा दिवस
| align=&quot;left&quot; | भारतीय रणगाडा दिन
| align=&quot;left&quot; | महाराष्ट्र दिवस
|-
| align=&quot;left&quot; | [[मे २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[मे ३]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक वृत्तपत्रस्वातंत्र्य दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ४]]
| align=&quot;left&quot; |अग्निशमन दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ८]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक रेडक्रॉस दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ९]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक थॅलसेमिया दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १०]]
| align=&quot;left&quot; | मातृदिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे ११]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १२]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक परिचारिका दिन  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय एकात्मता दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १५]]
| align=&quot;left&quot; | कुटुंबपरिवार दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १६]]
| align=&quot;left&quot; | कृषी पर्यटन दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १७]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक दूरसंचार दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे १९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २१]]
| align=&quot;left&quot; |दहशतवाद विरोधी दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे २२]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय जैविक विविधता दिवस (राष्ट्रसंघद्वारा घोषित),

| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २३]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय कूर्मदिन (कासव दिन)
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २४]]
| align=&quot;left&quot; |  बंधु दिन

| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रकुल दिवस
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[मे २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | पत्रकारिता दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[मे ३१]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक तंबाखू विरोधी दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==जून दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[जून १]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय बालदिन, जागतिक पालकदिन,जागतिक दूध दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जून २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जून ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ४]]
| align=&quot;left&quot; | बाल रक्षक दिन
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक पर्यावरण दिन(राष्ट्रसंघद्वारा घोषित)

| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ६]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक बालरक्षण दिवस vedant 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून ७]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय लेव्हल क्रॉसिंग दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ८]]
| align=&quot;left&quot; | [[जागतिक महासागर दिवस]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक दृष्टिदान दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |गोवा मु्क्ती दिवस (महाराष्ट्र-गोवा)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून ११]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक बालकामगार मुक्ती दिवस 
| align=&quot;left&quot; | राणी लक्ष्मीबाई पुण्यतिथी
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १२]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक बालकामगार विरोधी दिवस 
| align=&quot;left&quot; |पु. ल. देशपांडे यांचा स्मृतिदिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १४]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक रक्तदान दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक ज्येष्ठ नागरिक छळ जागृती दिवस, जागतिक वारा दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १६]]
| align=&quot;left&quot; |तंबाखूवर पूर्णपणे बंदी करणारा भूतान हा जगातील पहिला देश बनला
| align=&quot;left&quot; |गायक, संगीतकार आणि निर्माता हेमंत कुमार यांचा जन्म
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १७]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ विरोधी दिन
| align=&quot;left&quot; |राजमाता जिजाबाई यांचे निधन
| align=&quot;left&quot; |गो.ग. आगरकर पुण्यतिथी (महाराष्ट्र)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |शिवराज्याभिषेक दिवस (महाराष्ट्र)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून १९]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक सांत्वन दिन
| align=&quot;left&quot; |प्रवासवर्णनकार, कथाकार आणि विनोदी लेखक रमेशमंत्री यांचे निधन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक निर्वासित दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २१]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक संगीत दिवस, आंतरराष्ट्रीय योग दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून २५]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय दर्यावर्दी दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून २६]]
| align=&quot;left&quot; |अंमली रदार्थ सेवन विरोधी दिवस,सामाजिक न्याय दिन 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | शाहू महाराज पुण्यतिथी (महाराष्ट्र)
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जून २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जून ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==जुलै दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[जुलै १]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय डॉक्टर दिवस 
| align=&quot;left&quot; |महाराष्ट्र कृषि दिवस (वसंतरावजी नाईक जयंती, महाराष्ट्र)
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय कन्या दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १०]]
| align=&quot;left&quot; |जलसंपत्ती दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै ११]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक युवा कौशल्य दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २३]]
| align=&quot;left&quot; | ब्रॉडकास्ट डे(प्रसारण दिवस)
| align=&quot;left&quot; |वनसंवर्धनदिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |कारगील विजय दिवस
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[जुलै २८]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक हीपॅटेटीस दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै २९]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय व्याघ्रदिन 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[जुलै ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==ऑगस्ट दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[ऑगस्ट १]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ४]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक ह्रदय प्रत्यारोपण दिन
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ९]]
| align=&quot;left&quot; | विश्व आदिवासी दिन
| align=&quot;left&quot; |

| align=&quot;left&quot; |नागासाकी दिन 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १२]]
| align=&quot;left&quot; |विश्व युवक दिवस  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १३]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक अवयवदान दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |पाकिस्तान स्वातंत्र्य दिन 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय स्वातंत्र्य दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १८]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय आद्यनिवासी लोक दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट १९]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक छायाचित्रण दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय सदभावना दिवस, अक्षय ऊर्जा दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २१]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक ज्येष्ठ नागरिक दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २४]]
| align=&quot;left&quot; | वर्ल्ड किचन डे
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑगस्ट २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट २९]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय अणुचाचणी विरोधी दिन
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय क्रीडा दिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑगस्ट ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==सप्टेंबर दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[सप्टेंबर १]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय नारळ दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ४]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय कन्या दिवस
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | शिक्षक दिवस, राष्ट्रीय संस्कृत दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ८]]
| align=&quot;left&quot; | साक्षरता दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक आत्महत्या प्रतिबंधन दिवस (UN आणि WHO)
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर ११]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक प्रथमोपचार दिवस  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | हिंदी दिवस 
| align=&quot;left&quot; |  
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १५]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिवस  
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १६]]
| align=&quot;left&quot; | ओझोन दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी जन्मदिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २१]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय शांतता दिवस(UN),अल्झायमर दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर २५]]
| align=&quot;left&quot; | पाली दिवस 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय कन्या दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर २६]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक कर्णबधिर दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २७]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक पर्यटन दिन (UN आणि UNWTO)
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[सप्टेंबर २८]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक रेबीज दिवस( UN and WHO),आंतरराष्ट्रीय माहिती अधिकार दिवस.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |क्रांतिकारक शहीद भगतसिंग जयंती
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर २९]]
| align=&quot;left&quot; | आंतरराष्ट्रीय कॉफी दिन, जागतिक ह्रदय दिन. 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[सप्टेंबर ३०]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक हृदयरोग दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==ऑक्टोबर  दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[ऑक्टोबर १]]
| align=&quot;left&quot; | [[जागतिक शाकाहार दिवस]],[[जागतिक वृद्ध दिवस]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २]]
| align=&quot;left&quot; | [[आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस]],[[जागतिक सेरेब्रल पल्सी दिवस]]
| align=&quot;left&quot; | महात्मा गांधी जयंती, लाल बहादूर शास्त्री जयंती 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर ३]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक निवास दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ४]]
| align=&quot;left&quot; | [[जागतिक प्राणी दिवस]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक शिक्षक दिन, जागतिक स्मितहास्य दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ६]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक मूळ वसतिस्थान दिवस, जागतिक शाकाहार दिन 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर ७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय वायु दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ९]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक टपाल कार्यालय दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १०]]
| align=&quot;left&quot; |मानसिक आरोग्य दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १५]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक हस्तप्रक्षालन दिवस, 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | जागतिक अंध मदत दिन 
|}
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |वाचन प्रेरणा दिन (महाराष्ट्र)
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १६]]
| align=&quot;left&quot; | [[जागतिक अन्न दिवस]] 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय ऐक्य दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |पोलीस हुतात्मा दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २३]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक मानक दिन 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २४]]
| align=&quot;left&quot; |संयुक्त राष्ट्रसंघ दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[ऑक्टोबर २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर ३०]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक बचत दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[ऑक्टोबर ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय एकता दिवस 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==नोव्हेंबर  दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[नोव्हेंबर १]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २]]
| align=&quot;left&quot; |औद्योगिक सुरक्षा दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर ३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ४]]
| align=&quot;left&quot; |युनेस्को दिन
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ५]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक रंगभूमि दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर ७]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक कर्करोग जागृती दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १०]]
| align=&quot;left&quot; |परिवहन दिन, जागतिक मलाला दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर ११]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय शिक्षण दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १२]]
| align=&quot;left&quot; |न्युमोनिया दिवस 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय पक्षी दिन, राष्ट्रीय पत्रकारिता दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १४]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक मधुमेह दिन 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय बाल दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय हत्तीरोग दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १६]]
| align=&quot;left&quot; | सहनशीलता दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १७]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन, शांतता दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर १९]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक पुरूष दिन, आंतरराष्ट्रीय सहिष्णुता दिन, नागरिक दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २०]]
| align=&quot;left&quot; |अल्पसंख्यांक कल्याण दिन 
| align=&quot;left&quot; |झेंडा दिवस  
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |महाराष्ट्र हुतात्मा स्मृतिदिन
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर २५]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक पर्यावरण संवर्धन दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |हुंडाबंदी दिवस, राष्ट्रीय छात्रसेना दिवस संविधान दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[नोव्हेंबर २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर २९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[नोव्हेंबर ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==डिसेंबर दिनविशेष == 
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; | '''दिवस'''
| align=&quot;left&quot; | '''जागतिक दिनविशेष'''(आंतरराष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''भारतीय दिनविशेष'''(राष्ट्रीय दिनविशेष)
| align=&quot;left&quot; | '''इतर'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[डिसेंबर १]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक एड्स दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २]]
| align=&quot;left&quot; | जागतिक गुलामगिरी मुक्तता दिवस, जागतिक संगणक साक्षरता दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर ३]]
| align=&quot;left&quot; |जागतिक विकलांग दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |नौदल दिन
| align=&quot;left&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ५]]
| align=&quot;left&quot; | स्वयंसेवक दिवस
| align=&quot;left&quot; | जागतिक मृदा दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |आंबेडकर परिनिर्वाण दिन
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर ७]]
| align=&quot;left&quot; | विमानवाहतूक दिवस 
| align=&quot;left&quot; | ध्वजदिन
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |सार्क दिवस 
| align=&quot;left&quot; |सार्क दिवस
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ९]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय भ्रष्टचार विरोधी दिवस
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १०]]
| align=&quot;left&quot; | मानवी हक्क दिवस 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर ११]]
| align=&quot;left&quot; | इंटरनॅशनल माउंटन दिवस, युनिसेफ दिन
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १२]]
| align=&quot;left&quot; |  
| align=&quot;left&quot; | स्वदेशी दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |ऊर्जा संरक्षण दिन 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | राष्ट्रीय पत्रकार दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १७]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | पेन्शनर्स डे
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १८]]
| align=&quot;left&quot; |आंतरराष्ट्रीय स्थलांतरित दिन, अल्पसंख्याक हक्क दिवस 
| align=&quot;left&quot; | अल्पसंख्याक दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर १९]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर २२]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |गणित दिन
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २३]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | भारतीय किसान दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २४]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |राष्ट्रीय ग्राहक दिन 
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २५]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर २६]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २७]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; |  [[डिसेंबर २८]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर २९]]
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर ३०]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|- 
| align=&quot;left&quot; | [[डिसेंबर ३१]]
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |
|}

==आठवडे(सप्ताह)==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! आठवडा
! नाव 
! वर्णन
|-
| फेब्रुवारी १ ते ७ 
| [[World Interfaith Harmony Week]]
| UN with A/RES/65/5&lt;ref name=&quot;unweeks&quot;&gt;[http://www.un.org/en/events/observances/weeks.shtml List of International Weeks observed by the UN], accessed on 2013-02-08.&lt;/ref&gt;
|-
| २७ मार्च  – २ एप्रिल  (इ.स. २०१७ ) 
| [[वैश्विक मुद्रा सप्ताह]]&lt;ref name=&quot;GMW&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.globalmoneyweek.org/ |title=Global Money Week |publisher=Global Money Week |year=2017 |accessdate=2017-02-01 |archive-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314140930/https://www.globalmoneyweek.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
|-
| २५ एप्रिल  – २ मे (इ.स. २००९) 
| [[Vaccination Week in the Americas]]&lt;ref name=&quot;PAHO-VW-2009&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=750&amp;Itemid=1 |title=Vaccination Week in the Americas (2009 portal) |publisher=Pan American Health Organization |year=2009 |accessdate=2009-04-29 |archive-date=2009-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430043540/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=750&amp;Itemid=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|
|-
| १-७ ऑगस्ट
| [[जागतिक स्तनपान सप्ताह]]
| WHO&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/events/annual/world_breastfeeding_week/en/index.html|title=Official WHO health days|website=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;
|-
| ५ ते ११ सप्टेंबर 
| Idiopathic Hypersomnia Awareness Week&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hypersomnolenceaustralia.com/|title=Support us for your chance to WIN!|website=HYPERSOMNOLENCE AUSTRALIA|access-date=2017-06-08|archive-date=2017-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619123159/http://www.hypersomnolenceaustralia.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|}

==वर्ष पालन==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
|इ.स. २०१९ 
|International Year of [[Indigenous language|Indigenous Languages]]&lt;ref&gt;United Nations General Assembly, 71st session, Third Committee, 16 November 2016 [http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/C.3/71/L.17/Rev.1 General Assembly]&lt;/ref&gt;
|- 
|इ.स. २०१७ 
|[http://www.tourism4development2017.org International Year of Sustainable Tourism for Development] 
|-
|इ.स. २०१६ 
|International Year of [[Pulse (legume)|Pulses]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title = Pulses-2016 {{!}} 2016 International Year of Pulses|दुवा = http://www.fao.org/pulses-2016/en/|website = www.fao.org|accessdate = 2015-12-03}}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २०१५  || [[Gibbon#Conservation status|Year of the Gibbon]]&lt;ref name=YOTG&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=Mittermeier|first1=Russell|title=Letter of Endorsement - Year of the Gibbon|दुवा=http://www.gibbons.asia/wp-content/uploads/2015/06/Letter-of-Endorsement_YOTG_new.pdf|website=IUCN SSC PSG Section on Small Apes|publisher=IUCN SSC Primate Specialist Group|accessdate=30 July 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083038/http://www.gibbons.asia/wp-content/uploads/2015/06/Letter-of-Endorsement_YOTG_new.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|इ.स.  २०१५  || [[International Year of Light|International Year of Light and Light-based Technologies]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.un.org/en/events/observances/years.shtml |title = International Year of Light and Light-based Technologies (IYLLBT2015) |accessdate = 2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;
|- 
|इ.स.  २०१५  || [[Soil governance#International Year of Soils|International Year of Soils]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.fao.org/soils-2015/en/ |title = International Year of Soils (IYS15) |accessdate = 2014-08-27 |archive-date = 2014-09-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140904142254/http://www.fao.org/soils-2015/en/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|- 
|इ.स. २०१४ || International Year of [[Crystallography]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11262.doc.htm |title=General Assembly Adopts Text Recognizing Right of Return of Internally Displaced, Refugees to Homes throughout Georgia, Including Abkhazia, South Ossetia |date=2013-12-08 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131208031843/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11262.doc.htm |archivedate=December 8, 2013 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iucr.org/iycr|title=2014 International Year of Crystallography|publisher=}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २०१४  || [[Family farm#International Year of Family Farming|International Year of Family Farming]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.fao.org/family-farming-2014 |title = The International Year of Family Farming (IYFF2014) |accessdate = 2013-11-15 }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २०१४  || International Year of Small Island Developing States&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.un.org/en/events/observances/years.shtml |title = International Years }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २०१३  || [[International Year of Quinoa]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.fao.org/quinoa-2013/en/ |title = International Year of Quinoa (IYQ14) |accessdate = 2013-11-15 |archive-date = 2018-12-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181214055617/http://www.fao.org/quinoa-2013/en/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २०१२  || [[Alan Turing Year]]
|- 
| इ.स. २०११  || [[World Veterinary Year 2011]]
|- 
| इ.स. २०११  || [[International Year for People of African Descent]], recognized by [[UNESCO]], proclaimed by UN on December 18, 2009&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/dialogue/the-slave-route/right-box/related-information/2011-international-year-for-people-of-african-descent/ &quot;2011, International Year for People of African Descent&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709113342/http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/dialogue/the-slave-route/right-box/related-information/2011-international-year-for-people-of-african-descent/ |date=2015-07-09 }}, UNESCO.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/events/iypad2011/ &quot;International Year for People of African Descent 2011 – A Year Dedicated to People of African Descent&quot;], United Nations.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/IntlYearPeopleAfricanDescent.aspx &quot;2011 International Year for People of African Descent&quot;], United Nations Human Rights.&lt;/ref&gt;
|-
| इ.स. २०११  || International year of homophobia prevention and tables
|- 
| इ.स. २०११  || [[International Year of Chemistry]], recognized by [[UNESCO]]
|- 
| इ.स. २०११ || [[International Year of Forests]]
|- 
| इ.स. २०१०  || [[International Year of Youth]]
|- 
| इ.स. २०१०  || [[International Year of Biodiversity]]
|- 
| इ.स. २०१० || International Year for the Rapprochement of Cultures&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/events/iyrc2010/ &quot;2010 International Year for the Rapprochement of Cultures&quot;], UNESCO.&lt;/ref&gt;
|- 
| colspan=&quot;2&quot; |'''२०००s'''
|- 
| इ.स. २००९ || International Year of the Shark&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.year-of-the-shark-2009.org/|title=The Year of the Shark — The top predators of the ocean we can't afford to lose|website=www.year-of-the-shark-2009.org|access-date=2017-06-08|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612140801/http://www.year-of-the-shark-2009.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- 
|इ.स. २००९ || Year of the Gorilla&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.yog2009.org/|title=yog2009.org|website=www.yog2009.org|access-date=2017-06-08|archive-date=2019-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318122918/http://www.yog2009.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००९ || International Year of Reconciliation&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.undemocracy.com/generalassembly_61/meeting_56/pg025-bk02 |title=UNdemocracy - General Assembly Session 61 meeting 56 |date=2010-08-25 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825205115/http://www.undemocracy.com/generalassembly_61/meeting_56/pg025-bk02 |archivedate=August 25, 2010 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unis.unvienna.org/unis/en/calendar_years_decades_07.html |title=Calendar of International Years and Decades (2007) |date=2008-09-18 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918213921/http://www.unis.unvienna.org/unis/en/calendar_years_decades_07.html |archivedate=September 18, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००९ || [[International Year of Natural Fibres]]&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000472/index.html &quot;FAO welcomes UN Resolution on International Year of Natural Fibres 2009&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151114/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000472/index.html |date=2015-09-24 }}, FAO, 21 December 2006.&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००९ || [[International Year of Astronomy]]&lt;ref&gt;[http://www.astronomy2009.org Summary of IYA 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613094238/https://www.astronomy2009.org/ |date=2020-06-13 }}, Beyond International Year of Astronomy.&lt;/ref&gt; (proposal accepted by 33rd session of the UNESCO General Conference, proclaimed by United Nations 62nd General Assembly)
|- 
| इ.स. २००८ || [[International Year of Sanitation]]
|- 
| इ.स. २००८ || [[International Year of the Potato]]
|- 
| इ.स. २००८ || [[International Year of Languages]]
|- 
| इ.स. २००७ || Year of the Rights of Internally Displaced Persons in Colombia
|- 
| (इ.स. २००७)–२००८-२००९) || [[International Year of Planet Earth]] (N.B. ''Triennium'')&lt;ref&gt;[http://www.yearofplanetearth.org &quot;International Year of Planet Earth&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130105540/http://www.yearofplanetearth.org/ |date=2020-11-30 }}, Planet Earth – Earth Sciences for Society.&lt;/ref&gt;&lt;!--and [http://www.esfs.org] &amp; [http://www.esfs.org/downloads/PlanetEarthBP.pdf]--&gt;
|- 
| इ.स. २००७–२००८-२००९ || [[International Polar Year]]
|- 
| इ.स. २००७–२००८ || [[International Heliophysical Year]]
|- 
| इ.स. २००७ || International Year of the Scout&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.scout.org/en/around_the_world/europe/about_scouting/development_support/centenary_of_scouting_2007 |title=Centenary of Scouting 2007 / Development &amp; Support / About Scouting / Europe / Around the world / Home - World Organization of the Scout Movement |date=2011-01-04 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104183446/http://www.scout.org/en/around_the_world/europe/about_scouting/development_support/centenary_of_scouting_2007 |archivedate=January 4, 2011 |df= }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००७ || [[Year of the Dolphin]] (extended to 2008)
|- 
| इ.स. २००६ || [[International Year of Deserts and Desertification]]
|- 
| इ.स. २००५ || [[World Year of Physics]] (declared by [[IUPAP]])&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wyp2005.org/|title=wyp2005.org at Directnic|website=www.wyp2005.org|access-date=2017-06-08|archive-date=2016-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20161102073249/http://www.wyp2005.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००५ || [[International Year of Microcredit]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.uncdf.org/english/microfinance |title=UNCDF {{!}} United Nations Capital Development Fund |date=2010-06-28 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628214416/http://www.uncdf.org/english/microfinance |archivedate=June 28, 2010 |df= }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००४ || [[International Year of Rice]]
|- 
| इ.स. २००४ || [[International Year to Commemorate the Struggle against Slavery and its Abolition]]&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php@URL_ID=13974&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html &quot;2004: Slavery Abolition Year&quot;], UNESCO.&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००३ || International Year of Freshwater&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wateryear2003.org/en/|title=wateryear2003.org|website=www.wateryear2003.org}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००२ || United Nations Year for Cultural Heritage&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unesco.org/culture/unych/ |title=United Nations Year for Cultural Heritage |date=2002-03-23 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020323190622/http://www.unesco.org/culture/unych/ |archivedate=March 23, 2002 |df= }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००२ || International Year of Mountains&lt;ref&gt;{{UN document |docid=A-RES-53-24 |type=Resolution |body=General Assembly |session=53 |resolution_number=24 |दुवा=http://www.mountains2002.org/|title=International Year of Mountains, 2002|date=19 November 1998|accessdate=2007-11-19}}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००२ || International Year of Ecotourism&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.world-tourism.org/sustainable/IYE-Main-Menu.htm |title=International Year of Ecotourism |date=2004-06-27 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040627003138/http://www.world-tourism.org/sustainable/IYE-Main-Menu.htm |archivedate=June 27, 2004 |df= }}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००१ || United Nations Year of Dialogue among Civilizations&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.undemocracy.com/A-RES-53-22 |title=UNdemocracy - A-RES-53-22 General Assembly Resolution 53/22 |date=2008-12-02 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202064822/http://www.undemocracy.com/A-RES-53-22 |archivedate=December 2, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.undemocracy.com/A-RES-55-23 |title=UNdemocracy - A-RES-55-23 General Assembly Resolution 55/23 |date=2009-01-09 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109192319/http://www.undemocracy.com/A-RES-55-23 |archivedate=January 9, 2009 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081001161649/http://www.undemocracy.com/A-AC.198-2001-3.pdf United Nations | General Assembly]&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. २००१ || [[International Year of Volunteers]]
|- 
| इ.स. २००१ || [[International Year of Mobilization against Racism, Racial Discrimination, Xenophobia and Related Intolerance]]
|- 
| इ.स. २००० || [[International Year for the Culture of Peace]]
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९९०s'''
|- 
| इ.स. १९९९ || [[International Men's Day]]
|- 
| इ.स. १९९९ || [[International Year of Older Persons]]
|- 
| इ.स. १९९५ || [[United Nations Year for Tolerance]]
|- 
| इ.स. १९९४ || [[International Year of the Family]]
|- 
| इ.स. १९९२ || [[International Space Year]]
|- 
| इ.स. १९९० || International Literacy Year&lt;ref&gt;{{UN document |docid=A-RES-42-104 |type=Resolution |body=General Assembly |session=42 |resolution_number=104 |accessdate=2008-08-23|title=International Literacy Year|date=December 7, 1987}}&lt;/ref&gt; 
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९८०s'''
|- 
| इ.स. १९८७ || [[International Year of Shelter for the Homeless]]
|- 
| इ.स. १९८६ || [[International Year of Peace]]
|- 
| इ.स. १९८५ || [[International Youth Year]]
|- 
| इ.स. १९८४ || Year of Women in South Africa&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://un.org.au/campaigns/international-years/|title=International Years {{!}} UNIC Canberra|website=un.org.au|language=en-US|access-date=2017-05-13|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622081814/http://un.org.au/campaigns/international-years/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- 
| इ.स. १९८१ || [[International Year of Disabled Persons]]
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९७०s'''
|- 
| इ.स. १९७९ || [[International Year of the Child]]
|- 
| इ.स. १९७५ || [[International Women's Year]]
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९६०s'''
|- 
| इ.स. १९६५ || [[International Cooperation Year]]
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९५०s'''
|- 
| 1957/1958 || [[International Geophysical Year]]
|- 
| colspan=&quot;2&quot; | '''१९५०पूर्वी'''
|- 
| १९३२-३३ || [[International Polar Year]]
|- 
| १८८२-८३ || [[International Polar Year]] 
|}

==दशक पालन ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! दशक 
! नाव
! वर्णन 
|- 
| २०१५–२०२४ || [[International Decade for People of African Descent]] || UN General Assembly&lt;ref name=UNDecades /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/events/africandescentdecade/index.shtml &quot;2015–2014 International Decade for People of African Descent], United Nations.&lt;/ref&gt;
|- 
| २०१४–२०२४ || United Nations Decade of Sustainable Energy for All&lt;ref name=UNDecades /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.se4all.org/decade/ &quot;Decade of Sustainable Energy for All&quot;]{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Sustainable Energy For All.&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २०१३–२०२० || International Decade for the Rapprochement of Cultures || UNESCO&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/the_director_general_launches_the_international_decade_for_the_rapprochement_of_cultures_in_kazakhstan/|title=The director general launches the International Decade for the Rapprochement of Cultures|website=www.unesco.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://en.unesco.org/cultureofpeace/international-decade-rapprochement-cultures &quot;International Decade for the Rapprochement of Cultures (2013-2022)&quot;], UNESCO.&lt;/ref&gt;
|- 
| २०११–२०२०  || [[United Nations Decade on Biodiversity]] || UN
|- 
| २०११-२०२० ||  Third International Decade for the Eradication of Colonialism || UN
|- 
| २०११-२०२० || [[Decade of Action for Road Safety]]&lt;ref&gt;[http://www.who.int/roadsafety/decade_of_action/en/index.html &quot;Government of Sweden hosts meeting of the Friends of the Decade of Action for Road Safety 2011-2020&quot;], United Nations Road Safety Collaboration.&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २००८ -२०१७ || Second United Nations Decade for the Eradication of Poverty&lt;ref name=UNDecades /&gt; || UN
|- 
| २००५-२०१५ || [[Water for Life Decade]] || UN
|- 
| २००५-२०१४ || Second International Decade of the World's Indigenous People &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050309153309/http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/news/a59500/a59500eng.pdf General Assembly | Recommendation of the Third Committee]&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २००५-२०१४ || [[United Nations Decade of Education for Sustainable Development]]&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=27234&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html &quot;Education for Sustainable Development (ESD)&quot;], UNESCO.&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २००३-२०१२  || [[United Nations Literacy Decade]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unesco.org/education/litdecade |title=United Nations Decade for Literacy |date=2001-04-29 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010429185745/http://www.unesco.org/education/litdecade |archivedate=April 29, 2001 |df= }}&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २००१-२०१० || International Decade for a Culture of Peace and Non-violence for the Children of the World &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unac.org/peacecp/decade/background.html |title=The UN International Decade for the Culture of Peace |date=2012-02-18 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218141829/http://www.unac.org/peacecp/decade/background.html |archivedate=February 18, 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| २०००-२०१० || Bone and Joint Decade&lt;ref&gt;[http://www.bjd.org.au/ &quot;What is the Bone and Joint Decade?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205085520/http://www.bjd.org.au/ |date=2011-02-05 }} Bone and Joint Decade 2010 - 2020.&lt;/ref&gt;|| WHO, UN
|- 
| २०००-२०१०  || Second International Decade for the Eradication of Colonialism &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/302/66/PDF/N0130266.pdf?OpenElement|title=ODS HOME PAGE|last=Team|first=ODS|website=documents-dds-ny.un.org|access-date=2017-05-13|archive-date=2017-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616190759/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/302/66/PDF/N0130266.pdf?OpenElement|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| १९९७-२०१० || First United Nations Decade for the Eradication of Poverty &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.un.org/esa/socdev/poverty/poverty.htm |title=First United Nations Decade for the Eradication of Poverty 1997-2006 |date=2006-06-23 |access-date=2017-05-13 |मृतदुवा=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623034411/http://www.un.org/esa/socdev/poverty/poverty.htm |archivedate=June 23, 2006 |df= }}&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| १९९४-२००४ || First International Decade of the World's Indigenous People &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unhchr.ch/indigenous/decade.htm|title=unhchr.ch - unhchr Resources and Information.|website=www.unhchr.ch}}&lt;/ref&gt; || UN&lt;ref name=UNDecades /&gt;
|- 
| १९९३-२००३ || Third Decade to Combat Racism and Racial Discrimination&lt;ref name=UNDecades&gt;[http://www.un.org/en/sections/observances/international-decades/ &quot; International Decades&quot;], United Nations.&lt;/ref&gt; || UN
|- 
| १९९०  || [[International Decade for Natural Disaster Reduction]] || 
|- 
| १९७६-१९८५  || [[United Nations Decade for Women]]&lt;ref&gt;[http://www.un.org/documents/ga/res/37/a37r058.htm &quot; United Nations Decade for Women:  Equality, Development and Peace&quot;], United Nations General Assembly, 3 December 1982.&lt;/ref&gt; || UN
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:विस्तार विनंती]]
[[वर्ग:जागतिक दिवस]]
[[वर्ग:जागतिक प्रतिवार्षिक दिनपालन]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>7zkka7tzgjz8mcqk926lk4x8q1ew5pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पन्ना घोष</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202335</id>
    <revision>
      <id>2709393</id>
      <parentid>2344734</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T04:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>169556</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Panna Ghosh (3) (cropped).jpg]] → [[File:Panna Ghosh.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>2709393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="926" sha1="syhf37ltdrvfj7t7pn6wgc9sgmexika" xml:space="preserve">{{गल्लत|पन्नालाल घोष}}
[[File:Panna Ghosh.jpg|thumb|Panna Ghosh]]
'''पन्ना घोष''' ({{lang-bn|পান্না ঘোষ}}) ([[११ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९८९]]:[[राजशाही]], [[बांगलादेश]] - ) ही {{crw|BAN}}कडून [[क्रिकेट]] खेळणारी खेळाडू आहे. ती उजव्या हाताने फलंदाजी आणि मध्यमगती गोलंदाजी करते.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:घोष, पन्ना}}
[[वर्ग:बांगलादेशच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>syhf37ltdrvfj7t7pn6wgc9sgmexika</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211616</id>
    <revision>
      <id>2709394</id>
      <parentid>2700939</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T05:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34859" sha1="1v6fgd2cemnkda4zobm1010u36nlz0k" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|PVR|MMPR}} हा [[मेक्सिको]]च्या [[पोर्तो व्हायार्ता]] शहरातील विमानतळ आहे. या विमानतळाचा उपयोग मुख्यत्वे पर्यटकांसाठी होतो. येथील बव्हंश वाहतूक हिवाळा, वसंत आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीस होते. त्यानंतर होणाऱ्या पावसामुळे येथील पर्यटन तसेच उड्डाणेही कमी होतात.

येथून उत्तर अमेरिकेतील मोठ्या शहरांना तसेच [[युरोप]]मधील निवडक शहरांना थेट सेवा उपलब्ध आहे. २०१६मध्ये ४०,६३,००० प्रवाशांनी या विमानतळाचा उपयोग केला होता.

== विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने ==
=== प्रवासी ===
{{Airport-dest-list
&lt;!-- --&gt;
|[[एरोमेक्सिको]]|[[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-बेनितो हुआरेझ]]&lt;ref name=AMX&gt;{{cite web|url=https://www.aeromexico.com/en_us/flights-to-mexico-city|title=Book Cheap Aeromexico Flights to Mexico City|website=Aeroméxico|accessdate=March 10, 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
|{{nowrap|[[एरोमेक्सिको कनेक्ट]]}}|[[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-बेनितो हुआरेझ]],&lt;ref name=AMX /&gt; [[फेलिप अँजल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-फेलिप अँजल्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aeromexico.com/en_us/flights-to-felipe-angeles-(mexico-city)|title=Book Cheap Aeromexico Flights to Felipe Angeles (Mexico City)|website=Aeroméxico|accessdate=March 10, 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[एर कॅनडा]] |  [[टोराँटो पीअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीअरसन]],&lt;ref name=&quot;AirCanadaflightsPV&quot;/&gt; [[व्हँकुव्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकुव्हर]]&lt;ref name=&quot;AirCanadaflightsPV&quot;/&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[माँट्रियाल-त्रुदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँट्रियाल-त्रुदो]]&lt;ref name=&quot;AirCanadaflightsPV&quot;&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Dylan |title=Porter is latest Canadian airline to restart service to Mexico |url=https://www.stalbertgazette.com/lifestyle-news/porter-is-latest-canadian-airline-to-restart-service-to-mexico-11914149 |access-date=7 March 2026 |work=St. Albert Gazette |date=24 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[एर कॅनडा रूज]]}}| '''हंगामी:''' [[कॅल्गरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गरी]] (१० डिसेंबर, २०२६ पासून सुरू होणार)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://canadianaviationnews.ca/more-global-choices-more-cities-more-sunshine-next-winter-air-canada-adds-quito-more-europe-year-round-and-resumes-calgary-mexico-routes/|title=More Global Choices, More Cities, More Sunshine Next Winter: Air Canada Adds Quito, More Europe Year-Round and Resumes Calgary-Mexico Routes|website=Canadian Aviation News|access-date=28 January 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[एर ट्रान्झॅट]] | '''हंगामी:''' [[माँट्रियाल-त्रुदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँट्रियाल-त्रुदो]],&lt;ref name=&quot;AirTransatPV&quot;/&gt; [[क्युबेक सिटी ज्यान लेसेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्युबेक सिटी]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Air Transat expands its flight offer for winter 2024-2025 from Quebec |url=https://www.lelezard.com/en/news-21374974.html |access-date=7 March 2026 |work=www.lelezard.com |date=13 May 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[टोराँटो पीअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीअरसन]]&lt;ref name=&quot;AirTransatPV&quot;&gt;{{cite news |last1=Wilford |first1=Denette |title=WestJet, Air Canada, Air Transat and Porter resume flights to Mexico |url=https://ca.news.yahoo.com/25-mexican-national-guard-troops-162823111.html |access-date=7 March 2026 |work=Yahoo News |date=23 February 2026 |language=en-CA}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leong |first1=Tracey |last2=Chavolla |first2=Elizabeth |title=Violence in Mexico prompts flight cancellations to Puerto Vallarta, Guadalajara |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/violence-in-mexico-prompts-flight-cancellations-to-puerto-vallarta-guadalajara/3852243/ |access-date=7 March 2026 |work=NBC Los Angeles |date=22 February 2026}}&lt;/ref&gt;  [[सॅन डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डियेगो]],&lt;ref name=&quot;SDALAPV&quot;&gt;{{cite news |last1=D'Amore |first1=Dino |title=Alaska Airlines Adds Nonstop Flights Between San Francisco And Mexico |url=https://aviationnews-online.com/public/index.php/article/alaska-airlines-adds-nonstop-flights-between-san-francisco-and-mexico |access-date=7 March 2026 |work=Airline Economics Ltd |date=13 August 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bauman |first1=Anna |title=Flights to SFO from Puerto Vallarta canceled as U.S. warns of danger after drug lord’s killing |url=https://www.sfchronicle.com/us-world/article/sfo-puerta-vallarta-flights-canceled-21749365.php |access-date=7 March 2026 |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[सीएटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सीएटल/टॅकोमा]]&lt;ref name=&quot;NYCPV&quot;/&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]],&lt;ref name=&quot;NYCPV&quot;&gt;{{cite news |title=Alaska Airlines Adds Direct Flights From New York, Sacramento, Kansas City and St. Louis to Puerto Vallarta |url=https://outandaboutpv.com/alaska-airlines-adds-direct-flights-from-new-york-sacramento-kansas-city-and-st-louis-to-puerto-vallarta/ |access-date=7 March 2026 |work=Out &amp; About Puerto Vallarta – LGBTQ News, Gay Guide &amp; Events |date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt; [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओआर)]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Aljobory |first1=Sana |title=Alaska Airlines, Volaris cancel Portland routes amid unrest in western Mexico |url=https://katu.com/news/local/alaska-airlines-volaris-cancel-portland-routes-amid-unrest-in-western-mexico |access-date=7 March 2026 |work=KATU |date=22 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]],&lt;ref name=&quot;NYCPV&quot;/&gt; [[सेंट लुईस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]]&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Croissant |first1=Morgane |title=Alaska Airlines Is Launching 10 New Routes This Month |url=https://matadornetwork.com/read/alaska-airlines-new-routes-january-2025/ |website=Matador Network |access-date=7 March 2026 |date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[अमेरिकन एरलाइन्स]] |  [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Parker |first1=Jordan |title=Mexico flights resume—Southwest and American return |url=https://www.nbcdfw.com/news/business/southwest-american-airlines-resume-mexico-flights/3989226/ |access-date=7 March 2026 |work=NBC 5 Dallas-Fort Worth |date=24 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],&lt;ref name=AA&gt;{{cite news |title=North American Airlines Boost Winter Flights to Puerto Vallarta {{!}} Caribbean News Digital |url=https://www.cndenglish.com/airlines/north-american-airlines-boost-winter-flights-puerto-vallarta |access-date=7 March 2026 |date=9 May 2025 |language=en }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स-स्काय हार्बर]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Prelutsky |first1=Zach |title=Flights from Puerto Vallarta to Phoenix resume following cartel violence |url=https://www.azfamily.com/2026/02/25/flights-puerto-vallarta-phoenix-resume-following-cartel-violence/ |access-date=7 March 2026 |work=AZ Family |date=25 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[ओहेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओहेर]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Stefanski |first1=Matt |title=Flights from Chicago to Mexico canceled amid violence after cartel leader's killing |url=https://www.nbcchicago.com/news/local/flights-from-chicago-to-mexico-canceled-amid-violence-following-cartel-leaders-killing/3898537/ |access-date=7 March 2026 |work=NBC Chicago |date=22 February 2026}}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- --&gt;
| [[अमेरिकन ईगल (विमानकंपनी ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]]| '''हंगामी:''' [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]]&lt;ref name=AA /&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Passalalpi |first1=Alessandro |title=Delta Air Lines Diverts Multiple Flights To Puerto Vallarta: Passengers Have Mixed Reactions Over The Experience |url=https://www.aol.com/delta-air-lines-diverts-multiple-124019536.html |access-date=7 March 2026 |work=AOL |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt;  [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],&lt;ref name=&quot;LAXUA&quot;&gt;{{cite news |last1=Sullivan |first1=Caitlin |title=Delta Expands Puerto Vallarta Service for Holiday Season |url=https://www.caribjournal.com/2025/05/28/delta-puerto-vallarta-holiday |access-date=7 March 2026 |work=Caribbean Journal |date=28 May 2025 |language=en-us}}&lt;/ref&gt; [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],&lt;ref name=&quot;LAXUA&quot;/&gt; [[सीएटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सीएटल/टॅकोमा]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Delta Announces New Saturday Nonstop Flights for Summer 2026 {{!}} Travel Agent Central |url=https://www.travelagentcentral.com/transportation/delta-announces-new-saturday-nonstop-flights-summer-2026 |access-date=7 March 2026 |date=31 October 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raby |first1=Dan |title=Delta offering travel waivers after Jalisco cartel leader's killing disrupts flights to Mexico - CBS Atlanta |url=https://www.cbsnews.com/atlanta/news/delta-travel-waivers-jalisco-cartel-leaders-killing-flight-disruption-mexico/ |access-date=7 March 2026 |work=CBS News |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bondarenko |first1=Veronika |title=These airlines have restarted flights to Puerto Vallarta |url=https://www.aol.com/finance/airlines-restarted-flights-puerto-vallarta-170000579.html |access-date=7 March 2026 |work=AOL |date=24 February 2026 |archive-date=2026-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702212259/https://www.aol.com/finance/airlines-restarted-flights-puerto-vallarta-170000579.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- --&gt;
| [[फ्लेअर एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[कॅल्गरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गरी]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Flair Airlines Celebrates 19 Years with Special Flair Day Promotions and Exciting New Routes – Canadian Aviation News |url=https://canadianaviationnews.ca/flair-airlines-celebrates-19-years-with-special-flair-day-promotions-and-exciting-new-routes/ |access-date=7 March 2026 |date=19 August 2024 |language=en-CA}}&lt;/ref&gt; [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Parker |first1=Ian Hayden |title=Puerto Vallarta has a new flight from Canada |url=https://www.vallartadaily.com/puerto-vallarta-news/puerto-vallarta-has-a-new-flight-from-canada/ |access-date=7 March 2026 |work=Puerto Vallarta News |date=13 May 2022}}&lt;/ref&gt; [[टोराँटो पीअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीअरसन]],&lt;ref name=&quot;FlairPV&quot;/&gt; [[व्हँकुव्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकुव्हर]]&lt;ref name=&quot;FlairPV&quot;&gt;{{cite news |title=Flair, WestJet add recovery flights following violence in Mexico’s Jalisco state |url=https://www.travelweek.ca/news/airlines/flair-westjet-add-recovery-flights-following-violence-in-mexicos-jalisstate/ |access-date=7 March 2026 |work=Travel Week CA |date=25 February 2026 }}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[फ्रंटियर एरलाइन्स]]}}|[[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]&lt;ref name=&quot;frontierpvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://sixtenrealty.com/news/frontier-adds-new-direct-flight-from-atlanta-to-puerto-vallarta/|title=Frontier Adds New Direct Flight from Atlanta to Puerto Vallarta|website=Sixten Realty|date=Sep 2025|accessdate=Feb 5, 2026}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Travelers deplaned from Denver flight to Mexico amid cartel violence |url=https://www.yahoo.com/news/videos/travelers-deplaned-denver-flight-mexico-141517278.html |access-date=7 March 2026 |work=Yahoo News |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
|{{nowrap|[[मेक्सिकाना दे आव्हियासिओन (२०२३–वर्तमान)|मेक्सिकाना दे आव्हियासिओन]]}}|[[फेलिप अँजल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-फेलिप अँजल्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mexicana.gob.mx/destino/santaLucia|title=Santa Lucía|website=Mexicana de Aviación|accessdate=December 19, 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
|[[पोर्टर एरलाइन्स]]| '''हंगामी:''' [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]] (३ नोव्हेंबर, २०२६ पासून सुरू होणार),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20260430131474/en/Porter-Introduces-4-New-Winter-Destinations-for-2026-27-Season-Increases-Sun-Capacity-by-Greater-Than-150|title=Porter Introduces 4 New Winter Destinations for 2026-27 Season, Increases Sun Capacity by Greater Than 150%|publisher=Business Wire|date=April 30, 2026|accessdate=April 30, 2026}}&lt;/ref&gt; [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओएन)]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20250624131083/en/Porter-Airlines-Welcomes-the-Sun-With-Service-to-Mexico-the-Caribbean-and-Costa-Rica|title=Porter Airlines Welcomes the Sun With Service to Mexico, the Caribbean and Costa Rica|publisher=Business Wire|date=25 June 2025|accessdate=25 June 2025}}&lt;/ref&gt; [[ओटावा मॅकडोनाल्ड-कार्टियर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओटावा]],&lt;ref name=&quot;OttawaWJ&quot;&gt;{{cite news |last1=Fleming |first1=Tyler |title=Ottawa travellers weigh risks as flights resume to Puerto Vallarta after cartel violence |url=https://www.ctvnews.ca/ottawa/article/ottawa-travellers-weigh-risks-as-flights-resume-to-puerto-vallarta-after-cartel-violence/ |access-date=7 March 2026 |work=CTVNews |date=25 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[टोराँटो पीअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीअरसन]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Porter launches first-ever Toronto–Puerto Vallarta service as winter sun network grows |url=https://www.travelweek.ca/news/airlines/porter-launches-first-ever-toronto-puerto-vallarta-service-as-winter-sun-network-grows/ |access-date=7 March 2026 |work=Travelweek |date=14 November 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[सेन्योर एर]] | [[काबो सान लुकास आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|काबो सान लुकास]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.caboflightcenter.com/Destinations/Puerto-Vallarta|title=Travel nonstop from Cabo San Lucas to Puerto Vallarta|website=Señor Air|accessdate=April 7, 2026}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]}} |  [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],&lt;ref name=&quot;SWAPV&quot;&gt;{{cite news |last1=Bondarenko |first1=Veronika |title=These airlines have restarted flights to Puerto Vallarta |url=https://www.thestreet.com/travel/these-airlines-have-restarted-flights-to-puerto-vallarta |access-date=7 March 2026 |date=24 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन-हॉबी]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rosenthal |first1=Abigail |title=American, Southwest, other airlines cancel flights amid unrest in Mexico |url=https://www.chron.com/culture/article/mexico-flights-canceled-21871796.php |access-date=7 March 2026 |work=Chron |date=23 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],&lt;ref name=&quot;southwestpvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/southwest-to-begin-flying-from-las-vegas-to-these-mexican-cities-3485841/|title=Southwest to begin flying from Las Vegas to these Mexican cities|website=Las Vegas Review Journal|date=Oct 2025|accessdate=Feb 5, 2026}}&lt;/ref&gt; [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]],&lt;ref name=&quot;SWAJWA&quot;&gt;{{cite news |title=New Southwest Airlines flights will connect Puerto Vallarta and Las Vegas |url=https://mexiconewsdaily.com/travel/southwest-airlines-flights/ |access-date=7 March 2026 |work=Mexico News Daily |date=21 November 2025}}&lt;/ref&gt; [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],&lt;ref name=&quot;SWAJWA&quot;/&gt; [[सेंट लुईस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pearson |first1=James |title=Southwest's massive expansion: 31 new routes launch next week [map] |url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/southwests-massive-expansion-31-new-routes-launch-next-week-map/ar-AA1XbjAf?gemSnapshotKey=GM30127A6E-snapshot-0&amp;ocid=XMMO&amp;apiversion=v2&amp;domshim=1&amp;noservercache=1&amp;noservertelemetry=1&amp;batchservertelemetry=1&amp;renderwebcomponents=1&amp;wcseo=1 |access-date=7 March 2026 |work=MSN |date=26 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[सॅन डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डियेगो]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Glab |first1=Jim |title=World's second-most popular smartphone now compatible with US carrier |url=https://travel.yahoo.com/flights/articles/southwest-vp-responds-suggested-improvements-130000234.html |access-date=7 March 2026 |work=Yahoo Travel |date=7 March 2026}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],&lt;ref name=SW&gt;{{cite news |last1=Bennett |first1=Adam |title=Austin family stranded near Puerto Vallarta amid cartel violence |url=https://www.yahoo.com/news/articles/austin-family-stranded-near-puerto-221931330.html |access-date=7 March 2026 |work=Yahoo News |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]]&lt;ref name=SW /&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Medne |first1=Megija |title=Flights suspended from Puerto Vallarta to MSP amid unrest in parts of Mexico |url=https://www.kare11.com/article/news/local/flights-suspended-from-puerto-vallarta-to-msp-amid-unrest-mexico/89-b4062efc-4453-4f6b-b576-54834890c4de |access-date=7 March 2026 |work=KARE 11 |date=22 February 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[युनायटेड एरलाइन्स]]| [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Maslen |first1=Richard |title=Denver Lands new United Link to Panama City {{!}} Aviation Week Network |url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/denver-lands-new-united-link-panama-city |access-date=7 March 2026 |work=Aviation Week |date=7 May 2014}}&lt;/ref&gt; [[जॉर्ज बुश इंटरकॉन्टिनेंटल विमानतळ|ह्युस्टन-इंटरकॉन्टिनेंटल]],&lt;ref name=&quot;UAPV&quot;/&gt;  [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]],&lt;ref name=UAL/&gt; [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]&lt;ref name=&quot;UAPV&quot;&gt;{{cite news |last1=Bondarenko |first1=Veronika |title=All major airlines cancel flights to Puerto Vallarta |url=https://www.thestreet.com/travel/all-major-airlines-cancel-flights-to-puerto-vallarta |access-date=7 March 2026 |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt;  &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[ओहेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओहेर]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Puckett |first1=Jessica |title=US Airlines Resume Flights to Mexico After Unrest Erupts in the Region |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/us-airlines-resume-flights-to-mexico-after-unrest-erupts-in-the-region |access-date=7 March 2026 |work=Travel Pulse |date=24 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]]&lt;ref name=&quot;UAPV&quot;/&gt; 
&lt;!-- --&gt;
| [[युनायटेड एक्सप्रेस]] |'''हंगामी:''' [[जॉर्ज बुश इंटरकॉन्टिनेंटल विमानतळ|ह्युस्टन-इंटरकॉन्टिनेंटल]]&lt;ref name=UAL&gt;{{cite web|url=https://www.united.com/en-us/flights-to-puerto-vallarta|title=Flights to Puerto Vallarta from $ 372* or from $40/mo|website=United Airlines|accessdate=April 7, 2026|archive-date=2025-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217201416/https://www.united.com/en-us/flights-to-puerto-vallarta|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[व्हायव्हा (विमानकंपनी)|व्हायव्हा]]| [[सिउदाद हुआरेझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चिहुआहुआ]],&lt;ref name=&quot;VivaPuerto&quot;&gt;{{cite news |title=Puerto Vallarta Tourism Recovery Advances {{!}} Banderas News |url=https://banderasnews.com/puerto-vallarta-tourism-recovery-advances/ |access-date=7 March 2026 |date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt; [[ग्वादालाहारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]],&lt;ref name=&quot;Vivamexico&quot;/&gt; [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-बेनितो हुआरेझ]],&lt;ref name=&quot;Vivamexico&quot;&gt;{{cite news |last1=De Alba |first1=Teresa |title=AFAC: Western Mexico Airports Operated Normally |url=https://mexicobusiness.news/aerospace/news/afac-western-mexico-airports-operated-normally |access-date=7 March 2026 |work=Mexico Business |date=27 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[फेलिप अँजल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-फेलिप अँजल्स]],&lt;ref name=&quot;Vivamexico&quot;/&gt; [[माँतेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँतेरे]],&lt;ref name=&quot;VivaPuerto&quot;/&gt; [[तिहुआना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तिहुआना]],&lt;ref name=&quot;Vivamexico&quot;/&gt; [[तोलुका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोलुका/मेक्सिको सिटी]]&lt;ref name=&quot;Vivamexico&quot;/&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[व्होलारिस]] |  [[अग्वासकाल्येंतेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अग्वासकाल्येंतेस]],&lt;ref name=&quot;newvolaris2026&quot;/&gt; [[ग्वादालाहारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]], [[बहिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिओन/बहिओ]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Volaris anuncia tres nuevas rutas a Puerto Vallarta y refuerza su conectividad nacional |url=https://pasilloturistico.com/volaris-anuncia-tres-nuevas-rutas-a-puerto-vallarta-y-refuerza-su-conectividad-nacional/ |access-date=7 March 2026 |work=Pasillo Turístico |date=10 February 2026 |language=es}}&lt;/ref&gt; [[मेक्सिकाली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिकाली]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/mega-expansion-volaris-lanza-41-nuevas-rutas-nacionales-en-mexico|title=Mega expansión: Volaris lanza 41 nuevas rutas nacionales en México|first=Gastón|last=Cena|date=23 May 2023}}&lt;/ref&gt; [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-बेनितो हुआरेझ]],&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;&gt;{{cite news |title=Volaris anuncia tres nuevas rutas directas a Puerto Vallarta |url=https://boletinturistico.com.mx/interior/volaris_anuncia_tres_nuevas_rutas_directas_a_puerto_vallarta |access-date=7 March 2026 |date=2 December 2025}}&lt;/ref&gt; [[फेलिप अँजल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी-फेलिप अँजल्स]],&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;/&gt; [[माँतेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँतेरे]],&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;/&gt; [[जनरल फ्रांसिस्को मुनिका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोरेलिया]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lassetter |first1=Jon |title=Volaris is growing again; it serves 73 airports with 210+ routes |url=https://airserviceone.com/volaris-is-growing-again-it-serves-73-airports-with-210-routes/ |access-date=7 March 2026 |work=Air Service One |date=4 August 2025}}&lt;/ref&gt;  [[पुएब्ला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुएब्ला]],&lt;ref name=&quot;newvolaris2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/english/commercial-aviation/mexico/volaris-triggers-massive-expansion-with-33-new-routes-across-north-america_a69826b150e48856db2161d41|title=Volaris triggers massive expansion with 33 new routes across North America|website=AviaciOnline|date=Feb 2026|accessdate=Feb 5, 2026}}&lt;/ref&gt; [[केरेतारो इंटरकॉन्टिनेंटल विमानतळ|केरेतारो]],&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;/&gt; [[सॅन लुईस पोतोसी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन लुईस पोतोसी]],&lt;ref name=&quot;newvolaris2026&quot;/&gt; [[तिहुआना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तिहुआना]],&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;/&gt; [[तोलुका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोलुका/मेक्सिको सिटी]]&lt;ref name=&quot;VolarisPV&quot;/&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[वेस्टजेट]] |  [[कॅल्गरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गरी]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hunt |first1=Stephen |title=‘Still not safe’: Calgarian speaks about violence in Puerto Vallarta |url=https://www.ctvnews.ca/calgary/article/violence-in-mexico-disrupts-airlines-as-westjet-diverts-7-flights-enroute-to-puerto-vallarta/ |access-date=7 March 2026 |work=CTVNews |date=23 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;  [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[टोराँटो पीअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो-पीअरसन]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[व्हँकुव्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकुव्हर]]&lt;ref name=&quot;Westjetflights465&quot;/&gt;  &lt;br&gt;'''हंगामी:''' [[अबॉट्सफर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबॉट्सफर्ड]],&lt;ref name=&quot;Westjetflights465&quot;&gt;{{cite news |title=WestJet to add new flights from Vancouver to Mexico's beaches |url=https://mexiconewsdaily.com/travel/westjet-add-flights-vancouver-mexico-beach-destinations/ |access-date=7 March 2026 |work=Mexico News Daily |date=9 August 2023}}&lt;/ref&gt; [[सीएफबी कोमोक्स|कोमोक्स]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;&gt;{{cite news |title=Frontier Airlines, WestJet announce more winter routes to Mexico |url=https://mexiconewsdaily.com/travel/frontier-airlines-westjet-announce-more-winter-routes-to-mexico/ |access-date=7 March 2026 |work=Mexico News Daily |date=31 August 2023}}&lt;/ref&gt; [[केलोना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केलोना]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[प्रिन्स जॉर्ज विमानतळ|प्रिन्स जॉर्ज]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rabinovitch |first1=Ariel |last2=Fallico |first2=Adriana |title=What to know if you’re stuck or have an upcoming flight to Puerto Vallarta - National {{!}} Globalnews.ca |url=https://globalnews.ca/news/11679185/puerto-vallarta-flight-cancellations-refunds/ |access-date=7 March 2026 |work=Global News |date=23 February 2026}}&lt;/ref&gt; [[रेजिना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रेजिना]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[सास्काटून जॉन जी. डीफेनबेकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सास्काटून]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[व्हिक्टोरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया]],&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt; [[विनिपेग जेम्स आर्मस्ट्राँग रिचर्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विनिपेग]]&lt;ref name=&quot;Westjetcanada&quot;/&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[वर्ल्डटूफ्लाय]] |'''हंगामी भाड्याने:''' [[व्हात्स्लाव हावेल विमानतळ प्राग|प्राग]]&lt;ref name=&quot;flyondrej.eu&quot;&gt;{{cite web | url=https://flyondrej.eu/akcni-letenky/exim-fischer-prime-lety-mexiko-puerto-vallarta/ | title=Exim/Fischer bude létat do Mexika(Puerto Vallarta) a nabídne Business Class - 16APR| date=16 April 2024}}&lt;/ref&gt;
}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मेक्सिकोमधील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
[[वर्ग:पोर्तो व्हायार्ता|विमानतळ]]</text>
      <sha1>1v6fgd2cemnkda4zobm1010u36nlz0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चिंता अनुराधा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246307</id>
    <revision>
      <id>2709399</id>
      <parentid>2488502</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T06:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7522" sha1="hvjvqgvhoxkdnndhsssic4wbchocx0z" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट पदाधिकारी
|पक्ष=[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआर काँग्रेस पार्टी]]
| नाव = चिंता अनुराधा
| native_name        = చింతా అనురాధ
| native_name_lang   = te
| जन्मदिनांक           = {{Birth date and age|1972|10|18|df=y}}
| जन्मस्थान            = मारुतेरू गाव, [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा]], [[आंध्र प्रदेश]], [[भारत]]
| residence = 
| death_date =
| death_place =
| पद= [[संसद सदस्य, लोकसभा|सदस्य]] [[भारतीय संसद|भारतीय संसद]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती     =
|मतदारसंघ=[[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ]], [[आंध्र प्रदेश]]
| व्यवसाय              ={{flatlist|
*राजकारणी
*[[स्त्रीवादी]]
*सामाजिक कार्यकर्ती}}
| मागील= पांडुला रवींद्र बाबू
| पती                  = {{marriage |श्री तल्ला सत्यनारायण |1991}}
| वडील= चिंता कृष्णमूर्ती
| संकेतस्थळ = {{URL|chintaanuradha.com/}}

}}


'''चिंता अनुराधा''' या एक भारतीय राजकारणी आणि [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ]], [[आंध्र प्रदेश]] येथील खासदार आहेत. त्या [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआर काँग्रेस पार्टी]] (वायएसआरसीपी) साठी संसद समन्वयक देखील आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.eerojunews.net/eastgodawari-ap-politics/|title=చంద్రబాబుని ప్రజలు నమ్మే పరిస్థితి లేదు...కోఆర్ఢినేటర్ చింతా అనురాధ|date=12 February 2019|website=EEROJU NEWS|language=te|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523221529/http://www.eerojunews.net/eastgodawari-ap-politics/|archive-date=23 May 2019|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://chintaanuradha.com/about_us|title=Chinta Anuradha About Page|website=chintaanuradha.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523214235/http://chintaanuradha.com/about_us|archive-date=23 May 2019|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;

== मोहीम ==
वायएसआरसीपीच्या उमेदवार म्हणून, अनुराधा [[सतरावी लोकसभा|१७ व्या लोकसभेच्या]] सदस्य होण्यासाठी निवडणूक लढवली होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Penumala|first=Nagaraju|url=https://telugu.asianetnews.com/andhra-pradesh/pandula-ravindrababu-faces-trouble-in-ycp-pn9lwx|title=వైసిపిలో పండుల రవీంద్రబాబుకు సీటు చిక్కులు|date=21 February 2019|work=Asianet News Network Pvt Ltd|language=te|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.apherald.com/Politics/ViewArticle/338380/amalapuram-ycp-janasena-chinta-anuradha/|title=అమలాపురం వైసీపీ చింతా అనురాధ ఓడిపోనున్నారా ? జనసేన గెలువనుందా ?|website=APHerald [Andhra Pradesh Herald]|language=te|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; १६ मार्च २०१९ रोजी, त्यांना अधिकृतपणे तिच्या पक्षाचे नामांकन मिळाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/chinta-anuradha-candidate-amalapuram-lok-sabha-candidate-1170696|title=అమలాపురం లోక్‌సభ అభ్యర్థిగా చింతా అనురాధ|date=17 March 2019|website=Sakshi|language=te|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;

एप्रिल २०१९ मध्ये, अफवा पसरू लागल्या की त्या शर्यतीतून बाहेर पडल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://english.sakshi.com/andhrapradesh-politics/2019/04/09/chinta-anuradha-miffed-at-withdrawal-rumours|title=Chinta Anuradha Miffed at Withdrawal Rumours|website=Sakshipost|access-date=23 May 2019|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523214243/https://english.sakshi.com/andhrapradesh-politics/2019/04/09/chinta-anuradha-miffed-at-withdrawal-rumours|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; अनुराधा यांनी याचा इन्कार केला. जनसेना आणि [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगु देसम पक्षाच्या]] सदस्यांवर तिच्याविरोधात चुकीची माहिती पसरवल्याचा आरोप केला.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/090419/ysrc-nominee-threatens-to-withdraw.html|title=YSRC nominee threatens to withdraw|date=9 April 2019|website=Deccan Chronicle|access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
अनुराधा ह्या चिंता कृष्णमूर्ती यांची मुलगी होती.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://newsorbit.com/keen-contest-in-amalapuram-parliament/|title=కోనసీమ కింగ్ ఎవరో ?|date=4 April 2019|work=NewsOrbit|language=te|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523221151/http://newsorbit.com/keen-contest-in-amalapuram-parliament/|archive-date=23 May 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांचे पालनपोषण [[आंध्र प्रदेश]], भारतातील [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|पश्चिम गोदावरी जिल्ह्यातील]] मारुतेरू गावात झाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

१९९१ मध्ये, त्यांनी त्यांचा सध्याचा जोडीदार श्री तल्ला सत्यनारायण यांच्याशी विवाह केला. त्यांना दोन मुली आणि एक मुलगा आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी]]
[[वर्ग:वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]</text>
      <sha1>hvjvqgvhoxkdnndhsssic4wbchocx0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जावळा (रिसोड)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269397</id>
    <revision>
      <id>2709412</id>
      <parentid>2627198</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49531-60</username>
        <id>187353</id>
      </contributor>
      <origin>2709412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3525" sha1="qj0828hijv9c03b7f166inckic49tzs" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''जावळा'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=रिसोड
| जिल्हा = [[वाशिम जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/३७
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''जावळा''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[वाशिम जिल्हा|वाशिम जिल्ह्यातील]] [[रिसोड|रिसोड तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते. दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे तापमान वर्षभर असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
जवळा या गावाच्या जवळ प्रामुख्याने तीन प्रसिद्ध गावे आहेत, त्यामध्ये प्रथम भर जहागिर भारद्वाज ऋषी च्या नावाने हे गाव आहे.दुसरीकडे लोणी संत सखाराम महाराज यांच्या वास्तव्याने पावन झालेले व तिसरे चिंचाबा हे मराठवाडा व विदर्भातील सीमारेषा वर असणारे शेवटचे गाव जे जवळा या गावापासून 2 किमी अंतरावर आहे..

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:रिसोड तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>qj0828hijv9c03b7f166inckic49tzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनोरंजनाचा अधिकमास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279042</id>
    <revision>
      <id>2709408</id>
      <parentid>2709291</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T08:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* १७ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ */</comment>
      <origin>2709408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64458" sha1="bauhsnolaitwqxh8gug1d2j32oe0dl9" xml:space="preserve">'''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते.

= [[झी मराठी]] भाग १ =
== मे २०१३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[तू तिथे मी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७ वाजता
* दर रविवारी दुपारी १ वाजता
|-
| [[राधा ही बावरी]]
|
* सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[उंच माझा झोका]]
|
* सोम-शनि रात्री ८ वाजता
* दर रविवारी दुपारी २ वाजता
|-
| [[मला सासू हवी]]
|
* सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता
* दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता
|}

== मे २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जावई विकत घेणे आहे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[होणार सून मी ह्या घरची]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;|
|-
| [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[जय मल्हार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[नांदा सौख्य भरे]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझे पती सौभाग्यवती]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[खुलता कळी खुलेना]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[काहे दिया परदेस]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लागिरं झालं जी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लाडाची मी लेक गं!]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तुझ्यात जीव रंगला]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अग्गंबाई सासूबाई]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[माझा होशील ना]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[महा मिनिस्टर]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| २९ मे सोडून
|-
| [[मन झालं बाजिंद]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मन उडु उडु झालं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== सप्टेंबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[तू चाल पुढं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू तेव्हा तशी]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[नवा गडी नवं राज्य]]
| रात्री ९ वाजता
|}

= [[झी मराठी]] भाग २ =
== १८ मार्च ते २३ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ७ एप्रिल सोडून
|}

== २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
| संध्या. ७ वाजता
| २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून
|}

== २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
|}

== २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[नवरी मिळे हिटलरला]]
| रात्री १० वाजता
| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून
|}

== १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ ते ९ (एक तास)
| ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० मार्च सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|}

== १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
| १८ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| [[चल भावा सिटीत]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
| १८ आणि २५ मे सोडून
|}

== जून २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १, ८ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== जुलै २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| फक्त ६ जुलै
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ७ वाजता
| १३ जुलै सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २० जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६-२७ जुलै सोडून
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|
|}

== ऑगस्ट २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ३०-३१ ऑगस्ट सोडून
|}

== १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| संध्या. ६ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| २८ सप्टेंबर सोडून
|}

== ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून
|}

== १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २१ डिसेंबर सोडून
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ११ आणि १८ जानेवारी सोडून
|}

== १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| ८ आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ मार्च सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून
|}

== १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| २२ मार्च सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
| ५ आणि १२ एप्रिल सोडून
|}

== १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;|
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| १० मे सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३ मे सोडून
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १८ मे ते १४ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ३१ मे सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २४, ३१ मे सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३१ मे सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| २४ मे सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|}

== १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जुलै सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ आणि २८ जून सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| २१ जून सोडून
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|}

== १७ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! माहिती
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ६ आणि १३ सप्टेंबर सोडून
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| ३० ऑगस्ट, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| ३० ऑगस्ट आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून
|}

= [[कलर्स मराठी]] =
== ऑगस्ट २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| बायको अशी हव्वी
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== नोव्हें-डिसें २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|}

== जाने-फेब्रु २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सोन्याची पावलं
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| तुझ्या रूपाचं चांदणं
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|}

== जून-१७ जुलै २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[राजा राणीची गं जोडी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;6&quot;|
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
| rowspan=&quot;3&quot;| जुलै सोडून
|-
| आई मायेचं कवच
| रात्री १० वाजता
|-
| लेक माझी दुर्गा
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जून २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
|-
| [[भाग्य दिले तू मला]]
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[जीव माझा गुंतला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| ३० जुलै सोडून
|-
| योगयोगेश्वर जय शंकर
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
|-
| [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
| रात्री ११ वाजता
|}

== ऑक्टोबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| सिंधुताई माझी माई
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| ५ मे सोडून
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[रमा राघव]]
| रात्री ९ वाजता
| फक्त १४ आणि २१ एप्रिल
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून
|}

== १० जून ते २८ जुलै २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| २१ जुलै सोडून
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पिरतीचा वणवा उरी पेटला
| रात्री १० वाजता
| २१ आणि २८ जुलै सोडून
|}

== २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| सुख कळले
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा.
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ९ वाजता
|-
| लय आवडतेस तू मला
| रात्री ९.३० वाजता
|}

== १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! नोंदी
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
| १८ मे सोडून
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
| १८ मे सोडून
|-
| लय आवडतेस तू मला
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३०
|
|}

== १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|-
| अशोक मा.मा.
| दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३०
|-
| आई तुळजाभवानी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९
|}

== ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| इंद्रायणी
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २ ते २२ मार्च २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| पिंगा गं पोरी पिंगा
| रात्री ११ वाजता
|}

== २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| आई तुळजाभवानी
| संध्या. ६ वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[बिग बॉस मराठी ६]]
| रात्री ८ वाजता
|}

== २० एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ८.४५ वाजता
|}

= [[स्टार प्रवाह]] =
== ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर
|-
| श्री गुरुदेव दत्त
| संध्या. ७.३० वाजता
|}

== जाने-फेब्रुवारी २०२० ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| विठूमाऊली
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून
|-
| [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[आई कुठे काय करते!]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[रंग माझा वेगळा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
| रात्री ८.३० वाजता
|}

== मार्च २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;4&quot;| फक्त २३ आणि ३० मार्च
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १६ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.१५ वाजता
|}

== एप्रिल-मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
| दुपारी २ वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
| दुपारी २.३० वाजता
| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून
|-
| [[साधी माणसं]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| rowspan=&quot;5&quot;| १८ मे सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री १० वाजता
| २० एप्रिल सोडून
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १८ मे सोडून
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| रात्री ११ वाजता
|
|}

== १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;8&quot;| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| rowspan=&quot;5&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
| २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून
|-
| कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|
|-
| काजळमाया
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
| २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून
|}

== १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[साधी माणसं]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ३ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ३.३० आणि रात्री ११
|}

== १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी १.३० वाजता
| २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
| १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून
|-
| नशीबवान
| दुपारी २.३० वाजता
| १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून
|-
| [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने
| संध्या. ६.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २२ मार्च सोडून
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| रात्री १० वाजता
| २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| १५ आणि २२ मार्च सोडून
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| १५ मार्च सोडून
|}

== २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| २-३ मे सोडून
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| ३ मे सोडून
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|}

== १ जून ते २८ जून २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;8&quot;| २१ जून सोडून
|-
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ जून सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
| २१ जून सोडून
|}

== २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
|-
| विसरु नको तू मला
| दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७
|-
| [[सुना येती घरा]]
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| दुपारी १.३० आणि रात्री ८
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| दुपारी २ आणि रात्री ८.३०
|-
| पाठराखीण
| दुपारी २.३० आणि रात्री ९
|-
| आनंदी
| दुपारी ३ आणि रात्री ९.३०
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| दुपारी ३.३० आणि रात्री १०
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| दुपारी ४ आणि रात्री १०.३०
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| दुपारी ४.३० आणि रात्री ११
|}

== १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ !! टिपा
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
| rowspan=&quot;9&quot;|
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून
|-
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
| फक्त १० ते १६ ऑगस्ट
|}

== ३१ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! मालिका !! वेळ
|-
| [[वचन दिले तू मला]]
| दुपारी १ वाजता
|-
| [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]]
| दुपारी १.३० वाजता
|-
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|-
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|-
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|-
| [[सुना येती घरा]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| [[बाई तुझा आशीर्वाद]]
| रात्री १० वाजता
|-
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>bauhsnolaitwqxh8gug1d2j32oe0dl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी महाएपिसोड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293246</id>
    <revision>
      <id>2709395</id>
      <parentid>2709292</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T05:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>/* ऑक्टोबर २०२५ ते ऑगस्ट २०२६ */</comment>
      <origin>2709395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48927" sha1="a3ux7gnr355q5d4phirc4fywh5jklpm" xml:space="preserve">= एक तासांचे विशेष भाग १ =
== जुलै २००९ ते जून २०१२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] !! [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] !! [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] !! [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] !! [[आभास हा]] !! [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] !! [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
|-
| २५ जुलै २००९
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ६ मार्च २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१०
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०१०
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २३ ऑक्टोबर २०१०
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| १५ जून २०११
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १८ ऑक्टोबर २०११
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| ४ डिसेंबर २०११
|
|
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|-
| १८ डिसेंबर २०११
|
|
|
| संध्या. ६
|
|
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१२
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १ ते ३ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २४ मार्च २०१२
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|}

== जुलै २०१२ ते जून २०१४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[तू तिथे मी]] !! [[जय मल्हार]] !! [[राधा ही बावरी]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[मला सासू हवी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[अजूनही चांदरात आहे]] !! [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
|-
| ९ सप्टेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| १६ डिसेंबर २०१२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जानेवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ९-१६-२३ फेब्रुवारी २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २४ फेब्रुवारी २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २४ मार्च २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १६ जून २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ११ ऑगस्ट २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०१३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| ९ ते १२ ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८.३०
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ नोव्हेंबर २०१३
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २२ डिसेंबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २ मार्च २०१४
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| १८ मे २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१४ ते जून २०१६ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[जावई विकत घेणे आहे]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[माझे पती सौभाग्यवती]] !! [[का रे दुरावा]] !! [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
|-
| २७ जुलै २०१४
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३ ऑक्टोबर २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१४
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| २२ मार्च २०१५
| संध्या. ६
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|-
| २५ एप्रिल २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १९ जुलै २०१५
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जुलै २०१५
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०१५
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २७ सप्टेंबर २०१५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २२ ऑक्टोबर २०१५
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ ऑक्टोबर २०१५
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २९ नोव्हेंबर २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २७ मार्च २०१६
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २७ जून २०१६
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|}

== जुलै २०१६ ते जून २०१७ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[खुलता कळी खुलेना]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[दिल दोस्ती दोबारा]]
|-
| १७ जुलै २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २१ ऑगस्ट २०१६
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ सप्टेंबर २०१६
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०१६
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २५ डिसेंबर २०१६
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| १९ फेब्रुवारी २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|}

== जुलै २०१७ ते जून २०१९ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[जाडूबाई जोरात]] !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[लागिरं झालं जी]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[तुझं माझं ब्रेकअप]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[जागो मोहन प्यारे]] !! [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
|-
| १७ सप्टेंबर २०१७
| संध्या. ६
|
| संंध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०१७
|
|
| संंध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १५ एप्रिल २०१८
|
|
|
|
|
| संंध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|-
| २२ जुलै २०१८
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|-
| २३ जुलै २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २ सप्टेंबर २०१८
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १३-१८ सप्टेंबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १०-१८ ऑक्टोबर २०१८
|
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १० नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|-
| ९ डिसेंबर २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|-
| ६ जानेवारी २०१९
|
|
|
| संंध्या. ७
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १९ मे २०१९
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|}

== जुलै २०१९ ते जून २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[घेतला वसा टाकू नको]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[कारभारी लयभारी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १५ ऑगस्ट २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ सप्टेंबर २०१९
| संध्या. ६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २७ ऑक्टोबर २०१९
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| १५ डिसेंबर २०१९
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १ नोव्हेंबर २०२०
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| १३ डिसेंबर २०२०
|
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| १७ जानेवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| २१ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १८ एप्रिल २०२१
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|}

= एक तासांचे विशेष भाग २ =
== जुलै २०२१ ते एप्रिल २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[सा रे ग म प:लिटील चॅम्प्स]] !! [[किचन कल्लाकार]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ ऑक्टोबर २०२१
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|
|
|-
| २१ नोव्हेंबर २०२१
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ डिसेंबर २०२१
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|-
| २ जानेवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ जानेवारी २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
| रात्री १०
|
|-
| ६ फेब्रुवारी २०२२
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १३ फेब्रुवारी २०२२
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|-
| २० फेब्रुवारी २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| ६ मार्च २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|-
| २० मार्च २०२२
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| १० एप्रिल २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
| रात्री ९
|
|
| रात्री १०
|
|}

== मे ते ऑक्टोबर २०२२ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[बँड बाजा वरात]] !! [[बस बाई बस]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ८ मे २०२२
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|
|
|-
| ५ जून २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| १२ जून २०२२
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १९ जून २०२२
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जुलै २०२२
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ३१ जुलै २०२२
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०२२
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २५ सप्टेंबर २०२२
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|}

== नोव्हेंबर २०२२ ते फेब्रुवारी २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[हृदयी प्रीत जागते]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| १३ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २० नोव्हेंबर २०२२
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|-
| २७ नोव्हेंबर २०२२
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ११ डिसेंबर २०२२
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| ८ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १५ जानेवारी २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २९ जानेवारी २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| ५ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ फेब्रुवारी २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| १९ फेब्रुवारी २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|}

== मार्च ते मे २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] !! [[तू तेव्हा तशी]]
|-
| ५ मार्च २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १२ मार्च २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| १९ मार्च २०२३
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|-
| २६ मार्च २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|-
| २ एप्रिल २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १६ एप्रिल २०२३
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|-
| २३ एप्रिल २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| ७ मे २०२३
| संध्या. ६
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १४ मे २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|}

== जून ते डिसेंबर २०२३ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ४ जून २०२३
|
| दुपारी १ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ८
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|-
| ११ जून २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १८ जून २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| २५ जून २०२३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री १०
| रात्री ८
|-
| २ जुलै २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| ९ जुलै २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| १६ जुलै २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| २३ जुलै २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
|
| संध्या. ६
| रात्री १०
|
|-
| ३० जुलै २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २० ऑगस्ट २०२३
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| ३ सप्टेंबर २०२३
| दुपारी २ आणि रात्री १०
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १० सप्टेंबर २०२३
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|-
| १२ नोव्हेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १९ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २६ नोव्हेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| १७ डिसेंबर २०२३
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ डिसेंबर २०२३
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|}

== जानेवारी ते डिसेंबर २०२४ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
|-
| ७ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २१ जानेवारी २०२४
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २८ जानेवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| ४ फेब्रुवारी २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| २५ फेब्रुवारी २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| ३ मार्च २०२४
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|
|
|-
| १० मार्च २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
| रात्री ८
|-
| २८ जुलै २०२४
|
|
|
| संध्या. ७
| रात्री ८
|
|-
| १८ ऑगस्ट २०२४
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ८
| रात्री १०
|
|-
| ८ सप्टेंबर २०२४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २२ डिसेंबर २०२४
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|}

== जानेवारी ते सप्टेंबर २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[लाखात एक आमचा दादा]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[पारू (मालिका)|पारू]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[नवरी मिळे हिटलरला]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| २ फेब्रुवारी २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०२५
| दुपारी १२ आणि रात्री १०
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ६ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| १३ एप्रिल २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७.३०
| दुपारी १ आणि रात्री ८.३०
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| २७ एप्रिल २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०.३०
|-
| १८ मे २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३०
| दुपारी १ आणि संध्या. ७.३०
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ मे २०२५
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री १०.३०
|
|
|-
| ८ जून २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ जुलै २०२५
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० जुलै २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
|-
| २७ जुलै २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|
|-
| ३ ऑगस्ट २०२५
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री १०
|-
| १० ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २४ ऑगस्ट २०२५
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|-
| २१ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ६.३०
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२५ ते ऑगस्ट २०२६ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[शुभ श्रावणी]] !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] !! [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| १२ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
|-
| १९ ऑक्टोबर २०२५
| दुपारी १२
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २६ ऑक्टोबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २, ९, १६, २३, ३० नोव्हेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| ७, १४ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १
|
|-
| २१ डिसेंबर २०२५
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री १०.३०
| दुपारी २ आणि संध्या. ६
| दुपारी १
|
|-
| २८ डिसेंबर २०२५
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ६
|
|
|
|
|
| दुपारी २
| दुपारी १ आणि रात्री १०
|
|-
| ३-४ जानेवारी २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ११ जानेवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ९.३०
|
|
|-
| १८ जानेवारी २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|-
| ७ फेब्रुवारी २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|
|
| रात्री १०
|
|-
| १५ मार्च २०२६
| दुपारी १२
| दुपारी १
| दुपारी २
| संध्या. ७
|
|
| रात्री ९
| रात्री १०
| रात्री ११
| दुपारी ३
|-
| २२ मार्च २०२६
|
|
| दुपारी १२
|
|
|
| दुपारी १
|
| दुपारी २
|
|-
| ५ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| १२ एप्रिल २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|-
| १० मे २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि रात्री ९
| दुपारी १ आणि रात्री १०
| दुपारी २ आणि रात्री ११
|-
| २४ मे २०२६
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
| 
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|
|
|
|
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|-
| ३१ मे २०२६
|
|
|
| 
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
| दुपारी १ आणि रात्री ८
| दुपारी २ आणि रात्री ९
| दुपारी ३ आणि रात्री १०
|
|-
| १४ जून २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ९ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २३ ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|-
| ३० ऑगस्ट २०२६
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|
|
|}

== सप्टेंबर २०२६ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)|धाकट्या सूनबाई]] !! [[कृष्णाईच्या लेकी]] !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] !! [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
|-
| १२ सप्टेंबर २०२६
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| दुपारी २.३० आणि रात्री ११
|-
| १३ सप्टेंबर २०२६
|
| संध्या. ६
|
|
| संध्या. ७
|
| रात्री ८
|
|
| रात्री ११
|-
| १४-२५ सप्टेंबर २०२६
| दुपारी १
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

= दोन तासांचे विशेष भाग =
== जुलै २०१३ ते डिसेंबर २०१८ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
|-
| १४ जुलै २०१३
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| २० ऑक्टोबर २०१३
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ३० मार्च २०१४
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १७ ऑगस्ट २०१४
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ३ मे २०१५
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ डिसेंबर २०१५
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ जानेवारी २०१६
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १७ एप्रिल २०१६
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ९ ऑक्टोबर २०१६
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ८ जानेवारी २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ जानेवारी २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| ५ मार्च २०१७
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३० एप्रिल २०१७
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १३ ऑगस्ट २०१७
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ सप्टेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १७ डिसेंबर २०१७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २९ जुलै २०१८
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| १९ ऑगस्ट २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ ऑक्टोबर २०१८
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २५ नोव्हेंबर २०१८
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== जानेवारी २०१९ ते सप्टेंबर २०२१ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[झिंग झिंग झिंगाट]] !! [[भागो मोहन प्यारे]] !! [[देवमाणूस]]
|-
| १३ जानेवारी २०१९
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|-
| १० फेब्रुवारी २०१९
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ एप्रिल २०१९
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|-
| २२ सप्टेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २४ नोव्हेंबर २०१९
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| १६ फेब्रुवारी २०२०
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२१
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| ७ मार्च २०२१
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २१ मार्च २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| १८ जुलै २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| १५ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| २२ ऑगस्ट २०२१
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|}

== ऑक्टोबर २०२१ ते मे २०२५ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[खुपते तिथे गुप्ते]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[देवमाणूस २]]
|-
| १७ ऑक्टोबर २०२१
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २६ डिसेंबर २०२१
|
|
|
|
| दुपारी १२ आणि संध्या. ७
|
|
|
|
|-
| १२ जून २०२२
|
|
|
| रात्री ८
|
|
|
|
|
|-
| १७ जुलै २०२२
|
|
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|-
| ६ नोव्हेंबर २०२२
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|
|-
| २२ जानेवारी २०२३
|
|
|
|
|
|
|
| रात्री ८
|
|-
| ४ जून २०२३
|
|
|
|
|
| रात्री ९
|
|
|
|-
| १ ऑक्टोबर २०२३
|
|
| संध्या. ७
|
|
|
|
|
|
|-
| ३१ डिसेंबर २०२३
|
|
|
|
|
|
| संध्या. ७
|
|
|}

== जून २०२५ ते चालू ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[तुला जपणार आहे]]
|-
| ८ जून २०२५
|
|
|
| दुपारी २ आणि रात्री ९
|-
| २८ सप्टेंबर २०२५
|
|
| संध्या. ७
|
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ३ मे २०२६
|
| दुपारी १ आणि रात्री ९
|
|
|-
| २८ जून २०२६
| संध्या. ७
|
|
|
|-
| ७ सप्टेंबर २०२६
|
|
| रात्री ८
|
|}

= विशेष भाग =
== दीड तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[जाऊ बाई गावात]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
|-
| ३१ डिसेंबर २०१९
|
|
| रात्री १०.३०
|-
| २५ डिसेंबर २०२२
| संध्या. ७
|
|
|-
| १४ जानेवारी २०२४
|
| रात्री ८
|
|}

== अडीच तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| १९ जानेवारी २०२०
| संध्या. ७
|
|-
| २४ मे २०२०
|
| संध्या. ७
|-
| १ ऑगस्ट २०२१
|
| संध्या. ७
|}

== तीन तासांचे विशेष भाग ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[भागो मोहन प्यारे]]
|-
| २२ डिसेंबर २०१९
|
| संध्या. ७
|-
| ८ ऑगस्ट २०२१
| संध्या. ७
|
|-
| २७ फेब्रुवारी २०२२
| रात्री ९
|
|}

== महासंगम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! दिनांक !! मालिका / कार्यक्रम !! वेळ
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५-११ नोव्हेंबर २०२३
| [[चला हवा येऊ द्या]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०.३०
|-
| [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०-२६ नोव्हेंबर २०२३
| [[सारं काही तिच्यासाठी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ८.३०
|-
| [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २८ ऑक्टोबर-२ नोव्हेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २५-३० नोव्हेंबर २०२४
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २६ जानेवारी-१ फेब्रुवारी २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७-१२ एप्रिल २०२५
| [[लाखात एक आमचा दादा]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १२-१७ मे २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७ ते रात्री ८
|-
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २७ जुलै-२ ऑगस्ट २०२५
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ७.३० ते रात्री ९
|-
| [[लक्ष्मी निवास]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १३-१९ ऑक्टोबर २०२५
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| rowspan=&quot;2&quot;| संध्या. ६.३० ते ७.३०
|-
| [[पारू (मालिका)|पारू]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०-१४ नोव्हेंबर २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ९ ते १०
|-
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११-१७ जानेवारी २०२६
| [[लक्ष्मी निवास]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८ ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १८-२२ मे २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| rowspan=&quot;2&quot;| रात्री ८.३० ते ९.३०
|-
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
|}

[[वर्ग:झी मराठी]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>a3ux7gnr355q5d4phirc4fywh5jklpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अरुंधती (मालिका)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293579</id>
    <revision>
      <id>2709382</id>
      <parentid>2709328</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-49515-57|~2026-49515-57]] ([[User talk:~2026-49515-57|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2709328|2709328]] परतवली.</comment>
      <origin>2709382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5604" sha1="l33rcij9cqd9v1vdy50sl7dpo3gf85n" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = अरुंधती
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = [[एकता कपूर]]
| निर्मिती संस्था = [[बालाजी टेलिफिल्म्स]]
| दिग्दर्शक = 
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = १६२
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सहनिर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार संध्या. ७.३० वाजता
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १० ऑक्टोबर २०११
| शेवटचे प्रसारण = १४ एप्रिल २०१२
| आधी = [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]]
| नंतर = [[उंच माझा झोका]]
| सारखे = 
}}

'''अरुंधती''' ही [[एकता कपूर]] निर्मित [[झी मराठी]] वाहिनीवरील एक मालिका आहे. या मालिकेचे प्रमुख कलाकार भक्ती देसाई आणि [[प्रसाद जवादे]] आहेत.

== कथानक ==
अरुंधती, एक साधी शहरातील मुलगी अंध शाळेत काम करते आणि ती सर्वांच्या प्रिय आहे, तर दिग्विजय, एक यशस्वी पण एक अंध व्यवसायिक आहे. त्याची आई कामिनीने हे रहस्य सर्वांना अज्ञात ठेवून अरुंधतीशी त्याचे लग्न लावून दिले. लग्नाच्या दिवशी, दिग्विजय सहलीला जातो आणि एका अंध व्यक्तीप्रमाणे मदतीसाठी डायसवर पडतो आणि रहस्य बाहेर येते. अरुंधतीच्या मनात दिग्विजयबद्दल भावना होत्या पण गुप्त ठेवल्या गेलेल्या वस्तुस्थितीमुळे तिने विश्वासघात करण्याचा विचार केला पण नंतर ती सामना करते आणि दिग्विजयला मदत करते. नंतर त्याच्यावर शस्त्रक्रिया करून त्याला दृष्टी मिळते. तसेच, अरुंधतीला कामिनीच्या धूर्त वर्तनाची आणि संपत्ती आणि मालमत्तेची हाव याची चव चाखायला लागते. दिग्विजय अनोळखी आहे की अरुंधती सत्य सांगते पण त्याऐवजी कामिनी दोघांमध्ये गैरसमज निर्माण करते. नंतर अरुंधतीने कामिनीचा पर्दाफाश केला आणि कुटुंब घर आणि कामिनीला एकटे सोडून स्थायिक झाले. नंतर कामिनीला तिच्या चुका कळतात आणि माफी मागते. अरुंधती माफ करते पण दिग्विजय करत नाही. नंतर कामिनी शेवटी दिग्विजयला पटवते आणि नंतर हृदयविकाराच्या झटक्याने त्याचा मृत्यू होतो.

== कलाकार ==
* भक्ती देसाई
* [[प्रसाद जवादे]]
* [[अश्विनी एकबोटे]]
* [[रवींद्र महाजनी]]
* [[विकास पाटील]]
* निखिल राजेशिर्के

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी संध्या. ७.३०च्या मालिका}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>l33rcij9cqd9v1vdy50sl7dpo3gf85n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वाघा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324192</id>
    <revision>
      <id>2709384</id>
      <parentid>2675508</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवा</comment>
      <origin>2709384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="5965fhxcfasqlmj6ehp1fewohqixdpt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''वाघा'''  हे [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] [[लाहोर|लाहोर सिटी डिस्ट्रिक्ट]] जवळील '''वाघा''' झोनमध्ये स्थित एक गाव आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |title=The Punjab Gazette |access-date=2023-02-01 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |date=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt; हे शहर  [[पाकिस्तान]] आणि [[भारत]] यांच्यातील वाघा - अटारी सीमासाठी प्रसिद्ध आहे. इथे माल वाहतूक टर्मिनल आणि रेल्वे स्थानक पण आहे. &lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6945626.stm|title=Mixed feelings on India-Pakistan border|date=14 August 2007|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; वाहगा हे पाकिस्तानातील लाहोर व भारतातील [[अमृतसर]] दरम्यानच्या ऐतिहासिक ग्रँड ट्रंक रोडवर   वसलेले आहे.  हे लाहोर पासून {{Convert|24|km|mi}}  आणि अमृतसर पासून {{Convert|32|km|mi}} अतंरावर आहे. हे गाव भारत-पाकिस्तान सीमेपासून {{Convert|600|m}} अंतरावर आहे. इथून भारतातील जवळचे गाव [[अटारी]] हे {{Convert|3|km|mi}} अंतरावर आहे.&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
चित्र:Pakistani Flag Wahga Border.jpg|वाघा बॉर्डरवर 122 मीटर उंच [[पाकिस्तानी ध्वज]]
चित्र:Stadium wahga border.jpg|सीमेच्या पाकिस्तानी बाजूस स्टेडियमसारखी आसनव्यवस्था
चित्र:Wagha border.jpg|सीमेवर पाकिस्तानी गेट
चित्र:Bab e Azadi Wahga Border.jpg|बाब-ए-आझादी (स्वातंत्र्य द्वार) वाघा बॉर्डरच्या पाकिस्तानी बाजूने
Wagah border indian bsf.jpg|वाघा येथे भारतीय [[Border Security Force|बीएसएफ]]
Women personnel of India's Border Security Force.jpg|वाघा येथे भारतीय [[Border Security Force|बीएसएफच्या]] महिला कर्मचारी
चित्र:Soldiers at Wagah border.jpg|वाघा येथे पंजाब रेंजर्स
Milestone near Wagah Border.JPG|वाघा बॉर्डरजवळचा [[Milestone|मैलाचा दगड]]
चित्र:Paddy field in Punjab 002.jpg|वाघा सीमेजवळ [[Paddy field|भातशेती]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारत-पाकिस्तान संबंध]]
[[वर्ग:पाकिस्तानमधील शहरे]]</text>
      <sha1>5965fhxcfasqlmj6ehp1fewohqixdpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709387</id>
      <parentid>2709384</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे</comment>
      <origin>2709387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="mib2xb92pufyux6md54ulkkglronebr" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''वाघा'''  हे [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] [[लाहोर|लाहोर सिटी डिस्ट्रिक्ट]] जवळील '''वाघा''' झोनमध्ये स्थित एक गाव आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |title=The Punjab Gazette |access-date=2023-02-01 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |date=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt; हे शहर  [[पाकिस्तान]] आणि [[भारत]] यांच्यातील वाघा - अटारी सीमासाठी प्रसिद्ध आहे. इथे माल वाहतूक टर्मिनल आणि रेल्वे स्थानक पण आहे. &lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6945626.stm|title=Mixed feelings on India-Pakistan border|date=14 August 2007|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; वाहगा हे पाकिस्तानातील लाहोर व भारतातील [[अमृतसर]] दरम्यानच्या ऐतिहासिक ग्रँड ट्रंक रोडवर   वसलेले आहे.  हे लाहोर पासून {{Convert|24|km|mi}}  आणि अमृतसर पासून {{Convert|32|km|mi}} अतंरावर आहे. हे गाव भारत-पाकिस्तान सीमेपासून {{Convert|600|m}} अंतरावर आहे. इथून भारतातील जवळचे गाव [[अटारी]] हे {{Convert|3|km|mi}} अंतरावर आहे.&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
चित्र:Pakistani Flag Wahga Border.jpg|वाघा सीमेवरील १२२ मीटर उंच [[पाकिस्तानी ध्वज]]
चित्र:Stadium wahga border.jpg|सीमेच्या पाकिस्तानी बाजूस स्टेडियमसारखी आसनव्यवस्था
चित्र:Wagha border.jpg|सीमेवर पाकिस्तानी गेट
चित्र:Bab e Azadi Wahga Border.jpg|बाब-ए-आझादी (स्वातंत्र्य द्वार) वाघा बॉर्डरच्या पाकिस्तानी बाजूने
Wagah border indian bsf.jpg|वाघा येथे भारतीय [[बीएसएफ]]
Women personnel of India's Border Security Force.jpg|वाघा येथे भारतीय [[बीएसएफच्या]] महिला कर्मचारी
चित्र:Soldiers at Wagah border.jpg|वाघा येथे पंजाब रेंजर्स
Milestone near Wagah Border.JPG|वाघा बॉर्डरजवळचा [[मैलाचा दगड]]
चित्र:Paddy field in Punjab 002.jpg|वाघा सीमेजवळ [[भातशेती]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारत-पाकिस्तान संबंध]]
[[वर्ग:पाकिस्तानमधील शहरे]]</text>
      <sha1>mib2xb92pufyux6md54ulkkglronebr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709388</id>
      <parentid>2709387</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवा</comment>
      <origin>2709388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="q1ljhi2pmzdq8g6eo97hxbghj5vv97o" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''वाघा'''  हे [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] [[लाहोर|लाहोर सिटी डिस्ट्रिक्ट]] जवळील '''वाघा''' झोनमध्ये स्थित एक गाव आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |title=The Punjab Gazette |access-date=2023-02-01 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142917/https://lgcd.punjab.gov.pk/system/files/MCLZones.pdf |date=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt; हे शहर  [[पाकिस्तान]] आणि [[भारत]] यांच्यातील वाघा - अटारी सीमासाठी प्रसिद्ध आहे. इथे माल वाहतूक टर्मिनल आणि रेल्वे स्थानक पण आहे. &lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6945626.stm|title=Mixed feelings on India-Pakistan border|date=14 August 2007|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; वाहगा हे पाकिस्तानातील लाहोर व भारतातील [[अमृतसर]] दरम्यानच्या ऐतिहासिक ग्रँड ट्रंक रोडवर   वसलेले आहे.  हे लाहोर पासून {{Convert|24|km|mi}}  आणि अमृतसर पासून {{Convert|32|km|mi}} अतंरावर आहे. हे गाव भारत-पाकिस्तान सीमेपासून {{Convert|600|m}} अंतरावर आहे. इथून भारतातील जवळचे गाव [[अटारी]] हे {{Convert|3|km|mi}} अंतरावर आहे.&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
चित्र:Pakistani Flag Wahga Border.jpg|वाघा सीमेवरील १२२ मीटर उंच [[पाकिस्तानी ध्वज]]
चित्र:Stadium wahga border.jpg|सीमेच्या पाकिस्तानी बाजूस स्टेडियमसारखी आसनव्यवस्था
चित्र:Wagha border.jpg|सीमेवर पाकिस्तानी गेट
चित्र:Bab e Azadi Wahga Border.jpg|बाब-ए-आझादी (स्वातंत्र्य द्वार) वाघा बॉर्डरच्या पाकिस्तानी बाजूने
Wagah border indian bsf.jpg|वाघा येथे भारतीय [[बीएसएफ]]
Women personnel of India's Border Security Force.jpg|वाघा येथे भारतीय [[बीएसएफ]]च्या महिला कर्मचारी
चित्र:Soldiers at Wagah border.jpg|वाघा येथे पंजाब रेंजर्स
Milestone near Wagah Border.JPG|वाघा बॉर्डरजवळचा [[मैलाचा दगड]]
चित्र:Paddy field in Punjab 002.jpg|वाघा सीमेजवळ [[भातशेती]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारत-पाकिस्तान संबंध]]
[[वर्ग:पाकिस्तानमधील शहरे]]</text>
      <sha1>q1ljhi2pmzdq8g6eo97hxbghj5vv97o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गंगा जमना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349816</id>
    <revision>
      <id>2709392</id>
      <parentid>2644037</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T04:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16643" sha1="90hgcz4hefi8xzn8vyd6g9ubj9p685v" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''''गंगा जमना'''''  हा १९६१ चा भारतीय गुन्हेगारी नाट्यपट आहे, जो [[दिलीपकुमार|दिलीप कुमार]] लिखित आणि निर्मीत आहे, आणि [[नितीन बोस]] यांनी दिग्दर्शित केला आहे, ज्यात  वजाहत मिर्झा यांनी संवाद लिहिले आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amazon.in/Ganga-Jamuna/dp/B00CWB3A1G|title=Ganga Jamuna (DVD)|website=[[Amazon (website)|Amazon]]|access-date=5 February 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pgBlAAAAMAAJ&amp;q=gunga+jumna+golden+jubilee|title=Encyclopaedia of Indian cinema|last=Ashish Rajadhyaksha|last2=Paul Willemen|publisher=British Film Institute|year=1999|isbn=978-0-85170-455-5|pages=658–14|access-date=22 December 2011}}&lt;/ref&gt; कुमारने नंतर सांगितले की, त्याने चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि संपादनही केले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/no-one-can-tell-the-whole-truth/articleshow/15704493.cms|title=˜No one can tell the whole truth|last=Subhash K. Jha|date=May 4, 2007|website=Mumbai Mirror|access-date=2021-09-29|archive-date=2021-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103131150/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/no-one-can-tell-the-whole-truth/articleshow/15704493.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यात दिलीप कुमार यांच्यासोबत [[वैजयंतीमाला]] आणि त्यांचा वास्तविक जीवनातील भाऊ नासिर खान प्रमुख भूमिकेत आहेत. [[उत्तर भारत|उत्तर भारतातील]] ग्रामीण [[अवध]] प्रदेशात आधारित, हा चित्रपट गंगा आणि जमना (कुमार आणि खान) या दोन गरीब भावांची कथा सांगतो आणि कायद्याच्या विरोधी बाजूने त्यांची मार्मिकता आणि भावंडांची शत्रुता, एक डाकू आणि दुसरा पोलीस अधिकारी आहे. हा चित्रपट त्याच्या टेक्निकलर निर्मिती, [[अवधी भाषा|अवधी बोलीचा]] वापर आणि डाकू चित्रपट शैलीचे एक निश्चित उदाहरण आहे. २००३ मध्ये आघाडीच्या भारतीय दिग्दर्शकांच्या मताचा विचार करून आउटलुक मासिकाच्या सर्वेक्षणात बॉलीवूडच्या २५ महान चित्रपटांमध्य तो ११ व्या स्थानावर होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/article/bollywoods-best-films/220089|title=Bollywood's Best Films {{!}} May 12, 2003|date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108071843/https://www.outlookindia.com/article/bollywoods-best-films/220089|archive-date=8 January 2016|access-date=2021-07-26}}&lt;/ref&gt;

सहा महिन्यांच्या विलंबानंतर हा चित्रपट अखेर जानेवारी १९६१ मध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाला समीक्षक आणि प्रेक्षकांचा चांगला प्रतिसाद मिळाला. हा १९६० च्या दशकातील सर्वात मोठा हिट चित्रपट होता आणि बॉक्स ऑफिस कलेक्शनच्या दृष्टीने सर्वात [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांची यादी|यशस्वी भारतीय चित्रपटांपैकी]] एक होता. [[भारतातील सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या चित्रपटांची यादी|भारतात]] आणि परदेशात अंदाजे ८४ दशलक्ष तिकिटांची विक्री झाली. विविध संदर्भानुसार, तिकीटाची किमत महागाईसाठी समायोजित केलेल्यानंतर, आतापर्यंतच्या १० सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांपैकी हा आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/ten-highest-grossing-bollywood-films-of-all-time-inflation|title=Which is the Highest Grossing Indian Film of All Time?|last=Thombare|first=Suparna|date=2019-07-23|website=TheQuint|access-date=2021-09-29}}&lt;/ref&gt; २०११ मध्ये, ७३६ कोटींच्या समायोजित निव्वळ कमाईसह, हा चित्रपट बॉक्स ऑफिस इंडिया मासिकाने ''[[मुघल-ए-आझम (चित्रपट)|मुघल-ए-आझम]]'' (१९६०) च्या मागे आणि ''[[शोले (चित्रपट)|शोले]]'' (१९७५) च्या पुढे यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.boxofficeindia.co.in/top-50-film-of-last-50-years/|title=Top 50 Film of Last 50 Years {{!}} Box Office India : India's premier film trade magazine|date=2012-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317110155/http://www.boxofficeindia.co.in/top-50-film-of-last-50-years/|archive-date=17 March 2012|access-date=2021-09-29}}&lt;/ref&gt;

== पात्र ==

* [[दिलीपकुमार]] - गंगाराम &quot;गंगा&quot;
* [[वैजयंतीमाला]] -  धन्नो
* [[नासिर खान]] - जमना
* [[अरुणा इराणी]] -  कमला
* [[कन्हैयालाल]] - कल्लू
* अन्वर हुसेन - हरिराम
* [[नजीर हुसेन]] - पोलीस अधीक्षक
* [[लीला चिटणीस]] - गोविंदी
* [[हेलन]] - गणिका

== गीत ==
चित्रपटाचे गीत [[नौशाद]] यांनी संगीतबद्ध केला होता आणि शकील बदायुनी यांनी गीते लिहिली होती ज्यात ८ गाणी आहेत जी [[मोहम्मद रफी]], [[लता मंगेशकर]], [[आशा भोसले]] आणि [[हेमंत कुमार]] यांनी गायली आहे.

२०११ मध्ये, [[एम.एस.एन.|एम.एस.एनने]]  [[गांधी जयंती|गांधी जयंतीनिमित्त]] बॉलीवूडमधील १० देशभक्तीपर गाण्यांच्या यादीत &quot;इंसाफ की डागर पे&quot; याला पहिल्या क्रमांकावर ठेवले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://news.in.msn.com/specials/gandhiandnewindia/Features_article.aspx?cp-documentid=5354051|title=India@64: Top 10 Patriotic songs of Bollywood|date=9 August 2011|publisher=[[MSN]]|access-date=2011-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615165545/http://news.in.msn.com/specials/gandhiandnewindia/Features_article.aspx?cp-documentid=5354051|archive-date=15 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!गाणे
! गायक
|-
| &quot;ढुंढो ढुंढो रे सजना&quot;
| [[लता मंगेशकर]]
|-
| &quot;दगाबाज, तोरी बातियाँ&quot;
| लता मंगेशकर
|-
| &quot;दो हंसों का जोडा&quot;
| लता मंगेशकर
|-
| &quot;झनन घुंगर बाजे&quot;
| लता मंगेशकर
|-
| &quot;नैन लाड जाये तो&quot;
| [[मोहम्मद रफी]]
|-
| &quot;ओ छलिया रे, छलिया रे, मन में हमारा&quot;
| मोहम्मद रफी, [[आशा भोसले]]
|-
| &quot;तोरा मन बडा पापी&quot;
| आशा भोसले
|-
| &quot; इन्साफ की डागर पे &quot;
| [[हेमंत कुमार]]
|-
| &quot;चल चल री गोरिया पी की नगरिया&quot;
| मोहम्मद रफी, [[वैजयंतीमाला]]
|}

== पुरस्कार ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!पुरस्कार
!श्रेणी
!विजेता
!निकाल
!Note
!Ref.
|-
| rowspan=&quot;9&quot; |बंगाल फिल्म जर्नालिस्ट असोसिएशन पुरस्कार
|सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट
|[[दिलीपकुमार]]
|rowspan=&quot;11&quot; {{Won}}
|
| rowspan=&quot;21&quot; |&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.gomolo.com/7/bfja-awards-awards-1962|title=BFJA Awards (1962)|publisher=Gomolo.com|access-date=2011-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074459/http://www.gomolo.com/7/bfja-awards-awards-1962|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366400.cms|title=The Nominations – 1968|publisher=[[इंडिया टाइम्स]]|access-date=2011-10-13|archive-url=https://archive.today/20120708165616/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/articleshow/366400.cms|archive-date=8 July 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/366406.cms|title=The Winners – 1960|publisher=[[इंडिया टाइम्स]]|access-date=2011-10-13|archive-url=https://archive.today/20120709123855/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/366406.cms|archive-date=9 July 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196225.htm|title=25th Annual BFJA Awards|publisher=[[BFJA Awards|BFJA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224081354/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196225.htm|archive-date=24 February 2008|access-date=2011-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0mciAQAAIAAJ&amp;q=gunga+jumna+|title=India, a reference annual|last=India. Ministry of Information and Broadcasting. Research and Reference Division, India. Ministry of Information and Broadcasting. Research, Reference, and Training Division, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1964|pages=134|access-date=22 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0mciAQAAIAAJ&amp;q=gunga+jumna+|title=द टाइम्स ऑफ इंडिया directory and year book including who's who|last=Stanley Reed|publisher=[[The Times Group|Bennett, Coleman and Co. Ltd]]|year=1963|pages=134|access-date=22 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rMw5AQAAIAAJ&amp;q=gunga+jumna+award|title=Cultural news from India, Volumes 3-4|last=Indian Council for Cultural Relations|publisher=Indian Council for Public Relations|year=1962|pages=10|access-date=14 January 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक
|[[नितीन बोस]]
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता
|दिलीपकुमार
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
|[[वैजयंतीमाला]]
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक
|[[नौशाद]]
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट संवाद
|वजाहत मिर्झा
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट गीतकार
|शकिल बदायुनी
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफर
|व्ही. बाबासाहेब
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट ऑडिओग्राफी
|एम. आय. धरमसे
|
|-
|बोस्टन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव
|पॉल रेव्हर सिल्व्हर बाउल
| rowspan=&quot;3&quot; |दिलीपकुमार
|समकालीन समस्यांच्या सादरीकरणात स्पष्टता आणि अखंडतेसाठी&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(निर्माता म्हणून)
|-
|चेकोस्लोव्हाकिया कला अकादमी, [[प्राग]]
|विशेष सन्मान डिप्लोमा
|अभिनेता
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |[[फिल्मफेर पुरस्कार]]
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्तम चित्रपट]]
|rowspan=&quot;3&quot; {{Nom}}
|
|-
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्तम दिग्दर्शक]]
|नितीन बोस
|
|-
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेता]]
|दिलीपकुमार
|
|-
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]]
|वैजयंतीमाला
|{{Won}}
|
|-
|[[फिल्मफेर सर्वोत्तम संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्तम संगीत दिग्दर्शक]]
|नौशाद
|{{Nom}}
|
|-
|सर्वोत्तम संवाद
|वजाहत मिर्झा 
|{{Won}}
|
|-
|सर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफर
|व्ही. बाबासाहेब
|{{Won}}
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |१५ वा कार्लोवी व्हॅरी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव
|क्रिस्टल ग्लोबसाठी भारताचे अधिकृत नामांकन
| rowspan=&quot;2&quot; |दिलीपकुमार
|नामांकन मिळाले नाही
|
|-
|विशेष पुरस्कार
|rowspan=&quot;2&quot; {{Won}}
|निर्माता आणि पटकथा लेखक म्हणून
|-
|[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]]
|[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट]]
|नितीन बोस&lt;br /&gt;दिलीपकुमार
|
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट}}
[[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>90hgcz4hefi8xzn8vyd6g9ubj9p685v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दुरेफिशन सलीम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359934</id>
    <revision>
      <id>2709411</id>
      <parentid>2635287</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T11:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8376" sha1="d7pehurc70uohnqc9phnk1gdncy84yz" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक={{Birth date and age|df=y|1991|01|13}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arynews.tv/dur-e-fishan-saleem-turns-27-see-viral-birthday-pictures/|title=Dur-e-Fishan Saleem turns 33: See birthday pictures|website=arynews.tv|date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;|शिक्षण=	युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनमधून एलएलबी|पुरस्कार=ARY पीपल्स चॉईस अवॉर्ड्स}}

'''दुरेफिशन सलीम''' (जन्म 13 जानेवारी 1991)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1192414/ishq-murshids-finale-will-be-screened-in-cinemas-across-pakistan|title=Ishq Murshid's finale will be screened in cinemas across Pakistan|date=1 May 2024}}&lt;/ref&gt; ही पंजाबी वंशाची एक पाकिस्तानी अभिनेत्री आहे जी उर्दू टेलिव्हिजनवर दिसते . तिने सहाय्यक अभिनेत्री म्हणून ''दिल रुबा'' (2020)  मध्ये तिच्या अभिनयात पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://images.dawn.com/news/1188259/lux-style-awards-announces-nominations-for-its-20th-edition|title=Lux Style Awards announces nominations for its 20th edition|website=Images|date=26 August 2021|access-date=27 August 2021|author=Images Staff}}&lt;/ref&gt; ''ती भरस'' (2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hipinpakistan.com/news/1159076/how-bharaas-succeeds-at-keeping-us-involved|title=How 'Bharaas' Succeeds at Keeping Us Involved|author=Karishma Soorthy|date=12 January 2021|access-date=2025-01-15|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101833/https://www.hipinpakistan.com/news/1159076/how-bharaas-succeeds-at-keeping-us-involved|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मध्ये देखील खेळली  ज्यासाठी तिला ARY पीपल्स चॉईस अवॉर्ड मिळाले . त्यानंतर, ''कैसी तेरी खुदगर्झी'' (2022)  आणि ''इश्क मुर्शिद'' (2023) मधून तिला ओळख मिळाली .&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-08-07|url=https://tribune.com.pk/story/2317328/lsa-2021-and-the-nominees-are?|title=LSA 2021: And the nominees are...|website=Express Tribune|access-date=|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://jang.com.pk/en/11113-durefishan-saleem-receives-peck-of-love-at-ishq-murshid-finale-screening-news|title=Durefishan Saleem receives peck of love at 'Ishq Murshid' finale screening|date=5 May 2024}}&lt;/ref&gt; 

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==
डुरेफिशनचा जन्म 14 जानेवारी 1991 रोजी लाहोर , पंजाब येथे सलीम-उल-हसन यांच्या घरी झाला, ज्यांनी 2000 च्या दशकात PTV साठी दिग्दर्शक आणि निर्माता म्हणून काम केले . युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनमधून तिने एलएलबी मिळवले . 2019 मध्ये, अभिनय क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी ती कराचीला गेली.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Maliha Rehman |date=31 July 2020 |title=For aspiring actors looking for stardom, Karachi is the city of opportunities |url=https://images.dawn.com/news/1185590 |access-date=3 December 2022 |work=images.dawn.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1192281/faysal-quraishi-claims-khaie-isnt-about-pashtuns-but-that-doesnt-mean-it-isnt-perpetuating-harmful-stereotypes|title=Faysal Quraishi claims Khaie 'isn't about Pashtuns' but that doesn't mean it isn't perpetuating harmful stereotypes|date=23 February 2024}}&lt;/ref&gt;

== करिअर ==
डुरेफिशनने हानिया अमीर सोबत ''दिल रुबा'' मध्ये सहाय्यक भूमिकेत पदार्पण केले ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट नवोदित म्हणून लक्स स्टाइल अवॉर्ड्समध्ये नामांकन मिळाले .&lt;ref&gt;{{Cite web|title=PRIME TIME: BINGE WATCHING Dilruba, Tarap, Sabaat… BUT FOR HOW LONG?|url=https://www.dawn.com/news/1548503|last=Jawaid|first=Mohammad Kamran|date=2020-04-12|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2020-05-08}}&lt;/ref&gt; त्यानंतर, तिने ओमर शहजादच्या विरुद्ध ''भरसमध्ये'' मुख्य पदार्पण केले आणि समीक्षकांकडून तिला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2464631/4-onscreen-couples-that-have-sent-pakistani-drama-fans-into-a-frenzy|title=4 onscreen couples that have sent Pakistani drama fans into a frenzy|date=30 April 2024|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;  त्यानंतर, तिने ''परदेस''  मध्ये अफान वहीद आणि ''जुदा हुआ कुछ इस तरहा'' सोबत काम केले .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arydigital.tv/bharas-drama-plot|title=Bharaas:The story of love and obsession}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magtheweekly.com/detail/12202-shaista-lodhi-to-pair-up-with-ace-actor-sarmad-khoosat-for-pardes|title=Shaista Lodhi to pair up with ace actor Sarmad Khoosat for 'Pardes|website=Mag The Weekly}}&lt;/ref&gt; 

2022 मध्ये, तिने दानिश तैमूर विरुद्ध प्रेम-नाट्यमय ''कैसी तेरी खुदगर्झी''  मध्ये अभिनय केला ज्यामुळे तिला उद्योगात यशस्वी आणि प्रस्थापित अभिनेत्री बनले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bolnews.com/latest/2023/03/hiba-bukhari-to-replace-durefishan-saleem-in-new-drama-jhok-sial/|title=Hiba Bukhari to replace Durefishan Saleem in new drama 'Jhok Sial'|website=www.bolnews.com|date=17 March 2023|access-date=2025-01-15|archive-date=2025-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119071255/https://www.bolnews.com/latest/2023/03/hiba-bukhari-to-replace-durefishan-saleem-in-new-drama-jhok-sial/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2023 मध्ये, तिने वहाज अली सोबत ''जुर्म  मध्ये अभिनय केला, त्यानंतर सियाह'' या अँथॉलॉजी-मालिका आणि सामाजिक-नाटक ''जैसे आपकी मर्झी'' या चित्रपटात मिकाल झुल्फिकार सोबत काम केले .  तिला फरहान सईदसोबत झॉक ''सरकारमध्ये'' काम करण्याची ऑफरही आली होती .&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1067556-last-episode-of-drama-serial-jurm-on-geo-tv-today |title=Last episode of drama serial 'Jurm' on Geo TV today |date=6 May 2023 |work=The News International (newspaper) |author=Mohammad Nasir}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arynews.tv/dur-e-fishan-saleem-reacts-jaisay-aapki-marzi-reviews/|title='I cry every time…': Dur-e-Fishan Saleem reacts to 'Jaisay Aapki Marzi' reviews|website=ARY News|date=14 September 2023}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{Reflist}}

==बाह्य दुवे==
* {{IMDb name|id=14363871}}
{{Commons category|Durefishan)}}

[[वर्ग:लाहोरमधील व्यक्ती]]
[[वर्ग:पंजाबी व्यक्ती]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पाकिस्तानी दूरचित्रवाणी अभिनेत्री]]</text>
      <sha1>d7pehurc70uohnqc9phnk1gdncy84yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्यूजडेज अँड फ्रायडेज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>366605</id>
    <revision>
      <id>2709409</id>
      <parentid>2581061</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="364esvqf2m8a75eub0l83hd7ilrqcjv" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''''टुजडेज अँड फ्रायडेज''''' हा एक रोमँटिक कॉमेडी चित्रपट आहे जो तरनवीर सिंग दिग्दर्शित आहे आणि [[संजय लीला भन्साळी]] आणि भूषण कुमार निर्मित आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wionews.com/entertainment/bollywood/news-tuesdays-and-fridays-director-on-his-debut-film-being-a-story-of-two-reluctant-romantics-364865|title='Tuesdays and Fridays' director on his debut film being a 'story of two reluctant romantics'|website=WION|language=en-us|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट १९ फेब्रुवारी २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला होता ज्यात अनमोल ढिल्लन, झटलेका मल्होत्रा, [[निकी वालिया]], झोआ मोरानी, नयन शुक्ला, कामिनी खन्ना, सॅमी जोनास हेनी आणि रीम शेख हे कलाकार होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sanjay-leela-bhansali-productions-tuesdays-and-fridays-to-release-on-february-19-1763511-2021-01-28|title=Sanjay Leela Bhansali Productions Tuesdays And Fridays to release on February 19|website=India Today|language=en|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/zoa-morani-to-play-an-nri-in-sanjay-leela-bhansalis-tuesdays-and-fridays/articleshow/65649465.cms|title=Zoa Morani to play an NRI in Sanjay Leela Bhansali's Tuesdays and Fridays|work=Mumbai Mirror|language=en|accessdate=2025-06-19|archive-date=2023-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620203431/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/zoa-morani-to-play-an-nri-in-sanjay-leela-bhansalis-tuesdays-and-fridays/articleshow/65649465.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/tuesdays-and-fridays-trailer-jhataleka-malhotra-shines-in-her-debut-outing|title=‘Tuesdays and Fridays’ trailer: Jhataleka Malhotra shines in her debut outing|last=Desk|first=NH Web|date=2021-02-04|website=National Herald|language=en|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt;

[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाईम्स ऑफ इंडियाने]] २/५ गुण दिले;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/tuesdays-fridays/movie-review/81092557.cms|title=Tuesdays &amp; Fridays Movie Review : A love story with a novel concept and a fresh pair, but doesn’t really warm your heart|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt; सिनेमा एक्सप्रेसने १/५ दिले आणि &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaexpress.com/reviews/hindi/2021/feb/19/tuesdays-and-fridays-movie-review-twee-rom-com-loses-the-day-22930.html|title=Tuesdays and Fridays Movie Review: Twee rom-com loses the day|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt; फर्स्टपोस्टने ०.५ गुण दिले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/tuesdays-fridays-movie-review-anmol-dhillon-jhataleka-malhotras-film-is-an-imtiaz-ali-romance-sans-personality-9325961.html|title=Tuesdays &amp; Fridays movie review: Anmol Dhillon, Jhataleka Malhotra's film is an Imtiaz Ali romance sans personality|date=2021-02-20|website=Firstpost|language=en|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील चित्रपट]]
[[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>364esvqf2m8a75eub0l83hd7ilrqcjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Sunanda kochure</title>
    <ns>3</ns>
    <id>371804</id>
    <revision>
      <id>2709404</id>
      <parentid>2620545</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T07:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sunanda kochure</username>
        <id>175812</id>
      </contributor>
      <origin>2709404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6360" sha1="nyzfg44odh5dg15dfbr92zqcvykhtdd" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Sunanda kochure}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:२५, १६ ऑक्टोबर २०२५ (IST)


'''सुनंदा कोचुरे धुळेकर शुभम कुमार धुळेकर लोकनाट्य मंडळ''' हे महाराष्ट्रातील, विशेषतः खान्देशातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध लोकनाट्य (तमाशा) व 'गंमत' मंडळ आहे. या मंडळाचे मुख्य केंद्र '''धुळे''' येथे असून, खान्देशी बोलीभाषेतील पारंपरिक लोककला आणि विनोदी सादरीकरणासाठी हे मंडळ संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळखले जाते.

'''प्रमुख कलाकार आणि संचालक'''

* '''सुनंदा कोचुरे धुळेकर:''' या खान्देशातील ज्येष्ठ लोकनाट्य कलाकार असून मंडळाच्या मुख्य सर्वेसर्वा आहेत.
* '''शुभम कुमार धुळेकर:''' हे सुनंदा कोचुरे यांचे चिरंजीव असून, मंडळाचे सह-संचालक आणि प्रमुख अभिनेते आहेत. त्यांच्या विनोदी अभिनयामुळे हे लोकनाट्य तरुण वर्गात आणि सोशल मीडियावर प्रचंड लोकप्रिय आहे.

'''कला प्रकार आणि कार्य'''

हे मंडळ खान्देशची पारंपरिक लोककला '''&lt;nowiki/&gt;'गंमत'''' आणि पारंपरिक '''तमाशा''' जिवंत ठेवण्याचे मोठे कार्य करत आहे. ग्रामीण भागात या मंडळाचे कार्यक्रम अत्यंत लोकप्रिय आहेत. तसेच डिजिटल युगात युट्यूब आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून त्यांनी खान्देशी लोककला जागतिक पातळीवर पोहोचवली आहे.

'''पुरस्कार आणि सन्मान'''

लोककलेच्या क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी या मंडळाला आणि कलाकारांना विविध स्तरांवर सन्मानित करण्यात आले आहे. मिळालेले प्रमुख पुरस्कार खालीलप्रमाणे:

* '''शाहीरी तमाशा कला भूषण पुरस्कार (२०१४):''' अखिल भारतीय मराठी शाहीर परिषद, धुळे यांच्यातर्फे सन २०१४ मध्ये सुनंदा ताई कोचुरे यांना प्रसिद्ध तमाशा सम्राट पद्मश्री रघुवीर खेडकर यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
* '''अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद गुणगौरव पुरस्कार (२०१४):''' ५ ऑक्टोबर २०१४ रोजी प्रसिद्ध चित्रपट अभिनेते मा. श्री. मोहन जोशी आणि धुळे शाखेचे अध्यक्ष मा. श्री. अनिल चव्हाण यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
* '''भारत सरकार नेहरू युवा केंद्र सन्मान:''' नेहरू युवा केंद्र, धुळे (युवा कार्यक्रम व क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार) आणि अखिल भारतीय मराठी शाहीर परिषद यांच्याकडून जिल्हास्तरीय सांस्कृतिक महोत्सवात कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल हा सन्मान मिळाला.
* '''धुळे महानगरपालिका गौरव सन्मान (२०२३):''' १४ नोव्हेंबर २०२३ रोजी धुळे महानगराच्या कला क्षेत्रात गौरव वाढविल्याबद्दल धुळे महानगरपालिकेच्या वतीने तत्कालिन महापौर सौ. प्रतिभाताई चौधरी आणि आयुक्त सौ. अमिता दगडे पाटील यांच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आले.
* '''९७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन सन्मान (२०२४):''' फेब्रुवारी २०२४ मध्ये अमळनेर येथे आयोजित ९७ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात मंडळाला विशेष स्मृतीचिन्ह देऊन गौरविण्यात आले.

[[सदस्य:Sunanda kochure|Sunanda kochure]] ([[सदस्य चर्चा:Sunanda kochure|चर्चा]]) १३:२२, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>nyzfg44odh5dg15dfbr92zqcvykhtdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एका लखानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>374516</id>
    <revision>
      <id>2709366</id>
      <parentid>2642264</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3835" sha1="q6luus8nwowksffa6uxnllj56inn9uh" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''एका लखानी''' (जन्म १९८७) ही एक भारतीय फॅशन डिझायनर आहे, जिने हिंदी, तमिळ आणि [[तेलुगू चलचित्रपट|तेलुगू चित्रपट उद्योगात]] काम केले आहे. ''रावण'' (२०१०) च्या सेटवर इंटर्न म्हणून तिच्या कारकिर्दीला सुरुवात केल्यानंतर, ती २०१३ पासून दिग्दर्शक [[मणी रत्नम]] यांच्या चित्रपटांसाठी कॉस्च्युम डिझायनर बनली.&lt;ref name=&quot;eka&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/loved-nithya-menens-clothes-ok-kanmani-meet-costume-designer-eka-lakhani-97971|title=Loved Nithya Menen's clothes in 'OK Kanmani'? Meet costume designer Eka Lakhani|date=March 8, 2019|website=The News Minute}}&lt;/ref&gt; तिने [[राजकुमार हिरानी]], [[करण जोहर]] आणि [[गौतम मेनन]] यांच्या चित्रपटांमध्ये देखील काम केले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/designers/costume-designer-eka-lakhani-believes-costume-is-an-important-part-of-a-film/articleshow/77034542.cms|title=Costume designer Eka Lakhani believes costume is an important part of a film - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=19 July 2020|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

लखानी यांनी अनेकदा बायोपिकमध्ये काम केले आहे, ज्यामध्ये [[संजय दत्त|संजय दत्तवरील]] ''[[संजू]]'' (२०१८) आणि [[जयललिता|जयललितावरील]] वेब सिरीज ''क्वीन'' (२०१९) यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;vox&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.voxspace.in/2020/05/10/voxtalks-with-eka-lakhani/|title=VoxTalks With Eka Lakhani: The Art Of Costume Designing In The New Age Indian Cinema|last=Naidu|first=Siddharth|date=May 10, 2020|access-date=2025-12-10|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021185707/https://www.voxspace.in/2020/05/10/voxtalks-with-eka-lakhani/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/designers/costume-designer-eka-lakhani-believes-costume-is-an-important-part-of-a-film/articleshow/77034542.cms|title=Costume designer Eka Lakhani believes costume is an important part of a film - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=19 July 2020|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/sanju-costume-designer-eka-lakhani-on-styling-ranbir-kapoor-for-the-biopic/videoshow/64734003.cms|title='Sanju' costume designer Eka Lakhani on styling Ranbir Kapoor for the biopic &amp;#124; Hindi Movie News - Bollywood - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय महिला फॅशन डिझायनर्स]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय डिझायनर]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>q6luus8nwowksffa6uxnllj56inn9uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गौरी प्रधान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378379</id>
    <revision>
      <id>2709396</id>
      <parentid>2675052</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T05:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24139" sha1="pfj2y4igwaoqrtkk4j5e53zko8t5txc" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''गौरी प्रधान-तेजवानी''' ही एक भारतीय अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे जी प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] टेलिव्हिजनमध्ये काम करते. प्रधान यांना ''कुटुंब'' मालिकेमधील गौरी अग्रवाल-मित्तल, ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी]]'' मालिकेमधील नंदिनी ठक्कर-विराणी, ''स्पेशल स्कॉड'' मालिकेमधील डॉ. दीपिका घोष, ''लेफ्ट राइट लेफ्ट''  मालिकेमधील  कॅप्टन शोना दास आणि ''तू आशिकी'' मालिकेमधील अनिता शर्मा यांच्या भूमिकेसाठी तिला ओळखले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/rise-of-early-primetime/421647/1|title=Rise of early primetime|website=The Indian Express|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210213100159/http://archive.indianexpress.com/news/rise-of-early-primetime/421647/0|archive-date=13 February 2021}}&lt;/ref&gt;

== बालपण आणि शिक्षण ==
प्रधान यांनी त्यांचे पूर्वीचे आयुष्य भारतातील [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीरमधील]] [[जम्मू]] येथे एका [[मराठी लोक|मराठी]] कुटुंबात घालवले. त्यांचे वडील मेजर सुभाष वासुदेव प्रधान हे भारतीय लष्करातील निवृत्त अधिकारी आहेत आणि त्यांची आई आशा ही गृहिणी आहे. प्रधान या तीन भावंडांमध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत; त्यांचे मोठे भाऊ भरत हे [[पेट्रोकेमिकल]] इंजिनिअर आहेत, तर त्यांची धाकटी बहीण गीतांजली एमडी आहे. प्रधान या त्यांच्या कुटुंबातील एकमेव व्यक्ती आहेत ज्यांनी मॉडेलिंग आणि अभिनयात करिअर केले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mazale.in/gauri-pradhan-tejwanis-height-age-serials-personal-life-biography/|title=Gauri Pradhan Tejwani's Height, Age, Serials, Personal Life, Biography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730060151/http://www.mazale.in/gauri-pradhan-tejwanis-height-age-serials-personal-life-biography|archive-date=30 July 2019|access-date=17 December 2014}}&lt;/ref&gt;

वडिलांच्या नोकरीच्या स्वरूपामुळे तिचे बालपण देशभरात प्रवास करत गेले. परिणामी, तिने वेगवेगळ्या शाळांमध्ये शिक्षण घेतले, त्यापैकी एक [[उधमपूर]] येथील कार्मेल कॉन्व्हेंट स्कूल होती. वडिलांच्या सेवानिवृत्तीनंतर, कुटुंब [[पुणे]] येथे स्थायिक झाले, जिथे तिने बीएससी ([[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]]) अभ्यासक्रमासाठी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ कॉलेजमध्ये]] प्रवेश घेतला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hiten-gauri.net/flash2/FlashHT.swf|title=Biography of Gauri Pradhan:About Gauri|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113100/http://www.hiten-gauri.net/flash2/FlashHT.swf|archive-date=17 September 2013}}&lt;/ref&gt; नंतर तिने [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन|लंडन विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेल्या एका संस्थेतून [[मानसशास्त्र]] अभ्यासक्रमासाठी नावनोंदणी केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=vyPiAAAAMAAJ&amp;pg=PA26|title=University of London, the Historical Record: (1836–1912) Being a Supplement to the Calendar, Completed to September 1912. First Issue|last=University of London|date=1912|publisher=University of London Press|page=26|access-date=13 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
प्रधानच्या मॉडेलिंग कारकिर्दीची सुरुवात वयाच्या १८ व्या वर्षी पुण्यात झाली. १९९८ मध्ये, बीएससी अभ्यासक्रमाच्या दुसऱ्या वर्षात असतानाच ती [[फेमिना मिस इंडिया|फेमिना मिस इंडियामध्ये]] भाग घेण्यासाठी मुंबईला गेली. [[स्मृती इराणी|स्मृती इराणीसोबत]] ती अशा स्पर्धकांपैकी आहे, ज्यांनी टीव्हीवर खूप प्रसिद्धी मिळवली. दिपानिता शर्मा देखील एक स्पर्धक होती आणि तिने टॉप ५ मध्ये स्थान मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Saas-bahu-on-the-ramp/articleshow/15641008.cms|title=Saas-bahu on the ramp – Mumbai Mirror –|access-date=2026-03-24|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215344/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Saas-bahu-on-the-ramp/articleshow/15641008.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060651371900.htm|title=The Hindu : Metro Plus Chennai / Profiles : Life…on her own terms|date=6 June 2009|website=[[The Hindu]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605051547/http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060651371900.htm|archive-date=5 June 2014|access-date=1 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/politics/smriti-irani-from-model-to-tvs-favourite-bahu-to-cabinet-minister-1542563.html|title=Smriti Irani: From model to Tulsi Virani to HRD minister &amp;#124; Firstpost|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529000945/http://www.firstpost.com/politics/smriti-irani-from-model-to-tvs-favourite-bahu-to-cabinet-minister-1542563.html|archive-date=29 May 2014|access-date=1 June 2014}}&lt;/ref&gt; तिने अनेक रॅम्प शो केले आहेत आणि स्प्राइट, ब्रू, [[डाबर]], पॉन्ड्स, [[संतूर]], कोलगेट, फिलिप्स, ब्रीझ, इत्यादी अनेक सुप्रसिद्ध कंपन्यांसाठी टेलिव्हिजन जाहिराती केल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Kapadia&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Kapadia|first=Arshiya|url=http://specials.rediff.com/getahead/2004/nov/18ga-sld.htm|title=I don't believe in the kind of marriage that changes a person completely|date=20 May 2005|publisher=Rediff|access-date=11 March 2010}}&lt;/ref&gt;

प्रधान यांनी १९९९ मध्ये [[दूरदर्शन|दूरदर्शनवर]] प्रसारित झालेल्या ''नूरजहाँ'' या ऐतिहासिक दूरचित्रवाणी मालिकेद्वारे आपल्या अभिनय कारकिर्दीची सुरुवात केली व मुख्य भूमिकेचा [[नूर जहां|नूर जहांचे]] पात्र रंगवले.

ऑक्टोबर २००१ मध्ये, प्रधान सोनी टीव्हीवरील ''कुटुंब'' या टेलि-सिरीजमुळे प्रसिद्धीच्या झोतात आली, ज्यात तिने गौरी अग्रवाल मित्तलची मुख्य भूमिका साकारली होती. त्यानंतर लगेच २००३ मध्ये, तिने [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवरील]] ''कृष्णा अर्जुनमध्ये'' श्वेताची एक एपिसोडिक भूमिका केली आणि त्यानंतर ती [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन|सोनी टीव्हीवरील]] ''नाम गुम जायेगा''  या एका कौटुंबिक मालिकेत प्रियांका सिंग या मुख्य नायिकेच्या भूमिकेत दिसली. २००३ मध्येच, ती ''क्या हादसा क्या हकीकत'' या हॉरर टेलि-सिरीजमध्ये मयुरी/गौरीच्या भूमिकेत दिसली. २००२ मध्ये, तिने इतर टेलिव्हिजन कलाकारांसोबत [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवरील]] ''किसमें कितना है दम'' या गायनाच्या रिॲलिटी शोच्या एका एपिसोडमध्ये भाग घेतला.

अनेक छोट्या भूमिका आणि एका लघुपट मालिकेनंतर, २००४ मध्ये प्रधानला स्टार प्लसवरील ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी|क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]'' या मालिकेत नंदिनी ठक्करच्या मुख्य भूमिकेत आली. त्याच वर्षी, ती सहारा वन वाहिनीवर प्रसारित झालेल्या ''इस्से कहते है गोलमाल घर''  या मालिकेत [[मानव गोहिल|मानव गोहिलच्या]] विरुद्ध मुख्य भूमिकेत दिसली.

मार्च २००५ मध्ये, तिने स्टार वनवरील ''स्पेशल स्क्वॉड'' या मालिकेत फॉरेन्सिक तज्ञ डॉ. दीपिका घोष यांच्या भूमिकेत प्रवेश केला. प्रधानने [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन|सोनी टीव्हीवरील]] ''रिहाई'' आणि ''जस्सी जैसी कोई नहीं'' यांसारख्या इतर मालिकांमध्येही विशेष भूमिका साकारल्या आहेत.

२००६ मध्ये, तिने तिचा पती [[हितेन तेजवानी|हितेन तेजवानीसोबत]] स्टार वनवरील ''नच बलिये २'' आणि ''जोडी कमाल की''  यांसारख्या रिॲलिटी शोमध्ये भाग घेतला आणि ''कैसा ये प्यार है'' या रोमँटिक नाट्य-मालिकेत काननची भूमिका साकारली. २००९ मध्ये, प्रधान यांनी स्टार प्लसच्या दुपारच्या दीर्घकाळ चालणाऱ्या हिट शो ''कुमकुम – एक प्यारा सा बंधन'' मध्ये त्यांच्या पतीसोबत अदिती कपूरच्या भूमिकेत  होती.

२०१४ मध्ये, पाच वर्षांच्या प्रदीर्घ विश्रांतीनंतर, तिने [[एकता कपूर|एकता कपूरच्या]] ''मेरी आशिकी तुमसे ही'' ([[कलर्स टीव्ही|कलर्स टीव्हीवर]]) या मालिकेतून फाल्गुनी पारेखच्या भूमिकेतून टेलिव्हिजनवर पुनरागमन केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/tv/gauri-is-brilliant-ekta-kapoor-on-her-meri-aashiqui-tum-se-hi-actress-155590.html|title=Gauri Is Brilliant: Ekta Kapoor On Her Meri Aashiqui Tum Se Hi Actress|date=17 June 2014|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; २०१७ ते २०१८ पर्यंत, तिने [[कलर्स टीव्ही|कलर्स टीव्हीच्या]] ''तू आशिकी''  या मालिकेत अनिता शर्माची भूमिका साकारली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/entertainment/kutumb-actress-gauri-pradhan-says-shes-prepared-for-failure-1752349|title=Kutumb Actress Gauri Pradhan Says She's 'Prepared For Failure'|website=NDTV.com|access-date=10 May 2021}}&lt;/ref&gt; २०२३ ते २०२४, तिने [[सोनी सब|सब  टीव्हीच्या]] ''पश्मिन्ना – धागे मोहब्बत के'' या मालिकेत प्रीती सुरीची भूमिका साकारली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/entertainment/television/hiten-tejwani-calls-reuniting-with-wife-gauri-pradhan-for-a-new-show-comfortable-you-dont-8583903.html|title=Hiten Tejwani Calls Reuniting with Wife Gauri Pradhan for a New Show 'Comfortable': 'You Don't...'|access-date=19 September 2023}}&lt;/ref&gt;

जुलै २०२५ पासून, ती ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी|क्यूंकी सास भी कभी बहू थी २]]'' या [[स्टार प्लस|स्टार प्लसच्या]] मालिके मध्ये नंदिनी विराणीच्या भूमिकेची पुनरावृत्ती केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kyunki-saas-bhi-kabhi-bahu-thi-2-hiten-tejwani-shakti-anand-and-others-from-the-original-cast-reunite-with-smriti-irani-and-amar-upadhyay-to-shoot-for-the-show/articleshow/122799258.cms|title=Kyunki Saas Bhi Kabhi Bahu Thi 2: Hiten Tejwani, Shakti Anand and others from the original cast reunite with Smriti Irani and Amar Upadhyay to shoot for the show|date=20 July 2025|work=The Times of India|language=en|access-date=21 July 2025}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
प्रधान यांची भेट त्यांचे पती [[हितेन तेजवानी]] यांच्याशी [[हैदराबाद|हैदराबादमध्ये]] ब्रीझ साबणाच्या जाहिरातीच्या चित्रीकरणादरम्यान झाली. नंतर, त्यांची भेट ''कुटुंबच्या'' सेटवर झाली आणि योगायोगाने त्यांना मुख्य जोडी म्हणून निवडण्यात आले. पडद्यावरील केमिस्ट्रीमुळे त्यांच्यात प्रेमाचे अंकुर फुटले आणि त्यांनी एकमेकांना डेट करण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/kutumb-turns-19-hiten-tejwani-and-gauri-pradhan-thank-fans-for-all-the-love-1736561-2020-10-30|title=Kutumb turns 19, Hiten Tejwani and Gauri Pradhan thank fans for all the love|last=Keshri|first=Shweta|date=30 October 2020|website=India Today|language=en|access-date=10 May 2021}}&lt;/ref&gt; ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी|क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]''  या दुसऱ्या एका डेली सोपमध्ये करण आणि नंदिनी या दुर्दैवी प्रेमींची भूमिका साकारत असताना त्यांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.shaaditimes.com/celebrities/celebrity-news/the-tejwani-040802/|title=Jodi no 1: Gauri Pradhan and Hiten Tejwani|publisher=shaaditimes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512034901/http://www.shaaditimes.com/celebrities/celebrity-news/the-tejwani-040802/|archive-date=12 May 2020|access-date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

दोन वर्षांच्या प्रेमसंबंधानंतर, २९ एप्रिल २००४ रोजी पुण्यातील सन-एन-सँड हॉटेलमध्ये महाराष्ट्रीयन रितीरिवाजानुसार एका खाजगी समारंभात त्यांचा विवाह झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://idiva.com/news-relationships/celeb-love-story-gauri-hiten-tejwani/2752/|title=Celeb Love Story: Gauri &amp; Hiten Tejwani|date=28 December 2010|publisher=iDiva Trendspotter|access-date=28 December 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.weddingsutra.com/celeb_wed/featured_gauri.asp|title=Gauri and Hiten|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217225044/http://www.weddingsutra.com/celeb_wed/featured_gauri.asp#.VJHeJdKUezE|archive-date=17 December 2014}}&lt;/ref&gt;

११ नोव्हेंबर २००९ रोजी, ते नेवान नावाचा मुलगा आणि काट्या नावाची मुलगी या जुळ्या मुलांचे पालक झाले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Shah|first=Kunal M|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/Gauri-is-four-months-pregnant/articleshow/4619985.cms|title=Gauri is four months pregnant|date=5 June 2009|work=The Times of India|access-date=12 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://entertainment.gaeatimes.com/2009/11/12/hiten-and-gauri-blessed-with-twins-59872/|title=Hiten and Gauri blessed with Twins|website=Gaea Times|access-date=11 November 2009|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092020/https://entertainment.gaeatimes.com/2009/11/12/hiten-and-gauri-blessed-with-twins-59872/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि नामांकने ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
! पुरस्कार
! श्रेणी
! मालिका
! निकाल
! संदर्भ.
|-
| २००२
| rowspan=&quot;4&quot; | [[इंडियन टेली पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[इंडियन टेली पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पडद्यावरील जोडी]] &lt;small&gt;([[हितेन तेजवानी]] सोबत)&lt;/small&gt;
| ''कुटुंब''
| {{Nom}}
| &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k2/personality.htm|title=Telly awards 2002 Popular Awards nominees|work=Indian Telly Awards|access-date=2014-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016115836/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k2/personality.htm|archive-date=2013-10-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००३
| rowspan=&quot;3&quot; | ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी]]''
| {{Nom}}
| &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k3/pop_nominee.htm|title=Telly awards 2003 Popular Awards nominees|work=Indian Telly Awards|access-date=2014-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016115839/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k3/pop_nominee.htm|archive-date=2013-10-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २००५
| {{Nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k5/pop_nom.htm|title=Telly awards 2005 Popular Awards nominees|work=Indian Telly Awards|access-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025305/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k5/pop_nom.htm|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k5/winners.htm|title=Telly awards 2005 Popular Awards winners|work=Indian Telly Awards|access-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917175616/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k5/winners.htm|archive-date=2018-09-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री
| {{Won}}
|-
| २०१८
| गोल्ड पुरस्कार
| नकारात्मक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
| ''तू आशिकी''
| {{Nom}}
| &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Fazeen|first=Sana|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/zee-gold-awards-2018-jennifer-winget-mouni-roy-hina-5225490/|title=Zee Gold Awards 2018: Jennifer Winget, Mouni Roy, Hina Khan, Sriti Jha, Nakuul Mehta win big honours|date=20 June 2018|work=The Indian Express|language=en|access-date=20 October 2022}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:प्रधान, गौरी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:भारतीय महिला टेलिव्हिजन प्रेझेंटर्स]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>pfj2y4igwaoqrtkk4j5e53zko8t5txc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कृष्णाईच्या लेकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379615</id>
    <revision>
      <id>2709381</id>
      <parentid>2704065</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T03:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41910-22</username>
        <id>185743</id>
      </contributor>
      <origin>2709381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6075" sha1="gv6vomd3j1qj0hi8zy2sev8xzawdgev" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = कृष्णाईच्या लेकी
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = सुबोध खानोलकर 
| निर्मिती संस्था = ओशन फिल्म्स कंपनी 
| दिग्दर्शक = 
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = 
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ७ वाजता
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १५ जून २०२६
| शेवटचे प्रसारण = चालू
| आधी = [[धाकट्या सूनबाई]]
| नंतर = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| सारखे = [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]
}}

'''कृष्णाईच्या लेकी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील राधाम्मा कुथुरू या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे.

== कलाकार ==
* [[निवेदिता सराफ]] - कृष्णाई जनार्दन जाधव
* एकता लब्दे - शारदा जनार्दन जाधव
* ट्विंकल यादव - गौरी जनार्दन जाधव
* नारायणी वारणे - सौदामिनी जनार्दन जाधव
* रोहित परशुराम - शंकर शिंदे
* [[स्मिता सरावदे]] - सत्यभामा शिंदे
* तन्वी बर्वे - रुपाली शिंदे
* साक्षी गांधी - इंदुराणी जनार्दन जाधव
* संजय कुलकर्णी - जनार्दन जाधव
* साईदत्त बाली - जीत जनार्दन जाधव
* अनुष्का पिंपुटकर - जिगिषा
* एकनाथ गिते - शेखर
* रियाझ मुलानी - बिंदुराजा
* गीता पांचाळ - भागाक्का
* नंदिनी वैद्य - रेश्मा
* अखिल लाले - प्रकाश
* सुदेश जाधव - महाराज
* सचिन माने - डंबेल्स
* विजया बाबर - कमळी मोहिते

== पुनर्निर्मिती ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! भाषा
! नाव
! वाहिनी
! प्रकाशित
|-
| [[तेलुगू]]
| राधाम्मा कुथुरू
| [[झी तेलुगू]]
| २६ ऑगस्ट २०१९ - ३ ऑगस्ट २०२४
|-
| [[कन्नड]]
| पुट्टाक्काना मक्कालू
| [[झी कन्नडा]]
| १३ डिसेंबर २०२१ - ५ मार्च २०२६
|-
| [[बंगाली]]
| उरॉन टुबरी
| [[झी बांग्ला]]
| २८ मार्च २०२२ - १६ डिसेंबर २०२२
|-
| [[मल्याळम]]
| कुडुंबश्री शारदा
| [[झी केरळम]]
| ११ एप्रिल २०२२ - चालू
|-
| [[उडिया]]
| सुना झिया
| [[झी सार्थक]]
| ३० मे २०२२ - चालू
|-
| [[पंजाबी]]
| धियान मेरियाँ
| [[झी पंजाबी]]
| ६ जून २०२२ - ३० मार्च २०२४
|-
| [[तमिळ]]
| मीनाक्षी पोन्नुगा
| [[झी तमिळ]]
| १ ऑगस्ट २०२२ - ३ ऑगस्ट २०२४
|-
| [[मराठी]]
| [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]
| [[झी मराठी]]
| १३ फेब्रुवारी २०२३ - ५ ऑगस्ट २०२३
|-
| [[हिंदी]]
| गंगा माई की बेटियाँ
| [[झी टीव्ही]]
| २२ सप्टेंबर २०२५ - चालू
|-
| [[बंगाली]]
| अन्नपूर्णार लोक्खीरा
| [[झी बांग्ला]]
| १ जून २०२६ - चालू
|}

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>gv6vomd3j1qj0hi8zy2sev8xzawdgev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील काजू लागवड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382904</id>
    <revision>
      <id>2709379</id>
      <parentid>2706549</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="592595" sha1="midbp7k6s8tbbxnlizqmwwr59qzxga4" xml:space="preserve">[[File:Close-up of ripe Vengurla Cashew fruit with nut.jpg|thumb|right|'''पिकलेले काजूफळ व काजूबी''']]
'''कोकणातील काजू लागवड''' ...
'''कोकणातील काजू लागवड''' काजू (Anacardium occidentale L.) हे उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील सदाहरित फळझाड असून Anacardiaceae या कुळातील आहे. काजूचे मूळ दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलच्या पूर्व भागात असल्याचे कृषी संशोधन साहित्यात नमूद करण्यात आले आहे. भारतात काजूचा प्रवेश पोर्तुगीजांच्या माध्यमातून सोळाव्या शतकात झाला. सुरुवातीच्या काळात काजूचा उपयोग प्रामुख्याने किनारी भागातील जमिनीचे संरक्षण आणि वृक्षलागवडीसाठी करण्यात आला; पुढे त्याचे आर्थिक आणि व्यापारी महत्त्व वाढत गेले. &lt;ref name=&quot;ICARCashewIntroduction&quot;&gt;{{cite web
|title=Cashewnut – a valuable nutritional package
|publisher=Indian Council of Agricultural Research
|year=2015
|url=https://icar.org.in/sites/default/files/2022-09/ICARNewsOct-Dec2015fornet.pdf
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशात काजू हे महत्त्वाचे नगदी फळपीक म्हणून विकसित झाले आहे. विशेषतः रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये काजू लागवडीचा विस्तार झाला असून या पिकाशी उत्पादन, प्रक्रिया, व्यापार आणि ग्रामीण रोजगाराची साखळी जोडली गेली आहे. कोकणातील काजू लागवडीचे क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता यांवरील १९८१–८२ ते २०२०–२१ या चाळीस वर्षांच्या अभ्यासात या तिन्ही घटकांमध्ये दीर्घकालीन वाढीचे कल नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Manerikar |first1=S. S.
|last2=Kshirsagar |first2=P. J.
|last3=Thorat |first3=V. A.
|last4=Torane |first4=S. R.
|last5=Sawant |first5=P. A.
|last6=Dhunde |first6=A. D.
|title=Trends in area, production and productivity of cashew in Konkan region of Maharashtra state: An economic analysis
|journal=The Pharma Innovation Journal
|volume=11
|issue=12
|pages=3902–3906
|year=2022
|url=https://www.thepharmajournal.com/archives/?ArticleId=17787&amp;issue=12&amp;vol=11&amp;year=2022
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन अभ्यासानुसार रायगड जिल्ह्यात काजू लागवडीच्या क्षेत्राचा चक्रवाढ वाढीचा दर १३.४१ टक्के आणि उत्पादनाचा १७.९१ टक्के होता. रत्‍नागिरीमध्ये हे दर अनुक्रमे १३.३२ आणि १६.९० टक्के, सिंधुदुर्गमध्ये ५.८५ आणि ६.५२ टक्के, तर ठाणे व पालघर जिल्ह्यांच्या एकत्रित गटात ५.७२ आणि ३.९७ टक्के होते. अभ्यासकांनी उत्पादन व उत्पादकतेतील वाढीचा संबंध कोकणातील काजू संशोधनाशी, तर क्षेत्रविस्ताराचा संबंध विविध शासकीय कार्यक्रमांशी जोडला आहे. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

कोकणातील काजूचे महत्त्व केवळ शेतातील उत्पादनापुरते मर्यादित नाही. काजू बीपासून मिळणारा काजूगर, काजू सफरचंद आणि काजूच्या कवचातील द्रव अशा विविध उत्पादनांमुळे काजूला कृषी, प्रक्रिया उद्योग आणि मूल्यवर्धन या तिन्ही क्षेत्रांत महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ICAR–Directorate of Cashew Researchने काजूला शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्याची क्षमता असलेले पीक म्हणून अधोरेखित केले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRCashew&quot;&gt;{{cite web
 |title=Cashew: The crop of choice for increasing the income of farmers
 |website=ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/about-institute/cashew/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील अलीकडील आर्थिक अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १२० काजू उत्पादकांचा २०२३–२४ या कृषी वर्षात अभ्यास करण्यात आला. त्यानुसार सरासरी उत्पादन १४.७६ क्विंटल प्रति हेक्टर, Cost-C या खर्चमापन पद्धतीनुसार सरासरी लागवड खर्च ₹९८,९०३ प्रति हेक्टर आणि सरासरी सकल परतावा ₹१,७६,३३० प्रति हेक्टर नोंदविण्यात आला; Cost-C वर आधारित लाभ-खर्च गुणोत्तर १.७८ होते. &lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewEconomics&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Akhare |first1=A. S.
|last2=Naik |first2=V. G.
|last3=Parulekar |first3=Y. R.
|last4=More |first4=V. G.
|title=Economic Analysis of Cost and Profitability of Cashew Cultivation in South Konkan Region of Maharashtra
|journal=Archives of Current Research International
|volume=26
|issue=4
|pages=218–225
|year=2026
|url=https://journalacri.com/index.php/ACRI/article/view/1817
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== काजूची ओळख ==
=== वनस्पतिशास्त्रीय स्वरूप ===

काजूचे शास्त्रीय नाव ''Anacardium occidentale'' L. आहे. हे सदाहरित झाड असून Anacardiaceae या वनस्पती कुळात त्याचा समावेश होतो. काजूचे झाड उष्णकटिबंधीय हवामानाशी अनुकूल असून भारताच्या किनारी प्रदेशांमध्ये त्याची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते.&lt;ref name=&quot;ICARCashewBotany&quot;&gt;{{cite report
 |title=Geographical Indications of Plant Species in ITKs in Agriculture
 |institution=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2004
 |url=https://icar.org.in/sites/default/files/2022-06/Geographical-Indications-of-Plant-Species-in-ITKs-in-Agriculture.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या फळरचनेत काजू बी आणि त्याला जोडलेला मांसल भाग यांचा समावेश होतो. सामान्य वापरात या मांसल भागाला काजू सफरचंद, तर आतील बीपासून मिळणाऱ्या खाद्य भागाला काजूगर म्हटले जाते. काजूच्या या दोन्ही भागांना खाद्य तसेच औद्योगिक उपयोग आहेत. काजूच्या कवचातून मिळणारे काजू कवच द्रव (Cashew Nut Shell Liquid; CNSL) हे औद्योगिकदृष्ट्या उपयुक्त उत्पादन आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashew&quot;/&gt;

=== काजूचे फळ, बी आणि काजू सफरचंद ===

काजूचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे बी मांसल, रसाळ काजू सफरचंदाच्या टोकाशी बाहेरील बाजूस विकसित होते. काजू सफरचंदाचा रंग व आकार वाणानुसार बदलू शकतो. काजू बीवर कठीण कवच असून त्यामध्ये खाद्य काजूगर असतो. या काजूगराचा उपयोग प्रामुख्याने खाद्यपदार्थ आणि प्रक्रिया उद्योगात केला जातो.&lt;ref name=&quot;ICARCashewBotany&quot;/&gt;

काजू सफरचंद अत्यंत नाशवंत असल्याने त्याचा ताजा वापर करण्याबरोबरच रस, पेये, जॅम, जेली आणि इतर मूल्यवर्धित पदार्थांच्या निर्मितीसाठी उपयोग केला जाऊ शकतो. काजू संशोधन संस्थेच्या माहितीनुसार काजू सफरचंदापासून विविध प्रक्रिया उत्पादने तयार करण्याची क्षमता आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashew&quot;/&gt;

== भारतात काजूचा इतिहास आणि प्रसार ==
=== भारतात काजूचे आगमन ===

काजूचे मूळ ब्राझीलमध्ये असून भारतात त्याचा प्रवेश पोर्तुगीजांच्या माध्यमातून सोळाव्या शतकात झाल्याचे ICARच्या विविध प्रकाशनांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. सुरुवातीला किनारी भागातील मृदा व जलसंधारणासाठी तसेच खराब झालेल्या डोंगराळ जमिनींच्या पुनर्वापरासाठी काजूची लागवड केली जात होती.&lt;ref name=&quot;ICARDCRHistory&quot;&gt;{{cite book
 |editor1-last=Eradasappa |editor1-first=E.
 |editor2-last=Venkat Rao |editor2-first=B.
 |editor3-last=Chandrakumar |editor3-first=Aswathy
 |title=Cashew Production and Post-Harvest Technologies
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) and ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |year=2022
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
भारतात काजूचा व्यावसायिक विकास पुढील काळात झाला. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात काजू प्रक्रिया आणि व्यापाराची सुरुवात झाली आणि १९५० च्या दशकानंतर काजूला व्यावसायिक पीक म्हणून अधिक महत्त्व प्राप्त झाले. ICARच्या माहितीनुसार भारतात काजू प्रक्रिया उद्योगाचा दीर्घ इतिहास असून काजूच्या उत्पादनासोबत प्रक्रिया आणि निर्यात क्षेत्राचाही विकास झाला.&lt;ref name=&quot;ICARDCRHistory&quot;/&gt;

=== महाराष्ट्र आणि कोकणातील प्रसार ===

महाराष्ट्रातील काजू लागवडीचा विस्तार विशेषतः कोकणाच्या किनारी आणि डोंगरउताराच्या भागात झाला. कोकणातील काजू लागवडीच्या चाळीस वर्षांच्या सांख्यिकीय अभ्यासात रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग तसेच ठाणे व पालघर या जिल्ह्यांचा विचार करण्यात आला आहे. अभ्यासकालावधीत या सर्व भौगोलिक गटांमध्ये काजू लागवडीच्या क्षेत्रात वाढ झाल्याचे आढळले.&lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील काजू संशोधन आणि सुधारित वाणांच्या विकासामुळे कोकणातील व्यावसायिक लागवडीला संस्थात्मक आधार मिळाला. ICARच्या नोंदीनुसार १९५० च्या दशकात वेंगुर्ल्यासह विविध केंद्रांवर काजू संशोधन सुरू झाले आणि पुढे अखिल भारतीय समन्वित काजू सुधारणा संशोधन प्रकल्पाच्या माध्यमातून प्रादेशिक समस्यांवर संशोधन करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICARCashewResearchHistory&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur, Karnataka
 |journal=ICAR News
 |volume=22
 |issue=3
 |date=July–September 2016
 |pages=15–19
 |url=https://icar.org.in/sites/default/files/2022-09/ICARNewsJuly-September2016_low.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== कोकणातील काजू लागवडीचा इतिहास ==
=== पारंपरिक लागवड ===

कोकणात काजूचा विस्तार सुरुवातीला किनारी आणि डोंगरउताराच्या तुलनेने हलक्या किंवा कमी सुपीक जमिनींच्या वापराशी जोडला गेला. काजूची प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितीत वाढण्याची क्षमता आणि मृदा व जलसंधारणातील उपयोगिता यामुळे त्याचा प्रसार झाला.&lt;ref name=&quot;ICARDCRHistory&quot;/&gt;

काजूचे व्यापारी महत्त्व वाढल्यानंतर लागवडीसाठी निवडक लागवड साहित्य, सुधारित वाण, कलमांद्वारे लागवड, खत व्यवस्थापन आणि कीड व रोग व्यवस्थापन यांसारख्या शास्त्रीय पद्धतींचा वापर वाढला. या प्रक्रियेत संशोधन केंद्रे आणि कृषी विद्यापीठांची भूमिका महत्त्वाची ठरली.&lt;ref name=&quot;SarojRupa2014CashewResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Saroj |first1=P. L.
 |last2=Rupa |first2=T. R.
 |title=Cashew Research in India: Achievements and Strategies
 |journal=Progressive Horticulture
 |volume=46
 |issue=1
 |pages=1–17
 |year=2014
 |url=https://agris.fao.org/search/en/providers/122535/records/65df1f764c5aef494fdff6a4
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== काजू लागवडीचा विस्तार ===

कोकणातील काजू लागवडीचा विस्तार हा केवळ नैसर्गिक परिस्थितीमुळे झालेला नाही; शासकीय लागवड कार्यक्रम, रोजगार हमीशी संबंधित योजना आणि कृषी संशोधन यांचाही त्यात सहभाग होता. १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीतील अभ्यासात क्षेत्रविस्ताराच्या कलाशी विविध शासकीय कार्यक्रमांचा संबंध असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

काजू लागवडीतील क्षेत्रविस्तारासोबत उत्पादन आणि उत्पादकतेतही वाढ झाली. मात्र, क्षेत्रविस्तार आणि उत्पादकता वाढ ही एकसारखी प्रक्रिया नसून जिल्ह्यानुसार तिचे स्वरूप वेगळे असल्याचे दीर्घकालीन आकडेवारीत दिसते.&lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

=== संस्थात्मक कृषी संशोधनाचा विकास ===

कोकणातील काजू संशोधनासाठी वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्राला विशेष महत्त्व आहे. या केंद्रामध्ये काजूच्या वाणांचे मूल्यमापन, सुधारित वाणांची निर्मिती आणि उत्पादन तंत्रज्ञानाशी संबंधित प्रयोग करण्यात आले आहेत. केंद्राचे कार्य अखिल भारतीय समन्वित काजू संशोधन प्रकल्पाशी जोडले गेले आहे.&lt;ref name=&quot;VengurleCashewResearch&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Gajbhiye |first1=R. C.
|last2=Pawar |first2=S. N.
|last3=Salvi |first3=S. P.
|last4=Zote |first4=V. K.
|title=Early Performance of Cashew (Anacardium occidentale L.) Genotypes under Konkan Region of Maharashtra
|journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
|volume=33
|issue=2
|pages=58–61
|year=2015
|url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/137031
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

वेंगुर्ले केंद्रातील प्रयोगांमध्ये विविध काजू संकरित वाण आणि जनुकप्रकारांच्या वाढीचे, फुलधारणेचे, फळधारणेचे आणि उत्पादनाचे मूल्यमापन करण्यात आले आहे. एका प्रयोगात ११ संकरित वाण किंवा जनुकप्रकारांची तुलना करण्यात आली; त्यामध्ये Vengurla-7 ने ८.७ ग्रॅमचे सरासरी काजू बी वजन आणि तीन काढण्यांमधील ८.३२ किलो प्रति झाड इतके एकत्रित उत्पादन नोंदविले.&lt;ref name=&quot;VengurleCashewResearch&quot;/&gt;

== कोकणातील काजूचे भौगोलिक वितरण ==
=== उत्तर कोकण ===

महाराष्ट्राच्या कोकण पट्ट्यातील काजू लागवडीच्या दीर्घकालीन अभ्यासात ठाणे व पालघर यांचा एकत्रित भौगोलिक गट म्हणून विचार करण्यात आला आहे. या गटात १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीत काजू लागवडीच्या क्षेत्रात ५.७२ टक्के आणि उत्पादनात ३.९७ टक्के चक्रवाढ वाढीचे दर नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

=== मध्य कोकण ===

रायगड जिल्ह्यात काजू लागवडीच्या क्षेत्रविस्ताराचा दीर्घकालीन वेग कोकणातील इतर जिल्ह्यांच्या तुलनेत अधिक होता. १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीत रायगडमध्ये क्षेत्रासाठी १३.४१ टक्के आणि उत्पादनासाठी १७.९१ टक्के चक्रवाढ वाढीचे दर नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

=== दक्षिण कोकण ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे दक्षिण कोकणातील काजू लागवडीचे महत्त्वाचे जिल्हे आहेत. दक्षिण कोकणातील काजूच्या आर्थिक अभ्यासांमध्ये या दोन्ही जिल्ह्यांतील उत्पादकांचा समावेश करण्यात आला असून काजू उत्पादन, लागवड खर्च, परतावा आणि प्रक्रिया उद्योग यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewEconomics&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरीतील काजू उत्पादनाचा संबंध केवळ बागायतीशी नसून काजू प्रक्रिया उद्योगाशीही आहे. दक्षिण कोकणातील १०० प्रक्रिया उद्योजकांच्या अभ्यासात ३३ उद्योजक रत्‍नागिरीतील आणि ६७ सिंधुदुर्गातील होते. या अभ्यासात काजू प्रक्रिया उद्योगातील भांडवली गुंतवणूक, कच्च्या काजूचा वापर आणि काजूगराची विक्री यांसारख्या आर्थिक बाबींचे विश्लेषण करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewProcessing&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Kshirsagar |first1=P. J.
|last2=Akhare |first2=A. S.
|last3=Torane |first3=S. R.
|title=Processing and disposal of cashew kernels in south Konkan region: An economic analysis
|journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
|volume=7
|issue=2
|pages=112–119
|year=2024
|url=https://www.extensionjournal.com/archives/2024.v7.i2.B.316
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== काजूच्या जाती आणि वाण ==

काजू (''Anacardium occidentale'' L.) हे कोकणातील महत्त्वाचे फलोत्पादन पीक असून त्याच्या उत्पादनात वाणांची निवड महत्त्वाची भूमिका बजावते. काजूच्या विविध वाणांमध्ये काजू बीचा आकार, वजन, काजूगराचे वजन, कवचाचे प्रमाण, झाडाची वाढ, फुलधारणा, फळधारणा आणि उत्पादन यांसारख्या गुणधर्मांमध्ये फरक आढळतो. त्यामुळे स्थानिक परिस्थिती, उत्पादनक्षमता आणि बाजारपेठेच्या गरजा लक्षात घेऊन योग्य वाणाची निवड केली जाते. भारतातील काजू संशोधनामध्ये निवड आणि संकर या दोन्ही पद्धतींचा वापर करून विविध वाण विकसित करण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cashew Production and Post-Harvest Technologies
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) and ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |year=2022
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
महाराष्ट्रातील काजूच्या सुधारित वाणांच्या विकासामध्ये डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्राची महत्त्वाची भूमिका राहिली आहे. हे केंद्र १९५७ मध्ये स्थापन झाले असून काजू हे त्याच्या प्रमुख संशोधन पिकांपैकी एक आहे. केंद्रामध्ये काजू सुधारणा विषयक अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्पाचाही समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;&gt;{{cite web
 |author=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |title=Research Stations &amp; Organogram
 |website=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |url=https://old.dbskkv.org/Research/Research_Stations_%26_Organogram.html
 |access-date=17 August 2026
 |archive-date=2025-07-09
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250709023053/https://old.dbskkv.org/Research/Research_Stations_%26_Organogram.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक वाण ===

कोकणातील काजू लागवडीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात स्थानिक परिस्थितीत वाढणाऱ्या काजूच्या झाडांपासून मिळणाऱ्या रोपांचा वापर केला जात होता. अशा झाडांमध्ये उत्पादन, काजू बीचा आकार, वजन आणि इतर कृषी गुणधर्मांमध्ये झाडागणिक फरक आढळू शकतो. त्यामुळे चांगले उत्पादन आणि विशिष्ट गुणधर्म असलेल्या झाडांची निवड करून त्यांचा पुढील वाणविकासासाठी उपयोग करणे ही काजू सुधारणा प्रक्रियेतील महत्त्वाची पद्धत ठरली.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील वेंगुर्ले येथील संशोधन कार्यामध्ये स्थानिक जनुकसंपदेतून निवडलेल्या झाडांचा वापर करून सुधारित वाण विकसित करण्यात आले. Vengurla-1 आणि Vengurla-2 हे निवडीतून विकसित झालेले वाण म्हणून नोंदले आहेत. DBSKKVच्या संशोधन नोंदीत Vengurla-1 साठी Ansur-1 आणि Vengurla-2 साठी WBDC या निवड स्रोतांचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Kambale
 |first=Suvidha Rajaram
 |title=Genetic diversity analysis in cashew (Anacardium occidentale L.) varieties by using ISSR marker
 |type=M.Sc. thesis
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2017
 |url=https://archive.dbskkv.org/collection/305/document/1384
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
स्थानिक झाडांमधील उपयुक्त गुणधर्मांची निवड करून त्यांचा प्रसार केल्यामुळे कोकणातील काजू लागवडीमध्ये अधिक एकसारखे आणि अपेक्षित कृषी गुणधर्म असलेल्या लागवड साहित्याचा वापर वाढला. या प्रक्रियेमुळे स्थानिक काजू जनुकसंपदा ही सुधारित वाणांच्या विकासासाठी महत्त्वाचा आधार ठरली.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

=== वेंगुर्ला वाण ===

वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्राशी संबंधित काजू संशोधनातून Vengurla-1 ते Vengurla-9 या वाणांची मालिका विकसित किंवा प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. DBSKKVच्या संशोधन नोंदीत या सर्व नऊ वाणांचे पालकत्व किंवा निवड स्रोत नोंदविण्यात आले आहेत. Vengurla-1 आणि Vengurla-2 हे निवडीतून विकसित झालेले वाण असून Vengurla-3 ते Vengurla-9 हे संकरित वाण आहेत.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

Vengurla-1 हा निवडीतून विकसित झालेला वाण आहे. उपलब्ध कृषी मार्गदर्शिकेत त्याचा निवड स्रोत Ansur-1 असा दिला आहे. Vengurla-2 हाही निवडीतून विकसित झालेला वाण असून त्याचा निवड स्रोत WBDC असा नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

Vengurla-3 हा Vengurla-1 × Vetore-56 या संकरातून विकसित झालेला वाण आहे. Vengurla-4 हा Midnapur Red × Vetore-56 या संकरातून विकसित झाला आहे. Vengurla-5 साठी Ausur Early × Mysore Kotekar, Vengurla-6 साठी Vetore-56 × Vengurla-1, Vengurla-7 साठी Vengurla-3 × VRI-1 आणि Vengurla-8 साठी Vengurla-4 × VRI-1 ही पालकजोडी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

Vengurla-4 हा संकरित वाण असून त्याचे सरासरी काजू बी वजन ७.७ ग्रॅम आणि झाडामागील काजू उत्पादन १७.२ किलो नोंदविले आहे. त्याचे घोसधारी फुलोरा हे वैशिष्ट्य असून त्याच्या काजू बीचा दर्जा निर्यातक्षम श्रेणीतील असल्याचे कृषी मार्गदर्शिकेत नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

Vengurla-7 हा Vengurla-3 × VRI-1 या संकरातून विकसित झालेला वाण आहे. त्याचे सरासरी काजू बी वजन १० ग्रॅम, काजूगराचे सरासरी वजन २.९ ग्रॅम आणि झाडामागील सरासरी उत्पादन १८.५ किलो नोंदविले आहे. या वाणाची शिफारस महाराष्ट्रातील कोकण तसेच गोवा आणि कर्नाटकातील लगतच्या काजू उत्पादक प्रदेशांसाठी करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

Vengurla-8 हा Vengurla-4 × VRI-1 या संकरातून विकसित झालेला वाण आहे. त्याचा विकास मोठ्या आकाराच्या काजू बीच्या गुणधर्मांसाठी महत्त्वाचा मानला जातो.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

Vengurla-9 हा Vengurla-4 × M-10/4 या संकरातून विकसित झालेला वाण असून २०१५ मध्ये AICRP on Cashew अंतर्गत प्रसिद्ध करण्यात आला. उपलब्ध कृषी नोंदीनुसार हा मध्यम ते उशिरा हंगामातील, घोसधारी आणि सघन शाखायुक्त वाढ असलेला वाण आहे. त्याचे सरासरी काजू बी वजन ८.९ ग्रॅम आणि कवच-विभाजनाचे प्रमाण २९.३५ टक्के नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

वेंगुर्ले येथील संशोधन केंद्राशी संबंधित वाणांपैकी Vengurla-4 आणि Vengurla-7 यांना शेतकऱ्यांकडून विशेष मागणी असल्याचे कृषी मार्गदर्शिकेत नमूद केले आहे. Vengurla-1 आणि Vengurla-4 यांनी गोव्यात तसेच कर्नाटकातील उत्तर कन्नड जिल्ह्यातही चांगली कामगिरी केल्याची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

== Vengurla-1 ते Vengurla-9 : तुलनात्मक वैशिष्ट्ये ==

प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ले आणि डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाशी संबंधित काजू संशोधनातून Vengurla-1 ते Vengurla-9 हे वाण विकसित करण्यात आले. Vengurla-1 आणि Vengurla-2 ही निवडीतून विकसित झालेली वाणे असून Vengurla-3 ते Vengurla-9 ही संकरित वाणे आहेत. उपलब्ध वाण-प्रसिद्धी तक्त्यांमध्ये त्यांच्या प्रसिद्धीचे वर्ष, पालकत्व, बीचे वजन, काजूगराचे वजन, कवच-विभाजनाचे प्रमाण आणि झाडामागील उत्पादन यांची नोंद आहे.&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cashew Production and Post-Harvest Technologies
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) and ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |year=2022
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! वाण
! प्रसिद्धीचे वर्ष
! निवड / संकर प्रकार
! पालकत्व
! काजू बी वजन (ग्रॅम)
! काजूगराचे वजन (ग्रॅम)
! कवच-विभाजन (%)
! झाडामागील उत्पादन (किग्रॅ)
! प्रमुख वैशिष्ट्ये
|-
| '''Vengurla-1'''
| 1974
| निवड
| Ansur-1
| 6.2
| 1.39
| 31.0
| 19.0
| लवकर फुलणारे; मध्यम आकाराचे बी; W240 दर्जा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-2'''
| 1979
| निवड
| WBDC-VI (V.37/3)
| 4.3
| 1.00
| 32.0
| 24.0
| लहान आकाराचे बी; अल्प कालावधी; उच्च उत्पादन; W320 दर्जा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-3'''
| 1981
| संकरित
| Vengurla-1 × Vetore-56
| 9.1
| 2.09
| 27.0
| 14.4
| मोठ्या आकाराचे बी; W210 दर्जा; कवच-विभाजनाचे प्रमाण तुलनेने कमी.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-4'''
| 1981
| संकरित
| Midnapore Red × Vetore-56
| 7.7
| 1.91
| 31.0
| 17.2
| घोसधारी; चांगले सर्वांगीण कृषी गुणधर्म; W210 दर्जा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-5'''
| 1984
| संकरित
| Ansur Early × Mysore Kotekar 1/61
| 4.5
| 1.00
| 30.0
| 16.9
| लहान बी; संक्षिप्त छत्री; W400 दर्जा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-6'''
| 1991
| संकरित
| Vetore-56 × Vengurla-1
| 8.0
| 1.91
| 28.0
| 13.8
| अधिक फलधारी पार्श्वफांद्या; W210 दर्जा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-7'''
| 1997
| संकरित
| Vengurla-3 × M 10/4 (VRI-1)
| 10.0
| 2.90
| 30.5
| 18.5
| ठळक मोठे बी; W180 दर्जा; उच्च उत्पादन; कोकणासह गोवा व कर्नाटकातील काही भागांसाठी शिफारस.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-8'''
| 2001
| संकरित
| Vengurla-4 × M 10/4
| 11.6
| — 
| — 
| 17.5
| मोठ्या आकाराचे बी; W180 दर्जा; लाल काजू सफरचंद; मोठ्या प्रमाणात फुलोरा.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CCARICashewPractices&quot;/&gt;
|-
| '''Vengurla-9'''
| 2015
| संकरित
| Vengurla-4 × VRI-1
| 8.9
| 2.20
| 29.3
| 15.9
| ठळक बी; मध्यम ते उशिरा हंगाम; घोसधारी; सघन शाखायुक्त वाढ.
&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vengurla9PPVFRA&quot;/&gt;
|}

Vengurla-8चे पालकत्व Vengurla-4 × M 10/4 असे संस्थात्मक काजू तंत्रज्ञानाच्या नोंदीत दिले आहे. त्याच स्रोतामध्ये या वाणाचे बी मध्यम ते मोठ्या आकाराचे आणि काजू सफरचंद पिवळ्या रंगाचे असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;CCARICashewPractices&quot;&gt;{{cite report
 |title=Techniques and Practices for Cashew
 |publisher=ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute
 |url=https://ccari.res.in/TB%20No.21.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Vengurla-9 हे Vengurla-4 आणि VRI-1 यांच्यातील संकरातून विकसित झालेले संकरित वाण आहे. भारत सरकारच्या Protection of Plant Varieties and Farmers' Rights Authorityच्या नोंदीत VENGURLE-9 (H-303) हे संकरित वाण म्हणून नोंदविले असून त्याचे पालक साहित्य Vengurla-4 आणि VRI-1 असे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;Vengurla9PPVFRA&quot;&gt;{{cite journal
 |title=VENGURLE-9 (H-303)
 |journal=Plant Variety Journal of India
 |volume=18
 |issue=11
 |year=2024
 |pages=159
 |url=https://plantauthority.gov.in/sites/default/files/pvj-nov-2024sign.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Vengurla-9च्या उत्पादनाबाबत उपलब्ध प्रकाशनांमध्ये फरक आढळतो. एका तांत्रिक प्रकाशनात ७.२४ किग्रॅ प्रति झाड असा आकडा दिला आहे, तर वाण-प्रसिद्धी तक्त्यात १५.९ किग्रॅ प्रति झाड नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे या दोन्ही नोंदींमधील फरक स्पष्टपणे नमूद करणे अधिक विश्वकोशीयदृष्ट्या योग्य ठरते.&lt;ref name=&quot;ManageCashewProduction&quot;/&gt;

Vengurla-1 ते Vengurla-9 यांच्या अनुवांशिक विविधतेच्या अभ्यासात सर्व नऊ वाणांमध्ये परस्पर आनुवंशिक भिन्नता आढळून आली असून Vengurla-9 ने स्वतंत्र जनुकीय समूहात स्थान घेतले असल्याचे डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाशी संबंधित संशोधनात नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaGeneticDiversity&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Kambale
 |first=Suvidha Rajaram
 |title=Genetic diversity analysis in cashew (Anacardium occidentale L.) varieties by using ISSR marker
 |type=M.Sc. thesis
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2017
 |url=https://archive.dbskkv.org/collection/305/document/1384
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== सुधारित वाण ===

काजूच्या सुधारित वाणांच्या निर्मितीमध्ये निवड आणि संकर या दोन प्रमुख पद्धतींचा वापर करण्यात आला आहे. निवड पद्धतीत स्थानिक किंवा उपलब्ध जनुकसंपदेतून चांगले कृषी गुणधर्म असलेल्या झाडांची निवड केली जाते, तर संकर पद्धतीत निवडक पालकवाणांमधील गुणधर्म एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला जातो. महाराष्ट्रातील Vengurla-1 आणि Vengurla-2 हे निवडीतून विकसित झालेले वाण, तर Vengurla-3 ते Vengurla-9 हे संकरित वाण म्हणून नोंदले आहेत.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

सुधारित वाणांची निवड करताना केवळ झाडामागील उत्पादनाचा विचार केला जात नाही. काजू बीचे वजन, काजूगराचे वजन, कवच-विभाजनाचे प्रमाण, काजू बीचा आकार, फुलधारणा, फळधारणा, झाडाची रचना आणि स्थानिक कृषी-हवामान परिस्थितीशी अनुकूलता यांसारख्या अनेक गुणधर्मांचा विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशासाठी Vengurla मालिकेतील वाणांचा विकास हा स्थानिक कृषी परिस्थितीशी सुसंगत वाणनिर्मितीच्या प्रयत्नांचा भाग आहे. वेंगुर्ले येथील संशोधन केंद्रामध्ये काजू सुधारणा विषयक संशोधनाला संस्थात्मक स्वरूप प्राप्त झाले असून काजूच्या सुधारित वाणांचा विकास, मूल्यमापन आणि प्रसार यामध्ये या केंद्राची भूमिका राहिली आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

=== काजूच्या वाणांची आनुवंशिक विविधता ===

काजूच्या वाणांमधील आनुवंशिक विविधता त्यांच्या आनुवंशिक तसेच कृषी गुणधर्मांमधील फरकांशी संबंधित आहे. वेगवेगळ्या वाणांमध्ये काजू बीचा आकार, वजन, काजूगराचे वजन, कवच-विभाजनाचे प्रमाण, झाडाची वाढ, फुलधारणा, फळधारणा आणि उत्पादन यामध्ये फरक आढळतो. त्यामुळे वाणांची विविधता ही काजू उत्पादनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची आनुवंशिक संपत्ती ठरते.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

Vengurla-1 ते Vengurla-9 या वाणांच्या पालकत्वामध्येही विविधता दिसून येते. या मालिकेत निवड वाणांपासून संकरित वाणांपर्यंत विविध जनुकीय संयोगांचा वापर करण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, Vengurla-7 हा Vengurla-3 × VRI-1, तर Vengurla-9 हा Vengurla-4 × M-10/4 या संकरातून विकसित झाला आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;

या वाणांमध्ये उत्पादन आणि काजू बीच्या गुणधर्मांमध्ये दिसणारी विविधता काजू सुधारणा कार्यक्रमांसाठी उपयुक्त ठरते. मोठ्या आकाराचे काजू बी, अधिक काजूगराचे प्रमाण, चांगले कवच-विभाजनाचे प्रमाण किंवा विशिष्ट उत्पादनक्षमता यांसारखे गुणधर्म विविध वाणांमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात आढळत असल्यामुळे भविष्यातील वाणनिवड आणि संकरासाठी ही विविधता महत्त्वाची ठरते.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

काजूच्या आनुवंशिक विविधतेचे संवर्धन करताना केवळ प्रसिद्ध व्यावसायिक वाणांचे जतन करण्याबरोबरच स्थानिक जनुकसंपदा आणि संशोधन केंद्रांमधील जनुकसंग्रह यांचेही दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते. वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रामध्ये काजूवरील संशोधनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था आणि AICRP on Cashew Improvementचा समावेश असल्याने कोकणातील काजू जनुकसंपदेच्या अभ्यासाला संशोधनाचा आधार उपलब्ध झाला आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVVengurlaVarieties&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

== काजू लागवड आणि कोकणचे पर्यावरण ==

कोकणातील काजू लागवडीच्या विकासावर या प्रदेशाची माती, हवामान, पर्जन्यमान, तापमान आणि भौगोलिक रचना यांचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव आहे. कोकण प्रदेशात डोंगराळ व उताराचा भूभाग, चांगला नैसर्गिक निचरा असलेली जमीन आणि मोठ्या प्रमाणातील मोसमी पर्जन्यमान आढळते. या पर्यावरणीय परिस्थितीमुळे काजू हे कोकणातील महत्त्वाचे फलोत्पादन पीक म्हणून विकसित झाले आहे. दक्षिण कोकणातील काजू लागवडीच्या अभ्यासांमध्ये लालसर-जांभा-कातळयुक्त तसेच इतर चांगला निचरा होणाऱ्या जमिनींमध्ये काजूची लागवड आढळते.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;&gt;{{cite journal
|last1=Deshmukh |first1=S. V.
|last2=Gajbhiye |first2=R. C.
|last3=Haldavanekar |first3=P. C.
|last4=Sawant |first4=B. N.
|title=A survey of soil fertility status of cashew nut gardens of South Konkan, Maharashtra
|journal=International Journal of Chemical Studies
|volume=7
|issue=6
|pages=2963–2964
|year=2019
|url=https://www.chemijournal.com/archives/2019/vol7issue6/PartAV/7-6-428-263.pdf
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी-हवामान विभागांच्या वर्गीकरणानुसार उत्तर कोकण किनारी क्षेत्रात २५०० मिमीपेक्षा अधिक वार्षिक पर्जन्यमान, १८.० ते ३३.९ अंश सेल्सिअस तापमान आणि जांभा-कातळयुक्त माती आढळते; या क्षेत्रातील प्रमुख फलपिकांमध्ये आंबा आणि काजू यांचा समावेश होतो. दक्षिण कोकण किनारी क्षेत्रात वार्षिक पर्जन्यमान २००० मिमीपेक्षा अधिक असल्याचे नोंदविले आहे.

=== माती ===

कोकणातील काजू लागवडीसाठी मातीचा प्रकार आणि तिचा निचरा हे महत्त्वाचे घटक आहेत. दक्षिण कोकणातील काजू बागांच्या मृदा-अभ्यासात माती सामान्यतः किंचित ते मध्यम आम्लधर्मी असल्याचे आढळले. या अभ्यासात उपलब्ध नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांच्या प्रमाणात बागेनुसार फरक नोंदविण्यात आला. त्यामुळे काजू उत्पादनक्षमतेचे मूल्यमापन करताना केवळ मातीचा प्रकार न पाहता तिची सुपीकता आणि उपलब्ध अन्नद्रव्यांची स्थिती विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणात किनारी वालुकामय जमिनीपासून वालुकामय गाळाची जमीन आणि जांभा-कातळयुक्त उताराची जमीन अशा विविध प्रकारच्या जमिनींमध्ये काजूची लागवड केली जाते. काजू विविध प्रकारच्या जमिनीत वाढू शकतो; मात्र दीर्घकाळ पाणी साचणारी जमीन काजूसाठी प्रतिकूल ठरू शकते.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;

कोकणातील जांभा-कातळयुक्त मातीचा विकास उच्च पर्जन्यमान, उतार आणि दीर्घकालीन अपक्षय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. DBSKKVच्या मृदा-अभ्यासानुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील अनेक मातीचे प्रकार जांभा-कातळयुक्त किंवा जांभा-कातळापासून विकसित झालेले आहेत.&lt;ref name=&quot;KonkanSoilPhysicoChemical&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Shinde
 |first=Somnath Baburao
 |title=Physico-Chemical Properties of Lateritic Soil from Mango Orchards in Ratnagiri and Sindhudurg Districts
 |type=M.Sc. (Agriculture) thesis
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2006
 |url=https://archive.dbskkv.org/collection/368/document/2080
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

उच्च पर्जन्यमानामुळे कोकणातील जमिनीतून अन्नद्रव्यांचे निचरण होण्याची शक्यता असते. २०२६ मध्ये भारत सरकारने प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार जून ते सप्टेंबरदरम्यान होणाऱ्या मोठ्या पावसामुळे कोकणातील मातीतील अन्नद्रव्यांचे निचरण होऊ शकते आणि त्याचा आंबा व काजू पिकांवर परिणाम होऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;PIB2026KonkanNutrientDeficiency&quot;&gt;{{cite web
|title=ICAR Flags Nutrient Deficiency as Key Constraint in Coastal Crop Productivity
|publisher=Press Information Bureau, Government of India
|date=27 March 2026
|url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246310&amp;lang=2&amp;reg=48
|access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== हवामान ===

कोकणातील काजू लागवडीसाठी उष्ण, दमट आणि मोठ्या प्रमाणात मोसमी पाऊस असलेले हवामान अनुकूल मानले जाते. या प्रदेशात पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते, तर पावसाळ्यानंतर तुलनेने कोरडा कालावधी येतो. काजूच्या वाढीबरोबरच त्याची फुलधारणा आणि काजू बियांच्या विकासाच्या अवस्थांवर या ऋतूचक्राचा प्रभाव पडतो.&lt;ref name=&quot;GawankarEtAlKonkanCashewReview&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gawankar
 |first1=M. S.
 |last2=Kulkarni
 |first2=M. M.
 |last3=Haldankar
 |first3=P. M.
 |last4=Salvi
 |first4=B. R.
 |title=Technologies for Cashew productivity enhancement in Maharashtra
 |journal=Emergent Life Sciences Research
 |volume=6
 |issue=2
 |pages=5–12
 |year=2020
 |url=https://www.emergentresearch.org/uploads/38/8095_pdf.pdf
 |access-date=17 August 2026
 |archive-date=2024-12-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203171947/https://www.emergentresearch.org/uploads/38/8095_pdf.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

कोकणातील काजू लागवडीसाठी हवामानाची अनुकूलता ही केवळ पर्जन्यमानावर अवलंबून नसून तापमान, आर्द्रता, पावसाचे ऋतुनिहाय वितरण आणि पावसानंतरचा कोरडा कालावधी यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे काजूच्या उत्पादनाचा अभ्यास करताना स्थानिक कृषी-हवामान परिस्थितीचा एकत्रित विचार केला जातो.&lt;ref name=&quot;RejaniEtAl2013CashewSuitability&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rejani |first1=R.
 |last2=Rupa |first2=T. R.
 |last3=Nayak |first3=M. G.
 |title=Suitability of cashew growing areas in India – an appraisal using GIS
 |journal=Journal of Agrometeorology
 |volume=15
 |issue=Special Issue-II
 |pages=123–128
 |year=2013
 |url=https://www.researchgate.net/publication/306229041_Suitability_of_cashew_growing_areas_in_India_-_an_appraisal_using_GIS
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== पर्जन्यमान ===

कोकणातील काजू लागवडीच्या पर्यावरणीय परिस्थितीत पर्जन्यमानाला विशेष महत्त्व आहे. दक्षिण कोकणातील काजू बागांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पाऊस जून ते सप्टेंबर या कालावधीत पडतो आणि त्यानंतर ऑक्टोबर ते मे या कालावधीत तुलनेने पर्जन्यविरहित परिस्थिती असते. या ऋतूचक्राचा काजूच्या वाढीपासून फुलधारणा आणि काजू बियांच्या विकासापर्यंतच्या विविध अवस्थांवर परिणाम होतो.&lt;ref name=&quot;GawankarEtAlKonkanCashewReview&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील काजू लागवडीच्या भौगोलिक अनुकूलतेच्या जीआयएस-आधारित अभ्यासात mean annual rainfall हा काजू लागवडीच्या अनुकूलतेचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरलेला प्रमुख हवामान घटक होता. या अभ्यासात महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेश हा काजू लागवडीचा प्रमुख पट्टा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;RejaniEtAl2013CashewSuitability&quot;/&gt;

मात्र कोकणातील अतिवृष्टी ही काजू लागवडीसाठी केवळ अनुकूल घटक नाही. मोठ्या प्रमाणातील पावसामुळे जमिनीतील अन्नद्रव्यांचे निचरण होऊ शकते. त्यामुळे पर्जन्यमान आणि मृदा व्यवस्थापन यांचा परस्परसंबंध काजू उत्पादनासाठी महत्त्वाचा ठरतो.&lt;ref name=&quot;PIB2026KonkanNutrientDeficiency&quot;/&gt;

डोंगरउतारावरील काजू बागांमध्ये अतिपावसामुळे होणारा पृष्ठभागीय पाण्याचा वाह आणि मृदा हानी हाही महत्त्वाचा प्रश्न आहे. कोकणातील जांभा-कातळयुक्त उतारावरील काजू बागांच्या अभ्यासात समोच्च चर आणि वनस्पतीजन्य अडथळे यांसारख्या जल व मृदासंधारण उपायांनी पृष्ठभागीय पाण्याचा वाह, मृदा हानी आणि अन्नद्रव्यांची हानी कमी करता येत असल्याचे आढळले.&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2014CashewLateriticSoils&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Manivannan |first1=S.
 |last2=Sikka |first2=A. K.
 |title=Hydrological Impact of Bioengineering Conservation Measures on Cashew Plantations in Lateritic Soils of Konkan Region
 |journal=Journal of Agricultural Engineering
 |volume=50
 |issue=3
 |pages=57–65
 |year=2013
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JAE/article/view/37041
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तापमान ===

काजूच्या वाढीसाठी कोकणातील उष्ण हवामान अनुकूल मानले जाते. उत्तर कोकण किनारी कृषी-हवामान क्षेत्रात किमान तापमान १८.० अंश सेल्सिअस आणि कमाल तापमान ३३.९ अंश सेल्सिअस नोंदविले आहे, तर दक्षिण कोकण किनारी क्षेत्रात किमान १६.९ आणि कमाल ३९.८ अंश सेल्सिअस अशी श्रेणी दिली आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCAFRIMaharashtraAgroclimate&quot;&gt;{{cite report
 |author=ICAR–Central Agroforestry Research Institute
 |title=Promising Agroforestry Models for Maharashtra
 |publisher=ICAR–Central Agroforestry Research Institute, Jhansi
 |year=2024
 |pages=26
 |url=https://cafri.res.in/wp-content/uploads/2026/03/Maharashtra.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू लागवडीच्या देशव्यापी जीआयएस-आधारित अनुकूलता अभ्यासात mean annual temperature, mean minimum temperature आणि mean maximum temperature या घटकांचा काजू लागवडीच्या क्षेत्रीय अनुकूलतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी वापर करण्यात आला. यावरून काजू लागवडीच्या दृष्टीने तापमानाचे केवळ सरासरी मूल्य नव्हे, तर किमान आणि कमाल तापमानाची स्थितीही महत्त्वाची असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;RejaniEtAl2013CashewSuitability&quot;/&gt;

अत्यल्प तापमान आणि दंव काजू लागवडीसाठी प्रतिकूल ठरू शकतात. दक्षिण कोकणातील मृदा-सर्वेक्षणातही अत्यल्प तापमान आणि दंव या परिस्थिती काजू लागवडीसाठी अनुकूल नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;

=== डोंगरउतार आणि जांभा-कातळयुक्त जमीन ===

कोकणाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगरउतार, उंचसखल भूभाग आणि जांभा-कातळयुक्त जमीन मोठ्या प्रमाणात आढळते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील मृदा-अभ्यासानुसार या प्रदेशातील अनेक जमिनी जांभा-कातळयुक्त किंवा जांभा-कातळापासून विकसित झालेल्या आहेत आणि प्रदेशाची भूरचना डोंगराळ, उंचसखल किंवा सखल दऱ्यांच्या स्वरूपाची आहे.&lt;ref name=&quot;KonkanSoilPhysicoChemical&quot;/&gt;

काजू हे डोंगरउतारावरील जमिनीवरही घेता येणारे पीक आहे; मात्र अशा जमिनीमध्ये मृदा धूप आणि पाण्याच्या वाहून जाण्याचे व्यवस्थापन आवश्यक ठरते. कोकणातील जांभा-कातळयुक्त उतारावरील काजू बागांमध्ये केलेल्या ICAR अभ्यासात जल व मृदासंधारणाच्या विविध उपायांचा वापर करून पृष्ठभागीय पाण्याचा वाह आणि मृदा हानी कमी करण्याची क्षमता तपासण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2014CashewLateriticSoils&quot;/&gt;

या अभ्यासात सातत्यपूर्ण समोच्च चरांसोबत ''Stylosanthes scabra'' आणि ''Vetiveria zizanioides'' या वनस्पतींच्या वनस्पतीजन्य अडथळ्यांचा वापर केलेल्या पद्धतीने पृष्ठभागीय पाण्याचा वाह कमी करण्याची आणि मृदा व अन्नद्रव्यांचे नुकसान नियंत्रित करण्याची चांगली क्षमता दाखवली. त्यामुळे उतारावरील काजू बागांमध्ये लागवड व्यवस्थापनाबरोबरच जल व मृदासंधारणाला महत्त्व देणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2014CashewLateriticSoils&quot;/&gt;

जांभा-कातळयुक्त जमिनीमध्ये काजूची लागवड शक्य असली तरी जमिनीची खोली, निचरा, उतार, पाण्याची उपलब्धता आणि मृदा सुपीकता या घटकांचे स्थानिक पातळीवर मूल्यांकन करणे आवश्यक ठरते. दक्षिण कोकणातील काजू बागांच्या मृदा-सर्वेक्षणातूनही मातीच्या सुपीकतेमध्ये बागेनुसार फरक आढळून आला आहे.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;

अशा प्रकारे कोकणातील काजू लागवडीचे पर्यावरण हे एकसारखे नसून माती, पर्जन्यमान, तापमान आणि भूभाग यांच्या परस्परसंबंधातून तयार झालेले आहे. त्यामुळे काजू लागवडीसाठी एकच सर्वसाधारण पद्धत लागू करण्याऐवजी स्थानिक मृदा व हवामान परिस्थितीनुसार बाग व्यवस्थापन करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref name=&quot;RejaniEtAl2013CashewSuitability&quot;/&gt;

== काजू लागवडीची पद्धत ==

कोकणातील काजू लागवडीची पद्धत ही प्रदेशातील उताराची जमीन, जांभा-कातळयुक्त माती, उच्च पर्जन्यमान आणि चांगल्या नैसर्गिक निचऱ्याच्या परिस्थितीशी जुळवून विकसित झाली आहे. काजूची लागवड प्रामुख्याने कलमांद्वारे केली जाते. लागवडीपूर्वी योग्य जमीन निवडणे, प्रमाणित वाणांची निरोगी कलमे निवडणे, योग्य अंतरावर खड्डे तयार करणे आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कलमांची लागवड करणे या बाबी बागेच्या पुढील वाढीसाठी महत्त्वाच्या ठरतात. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रात काजूवर स्वतंत्र संशोधन आणि AICRP on Cashew Improvement कार्यक्रम राबविला जातो.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

काजूच्या नवीन बागेची उभारणी करताना जमीन निवड, लागवड साहित्याची गुणवत्ता, लागवडीचे अंतर आणि खड्ड्यांची योग्य तयारी या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते. कोकणातील उताराच्या जमिनीमध्ये जल व मृदासंधारणाच्या उपायांचा समावेश करणे विशेष महत्त्वाचे ठरते.&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2014CashewLateriticSoils&quot;/&gt;

=== लागवडीसाठी जमीन निवड ===

काजूची लागवड विविध प्रकारच्या जमिनीत करता येत असली तरी चांगला नैसर्गिक निचरा असलेली जमीन काजूसाठी विशेष योग्य मानली जाते. कोकणातील जांभा-कातळयुक्त आणि उताराच्या जमिनीमध्ये काजूची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. मात्र पाणी दीर्घकाळ साचून राहणारी जमीन काजू लागवडीसाठी प्रतिकूल ठरू शकते. त्यामुळे जमीन निवडताना मातीचा प्रकार, खोली, निचरा, उतार आणि उपलब्ध ओलावा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;
जमीन निवडताना पावसाळ्यात पाणी वाहून जाण्याची दिशा आणि मृदा धूप होण्याची शक्यताही विचारात घेणे आवश्यक आहे. उताराच्या जमिनीमध्ये समोच्च रेषांच्या अनुषंगाने लागवड आणि मृदासंधारणाची व्यवस्था केल्यास पाण्याचा वेग कमी करून मातीचे नुकसान कमी करण्यास मदत होते. कोकणातील काजू बागांवरील अभ्यासात समोच्च चर आणि वनस्पतीजन्य अडथळे यांसारख्या उपायांचा वापर पृष्ठभागीय पाण्याचा वाह आणि मृदा हानी कमी करण्यासाठी करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2014CashewLateriticSoils&quot;/&gt;

जमिनीची निवड करताना माती परीक्षण करणेही उपयुक्त ठरते. दक्षिण कोकणातील काजू बागांच्या सर्वेक्षणात मातीच्या सुपीकतेमध्ये बागेनुसार फरक आढळला असून उपलब्ध नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचे प्रमाणही बदलते. त्यामुळे लागवडीपूर्वी मातीची स्थिती समजून घेणे पुढील खत व्यवस्थापनासाठी आधार ठरू शकते.&lt;ref name=&quot;DeshmukhEtAl2019SouthKonkanCashewSoil&quot;/&gt;

=== कलमांची निवड ===

व्यावसायिक काजू लागवडीसाठी प्रमाणित आणि सुधारित वाणांची निरोगी कलमे वापरणे महत्त्वाचे आहे. बीपासून तयार झालेल्या रोपांच्या तुलनेत कलमांद्वारे निवडलेल्या वाणाचे गुणधर्म टिकवून ठेवता येतात. त्यामुळे लागवडीसाठी अधिकृत कृषी संशोधन केंद्रे किंवा मान्यताप्राप्त रोपवाटिकांमधून उपलब्ध होणाऱ्या दर्जेदार कलमांना प्राधान्य देणे योग्य ठरते.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र हे काजू संशोधनाचे महत्त्वाचे केंद्र असून तेथे AICRP on Cashew Improvement अंतर्गत संशोधन केले जाते. या केंद्रात काजूसह विविध फलपिकांशी संबंधित संशोधन आणि लागवड साहित्याच्या विकासाचे कार्य केले जाते.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

कलम निवडताना वाणाची ओळख, कलमाची वाढ, रोगमुक्तता, कलमजोडीची स्थिती आणि लागवडीसाठी योग्य वय यांसारख्या बाबी तपासणे आवश्यक आहे. काजू लागवडीच्या मार्गदर्शिकेत सुधारित वाणांची कलमे वापरण्याची शिफारस करण्यात आली असून लागवड करताना कलमजोड जमिनीच्या पृष्ठभागापेक्षा वर राहील याची काळजी घेण्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

=== लागवडीचे अंतर ===

काजूच्या बागेत झाडांमधील अंतर हे झाडाची वाढ, छत्रीचा विस्तार, सूर्यप्रकाश, हवेची खेळती राहण्याची स्थिती आणि प्रति हेक्टर झाडांची संख्या यांवर परिणाम करते. कोकणातील सामान्य लागवडीसाठी ७.५ × ७.५ मीटर किंवा ८ × ८ मीटर अंतर वापरण्याची शिफारस कृषी मार्गदर्शिकांमध्ये आढळते. ७.५ × ७.५ मीटर अंतरावर साधारण १७७ झाडे प्रति हेक्टर, तर ८ × ८ मीटर अंतरावर सुमारे १५६ झाडे प्रति हेक्टर बसतात.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

लागवडीचे अंतिम अंतर निश्चित करताना वाणाची वाढीची पद्धत, जमिनीची सुपीकता, बागेची व्यवस्थापनपद्धती आणि भविष्यातील छत्रीचा विस्तार यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. खूप जवळची लागवड केल्यास पुढील काळात झाडांच्या छत्र्या एकमेकांत मिसळून प्रकाश आणि हवेच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

उताराच्या जमिनीवर लागवड करताना केवळ अंतर मोजणे पुरेसे नसून झाडांच्या ओळी समोच्च रेषांच्या अनुषंगाने आखणे महत्त्वाचे ठरते. काजू लागवडीच्या मार्गदर्शिकेत उताराच्या जमिनीवर खड्डे समोच्च रेषांच्या दिशेने ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली आहे, ज्यामुळे मृदा धूप कमी करण्यास मदत होते.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

=== खड्डे आणि लागवड ===

लागवडीपूर्वी निवडलेल्या क्षेत्रातील झुडपे व अनावश्यक वनस्पती काढून जमीन स्वच्छ करावी. खड्डे पावसाळ्यापूर्वी तयार करून त्यामध्ये उपलब्ध वरची सुपीक माती आणि सेंद्रिय खत मिसळून भरण्याची पद्धत वापरली जाते.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

काजू लागवडीच्या मार्गदर्शिकेत १ × १ × १ मीटर आकाराचे खड्डे ७.५ × ७.५ मीटर किंवा ८ × ८ मीटर अंतरावर करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. उताराच्या जमिनीवर हे खड्डे समोच्च रेषांच्या अनुषंगाने आखण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे. खड्डे भरताना वरची माती, सेंद्रिय खत, कुक्कुटखत आणि रॉक फॉस्फेट यांचे मिश्रण वापरण्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या कोकणातील कृषी सल्ल्यात नवीन काजू लागवडीसाठी ०.६ × ०.६ × ०.६ मीटर आकाराचे खड्डे ७.५ × ७.५ किंवा ८ × ८ मीटर अंतरावर घेण्याची शिफारसही नोंदविण्यात आली आहे. खड्डे माती, अंदाजे दीड ते दोन टोपल्या कुजलेले शेणखत आणि ०.५ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेटच्या मिश्रणाने भरण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVPalgharCashewPlanting&quot;&gt;{{cite web
 |title=Agromet Advisory Service Bulletin for Palghar District
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/2020-21/Farmer_Corner/advisory-28-04-2020/Adv.Palghar%20E%2028.04.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या दोन अधिकृत स्रोतांमध्ये खड्ड्यांच्या आकाराबाबत फरक असल्यामुळे काजू लागवडीसाठी एकच आकार सार्वत्रिक शिफारस म्हणून न मांडता, संबंधित कृषी मार्गदर्शिकेनुसार खड्ड्यांचा आकार बदलू शकतो, असे मानणे अधिक अचूक ठरते.

कलमांची लागवड साधारणपणे पावसाळ्याच्या सुरुवातीला केली जाते. कलम खड्ड्यात ठेवताना कलमजोड जमिनीखाली जाणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. कलमाभोवतीची माती घट्ट बसवून आवश्यक असल्यास आधार द्यावा. काजू लागवडीच्या मार्गदर्शिकेनुसार सुधारित काजू कलमांची लागवड जून–जुलैमध्ये करण्याची पद्धत नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;MANAGECashewProduction&quot;/&gt;

=== कलमनिर्मिती आणि रोपवाटिका ===

काजूच्या व्यावसायिक लागवडीसाठी गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्याची निर्मिती महत्त्वाची आहे. काजूच्या निवडक वाणांचे गुणधर्म टिकवून ठेवण्यासाठी शाकीय प्रसार पद्धतींचा वापर केला जातो. ICAR–Directorate of Cashew Research (DCR), पुत्तूर यांनी काजूच्या प्रसारासाठी मऊ लाकडी कलम पद्धती तसेच रोपवाटिका व्यवस्थापन तंत्रांचे प्रमाणीकरण केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;&gt;{{cite report
 |title=ICAR-Institute Profile: ICAR-Directorate of Cashew Research
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2022-12/ICAR-INSTITUTE-PROFILE_.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या कलमनिर्मितीत मूलवृंत आणि कलमभाग हे दोन प्रमुख घटक असतात. मूलवृंत हा कलमाच्या मुळांचा आणि खालच्या भागाचा आधार असतो, तर कलमभाग हा निवडलेल्या मातृझाडापासून घेतलेला वरील भाग असतो. शाकीय प्रसारामुळे निवडलेल्या मातृवाणाचे गुणधर्म पुढील लागवड साहित्यात टिकवून ठेवण्यास मदत होते.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;/&gt;

काजूच्या व्यावसायिक प्रसारासाठी मऊ लाकडी कलम पद्धतीचा वापर केला जातो. ICAR–DCRने या पद्धतीचे प्रमाणीकरण केले असून काजूच्या गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्याच्या निर्मितीसाठी तिचा उपयोग केला जातो.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;/&gt;

रोपवाटिकेतील व्यवस्थापनामध्ये कलमनिर्मितीबरोबरच कुंडीमिश्रणाची तयारी, कलमजोडणीनंतरची निगा, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन तसेच कीड व रोग व्यवस्थापन यांचा समावेश होतो. काजूच्या रोपवाटिका निर्मितीशी संबंधित प्रशिक्षणामध्ये या बाबींवर शेतकरी आणि संबंधित व्यक्तींना मार्गदर्शन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewNurseryTraining&quot;&gt;{{cite web
 |title=PM Kisan Samman Sammelan 2022
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/pm-kisan-samman-sammelan-2022-0
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कलमजोडीचे यश हे गुणवत्तापूर्ण कलमनिर्मितीतील महत्त्वाचे अंग आहे. मूलवृंत आणि कलमभाग यांची योग्य निवड, कलमजोडणीची योग्य पद्धत आणि कलमजोडीनंतरची निगा या बाबी कलमांच्या वाढीसाठी महत्त्वाच्या असतात. काजूसाठी मऊ लाकडी कलम पद्धतीचे ICAR–DCRने केलेले प्रमाणीकरण या प्रक्रियेच्या तांत्रिक मानकीकरणाचे उदाहरण आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;/&gt;

कलमजोडणीनंतर रोपांची निगा राखताना त्यांना योग्य वाढीचे वातावरण उपलब्ध करून देणे आवश्यक असते. रोपवाटिका व्यवस्थापनात पोषण, कीड व रोग व्यवस्थापन आणि कलमयुक्त रोपांची कलमजोडीनंतरची निगा यांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewNurseryTraining&quot;/&gt;

रोपवाटिकेत तयार झालेल्या कलमांची शेतात लागवड करण्यापूर्वी त्यांची गुणवत्ता तपासणे आवश्यक ठरते. कलमजोडीची स्थिती, नवीन वाढ आणि रोपाची एकूण निरोगी अवस्था यांचा विचार करून लागवडीस योग्य रोपांची निवड करणे व्यावसायिक बागेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. तथापि, विशिष्ट वय, उंची, जाडी किंवा कलमजोडीच्या यशाची निश्चित टक्केवारी यांसारखे निकष अधिकृत काजू-तांत्रिक स्रोताने स्पष्टपणे समर्थित नसतील, तर ते निश्चित मानक म्हणून नमूद करणे योग्य ठरत नाही.

काजूच्या रोपवाटिका व्यवस्थापनाचा उद्देश केवळ कलमे तयार करणे नसून निवडलेल्या वाणांची ओळख आणि अपेक्षित गुणधर्म कायम ठेवणारे गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्य तयार करणे हा आहे. ICAR–DCRच्या कार्यामध्ये काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन, उत्पादनाशी संबंधित संशोधन आणि विकसित तंत्रज्ञानाचे शेतकऱ्यांपर्यंत हस्तांतरण यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;/&gt;

कलमनिर्मिती, कलमजोडीनंतरची निगा, रोपवाटिका व्यवस्थापन आणि लागवडीपूर्वीची गुणवत्ता तपासणी हे काजूच्या लागवड साहित्य निर्मितीचे परस्परसंबंधित टप्पे आहेत. शास्त्रीय पद्धतीने तयार केलेल्या गुणवत्तापूर्ण कलमांचा वापर केल्यामुळे निवडलेल्या वाणांच्या गुणधर्मांचे अधिक सुसंगतपणे संवर्धन आणि व्यवस्थापन करता येते.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewPropagation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewNurseryTraining&quot;/&gt;

== काजू बाग व्यवस्थापन ==

काजू बागेची उत्पादकता आणि झाडांची दीर्घकालीन वाढ यासाठी खत व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन, तण नियंत्रण, छाटणी व झाडाची आकाररचना तसेच मृदा व जलसंधारण या बाबींचे एकात्मिक व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरते. ICAR–Directorate of Cashew Research आणि डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या संशोधन व विस्तार कार्यक्रमांमध्ये काजूच्या उत्पादनासाठी मृदा व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, सिंचन, छत्री व्यवस्थापन आणि शाश्वत उत्पादन तंत्रज्ञानावर भर देण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewManagement&quot;&gt;{{cite web
 |title=Virtual Training Programme on “Cashew Production and Post-Harvest Technologies” concludes at ICAR-DCR, Puttur
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=18 February 2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/node/6143
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== खत आणि अन्नद्रव्य व्यवस्थापन ===

काजूच्या झाडांना नियमित उत्पादनासाठी संतुलित अन्नद्रव्यांचा पुरवठा आवश्यक असतो. ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या शिफारशीनुसार सामान्य घनतेच्या लागवडीत सेंद्रिय खतासोबत नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा संतुलित वापर उत्पादनक्षमता टिकविण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. २०२५ मधील ICARच्या काजू उत्पादनविषयक मार्गदर्शक माहितीतही लागवडीच्या वयानुसार NPKच्या मात्रेत वाढ करण्याची शिफारस नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewNutrientManagement&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICARच्या माहितीनुसार, सामान्य घनतेच्या काजू लागवडीत प्रति झाड सेंद्रिय खताचा वापर तसेच NPKचा वापर दोन हप्त्यांत करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. या व्यवस्थापनाचा उद्देश नवीन लागवडीत लवकर उत्पादन मिळविणे आणि प्रौढ बागांमध्ये नियमित उत्पादन टिकविणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewNutrientManagement&quot;/&gt;

कोकणातील जांभा-कातळयुक्त जमिनीसाठीही अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाच्या स्थानिक शिफारशी उपलब्ध आहेत. DBSKKVच्या २०१८ मधील शिफारशींमध्ये जांभा-कातळयुक्त जमिनीत काजूच्या उत्पादनासाठी शिफारशीत खत मात्रेसोबत फुलोरा आणि फळधारणेच्या अवस्थेत सूक्ष्म अन्नद्रव्यांशी संबंधित फवारणीचा प्रयोग करण्याची शिफारस नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewNutrientLaterite&quot;&gt;{{cite report
 |title=Research Recommendations of 2018
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2018
 |url=https://www.dbskkv.org/assets/pdf/recommendations/Joint%20Agresco-2018%20English%20Recomendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करताना जमिनीची स्थिती आणि झाडांची अवस्था विचारात घेणे आवश्यक आहे. DBSKKVने मृदा परीक्षणावर आधारित एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि मृदा आरोग्याच्या आधारे खत व्यवस्थापनाच्या प्रसारावर भर दिला आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVSoilTestingINM&quot;&gt;{{cite report
 |title=Research Recommendations of 2019
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2019
 |url=https://www.dbskkv.org/assets/pdf/recommendations/Joint%20Agresco-2019%20English%20Recomendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== पाणी व्यवस्थापन ===

कोकणात काजूची लागवड मोठ्या प्रमाणावर पावसावर आधारित असली तरी वाढीच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत आणि पावसाळ्यानंतरच्या कालावधीत पूरक सिंचनाचा उपयोग होऊ शकतो. ICARच्या माहितीनुसार काजूला सामान्यतः पाणथळ स्थिती सहन होत नाही; त्यामुळे सिंचनाबरोबरच योग्य निचरा राखणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewIrrigation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रामध्ये करण्यात आलेल्या क्षेत्रीय प्रयोगात पावसाळ्यानंतरच्या काळात ठिबक सिंचनाच्या विविध पातळ्यांचा काजूच्या फुलोरा, फळधारणा आणि उत्पादनावर होणारा परिणाम तपासण्यात आला. या अभ्यासात ८० टक्के CPE या सिंचन उपचारात नियंत्रणाच्या तुलनेत प्रति झाड काजू बी उत्पादनात लक्षणीय वाढ नोंदविण्यात आली.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gajbhiye |first1=R. C.
 |last2=Pawar |first2=S. R.
 |last3=Haldawanekar |first3=P. C.
 |title=Effect of Supplementary Irrigation with Reference to Growth and Yield of Cashew under South Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=35
 |issue=1
 |year=2017
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/76001
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या प्रयोगामुळे दक्षिण कोकणातील काजू बागांमध्ये पावसाळ्यानंतरच्या काळात उपलब्ध सिंचन साधनांचा योग्य पद्धतीने वापर केल्यास उत्पादनात सुधारणा होण्याची शक्यता दिसून येते. तथापि, सिंचनाचे प्रमाण आणि वेळ ही बागेचे वय, माती, हवामान आणि उपलब्ध पाण्याच्या परिस्थितीनुसार ठरविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

कोकणातील पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असलेल्या उताराच्या भागांसाठी DBSKKVने 'कोकण जलकुंड' ही सूक्ष्म पर्जन्यजलसंधारण पद्धती विकसित केली आहे. या तंत्रज्ञानाचा नव्याने लागवड केलेल्या आंबा आणि काजू कलमांसाठी पाण्याचा स्रोत उपलब्ध नसलेल्या भागांत वापर करण्याचा उद्देश आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVKonkanJalkund&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Department: Agronomy
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/2023-24/Education/Agril_Faculty/Department%20of%20Agronomy.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== तण व्यवस्थापन ===

काजू बागेतील तणांमुळे उपलब्ध पाणी, अन्नद्रव्ये आणि वाढीच्या साधनांसाठी पिकाशी स्पर्धा होऊ शकते. त्यामुळे बागेच्या अवस्थेनुसार तण नियंत्रण आणि जमिनीची आंतरमशागत ही बाग व्यवस्थापनाचा भाग ठरते. ICARच्या २०२५ मधील काजूविषयक कृषी मार्गदर्शिकेत आवश्यकतेनुसार हाताने तण काढणे आणि हलकी आंतरमशागत करण्याचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewWeedManagement&quot;&gt;{{cite report
 |title=ICAR Kharif Agro-Advisories for Farmers 2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2025
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/Circulars/ICAR%20Kharif%20Agro-Advisories%20for%20Farmers%202025.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तण व्यवस्थापन करताना काजूच्या झाडांच्या मुळांना इजा होणार नाही आणि जमिनीची धूप वाढणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. उताराच्या जमिनीमध्ये अतिआंतरमशागत केल्यास मातीची धूप वाढण्याची शक्यता असल्याने तण नियंत्रण आणि मृदा संवर्धन यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;ICARCashewWeedManagement&quot;/&gt;

=== छाटणी आणि झाडाची आकाररचना ===

काजूच्या झाडाची छत्री योग्य प्रकारे विकसित करण्यासाठी सुरुवातीच्या वर्षांपासून आकाररचना आणि छाटणीचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे असते. ICARच्या काजू उत्पादनविषयक माहितीनुसार अनियंत्रित वाढ झाल्यास झाडाची छत्री असमान होऊ शकते आणि बाग व्यवस्थापन तसेच उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. व्यापक अंतराच्या लागवडीत झाडाची योग्य आकाररचना करण्यासाठी सुधारित मुख्य-प्ररोह पद्धत किंवा मुक्त-मध्य पद्धतीचा वापर केला जाऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARCashewCanopyManagement&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कलम केलेल्या काजू झाडांमध्ये मूलवृंताकडून येणारे फुटवे नियमितपणे काढणे आवश्यक आहे. झाडाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात मुख्य खोडाची वाढ नियंत्रित ठेवून योग्य ठिकाणी मजबूत आणि परस्परांमध्ये योग्य अंतर असलेल्या फांद्या विकसित करण्यावर भर दिला जातो.&lt;ref name=&quot;ICARCashewCanopyManagement&quot;/&gt;

ICARच्या माहितीनुसार, सुरुवातीच्या दोन वर्षांत उशिरा येणारे काही फुलोरे काढून झाडाची शाकीय वाढ आणि मजबूत छत्री विकसित करण्यास प्राधान्य दिले जाऊ शकते. त्यानंतर झाडाला फलधारणेसाठी विकसित होऊ दिले जाते. झाडाच्या वाढीचा वेग आणि वाणानुसार छाटणीचे व्यवस्थापन समायोजित करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewCanopyManagement&quot;/&gt;

काजूच्या बागेत छाटणीचा उद्देश केवळ झाडाची उंची कमी करणे नसून प्रकाशाचा योग्य प्रवेश, कार्यक्षम छत्री, सुलभ बाग व्यवस्थापन आणि फलधारणेस अनुकूल झाडाची रचना निर्माण करणे हा आहे. ICAR–DCRच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये छत्री व्यवस्थापन हा काजू उत्पादन तंत्रज्ञानाचा स्वतंत्र घटक म्हणून समाविष्ट करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCanopyTraining&quot;&gt;{{cite web
 |title=Capacity Development Workshop for Krishi Sakhis on Cashew Production and Processing Organised
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=22 August 2025
 |url=https://www.icar.gov.in/en/capacity-development-workshop-krishi-sakhis-cashew-production-and-processing-organised
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== जमिनीचे आणि मृदा-जलसंधारण व्यवस्थापन ===

कोकणातील काजू लागवडीमध्ये जमिनीची धूप, पाण्याचा निचरा आणि पावसाच्या पाण्याचा कार्यक्षम वापर हे महत्त्वाचे व्यवस्थापनविषयक घटक आहेत. विशेषतः उताराच्या आणि जांभा-कातळयुक्त जमिनीमध्ये मृदा व जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा बागेच्या दीर्घकालीन उत्पादकतेशी संबंध असतो.

ICARच्या काजू उत्पादनविषयक माहितीनुसार योग्य मृदा व जलसंधारणामुळे पावसाचे पाणी उपलब्ध करून घेणे, मातीतील ओलावा टिकविणे आणि मृदा धूप कमी करणे शक्य होते. पावसाळ्यानंतरचे तसेच पावसाळ्यापूर्वीचे पाणी साठवून ते काजूच्या झाडांना आवश्यक अवस्थेत उपलब्ध करून देण्याच्या उपायांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewSoilWaterConservation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील उताराच्या भागांसाठी DBSKKVने पर्जन्यजलसंधारण आणि मृदा-जलसंधारणाशी संबंधित विविध तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. दक्षिण कोकणातील जलसंधारणासाठी शेततळी, जलसाठे आणि समोच्च चर यांसारख्या उपायांची शिफारस विद्यापीठाच्या तांत्रिक नोंदींमध्ये करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVSoilWaterConservation&quot;&gt;{{cite report
 |title=Research Recommendations of 2010
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2010
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2010%20English%20Recommendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
 |archive-date=2026-06-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612023418/https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2010%20English%20Recommendations.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

मृदा-जलसंधारण व्यवस्थापनाचा उद्देश केवळ पाणी साठविणे नसून पावसाच्या पाण्याचा वेग कमी करणे, मातीची धूप नियंत्रित करणे आणि झाडांच्या मुळांच्या परिसरात उपलब्ध ओलावा टिकविणे हा आहे. त्यामुळे उताराची तीव्रता, जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा विचार करून बाग व्यवस्थापनाची पद्धत निश्चित करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;DBSKKVSoilWaterConservation&quot;/&gt;

काजू बागेच्या शाश्वत व्यवस्थापनात मृदा, पाणी, अन्नद्रव्ये आणि झाडाची छत्री यांचे स्वतंत्रपणे नव्हे, तर परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. ICAR–DCRच्या प्रशिक्षण व संशोधन कार्यक्रमांमध्ये मृदा व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, छत्री व्यवस्थापन आणि संरक्षणात्मक उपाय यांचा एकात्मिक विचार करण्यात येतो.&lt;ref name=&quot;ICARDCRCashewManagement&quot;/&gt;

== काजूची फुलधारणा आणि फलधारणा ==

काजूच्या उत्पादन प्रक्रियेत फुलधारणा, परागीभवन आणि फलधारणा हे परस्परांशी संबंधित टप्पे आहेत. काजूच्या झाडावर फुलोरे येण्याची वेळ, फुलोऱ्यांची संख्या, नर व उभयलिंगी फुलांचे प्रमाण, परागीभवनाची कार्यक्षमता आणि फळधारणेनंतरची वाढ यांचा अंतिम उत्पादनावर परिणाम होतो. कोकणातील काजूच्या विविध वाणांमध्ये फुलधारणा, फलधारणा आणि उत्पादनाच्या घटकांमध्ये फरक आढळून आला आहे.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2015CashewGenotypes&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gajbhiye |first1=R. C.
 |last2=Pawar |first2=S. N.
 |last3=Salvi |first3=S. P.
 |last4=Zote |first4=V. K.
 |title=Early Performance of Cashew (Anacardium occidentale L.) Genotypes under Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=33
 |issue=2
 |pages=58–61
 |year=2015
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/137031
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== फुलधारणा ===

काजूच्या झाडाला फुलोरे साधारणपणे नवीन वाढीच्या टोकांवर येतात. फुलोऱ्यांमध्ये नर आणि उभयलिंगी अशी दोन्ही प्रकारची फुले आढळतात. उभयलिंगी फुलांपासून पुढे फलधारणा होऊ शकते; त्यामुळे फुलोऱ्यांची संख्या आणि त्यातील उभयलिंगी फुलांचे प्रमाण हे फलधारणेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे घटक आहेत.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewBriquetteFlowering&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gajbhiye |first1=R. C.
 |last2=Salvi |first2=V. G.
 |last3=Salvi |first3=S. P.
 |last4=Pawar |first4=S. N.
 |title=Response of Different Value Added Briquettes with Reference to Yield Attributes and Nutrient Status of Cashew in Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=35
 |issue=1
 |year=2017
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/75784
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रामध्ये झालेल्या दक्षिण कोकणातील प्रयोगांमध्ये काजूच्या फुलोऱ्यांची संख्या, फुलधारणेचा कालावधी, फुलोऱ्यातील फुलांचे प्रमाण आणि त्यानंतरची फलधारणा यांचे निरीक्षण करण्यात आले आहे. Vengurla-4 या वाणावरील एका प्रयोगात विविध अन्नद्रव्य उपचारांमुळे फुलोऱ्यांची संख्या, फुलधारणेचा कालावधी आणि फलधारणा यांमध्ये फरक आढळला.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewBriquetteFlowering&quot;/&gt;

फुलधारणेवर झाडाची वाढ, वाण, पोषणस्थिती, पाण्याची उपलब्धता आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांसारख्या घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. दक्षिण कोकणातील पूरक सिंचनाच्या क्षेत्रीय प्रयोगात सिंचनाच्या विविध पातळ्यांमुळे फुलोऱ्यांची संख्या आणि पुढील फलधारणेशी संबंधित घटकांमध्ये फरक आढळून आला.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

=== परागीभवन ===

काजूमध्ये परपरागीभवनाची भूमिका असते. ICARच्या संशोधनानुसार काजूच्या बागांमध्ये मधमाश्या आणि इतर कीटक फुलांवर येतात आणि परागीभवनाच्या प्रक्रियेत त्यांची भूमिका असते. ICARच्या २०२३–२४ च्या वार्षिक अहवालात काजूच्या विविध वाणांच्या परागकणांच्या अंकुरणाचा तसेच पुत्तूर परिसरातील काजू बागांमध्ये आढळणाऱ्या विविध परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचा अभ्यास नोंदविण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewPollination2024&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2023–24
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2024
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-04/ICAR%20Annual%20Report%202023-24-english.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICARच्या निरीक्षणांमध्ये पुत्तूर परिसरातील काजू बागांमध्ये *Braunsapis* spp., *Apis cerana indica*, *Pseudapis oxybeloides*, *Ceratina* spp. आणि *Tetragonula* spp. यांसारख्या मधमाशी व इतर परागीभवन करणाऱ्या कीटकांची नोंद करण्यात आली आहे. या कीटकांसाठी काजूच्या फुलांतील मकरंद आणि परागकण हे खाद्यस्रोत असतात.&lt;ref name=&quot;ICARCashewPollination2024&quot;/&gt;

परागीभवनाची कार्यक्षमता तापमानासारख्या पर्यावरणीय घटकांशीही संबंधित असू शकते. ICARच्या संशोधनात काजूच्या विविध वाणांच्या परागकणांच्या अंकुरणावर तापमानाचा परिणाम तपासण्यात आला असून वेगवेगळ्या फुलधारणेच्या कालावधीतील वाणांमध्ये परागकण अंकुरणासाठी अनुकूल तापमानात फरक आढळला.&lt;ref name=&quot;ICARCashewPollenTemperature&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2023–24
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2024
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-04/ICAR%20Annual%20Report%202023-24-english.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या बागेतील प्रभावी परागीभवनासाठी फुलधारणेच्या काळात परागीभवन करणाऱ्या कीटकांची उपस्थिती आणि अनुकूल पर्यावरणीय परिस्थिती महत्त्वाची ठरू शकते. तथापि, विशिष्ट परागीभवन करणाऱ्या कीटकामुळे कोकणातील प्रत्येक काजू बागेत उत्पादन किती टक्के वाढते, याबाबत उपलब्ध स्रोतांवरून सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.

=== फलधारणा ===

परागीभवनानंतर फलधारणेची प्रक्रिया सुरू होते. काजूमध्ये फलधारणेच्या घटकांमध्ये फलधारणा, फुलोऱ्यामागील काजू बियांची संख्या, काजू बीचे वजन आणि पुढील उत्पादन यांचा समावेश होतो. दक्षिण कोकणातील क्षेत्रीय प्रयोगांमध्ये या घटकांचे स्वतंत्रपणे मोजमाप करून विविध व्यवस्थापन पद्धतींची तुलना करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

वेंगुर्ले येथील पूरक सिंचनाच्या प्रयोगात ८० टक्के CPEनुसार ठिबक सिंचन दिलेल्या उपचारात फुलोऱ्यांची संख्या, फुलोऱ्यामागील काजू बियांची संख्या, काजू बीचे वजन, काजू सफरचंदाचे वजन आणि काजू बी उत्पादन या घटकांमध्ये नियंत्रणापेक्षा अधिक मूल्ये नोंदविण्यात आली. या उपचारात प्रति झाड काजू बी उत्पादन १०.५४ किलो नोंदविण्यात आले, तर सिंचन नसलेल्या नियंत्रणात ते ५.५० किलो होते.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

Vengurla-4 वरील अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाच्या प्रयोगातही विविध उपचारांमध्ये फलधारणा, फुलोऱ्यामागील काजू बियांची संख्या, काजू बीचे वजन आणि उत्पादन यांमध्ये सांख्यिकीय फरक आढळले. त्यामुळे फलधारणा ही केवळ परागीभवनावर अवलंबून नसून झाडाची पोषणस्थिती आणि इतर बाग व्यवस्थापन घटकांशीही संबंधित असू शकते.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewBriquetteFlowering&quot;/&gt;

फलधारणेनंतर काजू बी आणि काजूगराची वाढ होते. या काळातील पाणी, अन्नद्रव्ये आणि संरक्षण व्यवस्थापनाचा काजू बीच्या वजनावर तसेच अंतिम उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे फुलधारणेपासून फळविकासापर्यंतच्या कालावधीचे व्यवस्थापन काजू उत्पादनातील महत्त्वाचा भाग आहे.&lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

=== उत्पादनावर परिणाम करणारे घटक ===

काजूचे उत्पादन हे एका घटकावर अवलंबून नसून वाण, झाडाची वाढ, फुलधारणेची तीव्रता, उभयलिंगी फुलांचे प्रमाण, परागीभवन, फलधारणा, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, पाण्याची उपलब्धता, कीड व रोग व्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांच्या एकत्रित परिणामाशी संबंधित असते. कोकणातील काजूच्या विविध वाणांच्या क्षेत्रीय चाचण्यांमध्ये फुलधारणा, फलधारणा आणि उत्पादनाशी संबंधित घटकांमध्ये वाणानुसार फरक नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2015CashewGenotypes&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील पूरक सिंचनाच्या प्रयोगात पावसाळ्यानंतर सिंचन दिल्याने फुलधारणा आणि फलधारणेशी संबंधित घटकांमध्ये सुधारणा झाल्याचे दिसून आले. यावरून फुलधारणा आणि फलधारणेच्या काळात पाण्याची उपलब्धता उत्पादनक्षमतेशी संबंधित असल्याचे क्षेत्रीय निरीक्षणातून दिसते. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewIrrigation&quot;/&gt;

अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाचाही उत्पादनावर परिणाम होतो. Vengurla-4 वरील प्रयोगात काही अन्नद्रव्य उपचारांमुळे फुलधारणेचा कालावधी, फुलोऱ्यांची संख्या, फलधारणा, फुलोऱ्यामागील काजू बियांची संख्या आणि काजू बी उत्पादनामध्ये सुधारणा नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeEtAl2017CashewBriquetteFlowering&quot;/&gt;

कीड व रोगांचाही फुलोरा, फलधारणा आणि काजू बीच्या विकासावर परिणाम होऊ शकतो. दक्षिण कोकणातील संशोधनात काजूवरील थ्रिप्स यांसारख्या किडींच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करण्यात आला असून या किडींचा काजूच्या उत्पादनावर परिणाम होत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016CashewThrips&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Zote |first1=V. K.
 |last2=Munj |first2=A. Y.
 |last3=Salvi |first3=S. P.
 |last4=Gajbhiye |first4=R. C.
 |title=Bioefficacy of Insecticides for the Management of Cashew Thrips (Scirtotrips dorsalis Hood.) Under South Konkan Coastal Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=34
 |issue=2
 |year=2016
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92897
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== काजूवरील कीड आणि रोग व्यवस्थापन ==

कोकणातील काजू लागवडीत कीड व रोग हे उत्पादन आणि बागेच्या आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक आहेत. उपलब्ध संशोधनानुसार चहामाशी (Tea mosquito bug) आणि काजूवरील थ्रिप्स या किडींवर दक्षिण कोकणात प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अभ्यास करण्यात आले आहेत. काजूच्या खोड व मुळांवरील भुंगा (cashew stem and root borer) हाही भारतातील काजू उत्पादनातील प्रमुख कीडसमूह मानला जातो. कोकणात २०१९ मध्ये *Cylindrocladium* प्रजातीशी संबंधित पानगळ आणि फांद्या वाळण्याच्या रोगाचा प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला.&lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016TMBKonkan&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Zote |first1=V. K.
 |last2=Gajbhiye |first2=R. C.
 |last3=Salvi |first3=S. P.
 |last4=Narangalkar |first4=A. L.
 |title=Evaluation of Insecticide for Management of Cashew Tea Mosquito Bug in Coastal Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=34
 |issue=2
 |year=2016
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92874
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016ThripsKonkan&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Zote |first1=V. K.
 |last2=Munj |first2=A. Y.
 |last3=Salvi |first3=S. P.
 |last4=Gajbhiye |first4=R. C.
 |title=Bioefficacy of Insecticides for the Management of Cashew Thrips (Scirtotrips dorsalis Hood.) Under South Konkan Coastal Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=34
 |issue=2
 |year=2016
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92897
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dawale |first1=Mukund
 |last2=Narware |first2=Jeetu
 |last3=Borkar |first3=P. G.
 |title=Defoliation and Die-back an Emerging Threat to Cashew Cultivation in the Konkan Region of Maharashtra, India
 |journal=International Journal of Plant &amp; Soil Science
 |volume=36
 |issue=10
 |pages=276–281
 |year=2024
 |url=https://journalijpss.com/index.php/IJPSS/article/view/5076
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== प्रमुख किडी ==

==== चहामाशी ====

चहामाशी (Tea mosquito bug) ही काजूवरील महत्त्वाची रसशोषक कीड आहे. तिचे शास्त्रीय नाव *Helopeltis antonii* Signoret असे दिले जाते. प्रौढ कीटक आणि पिल्ले कोवळी पालवी, कोवळ्या फांद्या, फुलोरे आणि विकसित होत असलेल्या काजू फळांमधून रस शोषतात. त्यामुळे प्रादुर्भाव झालेल्या भागावर काळसर किंवा तपकिरी जखमा निर्माण होऊन कोवळ्या पालवीचे आणि फुलोऱ्यांचे नुकसान होऊ शकते. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016TMBKonkan&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील या किडीवरील क्षेत्रीय अभ्यासासाठी वेंगुर्ले येथील Regional Fruit Research Stationमध्ये २०१२–१३ ते २०१४–१५ या कालावधीत प्रयोग करण्यात आले होते. या अभ्यासाचा उद्देश कोकणातील काजूवरील चहामाशीच्या व्यवस्थापनासाठी विविध कीटकनाशक उपचारांच्या कार्यक्षमतेचे मूल्यांकन करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016TMBKonkan&quot;/&gt;

ICARच्या काजूविषयक माहितीनुसार *Helopeltis antonii* ही भारतातील काजू पिकावर आढळणाऱ्या चहामाशीच्या प्रजातींपैकी सर्वाधिक प्रचलित प्रजाती आहे. &lt;ref name=&quot;ICARTMB2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==== काजूवरील थ्रिप्स ====

काजूवरील थ्रिप्स ही दक्षिण कोकणातील काजू उत्पादनावर परिणाम करणारी आणखी एक कीड आहे. वेंगुर्ले येथील Regional Fruit Research Stationमध्ये करण्यात आलेल्या क्षेत्रीय अभ्यासात *Scirtothrips dorsalis* Hood या थ्रिप्स प्रजातीचा काजूवरील प्रादुर्भाव आणि व्यवस्थापनाचा अभ्यास करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016ThripsKonkan&quot;/&gt;

या अभ्यासानुसार काजूच्या फुलांशी संबंधित अवस्थेत थ्रिप्सचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो आणि त्याचा उत्पादन व फळांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. दक्षिण कोकणातील परिस्थितीत या किडीच्या व्यवस्थापनासाठी विविध कीटकनाशक उपचारांची क्षेत्रीय चाचणी करण्यात आली होती. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016ThripsKonkan&quot;/&gt;

==== काजूचा खोड व मुळांवरील भुंगा ====

काजूचा खोड व मुळांवरील भुंगा (Cashew stem and root borer) हा भारतातील काजू उत्पादनातील प्रमुख किडींपैकी एक आहे. ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या माहितीनुसार या किडीसाठी *Plocaederus ferrugineus* आणि *Plocaederus obesus* या प्रजातींचा उल्लेख केला जातो. &lt;ref name=&quot;ICARDCRStemRootBorer&quot;&gt;{{cite report
 |author=Raviprasad, T. N.
 |title=Management of cashew stem and root borer – a major pest of cashew
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE) and ICAR–Directorate of Cashew Research
 |year=2022
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या किडीच्या अळ्या खोड आणि मुळांच्या ऊतींमध्ये प्रवेश करून आतील भागात बोगदे तयार करतात. गंभीर प्रादुर्भाव झाल्यास झाडाच्या संवहन व्यवस्थेवर परिणाम होऊन झाडाची वाढ कमी होणे किंवा झाड मरून जाणे शक्य होते. &lt;ref name=&quot;ICARDCRStemRootBorer&quot;/&gt;

कोकणासाठी उपलब्ध स्रोतांमध्ये खोड व मुळांवरील भुंग्याचा प्रादुर्भाव नोंदविला गेला असला तरी *Plocaederus ferrugineus* आणि *P. obesus* या दोन्ही प्रजातींचे कोकणातील क्षेत्रनिहाय वितरण स्पष्ट करणारा स्वतंत्र पुरावा या लेखासाठी उपलब्ध झालेला नाही. त्यामुळे या दोन्ही प्रजाती कोकणातील निश्चित प्रमुख प्रजाती आहेत, असा निष्कर्ष काढणे टाळणे योग्य आहे.

=== प्रमुख रोग ===

==== *Cylindrocladium* संबंधित पानगळ व फांद्या वाळण्याचा रोग ====

कोकणातील काजू बागांमध्ये *Cylindrocladium* प्रजातीशी संबंधित पानगळ आणि फांद्या वाळण्याच्या रोगाचा प्रादुर्भाव २०१९ मध्ये नोंदविण्यात आला. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या वनस्पती रोगशास्त्र विभागाशी संबंधित संशोधकांनी कोकणातील या रोगाचा अभ्यास केला. &lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;

२०१९ मध्ये जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यात झालेला अतिवृष्टीचा कालावधी, ढगाळ वातावरण आणि उच्च आर्द्रता यांच्याशी या रोगाच्या उद्रेकाचा संबंध आढळला. प्राथमिक अवस्थेत नवीन तसेच जुन्या काजू झाडांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पानगळ दिसून आली. त्यानंतर नवीन मुख्य व बाजूच्या फांद्यांमध्ये संसर्ग वाढून त्या तपकिरी आणि नंतर काळ्या पडल्याचे निरीक्षण करण्यात आले. मृत फांद्यांवर पांढऱ्या रंगाच्या लहान वाढी आढळल्याची नोंद संशोधनात आहे. &lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;

या अभ्यासात रोगकारकाचे पृथक्करण करून त्याची ओळख *Cylindrocladium* spp. म्हणून करण्यात आली. त्यामुळे हा रोग कोकणातील काजू लागवडीशी थेट संबंधित असल्याचा प्राथमिक संशोधनाधारित पुरावा उपलब्ध आहे. &lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;

Dawale आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासात *Cylindrocladium* संबंधित फांद्या वाळण्याच्या रोगाच्या व्यवस्थापनासाठी विविध बुरशीनाशकांच्या कार्यक्षमतेचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. मात्र अशा रासायनिक नियंत्रणाच्या शिफारशींचा वापर करताना संबंधित कालावधीतील अधिकृत कृषी शिफारशी आणि लागू नियमांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापन ===

काजूतील कीड व रोग व्यवस्थापनामध्ये केवळ रासायनिक नियंत्रणावर अवलंबून न राहता नियमित निरीक्षण, बागेची स्वच्छता, बाधित भागांचे व्यवस्थापन, योग्य कृषी पद्धती आणि आवश्यकतेनुसार जैविक किंवा रासायनिक उपायांचा समन्वय करणे ही एकात्मिक व्यवस्थापनाची मूलभूत संकल्पना आहे. ICAR–Directorate of Cashew Researchने काजूतील Tea mosquito bug आणि stem and root borer यांसारख्या प्रमुख किडींसाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाच्या पद्धतींचा प्रसार केला आहे. &lt;ref name=&quot;BhatKumar2014CashewPestManagement&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bhat |first1=P. S.
 |last2=Krishna Kumar |first2=N. K.
 |title=Reaping cashew free from pests infestation
 |journal=Indian Horticulture
 |volume=59
 |issue=6
 |year=2014
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IndHort/article/view/90304
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या बागेत कीड किंवा रोगाची लक्षणे लवकर ओळखणे, प्रादुर्भावाची तीव्रता तपासणे आणि त्यानुसार व्यवस्थापनाची पद्धत ठरवणे महत्त्वाचे ठरते. Tea mosquito bug आणि stem and root borer या दोन्ही किडींसाठी ICAR–DCRने सांस्कृतिक, जैविक आणि रासायनिक उपायांचा समन्वय करण्यावर भर दिला आहे. &lt;ref name=&quot;BhatKumar2014CashewPestManagement&quot;/&gt;

कोकणातील *Cylindrocladium* संबंधित फांद्या वाळण्याच्या रोगाच्या संदर्भातही रोगाचे अचूक निदान आणि स्थानिक हवामान व आर्द्रतेच्या परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध कोकणातील संशोधनामुळे या रोगासाठी स्थानिक पातळीवरील निरीक्षण आणि व्यवस्थापनाचे महत्त्व अधोरेखित होते. &lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;

काजूवरील सर्व रोग भारतातील प्रत्येक काजू उत्पादक प्रदेशात समान प्रमाणात आढळतात, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. म्हणून कोकणावरील लेखात स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यासांनी सिद्ध केलेल्या किडी व रोगांना स्वतंत्र महत्त्व देणे आणि इतर प्रदेशांतील रोगांची माहिती स्पष्टपणे वेगळी ठेवणे अधिक अचूक ठरते.

=== कोकणातील काजूवरील प्रमुख कीड आणि रोग ===

कोकणातील काजू लागवडीमध्ये काही किडी आणि रोगांचे प्रत्यक्ष प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आले आहेत. उपलब्ध संशोधनात चहामाशी, काजूवरील थ्रिप्स आणि काजूचा खोड व मुळांवरील भुंगा या किडींवरील कोकणातील क्षेत्रीय अभ्यास उपलब्ध आहेत. तसेच २०१९ मध्ये कोकणातील काजू बागांमध्ये *Cylindrocladium* spp. संबंधित पानगळ आणि फांद्या वाळण्याच्या रोगाचा प्रादुर्भाव नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016TMBKonkan&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016ThripsKonkan&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;SawantEtAl2019StemRootBorerKonkan&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Sawant |first1=B. N.
 |last2=Zote |first2=V. K.
 |last3=Munj |first3=A. Y.
 |last4=Salvi |first4=S. P.
 |last5=Haldavnekar |first5=P. C.
 |last6=Narangalkar |first6=A. L.
 |title=A study of farmers knowledge and perception regarding cashew stem and root borer damage and it’s management in Konkan region of Maharashtra
 |journal=International Journal of Chemical Studies
 |volume=7
 |issue=1
 |pages=425–427
 |year=2019
 |url=https://www.chemijournal.com/archives/?ArticleId=4732&amp;issue=1&amp;si=false&amp;vol=7&amp;year=2019
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! मराठी नाव
! इंग्रजी नाव
! शास्त्रीय नाव
! कोकणातील पुराव्याचा प्रकार
! संदर्भ
|-
| चहामाशी
| Tea mosquito bug
| ''Helopeltis antonii''
| कोकणातील प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अभ्यास; वेंगुर्ले येथील Regional Fruit Research Stationमध्ये २०१२–१३ ते २०१४–१५ या कालावधीत व्यवस्थापनावरील प्रयोग
| &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016TMBKonkan&quot;/&gt;
|-
| काजूवरील थ्रिप्स
| Cashew flower thrips
| ''Scirtothrips dorsalis''
| दक्षिण कोकणातील प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अभ्यास; वेंगुर्ले येथे २०१२–१३ ते २०१४–१५ या कालावधीत व्यवस्थापनावरील प्रयोग
| &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016ThripsKonkan&quot;/&gt;
|-
| काजूचा खोड व मुळांवरील भुंगा
| Cashew stem and root borer
| ''Plocaederus ferrugineus''
| कोकणातील प्रत्यक्ष सर्वेक्षण; २०१७–१८ मध्ये शेतकऱ्यांचे ज्ञान, प्रादुर्भाव आणि व्यवस्थापन यांचा अभ्यास
| &lt;ref name=&quot;SawantEtAl2019StemRootBorerKonkan&quot;/&gt;
|-
| पानगळ व फांद्या वाळण्याचा रोग
| Defoliation and die-back
| ''Cylindrocladium'' spp.
| कोकणातील प्रत्यक्ष रोगउद्रेक आणि क्षेत्रीय सर्वेक्षण; २०१९ मधील उद्रेकानंतर रोगकारकाचे पृथक्करण व ओळख
| &lt;ref name=&quot;DawaleEtAl2024CashewDiebackKonkan&quot;/&gt;
|}
== काजूची काढणी आणि काढणीनंतरची प्रक्रिया ==

काजूच्या उत्पादनातील काढणी आणि काढणीनंतरची हाताळणी हे उत्पादनाच्या गुणवत्तेवर आणि काजू बीच्या बाजारमूल्यावर परिणाम करणारे महत्त्वाचे टप्पे आहेत. काजूच्या फळामध्ये काजू बोंड आणि त्याला जोडलेले काजू बी असे दोन प्रमुख भाग असतात. झाडावरून परिपक्व फळे खाली पडल्यानंतर काजू बी आणि काजू बोंड वेगळे करून बी वाळवणे आणि योग्य प्रकारे साठवणे आवश्यक असते. ICARच्या काजू उत्पादनविषयक मार्गदर्शिकेनुसार भारतातील काजूची काढणी साधारणपणे फेब्रुवारी ते मे या कालावधीत होते; मात्र वाण आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार या कालावधीत फरक पडतो. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=8
 |pages=45–49
 |year=2025
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IndFarm/article/download/174024/63860/503171
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूची काढणी आणि काढणीनंतरची प्रक्रिया योग्य प्रकारे केल्यास कच्च्या काजू बीची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास आणि साठवणुकीदरम्यान होणारे नुकसान कमी करण्यास मदत होते. ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur यांच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये कच्च्या काजू बीची प्रक्रिया आणि काढणीनंतरचे तंत्रज्ञान यांचा स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;&gt;{{cite web
 |title=Virtual Training Programme on “Cashew Production and Post-Harvest Technologies” concludes at ICAR-DCR, Puttur
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=18 February 2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/node/6143
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== काजू बोंडाची काढणी ===

काजूची काढणी प्रामुख्याने झाडावरून नैसर्गिकरीत्या खाली पडलेली परिपक्व फळे गोळा करून केली जाते. ICARच्या माहितीनुसार ताजे खाली पडलेले काजू बोंड गोळा केल्यास चांगल्या गुणवत्तेची काजू बी मिळण्यास मदत होते. झाडाखालील जमीन तणमुक्त आणि स्वच्छ ठेवल्यास पडलेली फळे गोळा करणे सुलभ होते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

काजूची काढणी प्रामुख्याने हाताने केली जाते. काही परिस्थितीत जमिनीवर पडलेली फळे गोळा करण्यासाठी हातातील टोपली किंवा लांब दांड्याच्या टोकाला जोडलेली टोपली किंवा पिशवी वापरली जाऊ शकते. त्यामुळे काढणीची पद्धत बागेची रचना, झाडांची उंची आणि स्थानिक मजूर उपलब्धतेनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

काजू बोंड आणि काजू बी यांना एकत्रितपणे दीर्घकाळ साठवण्याऐवजी काढणीनंतर शक्य तितक्या लवकर त्यांचे विभाजन करणे महत्त्वाचे असते. काजू बोंडाचा उपयोग प्रक्रिया व मूल्यवर्धित पदार्थांसाठी केला जाऊ शकतो, तर काजू बी पुढील प्रक्रियेसाठी कच्चा माल म्हणून वापरली जाते. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;/&gt;

काजूची काढणी करताना जमिनीवर पडलेल्या फळांमध्ये माती, पाने, दगड किंवा इतर परकीय पदार्थ मिसळणार नाहीत याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. स्वच्छ काढणी आणि प्राथमिक हाताळणीमुळे पुढील वाळवण व साठवण प्रक्रियेत काजू बीची गुणवत्ता राखण्यास मदत होते.

=== काजू बी वेगळे करणे ===

काजू बोंडापासून काजू बी वेगळे करण्याची प्रक्रिया काढणीनंतरच्या प्राथमिक हाताळणीतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. काजू बोंड आणि बी यांना नायलॉनच्या दोऱ्याने किंवा धारदार सुरीच्या साहाय्याने वेगळे करण्याची पद्धत ICARच्या काजू उत्पादनविषयक मार्गदर्शिकेत नमूद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

काजू बी वेगळे केल्यानंतर बीवर राहिलेला काजू बोंडाचा भाग आणि इतर परकीय पदार्थ काढून बी स्वच्छ करणे आवश्यक असते. त्यानंतर काजू बी वाळवणासाठी तयार केली जाते. काजू बोंडाचा स्वतंत्रपणे खाद्यपदार्थ, रस किंवा इतर मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी उपयोग करण्याच्या शक्यतांवर ICAR–DCRने प्रशिक्षण व संशोधन केले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;/&gt;

काजू बी वेगळी करताना बीच्या कवचाला अनावश्यक इजा होणार नाही याची काळजी घेणे महत्त्वाचे असते. अखंड आणि योग्य प्रकारे हाताळलेली कच्ची काजू बी पुढील औद्योगिक प्रक्रियेसाठी अधिक उपयुक्त ठरते.

काजू बी वेगळे केल्यानंतर ती त्वरित वाळविणे आवश्यक असते. त्यामुळे काढणीनंतरच्या प्रक्रियेत बी वेगळे करणे आणि वाळवण हे परस्परांशी संबंधित टप्पे मानले जातात. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

=== वाळवण आणि साठवण ===

काजू बी वेगळे केल्यानंतर तिचे योग्य वाळवण करणे साठवणुकीपूर्वी आवश्यक असते. ICARच्या मार्गदर्शिकेनुसार काजू बी काँक्रीटच्या फरशीवर, वाळवणाच्या चटईवर किंवा ताडपत्रीवर सावलीत सुमारे ३–४ दिवस वाळवली जाऊ शकते. वाळवताना बी नियमितपणे हलविल्यास एकसमान वाळवण होण्यास मदत होते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

योग्य प्रकारे वाळलेल्या काजू बीची ओळख तिचा विशिष्ट खडखड आवाज ऐकून करता येते, अशी नोंद ICARच्या मार्गदर्शिकेत आहे. वाळवणाचा उद्देश बीची आर्द्रता सुरक्षित साठवणुकीसाठी योग्य पातळीवर आणणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

ICARच्या माहितीनुसार योग्य प्रकारे वाळवलेल्या कच्च्या काजू बीची आर्द्रता सुमारे ८–९ टक्के राहिल्यास ती गुणवत्ता न गमावता एक वर्षापर्यंत साठवता येऊ शकते. साठवणुकीसाठी वाळवलेली बी गोणपाटाच्या पिशव्यांमध्ये ठेवण्याची आणि ती उंदरांपासून सुरक्षित ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

साठवणुकीच्या ठिकाणी पिशव्या थेट जमिनीवर न ठेवता उंचावलेल्या व्यासपीठावर ठेवणे आणि पिशव्यांच्या सभोवती हवा खेळती राहण्यासाठी जागा ठेवणे आवश्यक असल्याचे ICARने नमूद केले आहे. अशा व्यवस्थेमुळे साठवणुकीदरम्यान आर्द्रता आणि किडींपासून होणारे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;

वाळवण आणि साठवणुकीची योग्य पद्धत काजू बीच्या पुढील प्रक्रियेसाठी महत्त्वाची असते. ICAR–DCRच्या काजू उत्पादन व काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानावरील प्रशिक्षणामध्ये कच्च्या काजू बीच्या प्रक्रियेबरोबरच काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनावर भर देण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;/&gt;

=== काजू बीची प्रतवारी ===

काजू बीची प्रतवारी म्हणजे आकार, वजन, गुणवत्ता आणि प्रक्रियेसाठी उपयुक्तता यांसारख्या गुणधर्मांनुसार कच्च्या काजू बीचे वर्गीकरण करण्याची प्रक्रिया होय. प्रतवारीमुळे प्रक्रिया उद्योगात कच्च्या मालाचे नियोजन आणि पुढील प्रक्रियेचे व्यवस्थापन सुलभ होते.

काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानामध्ये कच्च्या काजूची प्रक्रिया, उकळणे किंवा वाफेवर प्रक्रिया करणे, कवच काढणे, वाळवणे, साल काढणे आणि प्रतवारी करणे यांसारखे विविध टप्पे असतात. DBSKKVच्या काजू प्रक्रिया प्रशिक्षण केंद्राच्या नोंदींमध्ये काजू बी उकळण्याचे यंत्र, काजू बी कवच काढण्याचे यंत्र, काजू बी वाळवण्याचे यंत्र आणि प्रतवारीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या मेजांचा समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingCentre&quot;&gt;{{cite report
 |title=Processing and Food Engineering
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2024
 |url=https://api.dbskkv.org/v1/file/document/Processing%20and%20Food%20Engineering1707448401363.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

काजू बीची प्रतवारी ही केवळ कच्च्या बीच्या आकारावर आधारित नसून पुढील प्रक्रियेतून मिळणाऱ्या काजूगराच्या आकारमान आणि गुणवत्तेशीही संबंधित असते. प्रक्रिया उद्योगात काजूगराच्या वर्गीकरणासाठी विविध व्यावसायिक दर्जा-संज्ञा वापरल्या जातात. तथापि, कच्च्या काजू बीच्या स्थानिक बाजारातील प्रतवारीसाठी एकच सार्वत्रिक निकष सर्वत्र लागू होतो, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

DBSKKVच्या काजू प्रक्रिया प्रशिक्षण केंद्रामध्ये प्रतवारीच्या मेजांची उपलब्धता नोंदविण्यात आली आहे. यावरून काजू प्रक्रिया साखळीत प्रतवारीला स्वतंत्र प्रक्रिया टप्पा म्हणून स्थान मिळाले असल्याचे दिसते. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingCentre&quot;/&gt;

काढणीनंतर योग्य वाळवण, सुरक्षित साठवण आणि पुढील प्रक्रियेसाठी योग्य प्रतवारी या सर्व टप्प्यांचा काजूच्या गुणवत्तेच्या व्यवस्थापनाशी संबंध आहे. त्यामुळे काजू उत्पादनातील आर्थिक मूल्य केवळ बागेतील उत्पादनावर अवलंबून न राहता काढणीनंतरच्या हाताळणीच्या गुणवत्तेशीही संबंधित असते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewHarvestPostHarvest&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingCentre&quot;/&gt;

== काजू प्रक्रिया उद्योग ==

कोकणातील काजू अर्थव्यवस्थेत काजू बी प्रक्रिया, काजू सफरचंदाचा उपयोग आणि विविध मूल्यवर्धित पदार्थांना महत्त्व आहे. काजू प्रक्रिया उद्योगामध्ये कच्च्या काजू बियांची प्राथमिक हाताळणी, उष्णताप्रक्रिया, कवच काढणे, कर्नेल वेगळे करणे, साल काढणे, प्रतवारी आणि पॅकिंग यांसारख्या टप्प्यांचा समावेश होतो. काजू प्रक्रिया क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वापर वाढविण्यामागे मजुरांची उपलब्धता आणि प्रक्रिया कार्यक्षमता हे महत्त्वाचे घटक आहेत. &lt;ref name=&quot;ICARCashewProcessingMechanization&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Balasubramanian |first1=D.
 |title=Comparative performance of mechanised peeling machines for unpeeled cashew kernels – A case study
 |journal=Journal of Plantation Crops
 |volume=42
 |issue=3
 |pages=323–328
 |year=2014
 |url=https://updatepublishing.com/journal/index.php/JPC/article/download/5626/4953/7452
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

DBSKKVच्या २०२२ च्या कृषी संशोधन शिफारशींमध्ये काजू प्रक्रिया क्षेत्रातील लघुउद्योगांसमोरील भांडवली अडचणींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. कच्च्या काजू बियांच्या खरेदीवर प्रक्रिया उद्योगाच्या एकूण गुंतवणुकीचा मोठा भाग खर्च होतो, त्यामुळे लघु प्रक्रिया उद्योगांसाठी वित्तपुरवठा हा महत्त्वाचा आर्थिक घटक ठरतो. त्याच दस्तऐवजात काजू सफरचंदाच्या मोठ्या प्रमाणातील अपव्ययाचा उल्लेख करून त्याच्या प्रक्रिया-वापरासाठी धोरणात्मक उपायांची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKV2022CashewProcessingRecommendations&quot;&gt;{{cite report
 |title=Joint Agresco 2022: Recommendations
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2022
 |url=https://www.dbskkv.org/assets/pdf/recommendations/Joint%20Agresco-2022%20English%20Recommendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== काजू बी प्रक्रिया ===

काजू बी प्रक्रियेमध्ये कच्च्या बियांचे योग्य वाळवण, साठवण आणि त्यानंतर कवचापासून कर्नेल वेगळे करण्याची प्रक्रिया महत्त्वाची असते. ICARच्या माहितीनुसार योग्यरीत्या वाळवलेल्या कच्च्या काजू बियांमध्ये आर्द्रता सुमारे ८–९ टक्के राखल्यास त्या दीर्घकाळ साठवता येतात. काजू प्रक्रियेत कवच काढल्यानंतर कर्नेलचे सोलणे आणि प्रतवारी केली जाते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewPostHarvest2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=8
 |pages=45–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/IndFarm/article/view/174024
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू प्रक्रिया उद्योगात पारंपरिक पद्धतींमध्ये अनेक कामांसाठी मानवी श्रमाचा वापर केला जात असे. काजू कर्नेलवरील बाह्य आवरण (testa) काढण्याच्या प्रक्रियेतही कौशल्याधारित मानवी श्रमाची आवश्यकता होती. मजुरांची उपलब्धता कमी होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर काजू प्रक्रिया क्षेत्रात यांत्रिक सोलणी यंत्रांचा वापर विकसित करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewProcessingMechanization&quot;/&gt;

DBSKKVने काजू प्रक्रिया आणि काजू सफरचंदाच्या उपयोगासाठी विविध उपकरणे विकसित केली आहेत. विद्यापीठाच्या यंत्रसामग्रीच्या नोंदींमध्ये “CAET” Cashew Cutter, काजू बियांचे कवच काढण्यासाठी Cashewnut Desheller आणि पिकलेल्या काजू सफरचंदापासून रस काढण्यासाठी “Vipul” Cashewapple Juice Extractor यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;&gt;{{cite web
 |title=Implements and Machinery
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |url=https://old.dbskkv.org/Research/Implements_and_Machinery.html
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== काजू सफरचंदाचा उपयोग ===

काजू सफरचंदाचा काजू बीच्या तुलनेत तुलनेने कमी प्रमाणात वापर केला जातो. काजू सफरचंदाचा प्रक्रिया-वापर वाढविल्यास काजू बागेतून मिळणाऱ्या एकूण उत्पन्नात भर पडू शकते. ICARच्या राज्यविशिष्ट कृषी धोरण दस्तऐवजात काजू सफरचंदापासून रस, जेली, जॅम, हलवा आणि सायडर यांसारख्या मूल्यवर्धित उत्पादनांचे प्रोटोकॉल प्रमाणित करण्यात आल्याचे नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewAppleValueAddition&quot;&gt;{{cite report
 |title=State Specific Strategies for Doubling Farmers Income
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2022-06/Doubling-of-Farmers-Income-updated-092020-min.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

DBSKKVच्या संशोधनात काजू सफरचंदापासून रस काढण्यासाठी उपकरण विकसित करण्यात आले आहे. “Vipul” Cashewapple Juice Extractor हे पिकलेल्या काजू सफरचंदापासून रस काढण्यासाठी आणि त्यापासून तयार-पिण्यास-योग्य पेय (ready-to-serve), शरबत किंवा नेक्टर तयार करण्यासाठी उपयोगी असल्याचे विद्यापीठाच्या नोंदीत नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

काजू सफरचंदाच्या प्रक्रिया-वापरासंदर्भात ICAR-DCRनेही मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या विकासावर संशोधन केले आहे. २०२५ मध्ये ICAR-DCR आणि ICAR-CIAE यांच्या सहकार्याने काजू सफरचंद आणि काजू बी वेगळे करण्यासाठी तीन-कार्यात्मक यंत्र विकसित करण्यात आले. या यंत्रामध्ये काजू बी वेगळे करणे, रस व लगदा काढणे आणि तंतुमय पदार्थ वेगळे करणे या प्रक्रिया एकत्रित करण्यात आल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;ICARDCR3in1CashewMachine&quot;&gt;{{cite web
 |title=Annual cashew day highlights innovation and industry collaboration
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=11 March 2025
 |url=https://icar.gov.in/index.php/en/annual-cashew-day-highlights-innovation-and-industry-collaboration
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== उपपदार्थ आणि मूल्यवर्धन ===

काजू प्रक्रियेमध्ये काजू बीव्यतिरिक्त काजू सफरचंद, त्याचा रस आणि प्रक्रियेत निर्माण होणारे तंतुमय पदार्थ यांचा मूल्यवर्धित उपयोग करण्याची शक्यता आहे. काजू सफरचंदाचा उपयोग न केल्यास त्याचा मोठा भाग वाया जाण्याची शक्यता असल्याने त्यापासून खाद्यपदार्थ आणि इतर प्रक्रिया उत्पादने तयार करण्यावर संशोधन झाले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewAppleValueAddition&quot;/&gt;

ICAR-DCRने काजू सफरचंदापासून विविध मूल्यवर्धित पदार्थांच्या विकासावर काम केले आहे. त्यामध्ये हर्बल चहा, काजू सफरचंदावर आधारित द्रव गोडवा आणणारे पदार्थ, Cashlime, सायडर तसेच काजू सफरचंदाच्या लगद्यापासून उरलेल्या तंतुमय पदार्थांपासून (pomace) तयार केलेल्या पदार्थांचा समावेश आहे. या संशोधनाचा उद्देश कमी वापरल्या जाणाऱ्या काजू सफरचंदाचे मूल्यवर्धन करून त्याचा आर्थिक उपयोग वाढविणे हा आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRValueAddedCashewApple&quot;&gt;{{cite web
 |title=ICAR-DCR, Puttur Bags BCIC Award for Innovation and Technology Advancement
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=23 June 2026
 |url=https://icar.gov.in/index.php/en/icar-dcr-puttur-bags-bcic-award-innovation-and-technology-advancement
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
काजू सफरचंदाच्या लगद्यापासून उरलेल्या तंतुमय पदार्थांचा (pomace) मूल्यवर्धित उपयोग करण्याच्या दिशेनेही संशोधन झाले आहे. ICAR-CIRCOTच्या उपक्रमात काजू सफरचंदाच्या रसाच्या प्रक्रियेसोबत pomaceमधील तंतुमय घटकांचा उपयोग करून बिस्किटे (cookies) तयार करण्याचे प्रात्यक्षिक करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;ICARCIRCOTCashewApplePomace&quot;&gt;{{cite web
 |title=ICAR-CIRCOT Report on Campaign on “Kisan Bhagidari Prathamikta Hamari”
 |publisher=ICAR-Central Institute for Research on Cotton Technology
 |year=2022
 |url=https://www.circot.icar.gov.in/icar-circot-report-campaign-kisan-bhagidari-prathamikta-hamari-under-azadi-ka-amrit-mahotsav-india
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रक्रिया तंत्रज्ञान ===

काजू प्रक्रिया उद्योगात मजुरांची कमतरता, प्रक्रिया कार्यक्षमता आणि काढणीनंतरचे नुकसान यांसारख्या प्रश्नांमुळे यांत्रिकीकरण आणि प्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या विकासाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ICARच्या संशोधनात काजू कर्नेलच्या सोलणीसाठी विविध प्रकारच्या यांत्रिक सोलणी यंत्रांच्या कार्यक्षमतेचे परीक्षण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewProcessingMechanization&quot;/&gt;

काजू सफरचंद आणि काजू बी यांच्या एकत्रित प्रक्रियेसाठी ICAR-DCR आणि ICAR-CIAE यांनी विकसित केलेले तीन-कार्यात्मक (3-in-1) यंत्र आधुनिक प्रक्रिया तंत्रज्ञानाचे उदाहरण आहे. या यंत्राद्वारे काजू बी, रस व लगदा आणि तंतुमय पदार्थ वेगळे करता येतात. २०२५ मध्ये या तंत्रज्ञानाच्या व्यापारीकरणासाठी उद्योगाशी करार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;ICARDCR3in1CashewMachine&quot;/&gt;

DBSKKVनेही काजू प्रक्रियेसाठी स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप उपकरणे विकसित केली आहेत. Cashewnut Desheller हे वाफेवर भाजलेल्या काजू बियांचे कवच काढण्यासाठी वापरता येणारे हातचलित उपकरण असून त्यामध्ये कापणी करणाऱ्या जबड्यांमधील अंतर समायोजित करण्याची व्यवस्था असल्याचे विद्यापीठाच्या नोंदीत नमूद आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

आधुनिक काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानाचा विकास हा केवळ प्रक्रिया वेग वाढविण्यापुरता मर्यादित नसून कच्च्या मालाचा अधिक कार्यक्षम वापर, काजू सफरचंदाचे मूल्यवर्धन, मजुरांवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि काढणीनंतरच्या नुकसानात घट करणे या व्यापक उद्दिष्टांशी संबंधित आहे. ICAR-DCRच्या काजू उत्पादन व काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानावरील प्रशिक्षण कार्यक्रमात प्रक्रिया तंत्रज्ञानासह रोपवाटिका व्यवस्थापन, छत्री व्यवस्थापन, मृदा व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि संरक्षणात्मक उपाय यांचा समावेश करण्यात आला होता. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;/&gt;

== कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योग ==

कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योग हा काजू उत्पादनाशी संबंधित मूल्यवर्धित कृषी उपक्रम आहे. काजू बियांची प्राथमिक प्रक्रिया, कवच काढणे आणि काजू सफरचंदापासून रस काढणे यांसाठी डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने (DBSKKV) विविध उपकरणे विकसित केली आहेत. विद्यापीठाच्या अधिकृत नोंदीमध्ये काजू प्रक्रिया आणि काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेशी संबंधित उपकरणांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

=== काजू बी प्रक्रिया ===

काजू बी प्रक्रियेसाठी DBSKKVने विविध स्थानिक उपकरणे विकसित केली आहेत. विद्यापीठाच्या अधिकृत नोंदीमध्ये “CAET” Cashew Cutter हे वाळलेल्या काजू बिया कापण्यासाठी आणि Cashewnut Desheller हे वाफेवर भाजलेल्या काजू बियांचे कवच काढण्यासाठी वापरले जाणारे उपकरण म्हणून नमूद केले आहे. Cashewnut Deshellerमध्ये कापणी करणाऱ्या दोन जबड्यांमधील अंतर समायोजित करण्याची व्यवस्था असल्याचेही नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

काजू प्रक्रियेतील यांत्रिकीकरणाच्या दृष्टीने DBSKKVने विकसित केलेली उपकरणे स्थानिक कृषी अभियांत्रिकी संशोधनाचा भाग आहेत. विद्यापीठाच्या नोंदींमध्ये या उपकरणांच्या उपयोगासंबंधी तांत्रिक माहिती देण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

=== काजू सफरचंदाचा उपयोग ===

काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेसाठी DBSKKVने “Vipul” Cashewapple Juice Extractor विकसित केले आहे. विद्यापीठाच्या नोंदीनुसार हे उपकरण पिकलेल्या काजू सफरचंदापासून रस काढण्यासाठी वापरता येते आणि त्या रसापासून तयार-पिण्यास-योग्य पेय (ready-to-serve), शरबत आणि नेक्टर यांसारखी उत्पादने तयार करण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जाऊ शकतो. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

DBSKKVच्या २०१७–१८ च्या वार्षिक अहवालात “Vipul Cashewapple Juice Extractor” तसेच “Green Cashewnut Cutter” यांची उत्पादन व विक्री नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेसाठी उपकरण विकास आणि त्याची संस्थात्मक उपलब्धता यांचे दस्तऐवजीकरण विद्यापीठाच्या अहवालात आढळते. &lt;ref name=&quot;DBSKKVAnnualReport2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2017–18
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2018
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/2023-24/Research/PDF%20Annual%20Report%20All/Annual%20Report%202017-18.%20DBSKKV%20English.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक काजू प्रक्रिया उपकरणे ===

कोकणातील काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या विकासात DBSKKVच्या कृषी अभियांत्रिकी संशोधनाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. विद्यापीठाच्या अधिकृत उपकरणांच्या नोंदीमध्ये CAET Cashew Cutter, Vipul Cashewapple Juice Extractor, Cashewnut Desheller आणि Green Cashewnut Sheller यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

Green Cashewnut Sheller हे हिरव्या काजू बियांचे कवच काढण्यासाठी विकसित करण्यात आलेले उपकरण आहे. DBSKKVच्या Joint Agresco 2011 शिफारशीमध्ये या उपकरणाची कवच काढण्याची क्षमता प्रति तास १२० ते १४० हिरव्या काजू बिया (२ ते २.२५ किलोग्रॅम) अशी नोंदविण्यात आली आहे. काढणीनंतर एक दिवस ठेवलेल्या हिरव्या काजू बियांमध्ये ९८.४० टक्के कवच काढण्याची कार्यक्षमता आणि ९५.६० टक्के पूर्ण कर्नेल प्राप्ती नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;DBSKKVGreenCashewSheller&quot;&gt;{{cite report
 |title=Joint Agresco-2011 English Recommendations
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2011
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2011%20English%20Recommendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
 |archive-date=2026-06-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612022418/https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2011%20English%20Recommendations.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

या शिफारशीमध्ये कोकणात हिरव्या काजू बियांचे कवच पारंपरिकरीत्या लहान धारदार साधनांच्या साहाय्याने काढले जात असल्याने हाताला इजा होण्याचा धोका आणि प्रक्रियेदरम्यान होणारे नुकसान यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्या पार्श्वभूमीवर हिरव्या काजू बियांसाठी स्वतंत्र कवच काढणी यंत्र विकसित करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;DBSKKVGreenCashewSheller&quot;/&gt;

=== काजू प्रक्रिया प्रशिक्षण ===

DBSKKVने काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या प्रशिक्षणासाठी दापोली येथे Cashew Processing Training Centreची तरतूद केली आहे. विद्यापीठाच्या तांत्रिक दस्तऐवजात या केंद्रासाठी Cashew Nut Boiler, Cashew Nut Sheller with Cutting Table, Cashew Nut Dryer, Grading Tables, Multipurpose Pulper, Screw Juice Extractor आणि Basket Press यांसारख्या उपकरणांची नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingTrainingCentre&quot;&gt;{{cite report
 |title=Processing and Food Engineering
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |url=https://api.dbskkv.org/v1/file/document/Processing%20and%20Food%20Engineering1707448401363.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या प्रशिक्षण केंद्रातील उपकरणांची रचना काजू बी प्रक्रिया तसेच काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेशी संबंधित विविध टप्प्यांसाठी करण्यात आली आहे. उपलब्ध दस्तऐवजात या सुविधेला Cashew Processing Training Centre (Experiential Learning Unit) असे संबोधण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingTrainingCentre&quot;/&gt;

=== काजू प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धन ===

काजू प्रक्रिया क्षेत्रात काजू बी आणि काजू सफरचंद या दोन्ही घटकांच्या उपयोगासाठी तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे. काजू बियांचे कापणे आणि कवच काढणे यासाठी विकसित उपकरणांबरोबरच पिकलेल्या काजू सफरचंदापासून रस काढण्यासाठी स्वतंत्र उपकरण विकसित करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingImplements&quot;/&gt;

DBSKKVच्या अधिकृत वार्षिक अहवालांमध्ये काजू प्रक्रिया उपकरणांच्या उत्पादनाची किंवा विक्रीची नोंद आढळते. २०१७–१८ च्या वार्षिक अहवालात CAET Cashew Cutter, Vipul Cashewapple Juice Extractor आणि Green Cashewnut Cutter यांची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVAnnualReport2017&quot;/&gt;

कोकणातील काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या विकासाचे हे उदाहरण कृषी उत्पादनाच्या स्थानिक पातळीवरील मूल्यवर्धनाशी संबंधित आहे. तथापि, उपलब्ध DBSKKV स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगाचा आर्थिक आकार, रोजगारनिर्मिती किंवा एकूण व्यावसायिक उत्पादन याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाहीत.

== काजू उत्पादन आणि उत्पादकता ==

कोकणातील काजू उत्पादन हे महाराष्ट्राच्या काजू अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्रातील काजू लागवडीचा प्रमुख पट्टा कोकणात असून रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये काजूची लागवड आढळते. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या संशोधन नोंदीनुसार कोकणातील विविध संशोधन केंद्रांमध्ये काजूचा प्रमुख संशोधन पीक म्हणून समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

महाराष्ट्राच्या काजू उत्पादनात कोकणातील रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा विशेष वाटा आहे. दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये काजू लागवडीचे क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता यामध्ये कालानुसार बदल झाल्याचे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

=== क्षेत्र आणि उत्पादनातील बदल ===

कोकणातील काजू लागवडीच्या क्षेत्रात दीर्घकालीन वाढ झाल्याचे उपलब्ध संशोधनातून दिसून येते. १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधनात कोकणातील काजू लागवड, उत्पादन आणि उत्पादकतेच्या प्रवाहांचे दोन कालखंडांत विश्लेषण करण्यात आले. अभ्यासानुसार १९८१–८२ ते २०००–०१ आणि २००१–०२ ते २०२०–२१ या दोन्ही कालखंडांत काजूच्या क्षेत्रफळात वाढीचा कल आढळला. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

या अभ्यासानुसार रायगड जिल्ह्यात काजू लागवडीच्या क्षेत्रवाढीचा दर सर्वाधिक होता. त्यानंतर रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे–पालघर या क्षेत्रांचा क्रम होता. क्षेत्रवाढीशी संबंधित बदलांमध्ये रोजगार हमी योजना आणि महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना यांसारख्या सरकारी कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीचा संबंध असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

महाराष्ट्राच्या २०२१–२२ च्या जिल्हानिहाय काजू आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात काजूचे क्षेत्र ९४.५४ हजार हेक्टर आणि उत्पादन १८९.०८ हजार मेट्रिक टन होते, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात क्षेत्र ७२.१५ हजार हेक्टर आणि उत्पादन १०४.८० हजार मेट्रिक टन होते. त्याच आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीची उत्पादकता २.०० मेट्रिक टन प्रति हेक्टर आणि सिंधुदुर्गची १.४५ मेट्रिक टन प्रति हेक्टर होती. &lt;ref name=&quot;MaharashtraCashewDistrictStatistics2021_22&quot;&gt;{{cite report
 |title=Model Toolkit for DPR Preparation: Cashew Nut
 |publisher=Maharashtra Agribusiness Network (MAGNET) Project, Government of Maharashtra
 |year=2022
 |url=https://app2.creanttechnologies.com/documents/20117/44588/Model_Toolkit_for%2BDPR%2BPreparation_Cashew_Nut.pdf/5a1271a6-3c86-f9ad-5a7b-25d280bd2cc7
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== जिल्हानिहाय उत्पादन ===

कोकणातील काजू उत्पादनात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे प्रमुख जिल्हे आहेत. २०२१–२२ च्या उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीत ९४.५४ हजार हेक्टर क्षेत्रावर १८९.०८ हजार मेट्रिक टन उत्पादन झाले, तर सिंधुदुर्गात ७२.१५ हजार हेक्टर क्षेत्रावर १०४.८० हजार मेट्रिक टन उत्पादन झाले. &lt;ref name=&quot;MaharashtraCashewDistrictStatistics2021_22&quot;/&gt;

याच आकडेवारीनुसार रायगडमध्ये ४.३४ हजार हेक्टर क्षेत्रावर ३.२८ हजार मेट्रिक टन, पालघरमध्ये ३.४६ हजार हेक्टर क्षेत्रावर ०.७५ हजार मेट्रिक टन आणि ठाणे जिल्ह्यात ०.१८ हजार हेक्टर क्षेत्रावर ०.१८ हजार मेट्रिक टन काजू उत्पादन नोंदविण्यात आले. त्यामुळे उपलब्ध २०२१–२२ च्या आकडेवारीनुसार दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचे काजू उत्पादन इतर नमूद कोकण जिल्ह्यांच्या तुलनेत लक्षणीय अधिक होते. &lt;ref name=&quot;MaharashtraCashewDistrictStatistics2021_22&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उत्पादनाचा दीर्घकालीन अभ्यास करताना १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीत क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकतेत सकारात्मक वाढीचे कल आढळले. २००१–०२ ते २०२०–२१ या कालावधीत सिंधुदुर्गातील काजू क्षेत्राचा चक्रवाढ वार्षिक वाढदर ४.०६ टक्के, उत्पादनाचा ६.४६ टक्के आणि उत्पादकतेचा २.३० टक्के होता. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातही काजू क्षेत्र आणि उत्पादनात दीर्घकालीन वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात १९८१–८२ ते २०२०–२१ या संपूर्ण कालावधीसाठी रत्‍नागिरीतील काजू क्षेत्राचा चक्रवाढ वार्षिक वाढदर १३.३२ टक्के आणि उत्पादनाचा १६.९० टक्के नोंदविण्यात आला; उत्पादकतेचा वाढदर ३.१६ टक्के होता. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

=== उत्पादकता ===

काजूची उत्पादकता ही प्रति हेक्टर मिळणाऱ्या काजू उत्पादनावर आधारित असते. तिच्यावर वाण, बागेचे वय, हवामान, मातीची स्थिती, पाण्याची उपलब्धता, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव आणि बाग व्यवस्थापन यांसारख्या घटकांचा परिणाम होऊ शकतो.

२०२१–२२ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात काजूची उत्पादकता २.०० मेट्रिक टन प्रति हेक्टर होती, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ती १.४५ मेट्रिक टन प्रति हेक्टर होती. रायगडमध्ये उत्पादकता ०.७६ मेट्रिक टन प्रति हेक्टर आणि पालघरमध्ये ०.२२ मेट्रिक टन प्रति हेक्टर नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;MaharashtraCashewDistrictStatistics2021_22&quot;/&gt;

दीर्घकालीन आकडेवारीनुसार काजूच्या क्षेत्रफळातील आणि एकूण उत्पादनातील वाढीच्या तुलनेत उत्पादकतेतील वाढ काही जिल्ह्यांमध्ये तुलनेने कमी राहिली आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात १९८१–८२ ते २०२०–२१ या संपूर्ण कालावधीत काजू उत्पादकतेचा चक्रवाढ वार्षिक वाढदर ०.६३ टक्के होता आणि हा वाढदर सांख्यिकीयदृष्ट्या लक्षणीय नव्हता. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

त्याच कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात काजू उत्पादकतेचा चक्रवाढ वार्षिक वाढदर ३.१६ टक्के नोंदविण्यात आला. या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरीत क्षेत्रफळ आणि उत्पादनातील वाढीबरोबर उत्पादकतेतही वाढ झाल्याचे दिसते; मात्र क्षेत्र आणि उत्पादनातील वाढीच्या तुलनेत उत्पादकतेतील वाढीचा वेग वेगळा होता. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

महाराष्ट्राच्या राज्यस्तरीय आकडेवारीनुसार २०२३–२४ मध्ये राज्यातील काजूचे क्षेत्र १९१.६१६ हजार हेक्टर, उत्पादन १९७.३० हजार मेट्रिक टन आणि उत्पादकता १,००३ किलोग्रॅम प्रति हेक्टर होती. या राज्यस्तरीय आकडेवारीत कोकणातील जिल्ह्यांबरोबर महाराष्ट्रातील इतर काजू उत्पादक क्षेत्रांचाही समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCCDStateCashewStatistics2023_24&quot;&gt;{{cite web
 |title=Area and Production Statistics of Cashew
 |publisher=Directorate of Cashewnut and Cocoa Development, Government of India
 |url=https://dccd.gov.in/area-and-production
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== उत्पादनातील चढ-उतार ===

काजू उत्पादनामध्ये वर्षानुसार चढ-उतार होऊ शकतात. दीर्घकालीन अभ्यासात कोकणातील काजूचे क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता यांमध्ये कालानुसार बदल आढळले असून काही जिल्ह्यांमध्ये उत्पादनातील वाढ ही उत्पादकतेतील वाढीपेक्षा अधिक होती. &lt;ref name=&quot;ManerikarEtAl2022CashewTrends&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २००६–२०२१ या कालावधीवरील कृषी विकास अभ्यासात काजूचे सरासरी उत्पादन ८४,९५३ मेट्रिक टन आणि उत्पादनातील चलनशीलता ५८.५६ टक्के नोंदविण्यात आली. त्याच अभ्यासात काजूची सरासरी उत्पादकता १,०५८ किलोग्रॅम प्रति हेक्टर आणि उत्पादकतेतील चलनशीलता ४४.८८ टक्के नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;DBSKKVRatnagiriAgriculturalDevelopment&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Khabale
 |first=Trupti Raosaheb
 |title=Agricultural Development in Ratnagiri District (Maharashtra)
 |type=M.Sc. (Agriculture) thesis
 |institution=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2022
 |url=https://archive.dbskkv.org/collection/280/document/1277
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

उत्पादनातील वर्षानुवर्षांच्या चढ-उतारांचे विश्लेषण करताना केवळ लागवडीच्या क्षेत्रफळातील बदलांचा विचार करणे पुरेसे नसते. हवामान, फुलधारणा व फलधारणा, बागेचे वय, वाण, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव आणि बाग व्यवस्थापनातील फरक यांसारखे घटकही उत्पादनावर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे काजू उत्पादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचे मूल्यमापन करताना क्षेत्र, उत्पादन आणि उत्पादकता या तीनही घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.

== काजू आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ==

कोकणातील काजू लागवड ही केवळ फलोत्पादनाची क्रिया नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित कृषी उपक्रम आहे. काजू उत्पादनाबरोबरच रोपवाटिका, बागांची स्थापना, बाग व्यवस्थापन, काढणी, प्रक्रिया आणि विपणन या विविध टप्प्यांशी आर्थिक व्यवहार आणि रोजगाराच्या संधी संबंधित आहेत. कोकणातील काजू उत्पादन आणि संशोधनावरील अभ्यासात काजू क्षेत्राच्या विस्ताराबरोबर प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधींमध्ये वाढ झाल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Kshirsagar
 |first1=P. J.
 |last2=Akhare
 |first2=A. S.
 |last3=Manerikar
 |first3=S. S.
 |last4=Malave
 |first4=D. B.
 |title=Economic Transformation and Fostering Sustainable Growth through Cashew Research Investment in the Konkan Region of Maharashtra State
 |journal=Indian Journal of Agricultural Economics
 |volume=79
 |issue=3
 |pages=441–454
 |year=2024
 |url=https://isaeindia.org/wp-content/uploads/2024/10/09-1009-1006-Kshirsagar-3-final.pdf
 |access-date=17 August 2026
 |archive-date=2025-04-29
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429062053/https://isaeindia.org/wp-content/uploads/2024/10/09-1009-1006-Kshirsagar-3-final.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== शेतकरी उत्पन्न ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील शेतकऱ्यांसाठी काजू लागवड हे उत्पन्नाचे एक साधन आहे. २०२३–२४ या कृषी वर्षातील दक्षिण कोकणातील १२० काजू उत्पादकांच्या आर्थिक अभ्यासानुसार काजू लागवडीचा सरासरी प्रति हेक्टर Cost-C ₹९८,९०३ होता. या अभ्यासात सरासरी उत्पादन १४.७६ क्विंटल प्रति हेक्टर आणि एकूण उत्पन्न ₹१,७६,३३० प्रति हेक्टर नोंदविण्यात आले. Cost-C वर आधारित लाभ-खर्च गुणोत्तर १.७८ होते. &lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewProfitability&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Akhare |first1=A. S.
 |last2=Naik |first2=V. G.
 |last3=Parulekar |first3=Y. R.
 |last4=More |first4=V. G.
 |title=Economic Analysis of Cost and Profitability of Cashew Cultivation in South Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Archives of Current Research International
 |volume=26
 |issue=4
 |pages=218–225
 |year=2026
 |url=https://journalacri.com/index.php/ACRI/article/view/1817
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गमधील काजू लागवडीच्या आर्थिक अभ्यासातही काजू लागवड आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य असल्याचे आढळले आहे. २०१८ मधील अभ्यासानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात काजू लागवडीचा निव्वळ परतावा ₹२,२५,३८० प्रति हेक्टर, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ₹२,७९,२०६ प्रति हेक्टर होता. या अभ्यासात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये काजू लागवडीची आर्थिक व्यवहार्यता सकारात्मक असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;NayakPaled2018CashewEconomics&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Nayak |first1=Mahantesh
 |last2=Paled |first2=Manjunatha
 |title=An Economic Analysis of Cashewnut Production in Konkan Region of Maharashtra, India
 |journal=International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences
 |volume=7
 |issue=12
 |pages=3079–3087
 |year=2018
 |url=https://www.ijcmas.com/abstractview.php?ID=11314&amp;SNo=352&amp;vol=7-12-2018
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

शेतकरी उत्पन्न हे केवळ उत्पादनाच्या प्रमाणावर अवलंबून नसून काजूचा बाजारभाव, उत्पादन खर्च, बागेची उत्पादकता आणि विक्रीची पद्धत यांसारख्या घटकांवरही अवलंबून असते. त्यामुळे काजू लागवडीचे आर्थिक महत्त्व समजून घेताना उत्पादनाबरोबरच उत्पादन खर्च, बाजारव्यवहार आणि मूल्यवर्धन या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. &lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewProfitability&quot;/&gt;

=== ग्रामीण रोजगार ===

काजू लागवड आणि त्याच्याशी संबंधित प्रक्रिया व सेवा ग्रामीण भागातील रोजगाराशी संबंधित आहेत. कोकणातील १९८१–८२ ते २०२०–२१ या कालावधीवरील अभ्यासानुसार काजू उत्पादनाशी संबंधित प्रत्यक्ष रोजगारात सरासरी वार्षिक ८.०६ टक्के आणि अप्रत्यक्ष रोजगारात १०.१४ टक्के वाढ नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;/&gt;

याच अभ्यासात कोकणातील काजू उत्पादनाशी संबंधित वार्षिक रोजगारनिर्मिती ४५२.१८ लाख मनुष्य-दिवस इतकी नोंदविण्यात आली. या रोजगारामध्ये काजू उत्पादन, नवीन बागांची स्थापना, रोपवाटिका आणि काजू प्रक्रिया यांसारख्या विविध उपक्रमांचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;/&gt;

जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे काजूशी संबंधित रोजगारनिर्मितीचे महत्त्वाचे क्षेत्र होते. अभ्यासानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात उत्पादन, बागांची स्थापना, रोपवाटिका आणि प्रक्रिया या उपक्रमांमधून मिळून २६०.९९ लाख मनुष्य-दिवस, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात १७७.१८ लाख मनुष्य-दिवस रोजगारनिर्मिती नोंदविण्यात आली. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;/&gt;

काजूशी संबंधित रोजगार हा केवळ बागेतील कृषी कामांपुरता मर्यादित नसून काजू बी प्रक्रिया, प्रतवारी आणि इतर काढणीनंतरच्या कामांशीही संबंधित आहे. त्यामुळे काजू उत्पादन आणि प्रक्रिया यांच्यातील संबंध ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील विविध आर्थिक उपक्रमांना जोडतो. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;/&gt;

=== महिलांचा सहभाग ===

कोकणातील काजू प्रक्रिया क्षेत्रात महिलांचा सहभाग असल्याचे प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अभ्यासांमधून दिसून येते. रायगड आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील काजू प्रक्रिया युनिट्समधील १२० महिला कामगारांच्या अभ्यासात त्यांच्या कामाची परिस्थिती, आरोग्य आणि शारीरिक क्षमतेशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;WaikarSingh2018CashewWomen&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Waikar |first1=Geetanjali
 |last2=Singh |first2=Suman
 |title=Health Status of Women Workers Involved in Cashew Processing Units in Konkan Region of Maharashtra, India
 |journal=International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences
 |volume=7
 |issue=8
 |pages=1745–1751
 |year=2018
 |url=https://www.ijcmas.com/abstractview.php?ID=9364&amp;SNo=199&amp;vol=7-8-2018
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि रायगडमधील काजू प्रक्रिया युनिट्सवरील पुढील अभ्यासात काही प्रक्रिया कामांमध्ये महिलांचा लक्षणीय सहभाग असल्याचे आढळले. या अभ्यासात काजू प्रतवारी, कवच वेगळे करणे आणि कर्नेलशी संबंधित काही प्रक्रियांमध्ये महिला कामगारांच्या सहभागाचा तसेच त्यांच्या व्यावसायिक आरोग्याशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;CashewWomenErgonomicStudy&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Waikar
 |first=Geetanjali Anant
 |title=Assessment of Occupational Health Hazards among Women Workers of Cashew Processing Units and Workplace Ergonomic Interventions
 |type=Ph.D. thesis
 |institution=Maharana Pratap University of Agriculture &amp; Technology, Udaipur
 |year=2019
 |url=https://krishikosh.egranth.ac.in/items/e3aa14bd-bcd8-48aa-aee2-b8fbebbdc86a
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
काजू प्रक्रिया उद्योगातील महिलांचा सहभाग हा ग्रामीण रोजगाराच्या संदर्भातील महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, उपलब्ध कोकण-केंद्रित अभ्यास प्रामुख्याने प्रक्रिया युनिट्समधील महिला कामगारांवर आधारित असल्याने संपूर्ण काजू मूल्यसाखळीतील महिलांच्या एकूण आर्थिक योगदानाबाबत व्यापक निष्कर्ष काढताना सावधगिरी आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;WaikarSingh2018CashewWomen&quot;/&gt;

=== काजू प्रक्रिया आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था ===

दक्षिण कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगाचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे आर्थिक अभ्यासांमधून दिसून येते. २०१९ आणि २०२० मध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १०० काजू प्रक्रिया युनिट्सच्या अभ्यासात काजू प्रक्रिया उद्योगातील भांडवली गुंतवणूक, कच्च्या काजू बियांचा वापर, उत्पादन आणि आर्थिक परतावा यांचे विश्लेषण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024ProcessingEconomics&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Kshirsagar |first1=P. J.
 |last2=Akhare |first1=A. S.
 |last3=Torane |first1=S. R.
 |title=Processing and disposal of cashew kernels in south Konkan region: An economic analysis
 |journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
 |volume=7
 |issue=2
 |pages=112–119
 |year=2024
 |url=https://www.extensionjournal.com/archives/2024.v7.i2.B.316
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणातील प्रक्रिया युनिट्समध्ये सरासरी भांडवली गुंतवणूक ₹३६.७४ लाख होती. त्यापैकी ४९.९२ टक्के गुंतवणूक इमारत उभारणीशी संबंधित होती. अभ्यासातील प्रक्रिया युनिट्सचा एकत्रित विचार करता कच्च्या काजू बियांचा वापर ४१.१३ मेट्रिक टन आणि त्यावरील खर्च ₹५७.४२ लाख नोंदविण्यात आला. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024ProcessingEconomics&quot;/&gt;

या अभ्यासात प्रक्रिया केलेल्या काजू बियांपासून १०४.०५ क्विंटल काजू कर्नेल मिळाले आणि एकूण स्थूल परतावा ₹८३.५८ लाख नोंदविण्यात आला. त्यापैकी काजू कर्नेलच्या विक्रीतून मिळालेला परतावा ९९.३९ टक्के होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024ProcessingEconomics&quot;/&gt;

काजू प्रक्रिया उद्योगामुळे कच्च्या काजू बियांचे स्थानिक पातळीवर मूल्यवर्धन होते आणि उत्पादनाला प्रक्रिया, रोजगार व व्यापाराशी जोडले जाते. दक्षिण कोकणातील प्रक्रिया युनिट्सवरील आर्थिक अभ्यासात काजू प्रक्रिया उद्योगातील गुंतवणूक, कच्च्या मालाचा वापर आणि विक्रीतून मिळणारा परतावा यांचे स्वतंत्र विश्लेषण करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024ProcessingEconomics&quot;/&gt;

DBSKKVच्या २०२२ च्या कृषी संशोधन शिफारशींमध्ये लघु काजू प्रक्रिया उद्योगांसाठी कच्च्या काजू बियांच्या खरेदीसाठी मोठ्या भांडवली गुंतवणुकीची आवश्यकता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच शिफारशीमध्ये काजू सफरचंदाच्या मोठ्या प्रमाणातील अपव्ययाचा उल्लेख करून त्याच्या प्रक्रिया-वापराला प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता व्यक्त करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVJointAgresco2022Cashew&quot;&gt;{{cite report
 |title=Joint Agresco-2022 English Recommendations
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2022
 |url=https://www.dbskkv.org/assets/pdf/recommendations/Joint%20Agresco-2022%20English%20Recommendations.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारे काजू लागवड, ग्रामीण रोजगार, महिला कामगार आणि काजू प्रक्रिया हे कोकणातील काजू अर्थव्यवस्थेशी संबंधित परस्परावलंबी घटक आहेत. काजूचे आर्थिक महत्त्व केवळ शेतकऱ्यांच्या उत्पादन किंवा उत्पन्नापुरते मर्यादित न राहता उत्पादन, प्रक्रिया आणि विक्रीशी संबंधित विविध टप्प्यांमध्ये दिसून येते. &lt;ref name=&quot;KshirsagarEtAl2024CashewResearchInvestment&quot;/&gt;

== काजू निर्यात ==

भारतीय काजू प्रक्रिया उद्योग देशांतर्गत बाजारपेठेबरोबरच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेशीही संबंधित आहे. कोकणातील काजू उत्पादन आणि प्रक्रिया उद्योग हा या व्यापक भारतीय काजू मूल्यसाखळीचा एक भाग आहे. तथापि, रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतून थेट निर्यात झालेल्या काजू कर्नेलचे जिल्हानिहाय अद्ययावत प्रमाण स्वतंत्रपणे उपलब्ध नसल्यामुळे राष्ट्रीय निर्यात आकडेवारीचा उपयोग कोकणाच्या थेट निर्यातीचे मोजमाप म्हणून करता येत नाही.

Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority (APEDA)च्या आकडेवारीनुसार २०२४–२५ या आर्थिक वर्षात भारताने ६५,२४३.९३ मेट्रिक टन काजू कर्नेलची निर्यात केली आणि त्याचे निर्यातमूल्य ३३८.१८ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर होते. या वर्षातील प्रमुख निर्यात गंतव्यांमध्ये संयुक्त अरब अमिराती, व्हिएतनाम, जपान, नेदरलँड्स आणि सौदी अरेबिया यांचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;APEDACashewExports2024_25&quot;&gt;{{cite web
 |title=Cashew
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |url=https://apeda.gov.in/cashew
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== काजूची बाजारपेठ ==

कोकणातील काजूची बाजारपेठ ही कच्च्या काजू बियांच्या उत्पादनापासून त्यांची प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगांपर्यंतच्या विपणन साखळीशी संबंधित आहे. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये २०१९ आणि २०२० या वर्षांत करण्यात आलेल्या क्षेत्रीय अभ्यासात १७० काजू उत्पादक, १० घाऊक व्यापारी, १० डीलर्स, ३४ गाव व्यापारी आणि ३४ फिरते व्यापारी यांचा नमुना घेण्यात आला. या अभ्यासात कच्च्या काजू बियांच्या विक्रीचे पाच प्रमुख विपणन मार्ग नोंदविण्यात आले. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Kshirsagar |first1=P. J.
 |last2=Akhare |first1=A. S.
 |last3=Torane |first1=S. R.
 |title=Marketing of raw cashew nut in Konkan region: An economic analysis
 |journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
 |volume=7
 |issue=2
 |pages=120–126
 |year=2024
 |url=https://www.extensionjournal.com/archives/2024.v7.i2.B.317
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक बाजारपेठ ===

दक्षिण कोकणातील काजू उत्पादक कच्च्या काजू बियांची विक्री विविध विपणन मार्गांद्वारे करतात. अभ्यासानुसार बहुसंख्य उत्पादकांनी जवळच्या गावातील किंवा आठवडी बाजारातील गाव व्यापाऱ्यांमार्फत आपले उत्पादन विकले. उत्पादकांच्या उत्पादनाचे प्रमाण, आर्थिक गरज आणि उपलब्ध बाजारव्यवस्था यानुसार विपणन मार्गाची निवड होत असल्याचे अभ्यासात दिसून आले. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजूच्या विपणनात पुढील पाच प्रमुख मार्ग नोंदविण्यात आले आहेत : &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजूचे प्रमुख विपणन मार्ग
! क्र. !! विपणन मार्ग !! मध्यस्थांची संख्या
|-
| १ || उत्पादक → गाव व्यापारी → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || २
|-
| २ || उत्पादक → फिरता व्यापारी → कारखाना प्रतिनिधी → प्रक्रियादार || २
|-
| ३ || उत्पादक → गाव व्यापारी → प्रक्रियादार || १
|-
| ४ || उत्पादक → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || १
|-
| ५ || उत्पादक → प्रक्रियादार || ०
|}

अभ्यासानुसार गाव व्यापारी हा दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजूच्या विपणनातील महत्त्वाचा मध्यस्थ होता. अनेक उत्पादकांनी जवळच्या गावातील किंवा आठवडी बाजारातील गाव व्यापाऱ्यांना काजू विकले. उत्पादनाचे प्रमाण, आर्थिक गरज आणि उपलब्ध बाजारव्यवस्था यांसारख्या बाबी विपणन मार्गाच्या निवडीशी संबंधित असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== व्यापारी आणि मध्यस्थ ===

काजूच्या विपणन साखळीत गाव व्यापारी, फिरते व्यापारी, घाऊक व्यापारी आणि कारखाना प्रतिनिधी यांसारख्या मध्यस्थांची भूमिका आढळते. गाव व्यापारी उत्पादकांकडून कच्चे काजू बी खरेदी करून ते घाऊक व्यापारी किंवा प्रक्रियादाराकडे पाठवतो. काही विपणन मार्गांमध्ये फिरता व्यापारी आणि कारखाना प्रतिनिधी यांच्या माध्यमातून कच्चा माल प्रक्रियादारापर्यंत पोहोचतो. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

अभ्यासानुसार कच्च्या काजूच्या विपणनात गाव व्यापाऱ्याला हंगामातील दरघसरण आणि बाजारातील किंमत-अनिश्चिततेचा धोका सहन करावा लागतो. विपणन खर्चाच्या विविध घटकांमध्ये वाहतूक खर्चाचा महत्त्वाचा वाटा होता आणि दक्षिण कोकणात तो एकूण विपणन खर्चाच्या सुमारे ३० ते ३३ टक्के असल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये नोंदविलेल्या विपणन मार्गांचा अभ्यासातील नमुन्यानुसार पुढीलप्रमाणे आढावा घेता येतो : &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गमधील विपणन मार्गांचा तुलनात्मक आढावा
! क्र. !! विपणन मार्ग !! मध्यस्थांची संख्या !! रत्‍नागिरीतील उत्पादक !! सिंधुदुर्गातील उत्पादक
|-
| १ || उत्पादक → गाव व्यापारी → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || २ || ४३ (४७.७८%) || ३४ (३३.०१%)
|-
| २ || उत्पादक → फिरता व्यापारी → कारखाना प्रतिनिधी → प्रक्रियादार || २ || १८ (२०.००%) || १९ (१८.४५%)
|-
| ३ || उत्पादक → गाव व्यापारी → प्रक्रियादार || १ || १६ (१७.७८%) || १७ (१६.५०%)
|-
| ४ || उत्पादक → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || १ || २७ (३०.००%) || २४ (२३.३०%)
|-
| ५ || उत्पादक → प्रक्रियादार || ० || १२ (१३.३३%) || ९ (८.७४%)
|}

या तक्त्यातील उत्पादकांच्या संख्यांची बेरीज संबंधित जिल्ह्यातील नमुना उत्पादकांच्या संख्येपेक्षा जास्त आहे. याचे कारण एकाच उत्पादकाने एकापेक्षा अधिक विपणन मार्गांचा वापर केलेला असू शकतो. त्यामुळे या संख्यांची बेरीज एकूण उत्पादकसंख्या म्हणून ग्राह्य धरता येत नाही. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== बाजारभाव ===

कच्च्या काजूच्या बाजारभावावर हंगामी आवक, पुरवठा, मागणी, उत्पादनाचे प्रमाण, काजू बियांचा दर्जा आणि बाजारातील किंमतीतील चढ-उतार यांसारख्या घटकांचा परिणाम होतो. दक्षिण कोकणातील अभ्यासात किंमतीतील चढ-उतार ही काजू उत्पादकांनी व्यक्त केलेली प्रमुख बाजारविषयक अडचण होती. १७० उत्पादकांपैकी १२७ उत्पादकांनी, म्हणजे ७४.७१ टक्के उत्पादकांनी, किंमतीतील चढ-उताराची समस्या नोंदविली. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

याच अभ्यासात ८३ उत्पादकांनी, म्हणजे ४८.८२ टक्के उत्पादकांनी, कच्च्या काजू बियांसाठी मिळणारा दर पुरेसा मोबदला देणारा नसल्याचे नमूद केले. ९२ उत्पादकांनी, म्हणजे ५४.१२ टक्के उत्पादकांनी, बाजारभावाची पुरेशी माहिती उपलब्ध नसल्याची अडचण व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

अभ्यासात काजू उत्पादकांनी नोंदविलेल्या इतर बाजारविषयक अडचणींमध्ये प्रक्रियायुनिट्सचे उत्पादन क्षेत्रापासूनचे अंतर, काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेबाबत योग्य धोरणाचा अभाव, गाव व फिरत्या व्यापाऱ्यांकडून होणाऱ्या गैरप्रकारांची तक्रार, प्रतवारी सुविधेचा अभाव, उच्च विपणन व वाहतूक खर्च आणि अपुरी बाजार पायाभूत सुविधा यांचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== विपणन खर्च आणि उत्पादकाचा हिस्सा ===

दक्षिण कोकणातील अभ्यासात कच्च्या काजूच्या विविध विपणन मार्गांमध्ये विपणन खर्च, बाजारातील किंमत-फरक आणि उत्पादकाचा ग्राहकाच्या रुपयातील हिस्सा यांचे विश्लेषण करण्यात आले. अभ्यासानुसार उत्पादकाने काजू थेट प्रक्रियादाराला विकलेल्या मार्गात, म्हणजे उत्पादक → प्रक्रियादार या पाचव्या मार्गात, उत्पादकाचा ग्राहकाच्या रुपयातील हिस्सा ९९.६९ टक्के होता. त्यानंतर चौथ्या मार्गात हा हिस्सा ९८.३२ टक्के, पहिल्या आणि तिसऱ्या मार्गात ९१.८६ टक्के, तर दुसऱ्या मार्गात ८४.६० टक्के होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

दुसऱ्या विपणन मार्गात, म्हणजे उत्पादक → फिरता व्यापारी → कारखाना प्रतिनिधी → प्रक्रियादार, बाजारातील मार्जिन १४.५१ टक्के होते. अभ्यासानुसार विविध मध्यस्थांचा समावेश असलेल्या विपणन साखळीत बाजारातील खर्च आणि मार्जिन वाढण्याची शक्यता दिसून आली. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

या निष्कर्षांवरून दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजूच्या विपणनात विपणन मार्गाची लांबी आणि मध्यस्थांची भूमिका यांचा उत्पादकाच्या अंतिम किंमतीतील हिस्स्याशी संबंध असल्याचे या अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, हे निष्कर्ष २०१९–२०२० मध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये करण्यात आलेल्या नमुना-अभ्यासावर आधारित आहेत; त्यामुळे ते संपूर्ण कोकणातील किंवा वर्तमान बाजारपेठेतील सार्वत्रिक स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== शेतकऱ्यांचा प्रक्रियादाराच्या खरेदी किमतीतील हिस्सा ===

दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजू बियांच्या विपणनाचा अभ्यास करताना उत्पादकाला मिळालेल्या निव्वळ किमतीचा प्रक्रियादाराने कच्च्या काजू बियांसाठी दिलेल्या खरेदी किमतीशी संबंध विचारात घेऊन उत्पादकाचा हिस्सा मोजण्यात आला आहे. या अभ्यासात यासाठी ''producer share in processor rupee'' ही संज्ञा वापरण्यात आली आहे. त्यामुळे हा हिस्सा तयार काजू कर्नेलच्या अंतिम ग्राहकाने दिलेल्या किरकोळ किंमतीतील शेतकऱ्याचा हिस्सा म्हणून समजणे योग्य नाही. अभ्यासाची विपणन साखळी प्रक्रियादाराच्या कारखाना-द्वारापर्यंत मर्यादित होती. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात उत्पादकाने कच्चे काजू बी थेट प्रक्रियादाराला विकलेल्या मार्गात उत्पादकाचा प्रक्रियादाराच्या रुपयातील हिस्सा ९९.६९ टक्के होता. त्याच मार्गात सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात हा हिस्सा ९९.६७ टक्के होता. मध्यस्थांचा समावेश असलेल्या विपणन मार्गांमध्ये उत्पादकाचा निव्वळ हिस्सा तुलनेने कमी होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गमधील उत्पादकाचा प्रक्रियादाराच्या खरेदी किमतीतील हिस्सा
! विपणन मार्ग !! मध्यस्थांची संख्या !! रत्‍नागिरी (%) !! सिंधुदुर्ग (%)
|-
| उत्पादक → प्रक्रियादार || ० || ९९.६९ || ९९.६७
|-
| उत्पादक → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || १ || ९८.३२ || ९२.८१
|-
| उत्पादक → गाव व्यापारी → प्रक्रियादार || १ || ९१.८६ || ९२.८१
|-
| उत्पादक → गाव व्यापारी → घाऊक व्यापारी → प्रक्रियादार || २ || ९१.८६ || ९२.८१
|-
| उत्पादक → फिरता व्यापारी → कारखाना प्रतिनिधी → प्रक्रियादार || २ || ८४.६० || ८२.२४
|}
&lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

रत्‍नागिरीतील आकडेवारीनुसार उत्पादकाचा हिस्सा थेट प्रक्रियादाराला विक्रीच्या मार्गात सर्वाधिक आणि फिरता व्यापारी व कारखाना प्रतिनिधी यांचा समावेश असलेल्या मार्गात सर्वात कमी होता. सिंधुदुर्गमध्येही थेट प्रक्रियादाराला विक्रीच्या मार्गात उत्पादकाचा हिस्सा सर्वाधिक होता, तर दोन मध्यस्थांच्या मार्गात तो ८२.२४ टक्के होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

अभ्यासानुसार मध्यस्थांची संख्या वाढल्यास बाजारातील एकूण मार्जिन वाढण्याची प्रवृत्ती दिसून आली. रत्‍नागिरीमध्ये सर्वाधिक बाजार मार्जिन १४.५१ टक्के असलेल्या दुसऱ्या विपणन मार्गात उत्पादकाचा हिस्सा ८४.६० टक्के होता. सिंधुदुर्गमध्ये याच मार्गात बाजार मार्जिन १६.८६ टक्के आणि उत्पादकाचा हिस्सा ८२.२४ टक्के होता. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

मात्र उत्पादकाचा हिस्सा अधिक असलेला मार्ग प्रत्यक्षात सर्वाधिक वापरला जात होता असे या आकडेवारीवरून म्हणता येत नाही. अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणातील बहुसंख्य उत्पादकांनी गाव व्यापाऱ्यांमार्फत कच्च्या काजू बियांची विक्री केली. तातडीची आर्थिक गरज, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध खरेदी व्यवस्था आणि दरातील चढ-उताराचा धोका कमी करण्याची गरज यांसारख्या कारणांमुळे गाव व्यापाऱ्यांचा मार्ग अधिक लोकप्रिय असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

या अभ्यासातील उत्पादकाचा हिस्सा हा कच्च्या काजू बियांच्या व्यवहारातील प्रक्रियादाराच्या खरेदी किमतीशी संबंधित आहे. तो तयार काजू कर्नेलच्या अंतिम ग्राहक किंमतीतील शेतकऱ्याचा हिस्सा नाही. त्यामुळे या आकडेवारीच्या आधारे काजूच्या अंतिम किरकोळ बाजारातील शेतकऱ्याचा आर्थिक हिस्सा निश्चित करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== गुणवत्ता आणि प्रतवारी ===

काजू कर्नेलच्या निर्यातीत आकार, अखंडता, रंग, प्रक्रिया-गुणवत्ता आणि प्रतवारी यांसारख्या गुणवत्ताविषयक बाबींना महत्त्व असते. भारतीय काजू निर्यात बाजारपेठेत कर्नेलच्या आकारानुसार विविध व्यावसायिक grade संज्ञांचा वापर केला जातो. APEDAच्या बाजार-अभ्यासात W240, W320 आणि W450 यांसारख्या gradesनुसार काजू कर्नेलच्या निर्यात किमतींमध्ये फरक नोंदविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;APEDACashewPriceGrades2025&quot;&gt;{{cite report
 |title=Market Intelligence Cell Monthly Dashboard: Cashew
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |year=2025
 |url=https://apeda.gov.in/sites/default/files/2025-10/MIC_Monthly_dashboard_Cashew_27092025.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

निर्यातक्षम काजू कर्नेलच्या गुणवत्तेसाठी काढणीनंतरची योग्य हाताळणी, प्रक्रिया, प्रतवारी, साठवण आणि पॅकिंग या टप्प्यांना महत्त्व असते. APEDAच्या कार्यक्षेत्रात १४ जून २०२१ पासून काजू कर्नेल, Cashewnut Shell Liquid (CNSL) आणि Cardanol यांचा समावेश करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;APEDACashewJurisdiction&quot;&gt;{{cite web
 |title=Functions
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |url=https://apeda.gov.in/functions
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील काजू क्लस्टरमध्ये APEDAने Good Agricultural Practices (GAP), ISO 22000 आणि गुणवत्ता मानकांबाबत मार्गदर्शन केले असल्याची नोंद APEDAच्या २०२४–२५ च्या वार्षिक अहवालात आहे. या उपक्रमामुळे काजू उत्पादनाला गुणवत्ता आणि निर्याताभिमुख व्यवस्थापनाशी जोडण्याचा प्रादेशिक प्रयत्न दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;APEDAAnnualReport2024_25RatnagiriCashew&quot;&gt;{{cite report
 |author=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |title=Annual Administrative Report 2024–25
 |institution=Ministry of Commerce and Industry, Government of India
 |year=2025
 |pages=118–119
 |url=https://apeda.gov.in/sites/default/files/annual_report/APEDA_Annual_Report_English_2024_25.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== पॅकिंग आणि काढणीनंतरचे व्यवस्थापन ===

काजूच्या निर्यातक्षम गुणवत्तेच्या दृष्टीने काढणीनंतरचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. कच्च्या काजू बियांचे योग्य वाळवण व साठवण, त्यानंतरची प्रक्रिया, कर्नेलची प्रतवारी आणि पॅकिंग या टप्प्यांमध्ये उत्पादनाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. काजू प्रक्रिया आणि काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानाचा समावेश ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRPostHarvestTraining&quot;/&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग येथे २०१८ मध्ये काजू कर्नेलसह ताजे आंबे, सुकामासा आणि कोकम यांच्या shelf life वाढविण्यासाठी आधुनिक पॅकिंग तंत्रांवर कार्यशाळा आयोजित करण्यात आल्याची APEDAच्या २०१८–१९ च्या वार्षिक अहवालात नोंद आहे. या कार्यक्रमात APEDA, Indian Institute of Packaging, Cashew Export Promotion Council of India आणि स्थानिक कृषी व फलोत्पादन विभागांचा सहभाग होता. &lt;ref name=&quot;APEDAAnnualReport2018_19CashewPackaging&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2018–19
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |year=2019
 |url=https://apeda.gov.in/sites/default/files/files_universal_page/2024-01/Apeda_Annual_Report_English_2018-19.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू प्रक्रिया साखळीत कर्नेल वेगळे केल्यानंतर त्याची प्रतवारी आणि पॅकिंग केली जाते. निर्यात बाजारपेठेत पॅकिंगची पद्धत उत्पादनाचा प्रकार, साठवणुकीच्या गरजा आणि संबंधित बाजारपेठेच्या गुणवत्ता आवश्यकतांनुसार बदलू शकते. &lt;ref name=&quot;APEDAAnnualReport2018_19CashewPackaging&quot;/&gt;

काजू प्रक्रिया उद्योगात काजूच्या कवचापासून Cashewnut Shell Liquid (CNSL) हा उपपदार्थ मिळतो. CNSLपासून Cardanolसारखी औद्योगिक उत्पादने तयार केली जातात. काजू प्रक्रिया उद्योगातील या उपपदार्थांना स्वतंत्र मूल्यवर्धित उपयोग आणि बाजारपेठ आहे. &lt;ref name=&quot;APEDACashewExports2024_25&quot;/&gt;

=== निर्याताभिमुख पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञान ===

काजूच्या निर्यातक्षम मूल्यसाखळीत प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकिंग, साठवणूक, वाहतूक आणि गुणवत्ता नियंत्रण या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काजू उत्पादन आणि प्रक्रिया क्षेत्राला या साखळीशी जोडण्यासाठी संशोधन व तांत्रिक विकासाची भूमिका आहे.

DBSKKVच्या कृषी प्रक्रिया अभियांत्रिकीशी संबंधित संशोधनामध्ये काजू बी, कर्नेल, testa आणि shell यांच्या प्रक्रिया-संबंधित घटकांचा तसेच Cashewnut Shell Liquid (CNSL) निष्कर्षणाचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewProcessingResearch&quot;&gt;{{cite report
 |title=Studies of Extraction of Cashew Nut Shell Liquid
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |year=2012
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/Faculty/Engineering/Agricultural%20Process%20Engineering1.pdf
 |access-date=17 August 2026
 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील काजू क्लस्टरमध्ये APEDAने Good Agricultural Practices (GAP), ISO 22000 आणि गुणवत्ता मानकांबाबत मार्गदर्शन केले असल्याची नोंद २०२४–२५ च्या वार्षिक अहवालात आहे. त्यामुळे काजू उत्पादनाच्या गुणवत्ता व्यवस्थापनाला निर्याताभिमुख मानकांशी जोडण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;APEDAAnnualReport2024_25RatnagiriCashew&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील कृषी उत्पादनांसाठी निर्याताभिमुख पायाभूत सुविधांच्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गमधील काही सुविधा प्रामुख्याने आंब्याशी संबंधित असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे त्या सुविधा काजूसाठी स्वतंत्र निर्यात पायाभूत सुविधा म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;APEDAMaharashtraExportInfrastructure&quot;&gt;{{cite report
 |title=Study on Identification of Export Oriented Integrated Infrastructure for Agri Products from Maharashtra &amp; Gujarat
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |year=2015
 |url=https://apeda.gov.in/sites/default/files/study_reports/PwC_APEDA_Project_Report_Identification_of_Export_Oriented_Infrastructure_Maharashtra_Gujarat_Rev_Oct_2016.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

भारताच्या काजूशी संबंधित निर्यातीत खाद्य काजू कर्नेलबरोबर काजूच्या कवचापासून मिळणारे CNSL आणि त्यापासून तयार होणारे Cardanol यांचाही समावेश आहे. APEDAच्या २०२४–२५ च्या आकडेवारीनुसार भारताने ९७१.६९ मेट्रिक टन CNSL आणि ७,५२५.९२ मेट्रिक टन Cardanol निर्यात केले. यावरून काजू प्रक्रिया उद्योगातील मूल्यवर्धन काजू कर्नेलपुरते मर्यादित नसून काजूच्या कवचापासून मिळणाऱ्या औद्योगिक उपपदार्थांपर्यंत विस्तारलेले दिसते. &lt;ref name=&quot;APEDACashewExports2024_25&quot;/&gt;

=== हवामानातील बदल ===

काजूच्या फुलधारणा, परागीभवन आणि फलधारणेच्या काळातील हवामानातील बदल उत्पादनावर परिणाम करू शकतात. दक्षिण कोकणातील २४० काजू उत्पादकांच्या अभ्यासात हवामानातील बदल आणि अवकाळी पावसामुळे होणारे नुकसान ही काजू उत्पादकांसमोरील प्रमुख अडचणींपैकी एक असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Jagdale |first1=Swati
 |last2=Kadam |first2=Jagdish
 |last3=Warawadekar |first3=Santosh
 |last4=Dalvi |first4=Nitesh
 |title=Constraints faced and to seek the suggestions of cashewnut growers for overcoming the constraints in efficient management of cashewnut cultivation
 |journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
 |volume=8
 |issue=2
 |pages=298–301
 |year=2025
 |url=https://www.extensionjournal.com/archives/2025.v8.i2.E.1649
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील २०२१–२२ च्या हंगामाविषयीच्या वृत्तांतात फुलधारणा आणि फलधारणेच्या काळातील अवकाळी पाऊस तसेच तापमानातील असामान्य बदलांमुळे परागीभवन आणि फळधारणेवर प्रतिकूल परिणाम झाल्याचे कृषी संशोधकांनी नमूद केले होते. Regional Agricultural Research Station, वेंगुर्ले येथील संशोधकांच्या निरीक्षणानुसार ऑक्टोबर ते जानेवारी या कालावधीतील पाऊस आणि काही काळातील कमी तापमानामुळे फुलधारणा, परागीभवन आणि फलधारणेवर परिणाम झाला. &lt;ref name=&quot;Mongabay2022KonkanCashewClimate&quot;&gt;{{cite web
 |author=Arvind Shukla
 |title=Maharashtra’s cashew farmers hit hard by unseasonal rain, temperature and pests
 |work=Mongabay-India
 |date=2022-07-14
 |url=https://india.mongabay.com/2022/07/maharashtras-cashew-farmers-hit-hard-by-unseasonal-rain-temperature-and-pests/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अतिवृष्टीचा परिणाम मृदेतील अन्नद्रव्यांच्या उपलब्धतेवरही होऊ शकतो. २७ मार्च २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, कोकणात जून ते सप्टेंबरदरम्यान होणाऱ्या अतिवृष्टीमुळे मृदेतील अन्नद्रव्यांचे निःसारण (leaching) होऊ शकते आणि काजू व आंबा पिकांमध्ये नत्र, कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम यांसारख्या अन्नद्रव्यांची कमतरता आढळू शकते. &lt;ref name=&quot;PIB2026KonkanNutrientDeficiency&quot;/&gt;

अशा प्रकारे अवकाळी पाऊस, तापमानातील अनियमितता, अतिवृष्टी आणि त्यातून निर्माण होणारी उच्च आर्द्रता यांचा काजूच्या उत्पादन प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट हंगामातील उत्पादनातील घट पूर्णपणे हवामानातील दीर्घकालीन बदलामुळेच झाली असा निष्कर्ष उपलब्ध स्थानिक अभ्यासांच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढणे योग्य ठरत नाही. हवामान, वाण, बाग व्यवस्थापन, कीड व रोग आणि इतर उत्पादनविषयक घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mongabay2022KonkanCashewClimate&quot;/&gt;

=== कीड आणि रोग ===

काजूवरील कीड आणि रोग हे उत्पादनाच्या प्रमाणावर आणि गुणवत्तेवर परिणाम करणारे महत्त्वाचे घटक आहेत. दक्षिण कोकणातील २४० काजू उत्पादकांच्या २०२५ मधील अभ्यासात दोन-तृतीयांशपेक्षा अधिक उत्पादकांनी कीटकनाशके व बुरशीनाशकांचा वाढता खर्च तसेच कीड व रोगांमुळे होणारे नुकसान ही अडचण असल्याचे नमूद केले. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील १०० काजू उत्पादकांच्या २०२४ मधील अभ्यासात stem borerचा प्रादुर्भाव ही उत्पादकांनी नोंदविलेल्या अडचणींपैकी एक होती. त्याच अभ्यासात काजू काढणीच्या काळातील मजुरांची कमतरता आणि बाजारातील किंमतीतील अनिश्चितता यांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;MahadikMalshe2024CashewConstraints&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Mahadik |first1=R. P.
 |last2=Malshe |first1=K. V.
 |title=Constraints experienced by growers on cashewnut plantation on hillocks and plane land
 |journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
 |volume=7
 |issue=8
 |pages=242–243
 |year=2024
 |url=https://www.extensionjournal.com/archives/2024.v7.i8.D.918
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील काजूवरील *Scirtothrips dorsalis* या थ्रिप्सच्या प्रादुर्भावावर स्वतंत्र क्षेत्रीय संशोधन करण्यात आले आहे. वेंगुर्ले येथील Regional Fruit Research Stationशी संबंधित अभ्यासात या किडीच्या व्यवस्थापनासाठी विविध कीटकनाशक उपचारांची कार्यक्षमता तपासण्यात आली. &lt;ref name=&quot;ZoteEtAl2016CashewThrips&quot;/&gt;

कोकणातील काजू बागांमध्ये २०१९ मध्ये पानगळ आणि die-backचा प्रादुर्भाव झाल्याचे संशोधनातून नोंदविण्यात आले आहे. जुलै आणि ऑगस्ट २०१९ मधील अतिवृष्टी, ढगाळ वातावरण आणि उच्च आर्द्रता यांच्याशी या रोगाच्या उद्रेकाचा संबंध आढळला. अभ्यासात रोगकारकाचे पृथक्करण करून त्याची ओळख *Cylindrocladium* spp. म्हणून करण्यात आली. &lt;ref name=&quot;DawaleNarwareBorkar2024CashewDieback&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dawale |first1=Mukund
 |last2=Narware |first2=Jeetu
 |last3=Borkar |first3=P. G.
 |title=Defoliation and Die-back an Emerging Threat to Cashew Cultivation in the Konkan Region of Maharashtra, India
 |journal=International Journal of Plant &amp; Soil Science
 |volume=36
 |issue=10
 |pages=276–281
 |year=2024
 |url=https://journalijpss.com/index.php/IJPSS/article/view/5076
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कीड व रोग व्यवस्थापनामध्ये वेळेवर निरीक्षण, प्रादुर्भावाचे निदान आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार योग्य व्यवस्थापन पद्धतींचा अवलंब महत्त्वाचा ठरतो. विविध किडी व रोगांचा प्रादुर्भाव हवामान, बागेची अवस्था आणि हंगामी परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== मजूर समस्या ===

काजू बागेतील काढणीसह विविध हंगामी कामांसाठी मनुष्यबळाची आवश्यकता असते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील २०२४ च्या अभ्यासात काजू काढणीच्या काळातील मजुरांची कमतरता ही उत्पादकांनी नोंदविलेल्या प्रमुख अडचणींपैकी एक होती. &lt;ref name=&quot;MahadikMalshe2024CashewConstraints&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील २०२५ च्या अभ्यासातही काजू उत्पादकांसमोरील विविध उत्पादनविषयक अडचणींचे विश्लेषण करण्यात आले. या अभ्यासात कीटकनाशके व बुरशीनाशकांचा खर्च, हवामानातील बदल, बाजारभावातील चढ-उतार, कीड व रोगांचे नुकसान आणि इतर व्यवस्थापनविषयक अडचणींची नोंद करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

काजूची काढणी हंगामी स्वरूपाची असल्यामुळे काढणीच्या कालावधीत आवश्यक मनुष्यबळ उपलब्ध असणे बाग व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते. मजुरांची कमतरता ही काढणीच्या वेळेवर परिणाम करणाऱ्या अडचणींपैकी एक म्हणून स्थानिक अभ्यासात नोंदविण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;MahadikMalshe2024CashewConstraints&quot;/&gt;

=== उत्पादनातील चढ-उतार ===

काजूच्या उत्पादनात वर्षानुवर्षे बदल होण्यामागे हवामान, फुलधारणा, फलधारणा, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव, पाण्याची उपलब्धता आणि बाग व्यवस्थापन यांसारखे अनेक घटक असू शकतात. दक्षिण कोकणातील २४० काजू उत्पादकांच्या २०२५ मधील अभ्यासात हवामानातील बदल व अवकाळी पावसामुळे होणारे नुकसान तसेच कीड व रोगांमुळे होणारे नुकसान ही उत्पादकांसमोरील महत्त्वाची आव्हाने असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

कोकणातील २०२१–२२ च्या हंगामासंबंधीच्या प्रादेशिक वृत्तांतात अवकाळी पाऊस आणि तापमानातील असामान्य बदलांमुळे काजूच्या फुलधारणा, परागीभवन आणि फलधारणेवर परिणाम झाल्याचे कृषी संशोधकांनी नमूद केले होते. काही शेतकऱ्यांनी मागील हंगामाच्या तुलनेत काजू उत्पादनात घट झाल्याचेही सांगितले होते. &lt;ref name=&quot;Mongabay2022KonkanCashewClimate&quot;/&gt;

पाण्याच्या उपलब्धतेतील फरकामुळेही काजूच्या उत्पादनात बदल होऊ शकतो. दक्षिण कोकणातील Regional Fruit Research Station, वेंगुर्ले येथे करण्यात आलेल्या क्षेत्रीय प्रयोगात जानेवारी ते एप्रिल या कालावधीत पूरक ठिबक सिंचनाच्या विविध पातळ्यांचा काजूच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर परिणाम तपासण्यात आला. या प्रयोगात ८० टक्के CPEनुसार सिंचन दिलेल्या उपचारात नियंत्रणाच्या तुलनेत काजू बी उत्पादन अधिक नोंदविण्यात आले. &lt;ref name=&quot;GajbhiyePawarHaldawanekar2017CashewIrrigation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gajbhiye |first1=R. C.
 |last2=Pawar |first2=S. R.
 |last3=Haldawanekar |first3=P. C.
 |title=Effect of Supplementary Irrigation with Reference to Growth and Yield of Cashew under South Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research
 |volume=35
 |issue=1
 |pages=51–55
 |year=2017
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/76001
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे काजू उत्पादनातील चढ-उताराचा विचार करताना केवळ एका घटकावर भर देण्याऐवजी हवामान, पाण्याची उपलब्धता, बाग व्यवस्थापन, फुलधारणा-फलधारणा आणि कीड व रोग यांसारख्या घटकांचा एकत्रित विचार करणे अधिक योग्य ठरते.

=== बाजारभावातील अनिश्चितता ===

कच्च्या काजूच्या बाजारभावातील चढ-उतार हे कोकणातील उत्पादकांसमोरील महत्त्वाचे आर्थिक आव्हान आहे. दक्षिण कोकणातील २४० काजू उत्पादकांच्या २०२५ मधील अभ्यासात बाजारभावातील चढ-उतार ही प्रमुख अडचणींपैकी एक असल्याचे नोंदविण्यात आले. उत्पादकांना बाजारभावाची अद्ययावत माहिती मिळण्यातही अडचणी असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील कच्च्या काजूच्या विपणनावरील स्वतंत्र आर्थिक अभ्यासात १७० उत्पादकांचा समावेश करण्यात आला. या अभ्यासात बाजारभावातील चढ-उतार, बाजारभावाची अपुरी माहिती, कच्च्या काजूला मिळणारा अपुरा मोबदला, गाव व फिरत्या व्यापाऱ्यांशी संबंधित अडचणी आणि प्रक्रिया केंद्रांपासूनचे अंतर या बाजारविषयक अडचणींचा अभ्यास करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

या अभ्यासानुसार प्रक्रिया केंद्रांपासूनचे अंतर ही ८१.१८ टक्के उत्पादकांनी व्यक्त केलेली अडचण होती. किंमतीतील चढ-उतार ७४.७१ टक्के, बाजारभावाची माहिती नसणे ५४.१२ टक्के आणि कच्च्या काजूला मिळणारा अपुरा मोबदला ४८.८२ टक्के उत्पादकांनी अडचण म्हणून नोंदविला. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

मध्यस्थांची संख्या आणि विक्रीचा मार्ग यांनुसार उत्पादकाला मिळणारा आर्थिक परतावा बदलू शकतो. त्यामुळे बाजारभावातील अनिश्चिततेबरोबरच बाजारमाहितीची उपलब्धता, प्रक्रिया केंद्रांपर्यंत पोहोच आणि कच्च्या काजूच्या विपणनाचा मार्ग यांनाही आर्थिक महत्त्व आहे. &lt;ref name=&quot;KshirsagarAkhareTorane2024RawCashewMarketing&quot;/&gt;

=== लागवड खर्च ===

काजू लागवडीतील खर्चामध्ये मजुरी, जमिनीशी संबंधित खर्च, बाग स्थापनेशी संबंधित खर्च आणि उत्पादन व्यवस्थापनासाठी होणारे विविध खर्च यांचा समावेश होतो. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १२० काजू उत्पादकांच्या २०२३–२४ कृषी वर्षातील अभ्यासानुसार काजू लागवडीचा सरासरी Cost-C ₹९८,९०३ प्रति हेक्टर होता. या खर्चामध्ये जमिनीचे भाडे-मूल्य, मजुरी आणि बाग स्थापनेशी संबंधित amortization खर्च हे प्रमुख घटक होते. &lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewCost&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Akhare |first1=A. S.
 |last2=Naik |first1=V. G.
 |last3=Parulekar |first1=Y. R.
 |last4=More |first1=V. G.
 |title=Economic Analysis of Cost and Profitability of Cashew Cultivation in South Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Archives of Current Research International
 |volume=26
 |issue=4
 |pages=218–225
 |year=2026
 |url=https://www.journalacri.com/index.php/ACRI/article/view/1817
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अभ्यासानुसार सरासरी उत्पादन १४.७६ क्विंटल प्रति हेक्टर आणि सरासरी एकूण उत्पन्न ₹१,७६,३३० प्रति हेक्टर होते. Cost-Cच्या आधारे लाभ-खर्च गुणोत्तर १.७८ होते. या अभ्यासातील निष्कर्षांनुसार काजू लागवड आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य असल्याचे दिसून येते; मात्र उत्पादन खर्चातील मजुरी, बाग स्थापनेशी संबंधित खर्च आणि इतर निविष्ठा यांचा उत्पादकाच्या आर्थिक परताव्यावर परिणाम होतो. &lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewCost&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील काजू उत्पादकांच्या २०२५ मधील अभ्यासात कीटकनाशके आणि बुरशीनाशकांचा वाढता खर्च हीदेखील मोठ्या प्रमाणावर नोंदविलेली अडचण होती. त्यामुळे काजू लागवडीच्या खर्चाचा विचार करताना बाग स्थापनेच्या खर्चाबरोबरच वार्षिक बाग व्यवस्थापनातील निविष्ठा आणि मजुरीच्या खर्चाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

=== जमिनीशी संबंधित मर्यादा ===

कोकणातील काजू लागवडीचा काही महत्त्वाचा भाग डोंगरउतारावरील आणि जांभा-कातळयुक्त जमिनीशी संबंधित आहे. अशा उताराच्या जमिनीमध्ये पावसाळ्यातील पृष्ठीय प्रवाह आणि मृदा धूप ही बाग व्यवस्थापनातील महत्त्वाची आव्हाने ठरू शकतात.

कोकणातील काजू बागांमध्ये मृदा व जलसंधारणाच्या उपायांचा परिणाम तपासण्यासाठी रुखी (Rukhi) पाणलोट क्षेत्रात केलेल्या अभ्यासात वेंगुर्ला-४ काजू वाणाच्या उतारावरील बागांचा अभ्यास करण्यात आला. या प्रयोगात staggered trenches, अर्धचंद्राकृती चर, सलग समोच्च चर (continuous contour trenches) आणि दगडी बांध यांसारख्या यांत्रिक मृदा-संवर्धन उपायांची तुलना करण्यात आली. ७ ते ८ टक्के उताराच्या क्षेत्रासाठी ०.६० मीटर खोलीच्या सलग समोच्च चरांनी पृष्ठीय प्रवाह आणि मृदा धूप कमी करण्याच्या दृष्टीने सर्वोत्तम कामगिरी केली. &lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Mane |first1=M. S.
 |last2=Mahadkar |first2=U. V.
 |last3=Ayare |first3=B. L.
 |last4=Thorat |first4=T. N.
 |title=Performance of mechanical soil conservation measures in cashew plantation grown on steep slopes of Konkan
 |journal=Indian Journal of Soil Conservation
 |volume=37
 |issue=3
 |pages=181–184
 |year=2009
 |url=https://indianjournals.com/article/ijsc-37-3-004
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील १०० काजू उत्पादकांच्या अभ्यासात डोंगरउतारावरील आणि सपाट जमिनीवरील काजू बागांच्या व्यवस्थापनातील अडचणींचा तुलनात्मक विचार करण्यात आला. या अभ्यासातून भौगोलिक परिस्थितीनुसार काजू बागांच्या व्यवस्थापनातील अडचणी बदलू शकतात असे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;MahadikMalshe2024CashewConstraints&quot;/&gt;

कोकणातील अतिवृष्टीमुळे मृदेतील अन्नद्रव्यांचे निःसारण (leaching) होऊन काही अन्नद्रव्यांची उपलब्धता कमी होऊ शकते. त्यामुळे मृदा परीक्षण, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि मृदा-जलसंधारण या बाबी काजू बागांच्या दीर्घकालीन उत्पादकतेच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या ठरतात. &lt;ref name=&quot;PIB2026KonkanNutrientDeficiency&quot;/&gt;

त्यामुळे कोकणातील काजू लागवडीसमोरील जमिनीशी संबंधित मर्यादा केवळ लागवडीयोग्य क्षेत्राच्या उपलब्धतेपुरत्या मर्यादित नसून उतार, पावसाळी पृष्ठीय प्रवाह, मृदा धूप, जलसंधारण आणि मातीतील अन्नद्रव्यांचे संरक्षण या परस्परसंबंधित घटकांशी संबंधित आहेत. &lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;/&gt;

कोकणातील काजू लागवडीसमोरील विविध आव्हाने परस्परांशी संबंधित आहेत. हवामानातील बदल आणि अवकाळी पाऊस उत्पादनावर परिणाम करू शकतात; कीड व रोगांमुळे संरक्षण खर्च वाढू शकतो; मजुरांची कमतरता आणि वाढता लागवड खर्च आर्थिक परताव्यावर परिणाम करू शकतो; तर बाजारभावातील अनिश्चितता उत्पादकाच्या उत्पन्नावर परिणाम करू शकते. उतारावरील बागांमध्ये मृदा धूप आणि पाण्याचे व्यवस्थापन हे दीर्घकालीन बाग व्यवस्थापनातील अतिरिक्त आव्हान ठरते. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkhareEtAl2026CashewCost&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;/&gt;

== पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषितंत्र ==

कोकणातील काजू लागवडीचे स्वरूप या प्रदेशातील पर्जन्यमान, डोंगरउतार, निचरा होणाऱ्या जमिनी आणि स्थानिक कृषी परिस्थितीशी संबंधित आहे. काजूची लागवड कोकणात मोठ्या प्रमाणावर पावसावर आधारित पद्धतीने केली जाते. या परिस्थितीनुसार लागवड, बाग व्यवस्थापन, मृदा-जलसंधारण आणि पीक संरक्षण यांसंबंधी स्थानिक अनुभव विकसित झाले आहेत. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeKonkanCashew2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Gajbhiye |first1=R. C.
 |last2=Gavit |first2=R.
 |last3=Salvi |first3=B. R.
 |last4=Varadkar |first4=R. S.
 |last5=Patil |first5=V. K.
 |last6=Rane |first6=A. D.
 |last7=Dosani |first7=A. A. K.
 |last8=Haldankar |first8=P. M.
 |last9=Bhattacharyya |first9=T.
 |title=Cashworthy Companion of Konkan Farmers: Cashewnut
 |journal=Advanced Agricultural Research &amp; Technology Journal
 |volume=2
 |issue=2
 |pages=175–184
 |year=2018
 |url=https://www.drtapasb.com/articles/Cashworthy_Companion.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील काजू उत्पादकांचे ज्ञान केवळ पारंपरिक अनुभवांपुरते मर्यादित नसून संशोधन संस्था आणि कृषी विद्यापीठांनी विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाच्या स्वीकाराशीही संबंधित आहे. ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या तंत्रज्ञान-हस्तांतरण नोंदीनुसार महाराष्ट्राच्या कोकणातील काजू उत्पादकांमध्ये शिफारस केलेल्या वाणांचा तसेच लागवड आणि बागेच्या निगा व्यवस्थापनाशी संबंधित तंत्रज्ञानाचा स्वीकार तुलनेने अधिक आढळला. त्याउलट मृदा व जलसंधारण आणि आंतरपीक पद्धतींचा स्वीकार तुलनेने कमी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRKonkanTechnologyAdoption&quot;&gt;{{cite web
 |title=Transfer of technology
 |publisher=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/transfer-of-technology/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शेतकऱ्यांचे अनुभवाधारित ज्ञान ===

काजू उत्पादकांचे अनुभवाधारित ज्ञान बागेची निगा, किडींची ओळख, उत्पादनातील बदल आणि उपलब्ध कृषितंत्राच्या वापराशी संबंधित असल्याचे कोकणातील अभ्यासांतून दिसून येते. २०१७–१८ मध्ये करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणात काजूच्या stem and root borerच्या प्रादुर्भावाची लक्षणे, त्याचे नुकसान आणि व्यवस्थापनाच्या पद्धतींबाबत शेतकऱ्यांच्या ज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात किडीच्या व्यवस्थापनाविषयीचे शेतकऱ्यांचे ज्ञान आणि डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेल्या व्यवस्थापन तंत्रज्ञानाचा वापर यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;SawantEtAl2019CashewStemRootBorerKnowledge&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Sawant |first1=B. N.
 |last2=Zote |first2=V. K.
 |last3=Munj |first3=A. Y.
 |last4=Salvi |first4=S. P.
 |last5=Haldavnekar |first5=P. C.
 |last6=Narangalkar |first6=A. L.
 |title=A study of farmers knowledge and perception regarding cashew stem and root borer damage and it’s management in Konkan region of Maharashtra
 |journal=International Journal of Chemical Studies
 |volume=7
 |issue=1
 |pages=425–427
 |year=2019
 |url=https://www.chemijournal.com/archives/?ArticleId=4732&amp;issue=1&amp;si=false&amp;vol=7&amp;year=2019
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक अनुभव आणि वैज्ञानिक तंत्रज्ञान यांचा परस्परसंबंध काजूच्या बाग व्यवस्थापनातही दिसून येतो. ICAR–DCRच्या तंत्रज्ञान-हस्तांतरण अभ्यासात शिफारस केलेल्या काजू वाणांचा आणि लागवडीनंतरच्या व्यवस्थापन तंत्रांचा स्वीकार तुलनेने अधिक असल्याचे, तर मृदा-जलसंधारण आणि आंतरपीक पद्धतींचा स्वीकार कमी असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे. त्यामुळे कोकणातील कृषिज्ञानाचा विचार करताना स्थानिक अनुभव आणि संशोधनाधारित तंत्रज्ञान यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. &lt;ref name=&quot;ICARDCRKonkanTechnologyAdoption&quot;/&gt;

दक्षिण कोकणातील २४० काजू उत्पादकांच्या २०२५ मधील अभ्यासात शेतकऱ्यांनी हवामानातील बदल, अवकाळी पाऊस, बाजारभावातील चढ-उतार, कीड व रोग, कीटकनाशके व बुरशीनाशकांचा वाढता खर्च आणि काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेविषयीचे अपुरे ज्ञान यांसारख्या अडचणी नोंदविल्या. या निष्कर्षांमधून स्थानिक परिस्थिती, शेतकऱ्यांचा अनुभव आणि काजू उत्पादनाच्या व्यवस्थापनातील आव्हाने यांचा संबंध दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

=== जांभा-कातळयुक्त जमिनीवरील लागवड ===

कोकणातील काजू लागवडीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे जांभा-कातळयुक्त आणि उताराच्या जमिनींचा वापर. काजूची लागवड किनारी जांभा माती, लाल माती तसेच तुलनेने उताराच्या जमिनींमध्ये आढळते. अशा जमिनींच्या व्यवस्थापनात मातीची पोषणस्थिती, निचरा आणि मृदा धूप या बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. &lt;ref name=&quot;PalkarEtAl2015KonkanCashewSoil&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Palkar |first1=J. J.
 |last2=Gokhale |first2=N. B.
 |last3=Patil |first1=K. D.
 |last4=Kasture |first1=M. C.
 |last5=Parte |first1=P. R.
 |last6=Cheke |first1=V. D.
 |title=Assessment of Nutrient Status of Soil from Cashew Orchard of Coastal Lateritic Soil of Konkan
 |journal=Journal of Soil Salinity and Water Quality
 |volume=7
 |issue=1
 |pages=77–78
 |year=2015
 |url=https://cssri.res.in/images/stories/pdf/site/pdfs/JSSWQVol7Issue12015.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

जांभा-कातळयुक्त उताराच्या जमिनीवर काजू बागांचे व्यवस्थापन करताना मृदा व जलसंधारणाला विशेष महत्त्व प्राप्त होते. कोकणातील जांभा मातीच्या प्रदेशातील काजू बागांवरील अभ्यासात सलग समोच्च चर, staggered contour trenches आणि जैव-अभियांत्रिकी उपायांचा पृष्ठीय प्रवाह, मृदा धूप आणि अन्नद्रव्यांच्या नुकसानीवर परिणाम तपासण्यात आला. या उपायांमुळे उतारावरील काजू बागांमध्ये पृष्ठीय प्रवाह, मृदा धूप आणि अन्नद्रव्यांचे नुकसान कमी होऊ शकते असे आढळले. &lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2013CashewLateriticSoilConservation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Manivannan |first1=S.
 |last2=Sikka |first2=A. K.
 |title=Hydrological Impact of Bioengineering Conservation Measures on Cashew Plantations in Lateritic Soils of Konkan Region
 |journal=Journal of Agricultural Engineering
 |volume=50
 |issue=3
 |pages=57–65
 |year=2013
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JAE/article/view/37041
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या २०१३ च्या अभ्यासात कोकणातील गोवा राज्यातील जांभा मातीवरील तीन वर्षांच्या काजू बागांमध्ये विविध जैव-अभियांत्रिकी उपायांचा अभ्यास करण्यात आला होता. सलग समोच्च चरांसोबत *Vetiveria zizanioides* आणि *Stylosanthes scabra* या वनस्पतींच्या वापराने पृष्ठीय प्रवाह, मृदा धूप आणि अन्नद्रव्यांचे नुकसान कमी करण्याच्या दृष्टीने तुलनेने चांगली कामगिरी केली. &lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2013CashewLateriticSoilConservation&quot;/&gt;

कोकणातील काजू बागांमध्ये जांभा मातीच्या पोषणस्थितीचाही विचार आवश्यक आहे. काजू बागांच्या मृदा-अभ्यासातून मातीतील उपलब्ध अन्नद्रव्ये आणि काजूच्या पोषण व्यवस्थापनातील संबंधांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;PalkarEtAl2015KonkanCashewSoil&quot;/&gt;

जांभा-कातळयुक्त जमिनीवर काजूची लागवड ही या प्रदेशाच्या भौगोलिक आणि कृषी परिस्थितीशी जुळलेली लागवड पद्धत म्हणून पाहता येते. उतार, पावसाचे प्रमाण, मातीचा निचरा आणि मृदा धूप यांसारख्या घटकांनुसार बाग व्यवस्थापनाची पद्धत बदलते. &lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ManivannanSikka2013CashewLateriticSoilConservation&quot;/&gt;

=== पारंपरिक बाग व्यवस्थापन ===

कोकणातील काजू बागांचे व्यवस्थापन या प्रदेशातील पर्जन्यमान, उताराची जमीन, मातीचा निचरा आणि पावसावर आधारित शेतीच्या परिस्थितीशी संबंधित आहे. काजूची लागवड अनेक ठिकाणी उताराच्या जमिनीवर केली जात असल्यामुळे मृदा व जलसंधारण, बागेची निगा आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर हे बाग व्यवस्थापनातील महत्त्वाचे घटक ठरतात. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeKonkanCashew2018&quot;/&gt;

स्थानिक पातळीवरील बाग व्यवस्थापनामध्ये पावसाच्या परिस्थितीनुसार कामांचे नियोजन, मृदा व जलसंधारण, बागेची निगा, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि पीक संरक्षण यांसारख्या बाबींचा समावेश होतो. तथापि, उपलब्ध प्रकाशित संशोधनांमध्ये या सर्व पद्धतींना स्वतंत्रपणे &quot;पारंपरिक ज्ञान&quot; म्हणून वर्गीकृत करणारे पुरावे मर्यादित आहेत. त्यामुळे अशा पद्धतींना सार्वत्रिक पारंपरिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी प्रकाशित संशोधनात नोंदलेल्या बाग व्यवस्थापन पद्धती म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील काजू उत्पादकांमध्ये शिफारस केलेल्या वाणांचा आणि लागवड व after-care तंत्रांचा स्वीकार तुलनेने अधिक असल्याचे ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या तंत्रज्ञान हस्तांतरणाच्या नोंदीत नमूद आहे. त्याच नोंदीनुसार मृदा व जलसंधारण आणि आंतरपीक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार तुलनेने कमी होता. यावरून कोकणातील काजू बाग व्यवस्थापनामध्ये स्थानिक अनुभवाबरोबरच आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा स्वीकारही महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;ICARDCRKonkanTechnologyAdoption&quot;/&gt;

कोकणातील काजू बागांमध्ये आंतरपीक पद्धतीवरही प्रयोग करण्यात आले आहेत. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या दापोली येथील कृषी-वनीकरण संशोधन प्रक्षेत्रात २०१० ते २०१६ या कालावधीत पावसावर आधारित काजू-आधारित कृषी-वनीकरण पद्धतीमध्ये नाचणी, राळा, कारळे आणि उडीद या पिकांच्या आंतरपीक पद्धतींचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार काजूसोबत उडीद घेणाऱ्या पद्धतीने रोख परताव्याच्या दृष्टीने चांगली कामगिरी केली आणि काजूच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत अतिरिक्त उत्पन्नासाठी ती उपयुक्त ठरू शकते असे आढळले. &lt;ref name=&quot;DBSKKVCashewIntercroppingKonkan&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Dalvi |first1=V. V.
 |last2=Meshram |first2=N. A.
 |last3=Shigwan |first3=A. S.
 |last4=Rane |first4=A. D.
 |title=Efficient and Economical Agricultural Intercrops Growing under Cashew-based Agroforestry System under Rainfed Condition in Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Advanced Agricultural Research &amp; Technology Journal
 |volume=4
 |issue=2
 |pages=180–182
 |year=2020
 |url=https://www.isasat.org/Volume-4-Issue-2-July-2020/5_AARJ_IV_2_Dalvi%20et%20al.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण ===

कोकणातील काजू लागवडीतील पारंपरिक किंवा अनुभवाधारित ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण करताना स्थानिक शेतकऱ्यांचे अनुभव, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि प्रकाशित कृषी संशोधन यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये शेतकऱ्यांच्या ज्ञानाचे, धारणा आणि तंत्रज्ञानाच्या स्वीकाराचे सर्वेक्षण करण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा अभ्यासांचा उपयोग स्थानिक कृषिज्ञानाच्या दस्तऐवजीकरणासाठी करता येतो; मात्र त्यातील प्रत्येक नोंदलेली पद्धत आपोआप &quot;पारंपरिक कृषिपद्धत&quot; ठरत नाही. &lt;ref name=&quot;SawantEtAl2019CashewStemRootBorerKnowledge&quot;/&gt;

काजूच्या stem and root borerसारख्या किडींच्या व्यवस्थापनाबाबत शेतकऱ्यांचे ज्ञान, किडीची लक्षणे, नुकसान आणि व्यवस्थापन पद्धती यांचे क्षेत्रीय सर्वेक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून स्थानिक शेतकऱ्यांकडे असलेले अनुभवाधारित ज्ञान आणि कृषी संस्थांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान यांच्यातील संबंध अभ्यासता येतो. &lt;ref name=&quot;SawantEtAl2019CashewStemRootBorerKnowledge&quot;/&gt;

त्याचप्रमाणे दक्षिण कोकणातील काजू उत्पादकांच्या अडचणींच्या सर्वेक्षणातून हवामानातील बदल, अवकाळी पाऊस, बाजारभाव, कीड व रोग, निविष्ठांचा खर्च आणि काजू सफरचंदाच्या प्रक्रियेविषयीचे ज्ञान यांसारख्या बाबींचे दस्तऐवजीकरण झाले आहे. मात्र अशा सर्वेक्षणांमधून नोंदलेल्या प्रत्येक अनुभवाला ऐतिहासिक किंवा पारंपरिक कृषिपद्धत म्हणून घोषित करता येत नाही. त्यासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक, लोकपरंपरागत किंवा दीर्घकालीन क्षेत्रीय पुरावा आवश्यक असतो. &lt;ref name=&quot;JagdaleEtAl2025CashewConstraints&quot;/&gt;

कोकणातील काजू लागवडीच्या इतिहासाचा आणि स्थानिक कृषितंत्राचा अभ्यास करताना मौखिक परंपरा, शेतकरी अनुभव, कृषी विद्यापीठांचे प्रयोग, ICAR संशोधन आणि प्रकाशित क्षेत्रीय सर्वेक्षणे यांची स्वतंत्र नोंद करणे उपयुक्त ठरते. अशा पद्धतीने दस्तऐवजीकरण केल्यास स्थानिक कृषिज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करता येते आणि अप्रमाणित दावे टाळता येतात.

कोकणातील काजू लागवडीतील स्थानिक कृषितंत्र हे प्रदेशाच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीशी जुळवून घेत विकसित झालेले व्यवस्थापन म्हणून पाहता येते. उतारावरील जमीन, पावसावर आधारित उत्पादन, मृदा-जलसंधारण, बाग व्यवस्थापन आणि संशोधनाधारित तंत्रज्ञानाचा स्वीकार हे त्यातील महत्त्वाचे घटक आहेत. उपलब्ध संशोधनातून स्थानिक अनुभव आणि आधुनिक कृषी संशोधन यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो; मात्र स्वतंत्र पुरावा नसलेल्या प्रथांना व्यापक &quot;पारंपरिक ज्ञान&quot; म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. &lt;ref name=&quot;ICARDCRKonkanTechnologyAdoption&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;/&gt;

== आधुनिक काजू लागवड आणि कृषी तंत्रज्ञान ==

आधुनिक काजू लागवडीत सुधारित लागवड साहित्य, कलमांद्वारे लागवड, बाग व्यवस्थापन, जल व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, कीड व रोग व्यवस्थापन, मृदा-जलसंधारण, आंतरपीक पद्धती आणि उच्च घनता लागवड यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. ICAR–Directorate of Cashew Research, पुत्तूर हे काजू संशोधनातील प्रमुख संस्थांपैकी एक असून त्याच्या कार्यक्षेत्रात उत्पादकता, गुणवत्ता, प्रक्रिया कार्यक्षमता, मूल्यवर्धन, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि काजू उत्पादनातील स्थानिक समस्यांवरील संशोधनाचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCRResearch&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR Institute Profile: Directorate of Cashew Research
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |date=2022
 |url=https://icar.gov.in/sites/default/files/2022-12/ICAR-INSTITUTE-PROFILE_.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== सुधारित लागवड तंत्र ===

आधुनिक काजू लागवडीत सुधारित आणि अधिक उत्पादनक्षम वाणांचा वापर, कलमांद्वारे लागवड, योग्य लागवड अंतर, छत्री व्यवस्थापन (canopy management), अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, सिंचन आणि कीड व रोगांचे व्यवस्थापन यांना महत्त्व दिले जाते. DBSKKVच्या कोकणातील काजू संशोधनाच्या आढाव्यात Vengurla-4, Vengurla-7 आणि इतर सुधारित वाण, खत व्यवस्थापन, सिंचन, छत्री व्यवस्थापन, आंतरपीक पद्धती आणि पीक संरक्षण यांचा काजूच्या उत्पादकतेशी संबंध दर्शविण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeKonkanCashew2018&quot;/&gt;

काजूच्या सुधारित लागवड साहित्याच्या निर्मितीसाठी कोकणात softwood grafting तंत्राचा व्यावसायिक वापर करण्यात आला आहे. DBSKKVच्या संशोधन नोंदीनुसार सुधारित काजू वाणांच्या कलमांची निर्मिती आणि वितरण यासाठी रोपवाटिका पातळीवर softwood grafting तंत्राचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;GajbhiyeKonkanCashew2018&quot;/&gt;

उत्पादनक्षमता वाढविण्यासाठी उच्च घनता लागवड, अतिउच्च घनता लागवड आणि जुन्या बागांचे पुनरुज्जीवन यांसारख्या पद्धतींवरही काजू संशोधन संस्थांनी काम केले आहे. ICARच्या काजूविषयक प्रशिक्षण कार्यक्रमात काजू सुधारणा, उच्च घनता लागवड आणि जुन्या बागांचे पुनरुज्जीवन यांना उत्पादकता वाढविण्याच्या उपायांमध्ये समाविष्ट करण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;ICARTraining2022&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=National Level Training Programme on “Recent Advances in Cashew Production Processing &amp; Post-Harvest Management” organized
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=6–8 January 2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/node/6026
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

कोकण प्रदेशातील काजू संशोधनासाठी डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या वेंगुर्ले येथील Regional Fruit Research Stationची महत्त्वाची भूमिका आहे. या केंद्राच्या संशोधन कार्यात काजू सुधारणा प्रकल्पाचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;
काजू बागांच्या आधुनिक व्यवस्थापनात माती व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, सिंचन, छत्री व्यवस्थापन आणि पीक संरक्षण यांचा एकत्रित विचार केला जातो. ICAR-DCRच्या संस्थात्मक नोंदीनुसार मृदा व जलसंधारण, सिंचन व्यवस्थापन, आंतरपीक पद्धती, उच्च घनता व अतिउच्च घनता लागवड आणि प्रमुख किडींच्या व्यवस्थापनासाठी तंत्रज्ञान विकसित व प्रमाणित करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DCRResearch&quot;/&gt;

=== सिंचन तंत्रज्ञान ===

कोकणातील काजू लागवड मोठ्या प्रमाणावर पावसावर आधारित असून पावसाचे वितरण आणि पावसाळ्यानंतरच्या कालावधीतील मृदा-आर्द्रता ही काजूच्या वाढीशी आणि उत्पादनाशी संबंधित महत्त्वाची बाब आहे. पावसाचा खंड किंवा दीर्घकाळ आर्द्रतेची कमतरता निर्माण झाल्यास काजूच्या फुलोरा, फलधारणा आणि नटांच्या विकासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत मृदा व जलसंधारण, पावसाचे पाणी साठवण आणि उपलब्धतेनुसार संरक्षक सिंचन यांचा वापर केला जातो. &lt;ref name=&quot;DCRIrrigation&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Mangalassery |first1=S.
 |last2=Adiga |first2=J. D.
 |last3=Veena |first1=G. L.
 |last4=Manjesh |first1=G. N.
 |chapter=Soil and water conservation, and irrigation management in cashew
 |title=Cashew Production and Post-Harvest Technologies
 |editor1-last=Eradasappa |editor1-first=E.
 |editor2-last=Venkat Rao |editor2-first=B.
 |editor3-last=Chandrakumar |editor3-first=Aswathy
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE), Hyderabad and ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |year=2022
 |pages=48–59
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

पावसाच्या कमतरतेच्या काळात संरक्षक सिंचनाचा वापर केल्यास काजूच्या झाडांवरील आर्द्रता-ताण कमी करण्यास मदत होऊ शकते. ICAR–Directorate of Cashew Researchच्या हवामान सल्ल्यानुसार, पावसाच्या खंडामुळे काजूच्या वाढीच्या आणि उत्पादनाच्या संवेदनशील अवस्थेत आर्द्रतेचा ताण निर्माण झाल्यास उपलब्ध जलस्रोतांचा वापर करून संरक्षक सिंचन, पावसाचे पाणी साठवणे आणि मृदा व जलसंधारणाच्या उपायांचा समन्वित वापर करणे उपयुक्त ठरते. &lt;ref name=&quot;DCRWeather&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Weather Advisory
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/weather-advisory/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ठिबक सिंचनाद्वारे काजूच्या झाडांच्या मुळांच्या परिसरात नियंत्रित प्रमाणात पाणी देता येते. ICAR–DCRच्या हवामान सल्ल्यानुसार दुष्काळी परिस्थितीत, पाणी उपलब्ध असल्यास, फळविकासाच्या अवस्थेत ठिबक सिंचन उपयुक्त ठरू शकते. दक्षिण कन्नडच्या पश्चिम किनारपट्टीसाठी १० ते १५ वर्षे वयाच्या प्रौढ काजू बागांमध्ये दर झाडाला दररोज २० लिटर पाणी ठिबक सिंचनाद्वारे देण्याची शिफारस नमूद करण्यात आली आहे. ही शिफारस विशिष्ट भौगोलिक आणि बागेच्या परिस्थितीसाठी असल्याने ती कोकणातील सर्व काजू बागांसाठी सार्वत्रिक प्रमाण मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;DCRWeather&quot;/&gt;

काजू बागेत ठिबक सिंचनाबरोबर फर्टिगेशनचा वापर करून सिंचनाच्या पाण्यासोबत विद्राव्य अन्नद्रव्ये देण्याचे तंत्र विकसित करण्यात आले आहे. ICAR–DCRच्या पीक व्यवस्थापनविषयक नोंदीमध्ये काजूसाठी फर्टिगेशनचे वेळापत्रक विकसित करण्यात आल्याचे नमूद आहे. त्यामुळे सिंचन आणि अन्नद्रव्य व्यवस्थापन यांचा समन्वित वापर आधुनिक काजू लागवडीत करता येतो. &lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Crop Management
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/crop-management/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ठिबक सिंचनाचा वापर करताना प्रणालीची नियमित देखभाल आवश्यक असते. सिंचन व्यवस्थापनावरील तांत्रिक मार्गदर्शनात पाण्याचा योग्य प्रवाह, प्रणालीची स्वच्छता आणि देखभाल यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. त्यामुळे गाळण्या, पाइपलाइन आणि ड्रिपर यांची नियमित तपासणी व देखभाल करणे सिंचन व्यवस्थापनाचा भाग ठरते. &lt;ref name=&quot;DCRIrrigation&quot;/&gt;

मृदेतील आर्द्रता टिकवून ठेवण्यासाठी सिंचनाबरोबर आच्छादनाचा वापरही केला जातो. ICAR–DCRच्या हवामान सल्ल्यानुसार पावसाच्या कमतरतेच्या काळात झाडांच्या बुंध्याभोवती कोरड्या जैविक पदार्थांचे आच्छादन केल्यास मृदेतील आर्द्रता टिकवून ठेवण्यास मदत होते. पावसाचे पाणी साठवणे आणि मृदा-जलसंधारणाच्या उपायांचा अवलंब केल्यास पावसाच्या खंडाच्या काळात उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो. &lt;ref name=&quot;DCRWeather&quot;/&gt;

काजू लागवडीमध्ये सिंचनाचे नियोजन करताना स्थानिक पर्जन्यमान, जमिनीचा प्रकार, झाडांचे वय, पाण्याची उपलब्धता आणि बागेची अवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एका निश्चित पाणीप्रमाणाऐवजी स्थानिक परिस्थितीनुसार सिंचनाचे प्रमाण आणि वेळ ठरविणे अधिक योग्य ठरते. &lt;ref name=&quot;DCRIrrigation&quot;/&gt;

काजू लागवडीत ठिबक सिंचनाचा वापर वाढविण्यासाठी ICAR–DCRने सुधारित काजू वाणांसह ठिबक सिंचनाच्या प्रक्षेत्रीय तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी २०२५–२६ या वर्षासाठी आर्थिक सहाय्याची योजना जाहीर केली होती. या योजनेत सामान्य घनता लागवडीसाठी ७ × ७ मीटर अंतर आणि प्रति एकर ८० किंवा प्रति हेक्टर २०० झाडांची घनता नमूद करण्यात आली होती. उच्च घनता लागवडीसाठीही ठिबक सिंचनासह प्रक्षेत्रीय प्रात्यक्षिकांची तरतूद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;DCRDrip2025&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Financial Assistance for Cashew Cultivation with Drip Irrigation for the Year 2025-26
 |website=ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |date=5 June 2025
 |url=https://cashewresearch.in/news/advertisement-final-guidelines-application.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या सिंचन व्यवस्थापनाचा उद्देश केवळ पाणी देणे हा नसून उपलब्ध जलस्रोतांचा कार्यक्षम वापर, मृदेतील आर्द्रता टिकवून ठेवणे आणि संवेदनशील वाढीच्या व फलधारणेच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण कमी करणे हा आहे. त्यामुळे ठिबक सिंचन, फर्टिगेशन, आच्छादन, पावसाचे पाणी साठवणे आणि मृदा व जलसंधारण या उपायांचा परिस्थितीनुसार एकत्रित वापर आधुनिक काजू लागवडीतील महत्त्वाचा व्यवस्थापन घटक आहे. &lt;ref name=&quot;DCRIrrigation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRWeather&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

=== यांत्रिकीकरण ===

काजू लागवड आणि काढणीनंतरच्या प्रक्रियेत मनुष्यबळाची आवश्यकता असल्याने यांत्रिकीकरणाला उत्पादनक्षमता, कार्यक्षमता आणि श्रमबचतीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर यांनी काजू उत्पादन, बाग व्यवस्थापन आणि काढणीनंतरच्या प्रक्रियेसाठी विविध यांत्रिक तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. २०२६ मध्ये या कार्यासाठी संस्थेला बेंगळुरू चेंबर ऑफ इंडस्ट्री अँड कॉमर्सचा ''Innovation and Technology Advancement Award'' प्रदान करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;DCRMechanisation&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=ICAR-DCR Bags BCIC Award for Innovation and Technology Advancement
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |date=9 July 2026
 |url=https://cashewresearch.in/2026/07/09/icar-dcr-bags-bcic-award/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू बाग व्यवस्थापनासाठी पॉवर वीडर, ब्रश कटर, बॅटरीवर चालणारी फवारणी उपकरणे, ट्रॅक्टरचलित एअर-ब्लास्ट स्प्रेअर आणि दूरच्या फांद्यांच्या छाटणीसाठी टेलिस्कोपिक ट्री प्रुनर यांसारखी उपकरणे ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या संशोधन व तांत्रिक सुविधांमध्ये वापरली जातात. संस्थेच्या यांत्रिकीकरणविषयक उपक्रमांमध्ये काजू लागवडीतील पूर्व-काढणी आणि काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानाचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCRInstitute&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Institute
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/about-institute/institute/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू बागांमध्ये फवारणीसाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाचाही वापर प्रायोगिक आणि प्रात्यक्षिक स्वरूपात करण्यात आला आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने २०२२ मध्ये काजू बागांमध्ये कृषी रसायनांच्या फवारणीसाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक आयोजित केले होते. या तंत्रज्ञानाचा वापर बहुवर्षायू वृक्षपिकांमध्ये पीक व्यवस्थापनाची कार्यक्षमता वाढविण्याच्या दृष्टीने करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;DCRDrone2022&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR demonstrated Drone Technology in Cashew
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=22–23 September 2022
 |url=https://icar.org.in/en/icar-dcr-demonstrated-drone-technology-cashew
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काढणीनंतरच्या प्रक्रियेत काजू सफरचंद आणि काजू बी वेगळे करण्यासाठीही यांत्रिक साधने विकसित करण्यात आली आहेत. ICAR–DCRने पेडल-ऑपरेटेड काजू सफरचंद व बी विभाजक, पोर्टेबल अर्धस्वयंचलित विभाजक आणि इतर यांत्रिक विभाजक विकसित केले आहेत. २०२५ मध्ये ICAR–DCRच्या पाच तंत्रज्ञानांना ICARच्या फलोत्पादन विषयक Subject Matter Division अंतर्गत प्रमाणित करण्यात आले. त्यामध्ये पोर्टेबल अर्धस्वयंचलित काजू सफरचंद व बी विभाजक आणि पेडल-ऑपरेटेड काजू सफरचंद व बी विभाजक यांचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;DCRCertifiedTechnology&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Certified Technologies of ICAR-DCR, Puttur
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/news/certified%20technology.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–DCR आणि ICAR–Central Institute of Agricultural Engineering यांनी काजू सफरचंद आणि काजू बी वेगळे करण्यासाठी 3-in-1 यंत्र विकसित केले आहे. या यंत्राद्वारे काजू बी वेगळे करणे, रस किंवा लगदा काढणे आणि तंतुमय पदार्थ वेगळे करणे या प्रक्रिया एकत्रित करता येतात. २०२५ मध्ये या तंत्रज्ञानाच्या व्यापारीकरणासाठी Phison Agritech Private Limited या संस्थेसोबत परवाना करार करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;DCR3in1CashewMachine&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Annual cashew day highlights innovation and industry collaboration
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/index.php/en/annual-cashew-day-highlights-innovation-and-industry-collaboration
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू प्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या व्यापारीकरणासाठी ICAR–DCRने विविध उद्योगांना तंत्रज्ञान परवाने दिले आहेत. अधिकृत यादीमध्ये काजू कर्नेल काढण्याचे यंत्र, कच्च्या काजू बियांसाठी dual-mode dryer, raw cashew nut roasting machine, rotary sieve grader, काजू सफरचंदाचा hydraulic juice extractor आणि काजू कवचाच्या उपपदार्थांसाठी उपकरणांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCRLicensedTechnologies&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=List of firms and licensed technologies of ICAR-DCR
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/itmu/success-story/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारे काजूतील यांत्रिकीकरणाचा विस्तार बाग व्यवस्थापन, फवारणी, छाटणी, काढणीनंतरची हाताळणी आणि प्रक्रिया या विविध टप्प्यांपर्यंत झाला आहे. ICAR–DCRच्या संशोधनात शेतकरी आणि प्रक्रिया उद्योगांसाठी उपयुक्त यंत्रसामग्री विकसित करण्याबरोबरच तिच्या तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि व्यापारीकरणावरही भर देण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;DCRMechanisation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRLicensedTechnologies&quot;/&gt;

=== डिजिटल आणि आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान ===

काजू शेतीमध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर कृषी सल्ला, शेतपातळीवरील माहिती संकलन, कीड व रोग व्यवस्थापन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणासाठी करण्यात येत आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने ''Cashew India'' अॅप, ''Cashew Farmers Tracking System'' (CFTS) आणि ''Cashew Protect'' अॅप यांसारखी डिजिटल साधने विकसित केली आहेत. संस्थेच्या माहितीनुसार या साधनांद्वारे काजू उत्पादकांना कृषी सल्ला, शेतपातळीवरील माहिती, कीड व रोग व्यवस्थापनासंबंधी मार्गदर्शन आणि सुधारित तंत्रज्ञानाची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते. &lt;ref name=&quot;DCRDigital&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Transfer of Technology
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/transfer-of-technology/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Cashew Farmers Tracking System'' (CFTS) हे काजू रोपे खरेदी करणाऱ्या शेतकऱ्यांची आणि वितरित वाणांची माहिती नोंदविण्यासाठी विकसित करण्यात आलेले डिजिटल प्रणाली आहे. त्यामध्ये QR कोडच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना खरेदी केलेल्या काजू वाणाची माहिती मिळविण्याची तसेच रोपवाटिका किंवा संस्थेला शेतकरी आणि वाणांच्या वितरणाचा मागोवा घेण्याची सुविधा आहे. &lt;ref name=&quot;DCRCFTS&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=IT Components and apps of ICAR-DCR, Puttur
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/wp-content/uploads/2025/12/ICAR-DCR-Puttur-IT-components-apps.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Cashew India'' हे काजू लागवड, विपणन आणि काजू क्षेत्राशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देणारे Android अॅप आहे. ICAR–DCRच्या माहितीनुसार हे अॅप ११ भाषांमध्ये आणि काजू उत्पादक राज्यांसाठी उपलब्ध करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DCRCFTS&quot;/&gt;

काजू उत्पादकांना कृषी सल्ला देण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित ''Cashew Connect'' चॅटबॉट विकसित करण्यात आला आहे. ICAR–DCRच्या तंत्रज्ञान हस्तांतरणविषयक नोंदीनुसार AI-based chatbotचा विकास शेतकऱ्यांना कृषी सल्ला देण्यासाठी प्रायोगिक तत्त्वावर करण्यात येत आहे. &lt;ref name=&quot;DCRAIChatbot&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Transfer of Technology
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/transfer-of-technology/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू बागांमध्ये ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर फवारणीसाठी प्रायोगिक स्वरूपात करण्यात आला आहे. २०२२ मध्ये ICAR–DCRने काजू बागांमध्ये कृषी रसायनांच्या फवारणीसाठी ड्रोन तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक आयोजित केले होते. &lt;ref name=&quot;DCRDrone2022&quot;/&gt;

३ जानेवारी २०२५ रोजी ICAR–DCR, पुत्तूर येथे स्वतंत्र ''Drone Technology Lab''चे उद्घाटन करण्यात आले. ICARच्या माहितीनुसार या प्रयोगशाळेत वृक्षपिकांमध्ये मानवरहित हवाई प्रणालींच्या वापरासाठी संशोधन, नवोन्मेष आणि स्मार्ट शेतीशी संबंधित डेटा-आधारित उपाय विकसित करण्याची सुविधा निर्माण करण्यात आली आहे. या प्रयोगशाळेला कर्नाटक सरकारच्या RKVY–RAFTAAR कार्यक्रम आणि भारत सरकारच्या कृषी व शेतकरी कल्याण विभागाकडून निधी मिळाला आहे. &lt;ref name=&quot;DCRDroneLab&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Dr Himanshu Pathak inaugurates Drone Technology lab and Centre of Excellence for profiling and bioactive components of ICAR-DCR, Puttur
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=3 January 2025
 |url=https://www.icar.gov.in/en/dr-himanshu-pathak-inaugurates-drone-technology-lab-and-centre-excellence-profiling-and-bioactive
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

डिजिटल साधने, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि ड्रोन तंत्रज्ञान यांचा वापर काजू क्षेत्रातील संशोधन आणि विस्तारसेवांमध्ये वाढत आहे. ICAR–DCRच्या उपक्रमांमध्ये वैज्ञानिक सल्ला शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणे, शेतपातळीवरील माहिती संकलित करणे, कीड व रोग व्यवस्थापनासाठी डिजिटल साधने उपलब्ध करून देणे आणि वृक्षपिकांसाठी ड्रोन-आधारित अनुप्रयोग विकसित करणे यांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCRDigital&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRDroneLab&quot;/&gt;

तथापि, उपलब्ध संस्थात्मक स्रोत प्रामुख्याने या तंत्रज्ञानाची निर्मिती, प्रात्यक्षिके आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण यांचे दस्तऐवजीकरण करतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील शेतकऱ्यांमध्ये या डिजिटल साधनांचा किंवा ड्रोन तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष स्वीकार किती आहे, त्याची व्यापकता किती आहे किंवा उत्पादनावर त्याचा नेमका परिणाम किती झाला आहे, याबाबत स्वतंत्र प्रादेशिक आकडेवारी उपलब्ध असल्याशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

== काजू आणि कृषी जैवविविधता ==

काजूची लागवड ही केवळ व्यापारी वृक्षपिकाच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून काजूच्या अनुवांशिक संसाधनांचे संकलन, संवर्धन, वैशिष्ट्यीकरण, मूल्यांकन आणि पीक सुधारणा यांच्याशीही संबंधित आहे. भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेचे काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे काजूच्या जर्मप्लाझमचे संकलन व संवर्धन करण्यासाठी राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँक (National Cashew Field Gene Bank) कार्यरत आहे. &lt;ref name=&quot;DCRGermplasm&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Crop Improvement
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/crop-improvement/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–DCRच्या अद्ययावत माहितीनुसार, राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत ६०३ काजू जर्मप्लाझम प्रवेशिकांचे संवर्धन करण्यात आले असून त्यांपैकी विविध प्रवेशिका वैशिष्ट्यीकरण आणि मूल्यांकनाच्या टप्प्यांमध्ये आहेत. या जनुकीय संसाधनांचा उपयोग काजूच्या पीक सुधारणा आणि नवीन वाणांच्या विकासासाठी केला जातो. &lt;ref name=&quot;DCRGermplasm&quot;/&gt;

या जनुकसंग्रहात लागवडीतील काजू प्रकारांबरोबरच काजूच्या तीन वन्य प्रजातींचेही संवर्धन करण्यात आले आहे. त्यामध्ये ''Anacardium othonianum'', ''Anacardium microcarpum'' आणि ''Anacardium pumilum'' यांचा समावेश आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या वन्य प्रजातींचा उपयोग आंतरप्रजाती संकरित संततीच्या निर्मितीसाठी करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;DCRGermplasm&quot;/&gt;

काजूच्या जनुकीय संसाधनांच्या संवर्धनाबरोबरच त्यांच्या गुणधर्मांचे वैज्ञानिक मूल्यांकनही केले जाते. ICAR–DCRच्या पीक सुधारणा कार्यक्रमात उत्पादन, काजू बीचे वजन, shelling percentage, कर्नेलची गुणवत्ता, दुष्काळ सहनशीलता आणि इतर गुणधर्मांशी संबंधित विविध जर्मप्लाझम आणि प्रजातींचे मूल्यांकन करण्यात येते. &lt;ref name=&quot;DCRGermplasm&quot;/&gt;

काजूच्या अनुवांशिक विविधतेचे संवर्धन हे भविष्यातील पीक सुधारणा कार्यक्रमांसाठी महत्त्वाचे आहे. विविध जर्मप्लाझममधील गुणधर्मांचे जतन आणि मूल्यांकन केल्यामुळे बदलत्या पर्यावरणीय परिस्थिती, उत्पादनक्षमता, गुणवत्ताविषयक गरजा आणि विशिष्ट कृषी गुणधर्मांसाठी योग्य जनुकीय स्रोत उपलब्ध राहतात. &lt;ref name=&quot;DCRGermplasm&quot;/&gt;

=== काजूच्या वाणांची अनुवांशिक विविधता ===

काजूच्या जर्मप्लाझममध्ये उत्पादनक्षमता, काजूच्या बियांचे वजन व आकार, काजू सफरचंदाची वैशिष्ट्ये आणि इतर कृषी व आकारवैज्ञानिक (morphological) गुणधर्मांमध्ये विविधता आढळते. या विविधतेचे संकलन, संवर्धन, वैशिष्ट्यीकरण आणि मूल्यांकन ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या पीक सुधारणा कार्यक्रमाचा भाग आहे. राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत काजूच्या जर्मप्लाझमचे संवर्धन केले जाते. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Crop Improvement
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/research/crop-improvement/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या १०० जर्मप्लाझम प्रवेशिकांच्या RAPD आणि ISSR आण्विक चिन्हकांच्या आधारे केलेल्या अभ्यासात मोठ्या प्रमाणात बहुरूपता आढळली. RAPD चिन्हकांमध्ये ८५ टक्के आणि ISSR चिन्हकांमध्ये ८६.६ टक्के बहुरूपता नोंदविण्यात आली. दोन्ही चिन्हकांच्या संयुक्त विश्लेषणातून १०९ बहुरूपी पट्टे आढळले आणि १०० प्रवेशिकांचे १३ प्रमुख जनुकीय समूह ओळखण्यात आले. काही आण्विक समूहांचा आकारवैज्ञानिक समूहांशी संबंधही आढळला. &lt;ref name=&quot;Thimmappaiah2009&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Thimmappaiah |first1=
 |last2=Santhosh |first2=W. G.
 |last3=Shobha |first3=D.
 |last4=Melwyn |first4=G. S.
 |title=Assessment of genetic diversity in cashew germplasm using RAPD and ISSR markers
 |journal=Scientia Horticulturae
 |volume=120
 |issue=3
 |pages=411–417
 |year=2009
 |url=https://doi.org/10.1016/j.scienta.2008.11.022
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या जनुकीय विविधतेच्या अभ्यासासाठी SSR म्हणजेच मायक्रोसॅटेलाइट चिन्हकांचाही वापर करण्यात आला आहे. २०२३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासात काजूच्या जनुकसमूहातून ५४,५२६ SSR शोधण्यात आले. त्यापैकी निवडक SSRचे PCR-आधारित प्रमाणीकरण करून ५९ बहुरूपी SSR चिन्हक विकसित करण्यात आले. या चिन्हकांचा उपयोग DNA fingerprinting, जर्मप्लाझमचे गुणविश्लेषण आणि आण्विक प्रजननासाठी करता येऊ शकतो. या अभ्यासासोबत Cashew Microsatellite Database (CMDB) ही वेब-आधारित माहिती प्रणाली विकसित करण्यात आली. &lt;ref name=&quot;Savadi2023&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Savadi |first1=Siddanna
 |last2=Muralidhara |first2=B. M.
 |last3=Venkataravanappa |first3=V.
 |last4=Adiga |first4=J. D.
 |title=Genome-wide survey and characterization of microsatellites in cashew and design of a web-based microsatellite database: CMDB
 |journal=Frontiers in Plant Science
 |volume=14
 |pages=1242025
 |year=2023
 |url=https://www.frontiersin.org/journals/plant-science/articles/10.3389/fpls.2023.1242025/full
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICARच्या जुन्या जनुकीय संसाधन अहवालानुसार ईशान्य पर्वतीय प्रदेशातून चार आणि अंदमानमधून दहा अशा एकूण १४ काजू जर्मप्लाझम प्रवेशिका राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत समाविष्ट करण्यात आल्या होत्या. त्या टप्प्यावर संवर्धित जर्मप्लाझमची संख्या ५२७ झाली होती. या अहवालात नऊ आकारवैज्ञानिक समूहांतील ४४ जर्मप्लाझम प्रवेशिकांचे SSR चिन्हकांच्या साहाय्याने DNA fingerprinting करण्यात आल्याचीही नोंद आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewGeneticResources&quot;&gt;{{cite report
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Genetic Resources: Crops
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/inline-files/Genetic-Resources-1_0.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या २०२६ मधील अद्ययावत माहितीनुसार, राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत ६०३ जर्मप्लाझम प्रवेशिकांचे संवर्धन करण्यात आले असून त्यांपैकी काही प्रवेशिका वैशिष्ट्यीकरण आणि मूल्यांकनाच्या विविध टप्प्यांत आहेत. या जनुक बँकेत Anacardium othonianum, A. microcarpum आणि A. pumilum या तीन वन्य काजू प्रजातींचेही संवर्धन करण्यात आले आहे. संस्थेने काजू जर्मप्लाझमच्या व्यवस्थापनासाठी Cashew Germplasm Database Management System विकसित केले आहे. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;

ICAR–DCRच्या माहितीनुसार, ४४७ जर्मप्लाझम प्रवेशिकांमधील Cashew Nut Shell Liquid (CNSL)चे प्रमाण मोजण्यात आले असून ४७८ प्रवेशिकांमधून प्रगत Maximisation Strategy with Heuristic Approach वापरून ४९ प्रवेशिकांचा core collection विकसित करण्यात आला आहे. तसेच मूल्यांकनासाठी १,०६१ polyclonal hybrids तयार करून क्षेत्रात स्थापित करण्यात आले आहेत आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म असलेल्या १५ काजू जर्मप्लाझम प्रवेशिकांची ICAR-NBPGR, नवी दिल्ली येथे नोंदणी करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;

काजूच्या जनुकीय संसाधनांचा उपयोग पीक सुधारणा कार्यक्रमात केला जात आहे. ICAR–DCRने विविध कृषी गुणधर्मांच्या अभ्यासासाठी mapping populations विकसित केल्या असून त्यामध्ये झाडाची उंची, काजूचे उत्पादन, काजू बियांचे वजन आणि CNSLचे प्रमाण यांसारख्या गुणधर्मांचा समावेश आहे. या संशोधनामुळे विशिष्ट कृषी गुणधर्मांशी संबंधित जनुकीय आधार समजून घेण्यास आणि भविष्यातील प्रजनन कार्यक्रमांसाठी निवड अधिक अचूक करण्यास मदत होते. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;

ICAR–DCRच्या जैवतंत्रज्ञानविषयक संशोधनात ३५ genic SSR, ११० SSR आणि ८५ InDel चिन्हक विकसित करण्यात आल्याची नोंद आहे. तसेच काजूच्या Bhaskara या भारतीय वाणाचा genome de novo assemble करण्यात आला आहे. अशा जनुकीय साधनांमुळे जर्मप्लाझमची ओळख, जनुकीय विविधतेचे विश्लेषण, DNA fingerprinting आणि काजूच्या आण्विक प्रजनन कार्यक्रमांना आधार मिळतो. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;

अशा प्रकारे काजूच्या अनुवांशिक विविधतेचा अभ्यास पारंपरिक आकारवैज्ञानिक निरीक्षणांपासून RAPD, ISSR आणि SSRसारख्या आण्विक चिन्हकांपर्यंत आणि आधुनिक genome-based साधनांपर्यंत विस्तारला आहे. जर्मप्लाझमचे क्षेत्रीय संवर्धन, त्याचे वैशिष्ट्यीकरण, आण्विक विश्लेषण आणि पीक सुधारणा यांचा परस्परसंबंध आधुनिक काजू संशोधनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

=== स्थानिक निवडींचे संवर्धन ===

काजूच्या स्थानिक जनुकीय संसाधनांमध्ये शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादकांनी निवडलेल्या झाडांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. अशा स्थानिक निवडींमध्ये उत्पादनक्षमता, काजू बियांचा आकार, shelling percentage आणि काजू सफरचंदाच्या आकारासारख्या गुणधर्मांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. त्यामुळे स्थानिक जर्मप्लाझमचे क्षेत्रीय संकलन, मातृझाडांची निवड, गुणवैशिष्ट्यीकरण आणि क्लोनल संवर्धन हे काजूच्या पीक सुधारणा कार्यक्रमातील महत्त्वाचे घटक आहेत. &lt;ref name=&quot;CCARICashewGermplasm&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute
 |title=Glimpses of Technological Innovations in Cashew
 |website=ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute
 |url=https://ccari.res.in/TB%20No.17.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण गोव्यातील कुंकळ्ळी येथील शेतकरी प्रभाकर एम. केणी यांनी काजूसह विविध पिकांच्या स्थानिक जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन केले. ICARच्या नोंदीनुसार त्यांच्या शेतातून काजूच्या ‘Balli-2’ आणि ‘KN-2/98’ या दोन आशादायी स्थानिक निवडी आढळल्या. या संवर्धन कार्यासाठी त्यांना Plant Genome Saviour Farmers Recognition Reward 2014 प्रदान करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;ICARPlantGenomeSaviour&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Plant Genome Saviour Awards to the conservers of plant diversity
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=21 December 2016
 |url=https://www.icar.gov.in/en/node/6197
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–CCARIच्या नोंदीनुसार ‘Goa-1 (Balli-2)’ ही clonal selectionद्वारे विकसित केलेली काजूची वाण असून उच्च उत्पादन, मोठ्या आकाराची काजू बी आणि मोठ्या काजू सफरचंदासाठी तिची निवड करण्यात आली आहे. ‘Tiswadi-3’, ‘Ganje-2’ आणि ‘KN-2/98’ यांसारख्या इतर स्थानिक निवडींचेही संशोधन व मूल्यांकन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;CCARILocalCashewSelections&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute
 |title=Farmers from Goa conferred with Plant Genome Saviour Awards
 |website=ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute
 |url=https://ccari.res.in/PPV%26FRA1216.html
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक काजू जर्मप्लाझमच्या संकलनासाठी ICAR–CCARIने गोव्यातील विविध भागांत क्षेत्रीय सर्वेक्षण केले. उत्पादन, काजू बियांचा आकार आणि काजू सफरचंदाचा आकार या गुणधर्मांच्या आधारे मातृझाडांची निवड करण्यात आली आणि निवडलेल्या प्रवेशिकांचा clonal germplasm bankमध्ये समावेश करण्यात आला. &lt;ref name=&quot;CCARICashewGermplasm&quot;/&gt;

=== काजूचे कृषी परिसंस्थेतील स्थान ===

काजूची बाग ही काजूची झाडे, परागीभवन करणारे कीटक, माती, पाणी, आंतरपिके आणि बाग व्यवस्थापन यांच्यातील परस्परसंबंधांनी बनलेली कृषी परिसंस्था म्हणून अभ्यासली जाते. काजूच्या उत्पादनात परागीभवन करणाऱ्या कीटकांची भूमिका महत्त्वाची असून काजूच्या फुलांना विविध मधमाश्या आणि इतर कीटक भेट देतात. &lt;ref name=&quot;ICARNativeBees&quot;&gt;{{cite journal
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Native bees — potential pollinators of cashew
 |journal=ICAR News
 |volume=25
 |issue=3
 |pages=8
 |year=2019
 |url=https://www.icar.org.in/sites/default/files/2022-06/ICAR-News-July-September-2019_Low-Res.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICARच्या पुत्तूर येथील अभ्यासांमध्ये काजूच्या फुलांना भेट देणाऱ्या कीटकांमध्ये विविध मधमाशी प्रजातींची नोंद झाली आहे. *Braunsapis* spp., *Apis cerana indica*, *Pseudapis oxybeloides*, *Ceratina* spp. आणि *Tetragonula* sp. या मधमाश्या काजूच्या फुलांशी संबंधित आढळल्या. ICARच्या नोंदीनुसार काजूच्या फुलांना भेट देणाऱ्या कीटकांमध्ये मधमाश्या, मुंग्या, गांधीलमाश्या, फुलपाखरे, माश्या आणि पतंग यांचाही समावेश होतो. काजूची फलधारणा प्रामुख्याने परागीभवन करणाऱ्या कीटकांच्या हालचालींशी संबंधित असल्याचे या अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARNativeBees&quot;/&gt;

ICARच्या अभ्यासानुसार पुत्तूर परिसरातील काजूच्या फुलांना भेट देणाऱ्या ४० कीटक प्रजातींची नोंद झाली. त्यापैकी ६४ टक्के कीटक Apidae आणि Halictidae या मधमाशी कुलांतील होते. Apidaeच्या आठ आणि Halictidaeच्या पाच प्रजाती काजूच्या परागीभवनाशी संबंधित असल्याचे नोंदविण्यात आले. *Braunsapis picitarsus*, *Pseudapis oxybeloides* आणि *Apis cerana indica* या प्रजाती तुलनेने अधिक प्रमाणात आढळल्या. &lt;ref name=&quot;ICARNativeBees&quot;/&gt;

काजूच्या बागांमध्ये आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब केल्याने एका क्षेत्रात विविध कृषी पिकांचा समावेश करता येतो. काजूची झाडे पूर्ण उत्पादनक्षम होण्यापूर्वीच्या काळात ओळींमधील उपलब्ध जागेचा उपयोग करण्यासाठी भाजीपाला, कडधान्ये, हळद, आले आणि अननस यांसारखी पिके आंतरपीक म्हणून घेण्याची शिफारस काही काजू उत्पादन तंत्रज्ञानांमध्ये करण्यात आली आहे. या पद्धतीमुळे उपलब्ध जमीन, सूर्यप्रकाश आणि इतर संसाधनांचा वापर करण्याबरोबरच शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पादन किंवा उत्पन्न मिळण्याची शक्यता निर्माण होते. &lt;ref name=&quot;ICARIntercroppingCashew&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Talang |first1=Hammylliende
 |last2=Devi |first2=M. B.
 |last3=Raviteja |first3=P.
 |last4=Sohlang |first4=M.
 |last5=Rymbai |first5=H.
 |last6=Verma |first6=V. K.
 |title=Quality cashew production techniques in Garo hills, Meghalaya
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=08
 |pages=45–49
 |year=2025
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या कृषी परिसंस्थेत मृदा व जलसंधारणालाही महत्त्व आहे. उतारावरील काजू बागांमध्ये समोच्च चर, staggered contour trenches, अर्धचंद्राकृती चर आणि वनस्पती अडथळे यांसारख्या उपायांचा वापर पृष्ठीय प्रवाह, मृदा धूप आणि अन्नद्रव्यांची हानी कमी करण्यासाठी केला जातो. दीर्घकालीन क्षेत्रीय अभ्यासात मृदा व जलसंधारणाच्या उपायांमुळे मृदेतील सेंद्रिय कार्बन, कार्बन संचयन आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;ICARCashewSWC&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Mahajan |first1=G. R.
 |last2=Desai |first2=Sujeet
 |last3=Manivannan |first3=S.
 |last4=Manjunath |first4=B. L.
 |last5=Verma |first5=R. R.
 |last6=Das |first6=Bappa
 |last7=Murgaokar |first7=Dayesh
 |last8=Desai |first8=Ashwini S.
 |last9=Morajkar |first9=Shaiesh
 |last10=Kulkarni |first10=Rahul M.
 |title=Soil and Water Conservation Measures Improve Soil Microbial Activity and Carbon Sequestration: A Study on High Density Cashew in West Coast Region of India
 |journal=Journal of the Indian Society of Soil Science
 |volume=69
 |issue=4
 |pages=378–388
 |year=2021
 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISSS/article/view/122421
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या १३ वर्षांच्या अभ्यासात १९ टक्के उताराच्या जमिनीवर उच्च घनता काजू लागवडीमध्ये विविध मृदा व जलसंधारण उपायांची तुलना करण्यात आली. सलग समोच्च चर आणि वनस्पती अडथळे असलेल्या पद्धतीने मृदेतील सेंद्रिय कार्बन, कार्बन साठा आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढविण्याच्या दृष्टीने इतर उपचारांपेक्षा चांगली कामगिरी केली. त्यामुळे काजू बागांमध्ये मृदा व जलसंधारणाचा उपयोग केवळ धूप नियंत्रणापुरता मर्यादित न राहता मृदेच्या जैविक गुणवत्तेशीही संबंधित असल्याचे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;ICARCashewSWC&quot;/&gt;

काजू बागेतील कृषी व्यवस्थापनाचा परागीभवन करणाऱ्या कीटकांच्या समुदायावरही परिणाम होऊ शकतो. २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या दक्षिण भारतातील काजू बागांवरील अभ्यासात Zero Budget Natural Farming (ZBNF) पद्धतीच्या बागांमध्ये पारंपरिक कृषिरसायन-आधारित पद्धतींच्या तुलनेत काजूच्या फुलांना भेट देणाऱ्या कीटकांची संख्या आणि प्रजातींची समृद्धता अधिक असल्याचे आढळले. &lt;ref name=&quot;AgroecologicalCashew2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Berger |first1=Iris
 |last2=Pannure |first2=Arati
 |last3=Harris |first3=Ailsa
 |last4=Basu |first4=Parthiba
 |last5=Smith |first5=Barbara M.
 |last6=Dicks |first6=Lynn V.
 |title=Agroecological cashew cultivation increases pollinator abundance, diversity and flower visitation rates, with potential yield benefits
 |journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment
 |volume=396
 |pages=110006
 |year=2026
 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880925005389
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात ZBNF पद्धतीच्या बागांमध्ये काजूच्या फुलांना भेट देणाऱ्या कीटकांची संख्या जवळपास चारपट आणि प्रजातींची समृद्धता सुमारे अडीचपट अधिक होती. फुलांना भेट देण्याचे प्रमाणही जवळपास पाचपट अधिक आढळले. तथापि, काजूच्या उत्पादनावरील परिणामात मोठी परिवर्तनशीलता असल्यामुळे ZBNFमुळे उत्पादनात निश्चित वाढ होते असा निष्कर्ष अभ्यासातून काढण्यात आलेला नाही. अभ्यासकांनी उत्पादनात वाढीची प्रवृत्ती आढळल्याचे नमूद केले आहे. &lt;ref name=&quot;AgroecologicalCashew2026&quot;/&gt;

काजूच्या कृषी परिसंस्थेतील जैवविविधतेचा विचार त्यामुळे केवळ काजूच्या विविध वाणांच्या संवर्धनापुरता मर्यादित राहत नाही. काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन, परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे अस्तित्व, आंतरपीक पद्धती, मृदा व जलसंधारण आणि बाग व्यवस्थापन या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARNativeBees&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARIntercroppingCashew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewSWC&quot;/&gt;

तथापि, काजू बागेतील जैवविविधता आणि उत्पादन यांच्यातील संबंध प्रत्येक भौगोलिक प्रदेश, वाण आणि व्यवस्थापन पद्धतीमध्ये समान असेलच असे नाही. परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण आणि कृषी परिसंस्था व्यवस्थापन यांमुळे संभाव्य लाभ मिळू शकतात; परंतु उत्पादनावर हवामान, माती, पाणी, वाण, कीड व रोग व्यवस्थापन आणि इतर बाग व्यवस्थापन घटकांचाही प्रभाव असतो. त्यामुळे उपलब्ध संशोधनाच्या आधारे काजूच्या जैवविविधतेला उत्पादनाचा एकमेव निर्धारक मानण्याऐवजी ती काजू उत्पादन व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा परिसंस्थात्मक घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. 

== काजू आणि कोकणचे ग्रामीण जीवन ==

कोकणातील काजू लागवडीचा संबंध केवळ बागायती उत्पादनाशी नसून ग्रामीण कुटुंबांचे उत्पन्न, कृषी-आधारित रोजगार, काजू प्रक्रिया, स्थानिक व्यापार आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्याशीही आहे. दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काजू प्रक्रिया उद्योगाच्या २०१९ आणि २०२० मधील अभ्यासात १०० प्रक्रिया युनिट्सचा समावेश करण्यात आला. या अभ्यासात काजू प्रक्रियेशी संबंधित भांडवली गुंतवणूक, कच्च्या मालाचा खर्च, उत्पादन, विक्री आणि आर्थिक परतावा यांचे विश्लेषण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Kshirsagar |first1=P. J.
 |last2=Akhare |first2=A. S.
 |last3=Torane |first3=S. R.
 |title=Processing and disposal of cashew kernels in south Konkan region: An economic analysis
 |journal=International Journal of Agriculture Extension and Social Development
 |volume=7
 |issue=2
 |pages=112–119
 |year=2024
 |url=https://www.extensionjournal.com/archives/2024.v7.i2.B.316
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== शेतकरी कुटुंब ===

कोकणातील लहान भूधारणा आणि कुटुंबाधारित शेती ही ग्रामीण कृषी व्यवस्थेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. ICARच्या कोकणावरील एका कुटुंबाधारित शेतीच्या उदाहरणात लहान भूधारणा आणि family farming ही कृषी उत्पादनाची प्रमुख रूपे असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्या उदाहरणात मिश्रपीक, वर्मी-कंपोस्ट आणि रोपवाटिका यांसारख्या पूरक कृषी उपक्रमांच्या माध्यमातून कुटुंबाच्या उत्पन्नाचे विविधीकरण करण्यात आले होते. हा दाखला काजू-विशिष्ट नसला, तरी कोकणातील कुटुंबाधारित कृषी अर्थव्यवस्थेचा व्यापक संदर्भ देतो. &lt;ref name=&quot;ICARKonkanFamilyFarming&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Mixed-Cropping in Coconut Gardens leads to a successful Venture
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://icar.gov.in/en/node/5884
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू हे बहुवर्षायू वृक्षपीक असल्यामुळे काजूची बाग शेतकरी कुटुंबाच्या दीर्घकालीन शेती व्यवस्थेचा भाग बनू शकते. बागेच्या सुरुवातीच्या काळात आंतरपिके किंवा इतर पूरक कृषी उपक्रमांचा वापर केल्यास उपलब्ध जमीन, श्रम आणि इतर कृषी संसाधनांचा अधिक व्यापक उपयोग करता येतो. मात्र अशा पूरक पद्धतींचा वापर स्थानिक जमीन, पाणी, बाजारपेठ आणि कुटुंबाच्या उपलब्ध मनुष्यबळानुसार बदलू शकतो.

काजूच्या उत्पादनाशी संबंधित आर्थिक व्यवहार काढणी, कच्च्या काजूची विक्री, प्राथमिक हाताळणी, प्रक्रिया आणि काजू कर्नेलच्या विक्रीपर्यंत विस्तारतात. दक्षिण कोकणातील प्रक्रिया उद्योगाच्या अभ्यासात कच्च्या काजूची खरेदी, प्रक्रिया, काजू कर्नेलचे उत्पादन, विक्री तसेच काजूचे कवच आणि testa यांसारख्या उपउत्पादनांचा आर्थिक विचार करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजू प्रक्रियेमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मूल्यवर्धनाची शक्यता निर्माण होते. अभ्यासातील १०० प्रक्रिया युनिट्समध्ये एकूण भांडवली गुंतवणूक सरासरी ₹३६.७४ लाख होती. प्रक्रियेसाठी वापरलेल्या कच्च्या काजू बियांचे प्रमाण ४१.१३ मेट्रिक टन आणि त्यावरील खर्च ₹५७.४२ लाख नोंदविण्यात आला. प्रक्रियेतून १०४.०५ क्विंटल काजू कर्नेल मिळाले आणि एकूण स्थूल परतावा ₹८३.५८ लाख होता. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

या अभ्यासानुसार एकूण स्थूल परताव्यात काजू कर्नेलचा वाटा ९९.३९ टक्के होता, तर काजूच्या कवचाचा आणि testaचा वाटा अनुक्रमे ०.४४ टक्के आणि ०.१८ टक्के होता. प्रक्रियेमुळे कच्च्या काजू बियांच्या तुलनेत काजू कर्नेलच्या स्वरूपात मोठे मूल्यवर्धन झाले; अभ्यासात gross value addition ३३८.४५ टक्के नोंदविण्यात आले. त्यामुळे काजू प्रक्रिया ही ग्रामीण उत्पादनाला अधिक मूल्याच्या बाजारपेठेशी जोडणारी आर्थिक क्रिया ठरते. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजू प्रक्रिया उद्योगातील आर्थिक क्रियाशीलता केवळ उत्पादनापुरती मर्यादित नसून कच्च्या मालाची खरेदी, वाहतूक, प्रक्रिया, पॅकिंग, कर्नेलची विक्री आणि विविध बाजारपेठांमध्ये त्याचे वितरण यांच्याशी जोडलेली आहे. अभ्यासानुसार प्रक्रिया केलेल्या काजू कर्नेलपैकी काही प्रमाण स्थानिक किरकोळ बाजारात आणि कारखाना-विक्री केंद्रांद्वारे विकले जात होते, तर काही उत्पादन मुंबई, पुणे, कोल्हापूर आणि इतर राज्यांतील दूरच्या बाजारपेठांकडे पाठविले जात होते. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजूच्या लागवडीसाठी गुणवत्तापूर्ण कलमांची उपलब्धता ही उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची बाब आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या केम्मिन्जे आणि शांतिगोडू येथील रोपवाटिकांमध्ये विविध सुधारित काजू वाणांची softwood grafts तयार करून शेतकऱ्यांना पुरविली जातात. या वाणांमध्ये Vengurla-4, Vengurla-7, Bhaskara, NRC Selection-2, Nethra Ganga आणि इतर वाणांचा समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DCRPlantingMaterial&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Institute
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/home/about-institute/institute/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–DCRच्या नोंदीनुसार २०२४ मध्ये शांतिगोडू आणि केम्मिन्जे या दोन रोपवाटिकांमधून एकूण १,९९,४९० काजू कलमे तयार करण्यात आली. यापैकी ८०,००० कलमे शांतिगोडू आणि १,१९,४९० कलमे केम्मिन्जे येथून तयार झाली होती. या रोपवाटिकांना Directorate of Cashewnut and Cocoa Developmentकडून मान्यता मिळालेली आहे. &lt;ref name=&quot;DCRPlantingMaterial&quot;/&gt;

काजूच्या बागेचे ग्रामीण जीवनातील आर्थिक महत्त्व त्यामुळे केवळ काजू बियांच्या वार्षिक विक्रीपुरते मर्यादित राहत नाही. लागवड साहित्याची निर्मिती, बाग स्थापना, बाग व्यवस्थापन, काढणी, कच्च्या काजूची खरेदी-विक्री, प्रक्रिया, काजू कर्नेलचे विपणन आणि उपउत्पादनांचा वापर या परस्परसंबंधित टप्प्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विविध प्रकारच्या आर्थिक क्रिया निर्माण होतात. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRPlantingMaterial&quot;/&gt;

काजूच्या माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील मूल्यवर्धनाचे स्वरूप विशेषतः प्रक्रिया उद्योगात स्पष्ट दिसते. मात्र उपलब्ध अभ्यास विशिष्ट नमुना आणि दक्षिण कोकणातील निवडक प्रक्रिया युनिट्सवर आधारित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगाचा एकूण आर्थिक आकार किंवा सर्व ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नातील काजूचा वाटा निश्चित करता येत नाही. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

अशा प्रकारे काजू लागवड, शेतकरी कुटुंब, कृषी-आधारित रोजगार, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंध कोकणच्या ग्रामीण जीवनातील काजूचे स्थान स्पष्ट करतात. काजू हे केवळ एक व्यापारी वृक्षपीक न राहता उत्पादनापासून मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेपर्यंत विस्तारलेल्या ग्रामीण कृषी-अर्थव्यवस्थेचा एक घटक बनले आहे.

=== ग्रामीण रोजगार ===

काजूची ग्रामीण अर्थव्यवस्था उत्पादनापासून प्रक्रियेपर्यंतच्या अनेक टप्प्यांशी रोजगाराच्या दृष्टीने संबंधित आहे. रोपवाटिका, लागवड, बाग व्यवस्थापन, काढणी, वाहतूक, प्राथमिक हाताळणी आणि काजू प्रक्रिया या विविध टप्प्यांमध्ये प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात. विशेषतः काजू प्रक्रिया उद्योगामुळे कृषी उत्पादनाचे औद्योगिक प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनाशी एकत्रीकरण होते.

कोकणातील आंबा आणि काजू प्रक्रिया उद्योगाच्या रोजगारक्षमतेचा अभ्यास करणाऱ्या एस. एस. वाडकर आणि एस. आर. बागडे यांच्या अभ्यासात आंबा, कच्चा काजू आणि काजू सफरचंद यांच्या प्रक्रियेशी संबंधित रोजगारक्षमतेचे अनुमान काढण्यात आले. अभ्यासानुसार या प्रक्रिया उद्योगांमध्ये आवश्यक मनुष्यबळाचा विचार करता एकूण रोजगारक्षमता १,६०,००६ व्यक्ती इतकी अनुमानित करण्यात आली होती. या अनुमानित रोजगारक्षमतेत महिलांचा वाटा पुरुषांपेक्षा अधिक असल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले. हा आकडा प्रत्यक्ष निर्माण झालेल्या रोजगाराचा नसून अभ्यासाच्या निकषांवर आधारित अनुमानित रोजगारक्षमतेचा आहे. &lt;ref name=&quot;WadkarBagade&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Wadkar |first1=S. S.
 |last2=Bagade |first2=S. R.
 |title=Role of Mango and Cashew Processing Units in Employment Generation in the Konkan Region of Maharashtra
 |journal=Indian Journal of Agricultural Economics
 |volume=61
 |issue=3
 |pages=508–509
 |year=2006
 |url=https://ageconsearch.umn.edu/record/204482/files/18-Summary%20III.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू प्रक्रिया उद्योगातील रोजगाराचे स्वरूप अनेकदा हंगामी राहिले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या *Ratnagiri District Gazetteer*मध्ये काजू प्रक्रिया उद्योगाचे वर्णन करताना त्यातून हंगामी रोजगार उपलब्ध होत असल्याची नोंद आहे. या नोंदीनुसार १९५४ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चार काजू प्रक्रिया कारखान्यांमध्ये ९४८ कामगार कार्यरत होते; त्यापैकी ८९१ महिला होत्या. १९५७–५८ मध्ये वेंगुर्ला येथील दोन कारखान्यांमध्ये सुमारे ५०० कामगार कार्यरत होते; त्यापैकी ४६० महिला आणि ४० पुरुष होते. काजू प्रक्रिया हंगाम जुलै ते डिसेंबर असा असल्याचीही नोंद गॅझेटिअरमध्ये करण्यात आली आहे. &lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteerCashew&quot;&gt;{{cite web
 |author=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |title=Ratnagiri District Gazetteer: Industries — Cashew-nut Industry
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/ind_large.html
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदीतून काजू प्रक्रिया उद्योगातील महिलांचा मोठा सहभाग दिसून येतो. विशेषतः वेंगुर्ला परिसरातील कारखान्यांमध्ये महिला कामगारांची संख्या पुरुषांपेक्षा लक्षणीय अधिक होती. त्यामुळे काजू प्रक्रिया ही ग्रामीण महिलांसाठी हंगामी रोजगाराचे एक साधन राहिल्याचे ऐतिहासिक स्रोतावरून दिसते. &lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteerCashew&quot;/&gt;

आधुनिक काळातही दक्षिण कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योग ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. २०१९–२० या कालावधीशी संबंधित अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १०० काजू प्रक्रिया युनिट्सचा आर्थिक अभ्यास करण्यात आला. त्यामध्ये रत्‍नागिरीतील ३३ आणि सिंधुदुर्गातील ६७ प्रक्रिया युनिट्सचा समावेश होता. अभ्यासात भांडवली गुंतवणूक, कच्च्या मालाचा वापर, प्रक्रिया खर्च, उत्पादन, उत्पन्न आणि मूल्यवर्धन यांचे विश्लेषण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

या अभ्यासातून काजू प्रक्रिया उद्योगात कच्च्या काजूचे काजू कर्नेलमध्ये रूपांतर करताना मोठ्या प्रमाणावर मूल्यवर्धन होत असल्याचे दिसून आले. अभ्यासात एकूण स्थूल मूल्यवर्धन ३३८.४५ टक्के नोंदविण्यात आले. त्यामुळे काजू प्रक्रिया उद्योग हा केवळ रोजगाराशी संबंधित नसून कृषी उत्पादनाचे मूल्य वाढविणाऱ्या ग्रामीण आर्थिक प्रक्रियेचाही भाग आहे. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजू प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या रोजगाराचे प्रमाण आणि स्वरूप मात्र प्रक्रिया युनिटचा आकार, उत्पादनाचा हंगाम, उपलब्ध कच्चा माल, कामाची पद्धत आणि यांत्रिकीकरणाच्या पातळीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे काजू प्रक्रिया उद्योग ग्रामीण रोजगारासाठी महत्त्वाचा असला तरी त्यातून निर्माण होणारा रोजगार सर्व भागांत समान असल्याचे मानता येत नाही. &lt;ref name=&quot;WadkarBagade&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजूच्या ग्रामीण रोजगार व्यवस्थेत उत्पादन आणि प्रक्रिया यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा आहे. काजू बागेतून मिळणारा कच्चा माल स्थानिक किंवा प्रादेशिक प्रक्रिया उद्योगात गेल्यानंतर त्याचे काजू कर्नेल आणि इतर उपउत्पादनांमध्ये मूल्यवर्धन होते. त्यामुळे शेती, वाहतूक, प्रक्रिया आणि विपणन यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होतात. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

=== महिला आणि काजू प्रक्रिया ===

कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगात महिलांचा सहभाग ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा राहिला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार, १९५४ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चार काजू प्रक्रिया कारखान्यांतील ९४८ कामगारांपैकी ८९१ महिला होत्या. १९५७–५८ मध्ये वेंगुर्ला येथील दोन कारखान्यांतील सुमारे ५०० कामगारांपैकी ४६० महिला होत्या. या नोंदी काजू प्रक्रिया उद्योगातील महिला श्रमाच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचे उदाहरण देतात. &lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteerCashew&quot;/&gt;

आधुनिक काळातील अभ्यासांमध्येही काजू प्रक्रिया युनिट्समध्ये महिलांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. २०१८ मध्ये रायगड आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील काजू प्रक्रिया युनिट्समध्ये काम करणाऱ्या १२० महिलांचा आरोग्यविषयक अभ्यास करण्यात आला. सहभागी महिलांचे वय २५ ते ४५ वर्षे होते आणि त्यांना काजू प्रक्रिया उद्योगातील किमान पाच वर्षांचा कामाचा अनुभव होता. अभ्यासात उंची, वजन, बॉडी मास इंडेक्स (BMI), VO₂ max आणि रक्तदाब यांसारख्या आरोग्यविषयक बाबींचे परीक्षण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;WaikarSingh2018&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Waikar |first1=Geetanjali
 |last2=Singh |first2=Suman
 |title=Health Status of Women Workers Involved in Cashew Processing Units in Konkan Region of Maharashtra, India
 |journal=International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences
 |volume=7
 |issue=8
 |pages=1745–1751
 |year=2018
 |url=https://www.ijcmas.com/abstractview.php?ID=9364&amp;SNo=199&amp;vol=7-8-2018
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

महिलांचा सहभाग केवळ कामगार म्हणूनच नव्हे तर काजू प्रक्रियेतील विविध हाताने करण्याच्या कामांमध्येही दिसून येतो. गीता अंजली वायकर यांच्या २०१९ मधील पीएच.डी. प्रबंधात रायगड आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतील १२० महिला कामगारांचा अभ्यास करण्यात आला. त्यामध्ये काजू कवचाचे विभाजन, काजूगराची साल काढणे आणि प्रतवारी यांसारख्या कामांमधील महिलांचा सहभाग, व्यावसायिक जोखीम आणि कार्यस्थळावरील एर्गोनॉमिक परिस्थितीचे परीक्षण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;WaikarErgonomics&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Waikar |first=Geetanjali Anant
 |title=Assessment of Occupational Health Hazards among Women Workers of Cashew Processing Units and Workplace Ergonomic Interventions
 |publisher=Maharana Pratap University of Agriculture and Technology, Udaipur
 |year=2019
 |url=https://krishikosh.egranth.ac.in/items/e3aa14bd-bcd8-48aa-aee2-b8fbebbdc86a
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू प्रक्रिया ही महिलांसाठी रोजगाराचे साधन असली तरी कामाच्या स्वरूपाशी संबंधित व्यावसायिक आरोग्य आणि एर्गोनॉमिक प्रश्नांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. वायकर यांच्या अभ्यासात पुनरावृत्तीच्या हालचाली, दीर्घकाळ एकाच स्थितीत काम करणे आणि हाताने करावी लागणारी कामे यांच्याशी संबंधित शारीरिक ताणाचा विचार करण्यात आला. काजू कवचाचे विभाजन, काजूगराची साल काढणे आणि प्रतवारी यांसारख्या प्रक्रियांमध्ये स्नायू-हाडांशी संबंधित अस्वस्थतेचे परीक्षण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;WaikarErgonomics&quot;/&gt;

अभ्यासात कार्यस्थळाची रचना आणि वापरली जाणारी साधने सुधारण्याच्या एर्गोनॉमिक उपायांचाही विचार करण्यात आला. प्रतवारीसाठी कार्यस्थळ आणि आसनव्यवस्थेत सुधारणा तसेच काजू कवच विभाजन आणि काजूगराची साल काढण्यासाठी सुधारित साधनांचा वापर यांसारख्या हस्तक्षेपांचा अभ्यास करण्यात आला. अशा उपायांचा उद्देश कामाची स्थिती सुधारण्याबरोबरच शारीरिक ताण कमी करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;WaikarErgonomics&quot;/&gt;

महिला बचत गटांच्या माध्यमातून काजू प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनाला ग्रामीण उद्योजकतेचे स्वरूपही प्राप्त झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गुहागर तालुक्यातील शीर गावातील स्नेहा अनिल मोरे यांनी महिला बचत गटाच्या सहकार्याने काजू प्रक्रिया उद्योग सुरू केला. २०१२ मध्ये सुरू झालेल्या या उद्योगाचा पुढे विस्तार करण्यात आला आणि २०१८ मध्ये दहा महिलांना एकत्र करून चंडिका महिला बचत गटाची स्थापना करण्यात आली. या गटातील महिला शेतकऱ्यांकडून काजू बी खरेदी करून त्यावर प्रक्रिया करतात. &lt;ref name=&quot;SnehaMore&quot;&gt;{{cite web
 |author=Agrowon
 |title=काजू प्रक्रियेतून आर्थिक स्वयंपूर्णता
 |website=Agrowon
 |date=19 June 2022
 |url=https://agrowon.esakal.com/yashogatha/financial-self-sufficiency-through-cashew-processing
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

स्नेहा मोरे यांच्या उद्योगात काजू बियांची प्रक्रिया, काजूगराची प्रतवारी आणि पॅकिंग केले जाते. वृत्तानुसार, चंडिका महिला बचत गटातील महिलांकडून दरवर्षी सुमारे १० टन काजू बियांवर प्रक्रिया केली जात होती, तर मोरे यांच्या युनिटमध्ये सुमारे ५५ टन काजू बियांवर प्रक्रिया केली जात होती. प्रक्रिया केलेल्या काजूगराची विक्री स्थानिक तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये केली जात होती. हे उदाहरण महिला बचत गट, स्थानिक कच्चा माल, प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंध दर्शविते. &lt;ref name=&quot;SnehaMore&quot;/&gt;

कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगात महिलांचा सहभाग त्यामुळे केवळ मजुरीच्या रोजगारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये महिला कामगारांचा मोठा सहभाग दिसून येतो, तर आधुनिक काळातील उदाहरणांमध्ये महिला बचत गट आणि महिला उद्योजकांच्या माध्यमातून काजू प्रक्रिया व मूल्यवर्धनाचे स्वतंत्र उपक्रमही आढळतात. &lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteerCashew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SnehaMore&quot;/&gt;

महिला आणि काजू प्रक्रिया यांचा संबंध रोजगार, कौशल्य, ग्रामीण उद्योजकता आणि मूल्यवर्धन या विविध अंगांनी पाहता येतो. त्याचवेळी प्रक्रिया कामातील शारीरिक ताण आणि कार्यस्थळाशी संबंधित जोखीम लक्षात घेता सुरक्षित कार्यपद्धती, योग्य कार्यस्थळ रचना आणि एर्गोनॉमिक साधनांचा वापर हे काजू प्रक्रिया उद्योगातील महत्त्वाचे विषय ठरतात. &lt;ref name=&quot;WaikarErgonomics&quot;/&gt;

=== काजूशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक जीवन ===

कोकणातील काजू उत्पादन आणि प्रक्रिया यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील शेती, प्रक्रिया उद्योग, बाजारपेठ आणि रोजगार यांच्याशी संबंध आहे. दक्षिण कोकणातील काजू प्रक्रिया उद्योगावरील २०१९–२० या कालावधीतील अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील १०० प्रक्रिया युनिट्सचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात भांडवली गुंतवणूक, कच्च्या काजूची खरेदी, प्रक्रिया, उत्पादन, विपणन, उत्पन्न आणि मूल्यवर्धन यांचे आर्थिक विश्लेषण करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजूशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक व्यवहारांमध्ये शेतकरी, मजूर, प्रक्रिया कामगार, प्रक्रिया उद्योजक, व्यापारी आणि विविध सेवा पुरवठादार यांचा सहभाग असतो. काजू आणि आंबा प्रक्रिया उद्योगाच्या रोजगारक्षमतेवरील अभ्यासात या उद्योगांमध्ये ग्रामीण भागातील मनुष्यबळासाठी रोजगारनिर्मितीची क्षमता असल्याचे अनुमान व्यक्त करण्यात आले. अभ्यासात महिलांचा रोजगारक्षमतेतील वाटा पुरुषांपेक्षा अधिक असल्याचेही नमूद करण्यात आले. &lt;ref name=&quot;WadkarBagade&quot;/&gt;

काजू प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनामुळे ग्रामीण भागात लघुउद्योग आणि कृषी-आधारित उद्योजकतेच्या संधी निर्माण होतात. दक्षिण कोकणातील प्रक्रिया उद्योगाच्या आर्थिक अभ्यासात कच्च्या काजूच्या खरेदीपासून काजूगराच्या उत्पादन आणि विक्रीपर्यंतच्या प्रक्रियेचा आर्थिक परिणाम मोजण्यात आला. प्रक्रियेमुळे कच्च्या काजूच्या तुलनेत उत्पादनाच्या मूल्यात मोठी वाढ होत असल्याचे अभ्यासातून दिसून आले. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजूशी संबंधित आर्थिक महत्त्व सर्व भागांत समान नसते. बागेचा आकार, उत्पादनक्षमता, कच्च्या मालाची उपलब्धता, प्रक्रिया सुविधांपर्यंतचे अंतर, बाजारपेठेपर्यंत पोहोच आणि प्रक्रिया युनिटचा आकार यांसारख्या घटकांनुसार खर्च, परतावा आणि नफाक्षमतेत फरक पडू शकतो. दक्षिण कोकणातील प्रक्रिया उद्योगाच्या अभ्यासातही प्रक्रिया युनिट्सच्या आर्थिक कार्यक्षमतेशी संबंधित फरक नोंदविण्यात आले आहेत. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

काजूच्या उत्पादनापासून प्रक्रिया आणि विपणनापर्यंतच्या टप्प्यांमध्ये ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील विविध घटक परस्परांशी जोडले जातात. शेतकऱ्यांकडून मिळणारा कच्चा काजू प्रक्रिया युनिटमध्ये काजूगरामध्ये रूपांतरित झाल्यानंतर विविध व्यापारी आणि विक्री माध्यमांद्वारे बाजारपेठेत पोहोचतो. या प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादन, वाहतूक, प्रक्रिया, व्यापार आणि विपणन यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होतात. &lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;

या सामाजिक-आर्थिक प्रक्रियेत महिलांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. ऐतिहासिक काळातील काजू प्रक्रिया उद्योगातील महिला रोजगार, आधुनिक प्रक्रिया युनिट्समधील महिला कामगार आणि महिला बचत गटांमार्फत चालविले जाणारे प्रक्रिया उपक्रम यांमधून काजू उद्योगाचा ग्रामीण सामाजिक आणि आर्थिक जीवनाशी असलेला संबंध दिसून येतो. &lt;ref name=&quot;RatnagiriGazetteerCashew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WaikarSingh2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SnehaMore&quot;/&gt;

== काजूचे सांस्कृतिक आणि खाद्य महत्त्व ==

कोकणातील काजूचे महत्त्व केवळ व्यापारी वृक्षपिकाच्या उत्पादनापुरते मर्यादित नाही. काजूगराचा वापर विविध खाद्यपदार्थांमध्ये केला जातो, तर काजू सफरचंदाचा उपयोग ताजे फळ तसेच रस आणि इतर मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी केला जातो. काजूच्या कवचापासून Cashew Nut Shell Liquid (CNSL) मिळत असल्यामुळे काजूच्या विविध भागांना खाद्य तसेच औद्योगिक उपयोग प्राप्त झाले आहेत. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला परिसरातील काजूला **“Vengurla Cashew”** या नावाने भौगोलिक संकेत (Geographical Indication; GI) नोंदणी मिळाली आहे. भारत सरकारच्या Geographical Indications Registryच्या नोंदीनुसार, Vengurla Cashewचा अर्ज क्रमांक ४८९ असून त्याची नोंदणी ३१ मार्च २०१६ रोजी झाली. नोंदणीकृत अर्जदार *Kokan Kaju Samuh* असून उत्पादन कृषी वस्तूंच्या वर्गात (Class 31) नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;&gt;{{cite web
 |author=Geographical Indications Registry, Government of India
 |title=Vengurla Cashew
 |website=Intellectual Property India
 |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/Application/Details/489
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

Vengurla Cashewच्या GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलात काजूच्या बियांचे गुणधर्म, काजूगराचा आकार व वजन आणि काजू सफरचंदाच्या वैशिष्ट्यांचे वर्णन करण्यात आले आहे. त्यामध्ये काजूगराचा थेट खाद्य म्हणून तसेच मिठाई, आइस्क्रीम, केक, चॉकलेट आणि इतर खाद्यपदार्थांमध्ये वापर होत असल्याचा उल्लेख आहे. काजू सफरचंदाचा वापर ताजे फळ, रस, सिरप, स्क्वॅश, जॅम आणि चटणी यांसारख्या उत्पादनांसाठी केला जात असल्याचेही नोंदविण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलात वेंगुर्ला काजूच्या काही वाणांच्या काजू सफरचंदातील रसांशाची वैशिष्ट्येही नमूद करण्यात आली आहेत. V5 आणि V7 या वाणांच्या काजू सफरचंदात सुमारे ८६ टक्के रसांश असल्याचे वर्णन करण्यात आले असून त्यातील व्हिटॅमिन Cच्या प्रमाणाचाही उल्लेख आहे. त्यामुळे काजू सफरचंदाला काजूगरापासून स्वतंत्र मूल्यवर्धित उत्पादनासाठी वापरता येणारा कच्चा माल म्हणूनही स्थान मिळते. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलात काजू बर्फी आणि काजू मोदक यांसारख्या खाद्यपदार्थांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याचप्रमाणे काजूगराचा वापर मिठाई, बेकरी पदार्थ आणि इतर खाद्य उत्पादनांमध्ये केला जातो. त्यामुळे काजूला स्थानिक खाद्यवापरासोबतच व्यापक व्यावसायिक खाद्यबाजारपेठेतही स्थान मिळाले आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजूच्या कवचापासून मिळणारे Cashew Nut Shell Liquid (CNSL) हे काजू प्रक्रिया उद्योगातील महत्त्वाचे उपउत्पादन आहे. CNSLपासून पुढे विविध औद्योगिक पदार्थ तयार केले जाऊ शकतात. त्यामुळे काजू प्रक्रिया ही केवळ खाद्य काजूगराच्या उत्पादनापुरती मर्यादित न राहता काजूच्या उपउत्पादनांच्या मूल्यवर्धनाशीही संबंधित आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजू सफरचंद, काजूगर आणि काजूचे कवच यांचे विविध उपयोग यांमुळे काजू हे कोकणातील बहुउपयोगी वृक्षपीक ठरते. त्याच्या विविध भागांचे मूल्यवर्धन केल्यामुळे कृषी उत्पादन, स्थानिक खाद्यवापर, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंध निर्माण होतात. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

वेंगुर्ला काजूला मिळालेली GI नोंदणी या उत्पादनाच्या भौगोलिक ओळखीला औपचारिक मान्यता देते. काजूगराचा खाद्यपदार्थांमधील वापर, काजू सफरचंदापासून तयार होणारी मूल्यवर्धित उत्पादने आणि काजू कवचापासून मिळणाऱ्या औद्योगिक उपपदार्थांचा उपयोग या सर्व बाबी काजूच्या आर्थिक आणि खाद्य महत्त्वाला कृषी उत्पादनाच्या पलीकडे विस्तार देतात. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

=== काजूचा खाद्यवापर ===

काजूगराचा वापर घरगुती तसेच व्यावसायिक खाद्यपदार्थांमध्ये केला जातो. वेंगुर्ला काजूच्या भौगोलिक संकेत नोंदणीशी संबंधित तपशिलांमध्ये काजूगराचा वापर मिठाई, आइस्क्रीम, केक, चॉकलेट आणि इतर खाद्यपदार्थांमध्ये केला जात असल्याचे नमूद आहे. काजूगराची पेस्टही विविध खाद्यपदार्थांच्या निर्मितीत वापरली जाते. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

वेंगुर्ला काजूच्या GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलांमध्ये काजू बर्फी आणि काजू मोदक यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख आहे. त्याच नोंदीत काजू मोदकाचा गणेशोत्सवातील वापर तसेच कच्च्या काजूगरापासून तयार होणाऱ्या काजू करीचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजूगराचा खाद्यवापर पूर्ण काजूच्या स्वरूपापुरता मर्यादित नसून त्याची पेस्ट आणि इतर प्रक्रियायुक्त स्वरूपेही विविध खाद्यपदार्थांमध्ये वापरली जातात. त्यामुळे काजूच्या बियांचे खाद्य मूल्यवर्धन घरगुती वापरापासून व्यावसायिक खाद्यप्रक्रियेपर्यंत विस्तारलेले आहे. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

=== काजू सफरचंदाचे उपयोग आणि मूल्यवर्धन ===

काजू सफरचंद (cashew apple) हा काजूच्या बियेला जोडलेला मांसल फळभाग आहे. काजूच्या बियांच्या तुलनेत त्याचा वापर तुलनेने कमी झाला असला तरी त्यापासून विविध खाद्य आणि मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करण्याची शक्यता आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजू सफरचंदाच्या अल्पप्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनासाठी प्रशिक्षण व तंत्रज्ञानविकासाचे उपक्रम राबविले आहेत. &lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;

ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे १७ आणि २० एप्रिल २०२६ रोजी काजू सफरचंदाच्या अल्पप्रक्रियेवरील दोन प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले. त्यामध्ये पूर्वप्रक्रिया, रस काढणे व स्पष्टीकरण, काजू सफरचंदाच्या रसाचे पाश्चरायझेशन तसेच गर तयार करणे आणि त्याचे जतन यांसारख्या प्रक्रियांचे प्रात्यक्षिक देण्यात आले. या प्रशिक्षणात शेतकरी, उद्योजक आणि कृषी विज्ञान केंद्राशी संबंधित सहभागींचा समावेश होता. &lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;

वेंगुर्ला काजूच्या GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलांनुसार, काजू सफरचंदाचा ताजा वापर तसेच त्यापासून रस, सिरप, स्क्वॅश, जॅम आणि चटणी यांसारखी उत्पादने तयार करण्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे काजू सफरचंद हे काजूच्या बियांसोबत स्वतंत्र मूल्यवर्धित कृषी उत्पादनासाठी वापरता येणारे साधन ठरते. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

ICARच्या *State Specific Strategies for Doubling Farmers Income* दस्तऐवजात काजू सफरचंदापासून रस, *ready-to-serve* (RTS) पेय, जेली, जॅम, हलवा आणि सायडर यांसारख्या उत्पादनांसाठी प्रक्रिया पद्धती प्रमाणित केल्याचे नमूद आहे. या तंत्रज्ञानांच्या बाजारपेठीय स्वीकाराचेही मूल्यमापन करण्यात आले होते. दस्तऐवजानुसार, काजू सफरचंदाचा अधिक प्रभावी वापर करून काजू बागांमधून मिळणारे एकूण उत्पन्न वाढविणे हा या उपक्रमांचा एक उद्देश होता. &lt;ref name=&quot;ICARValueAddedCashew&quot;&gt;{{cite report
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=State Specific Strategies for Doubling Farmers Income - 2022
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2022-06/Doubling-of-Farmers-Income-updated-092020-min.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धनाला ग्रामीण उद्योजकतेशीही जोडले जात आहे. २०२६ मधील ICAR-DCRच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमात मूल्यवर्धित उत्पादनांची निर्मिती, उद्योजकतेच्या संधी आणि काढणीनंतरचे व्यवस्थापन यांवर भर देण्यात आला. ICARच्या माहितीनुसार, काजू सफरचंदाच्या अधिक प्रभावी वापरामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणे आणि काढणीनंतरचे नुकसान कमी करण्याची शक्यता आहे. &lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;

मार्च २०२६ मध्ये ICAR–DCRने काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धनासाठी विकसित केलेल्या उत्पादनांचे उद्योग प्रतिनिधी आणि संभाव्य उद्योजकांसमोर सादरीकरण केले. यामध्ये स्पष्ट केलेला ताजा काजू सफरचंद रस, स्पष्ट केलेला पाश्चराइज्ड रस, *Zingy Cashlime RTS*, *Zingy Cashlime Fizz* आणि काजू सफरचंदाचा द्रव गोडवा यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमात उत्पादनांच्या चव-मूल्यमापनासोबत त्यांचे व्यापारीकरण, उत्पादनवाढ आणि बाजारपेठीय स्वीकार यांवरही चर्चा झाली. &lt;ref name=&quot;DCRCashewAppleValueAddition&quot;/&gt;

काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धनासाठी ICAR-DCRने विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानामध्ये पेये आणि इतर खाद्यपदार्थांबरोबरच काजू सफरचंदाच्या उपपदार्थांचा वापर करणाऱ्या उत्पादनांचाही समावेश वाढत आहे. २०२६ मधील ICARच्या नोंदीनुसार, काजू सफरचंदापासून हर्बल चहा, द्रव गोडवा, Cashlime, सायडर आणि काजू सफरचंदाच्या पोमेसपासून तयार केलेल्या उत्पादनांसारख्या मूल्यवर्धित पदार्थांच्या तंत्रज्ञानावरही काम करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;DCRBCICAward&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR, Puttur Bags BCIC Award for Innovation and Technology Advancement
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=9 July 2026
 |url=https://icar.gov.in/index.php/en/icar-dcr-puttur-bags-bcic-award-innovation-and-technology-advancement
 |access-date=18 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू सफरचंदाचा वापर वाढविण्याच्या प्रयत्नांचा संबंध काढणीनंतरचे नुकसान कमी करणे, खाद्य मूल्यवर्धन, ग्रामीण उद्योजकता आणि शेतकरी उत्पन्नवाढ यांच्याशी जोडला जात आहे. त्यामुळे काजू उत्पादनाच्या आर्थिक मूल्याचा विचार करताना केवळ काजू बियांच्या विक्रीऐवजी काजू सफरचंदाच्या संभाव्य मूल्यवर्धनाचाही विचार केला जातो. &lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARValueAddedCashew&quot;/&gt;

=== काजूचे स्थानिक खाद्यपदार्थ ===

कोकणातील काजूच्या खाद्यवापरात काजूगरापासून तयार होणारे गोड व तिखट पदार्थ तसेच काजू सफरचंदापासून तयार होणारी विविध मूल्यवर्धित उत्पादने यांचा समावेश होतो. वेंगुर्ला काजूच्या GI नोंदणीशी संबंधित तपशिलांमध्ये काजू बर्फी, काजू मोदक आणि काजू करी यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. यावरून वेंगुर्ला परिसरातील काजूचा वापर विविध प्रकारच्या खाद्यपदार्थांमध्ये होत असल्याचे दिसून येते. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजू मोदकाचा गणेशोत्सवाशी संबंध असल्याचा उल्लेखही GI अर्जाच्या तपशिलात करण्यात आला आहे. वेंगुर्ला परिसरात काजूचा वापर करून मोदक तयार करण्याची सुरुवात स्थानिक संस्थांच्या माध्यमातून झाल्याचे त्यात नमूद आहे. त्यामुळे काजूचा वापर स्थानिक खाद्यपदार्थांबरोबरच सण-उत्सवांशी संबंधित खाद्यवापराशीही जोडला गेला असल्याचे या नोंदीतून दिसते. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजू सफरचंदापासून सिरप, स्क्वॅश, जॅम, चटणी आणि विविध पेये व खाद्यपदार्थ तयार करता येतात. वेंगुर्ला काजूच्या GI नोंदणीत या उपयोगांचा उल्लेख आहे. त्याचबरोबर ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजू सफरचंदाच्या प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनासाठी प्रशिक्षण, तंत्रज्ञान विकास आणि उद्योजकता-विषयक उपक्रम राबविले आहेत. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARValueAddedCashew&quot;/&gt;

काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धनामुळे काजूच्या बियांच्या उत्पादनाबरोबरच फळभागाचाही खाद्य व आर्थिक उपयोग वाढविण्याची शक्यता निर्माण होते. रस, जेली, जॅम, पेये आणि इतर प्रक्रियायुक्त उत्पादनांच्या निर्मितीमुळे काजू उत्पादनाचा वापर काढणीनंतरच्या मूल्यवर्धनाकडे विस्तारतो. &lt;ref name=&quot;ICARValueAddedCashew&quot;/&gt;

अशा प्रकारे कोकणातील काजूचा खाद्यवापर काजूगराच्या घरगुती व व्यावसायिक वापरापासून सण-उत्सवांशी संबंधित पदार्थ आणि काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धित उत्पादनांपर्यंत विस्तारलेला दिसतो. तथापि, उपलब्ध स्रोतांमध्ये नोंदलेल्या विशिष्ट उदाहरणांवरून संपूर्ण कोकणातील सर्व खाद्यपरंपरा समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. &lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;
== काजू संशोधन आणि संस्थात्मक योगदान ==

भारतातील काजू संशोधनाची संस्थात्मक रचना भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि काजू संशोधनाशी संबंधित प्रादेशिक संशोधन केंद्रे यांच्या माध्यमातून विकसित झाली आहे. काजूची उत्पादनक्षमता, गुणवत्ता, पीक संरक्षण, प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण या विविध क्षेत्रांत या संस्थांकडून संशोधन व विस्तारकार्य केले जाते. ICARच्या संस्थात्मक संरचनेत ICAR–Directorate of Cashew Research - काजू संशोधन संचालनालय (DCR), पुत्तूर, कर्नाटक हे काजू संशोधनासाठी प्रमुख राष्ट्रीय संस्थांपैकी एक आहे. &lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;&gt;{{cite report
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR Institutes Profile
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2022-12/ICAR-INSTITUTE-PROFILE_.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या कार्यक्षेत्रात काजूची उत्पादनक्षमता आणि गुणवत्ता वाढविण्यासाठी मूलभूत, अनुप्रयुक्त आणि धोरणात्मक संशोधनाचा समावेश आहे. संस्थेकडे काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन, पीक सुधारणा, पीक व्यवस्थापन, पीक संरक्षण, काढणीनंतरचे तंत्रज्ञान आणि मूल्यवर्धन यांसंबंधी संशोधन कार्यक्रम आहेत. संस्थेचे कार्य तंत्रज्ञान हस्तांतरण, प्रशिक्षण, क्षमता-विकास आणि शेतकऱ्यांसाठी कृषीविषयक सल्ला यांपर्यंतही विस्तारलेले आहे. &lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

ICAR–काजू संशोधन संचालनालय [[All India Coordinated Research Project|अखिल भारतीय समन्वित काजू संशोधन प्रकल्प]] (AICRP on Cashew) याच्या माध्यमातून विविध कृषी-हवामानिक प्रदेशांतील काजू संशोधनामध्ये समन्वय साधते. या समन्वयित संशोधनामध्ये काजूच्या वाणांची निवड, उत्पादन तंत्रज्ञान, पीक संरक्षण, मृदा व जलव्यवस्थापन आणि इतर प्रादेशिक समस्यांचा अभ्यास केला जातो. &lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

=== डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ ===

कोकणातील काजू संशोधनाच्या दृष्टीने डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली आणि त्याच्याशी संबंधित प्रादेशिक संशोधन केंद्रांना विशेष महत्त्व आहे. वेंगुर्ला येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रामध्ये काजू सुधारणा, उत्पादन तंत्रज्ञान आणि कोकणातील स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित संशोधन केले जाते. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;
वेंगुर्ला येथील संशोधन कार्यामुळे कोकणातील काजूच्या उत्पादन परिस्थितीशी संबंधित विषयांचा अभ्यास करण्यास संस्थात्मक आधार मिळाला आहे. पूरक सिंचन, मृदा व जलसंधारण, काजूवरील कीड व रोग, आंतरपीक पद्धती आणि स्थानिक परिस्थितीस अनुरूप उत्पादन तंत्रज्ञान यांसंबंधी क्षेत्रीय प्रयोग आणि संशोधन करण्यात आले आहे. &lt;ref name=&quot;GajbhiyePawarHaldawanekar2017CashewIrrigation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ManeEtAl2009CashewSoilConservation&quot;/&gt;

=== काजू संशोधनातील जनुकीय संसाधने ===

काजूच्या पीक सुधारणा कार्यक्रमासाठी जनुकीय संसाधनांचे संकलन, संवर्धन, वैशिष्ट्यीकरण आणि मूल्यांकन महत्त्वाचे आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत विविध काजू जर्मप्लाझम प्रवेशिकांचे संवर्धन केले जाते. या संसाधनांचा उपयोग काजूच्या उत्पादन, गुणवत्ता, वाढीची वैशिष्ट्ये आणि इतर कृषी गुणधर्मांशी संबंधित पीक सुधारणा कार्यक्रमांमध्ये केला जातो. &lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;

=== तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि शेतकरी विस्तार ===

काजू संशोधनाचा प्रत्यक्ष शेतीमध्ये वापर होण्यासाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि कृषी विस्ताराला महत्त्व दिले जाते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने सुधारित वाण, बाग व्यवस्थापन, पीक संरक्षण, मृदा व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, यांत्रिकीकरण, काढणीनंतरचे तंत्रज्ञान आणि मूल्यवर्धन यांसंबंधी प्रशिक्षण व प्रक्षेत्रीय प्रात्यक्षिके आयोजित केली आहेत. डिजिटल साधने आणि शेतकरी-केंद्रित विस्तार उपक्रमांचाही या प्रक्रियेत वापर केला जात आहे. &lt;ref name=&quot;DCRDigital&quot;/&gt;

काजू संशोधन आणि संस्थात्मक योगदानाचे स्वरूप त्यामुळे केवळ प्रयोगशाळा किंवा संशोधन केंद्रांपुरते मर्यादित नसून जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन, स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत उत्पादन तंत्रज्ञान, प्रक्रिया व मूल्यवर्धन, प्रशिक्षण आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण अशा परस्परसंबंधित घटकांपर्यंत विस्तारलेले आहे. या संस्थात्मक यंत्रणेमुळे काजू उत्पादनाशी संबंधित संशोधन आणि शेतपातळीवरील कृषी व्यवहार यांच्यातील दुवा मजबूत करण्यास मदत झाली आहे. &lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRDigital&quot;/&gt;

=== डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ ===

[[डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ]], दापोलीची स्थापना १८ मे १९७२ रोजी कोकण प्रदेशातील कृषी शिक्षण, स्थानिक कृषी समस्यांवरील संशोधन आणि सुधारित पीक उत्पादन तंत्रज्ञानाचा शेतकऱ्यांमध्ये प्रसार करण्याच्या उद्देशाने करण्यात आली. विद्यापीठाच्या अधिकृत माहितीनुसार, कोकण प्रदेशाची कृषी-हवामानिक परिस्थिती, मातीचे प्रकार, भूरचना, पिकांची रचना, भूधारणा आणि शेतकऱ्यांची सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती महाराष्ट्रातील इतर प्रदेशांपेक्षा वेगळी असल्यामुळे या प्रदेशातील कृषी समस्यांसाठी स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत संशोधनाची आवश्यकता आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVHistory&quot;&gt;{{cite web
 |author=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |title=About Our University
 |website=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |url=https://old.dbskkv.org/about%20us.html
 |access-date=18 August 2026
 |archive-date=2026-01-13
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113062105/https://old.dbskkv.org/about%20us.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

विद्यापीठाच्या संशोधन व्यवस्थेत काजू हे महत्त्वाचे फलोत्पादन पीक आहे. केंद्रीय प्रयोग केंद्र, वाकवली येथे आंबा, काजू, नारळ, मसाले आणि इतर पिकांवर संशोधन केले जाते. विद्यापीठाच्या प्रादेशिक संशोधन केंद्रांच्या व्यवस्थेत काजूसाठी वेंगुर्ला येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्राला विशेष स्थान आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्लेची स्थापना १९५७ मध्ये झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ ६८.२३ हेक्टर आहे. विद्यापीठाच्या अधिकृत नोंदीनुसार या केंद्राच्या प्रमुख संशोधन पिकांमध्ये आंबा, काजू, कोकम, पेरू, आवळा, नारळ, सपोटा, फणस आणि इतर फलोत्पादन पिकांचा समावेश आहे. केंद्राच्या संशोधन कार्यक्रमांमध्ये *AICRP on Fruits* आणि *AICRP on Cashew Improvement* यांचाही समावेश आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

काजू संशोधनाच्या दृष्टीने वेंगुर्ला केंद्राला ऐतिहासिक महत्त्व आहे. काजू संशोधनाच्या अखिल भारतीय समन्वित कार्यक्रमाच्या अधिकृत अहवालानुसार, *All India Coordinated Spices and Cashew-nut Improvement Project* अंतर्गत वेंगुर्ला हे काजू संशोधन केंद्र म्हणून सहभागी होते. पुढे हा प्रकल्प स्वतंत्र *All India Coordinated Cashew Improvement Project* म्हणून विकसित झाला आणि काजू संशोधनासाठी देशातील विविध केंद्रांना त्यामध्ये जोडण्यात आले. &lt;ref name=&quot;AICRPCashewHistory&quot;&gt;{{cite report
 |author=All India Coordinated Research Project on Cashew
 |title=Annual Report 2006–07
 |publisher=National Research Centre for Cashew, Puttur, Indian Council of Agricultural Research
 |year=2007
 |url=https://cashewresearch.in/wp-content/uploads/2026/01/AICRPC-2006-07.pdf
 |access-date=18 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

वेंगुर्ला येथील संशोधन कार्यामुळे कोकणातील काजूच्या स्थानिक परिस्थितीशी संबंधित उत्पादन तंत्रज्ञान, वाण, बाग व्यवस्थापन आणि इतर कृषी समस्यांवरील संशोधनाला संस्थात्मक आधार मिळाला आहे. काजू सुधारणा कार्यक्रमांतर्गत या केंद्राने कोकणातील काजू उत्पादनाशी संबंधित संशोधनात दीर्घकाळ योगदान दिले आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AICRPCashewHistory&quot;/&gt;

विद्यापीठाच्या अधिदेशात संशोधनाबरोबरच विस्तार शिक्षण आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणालाही महत्त्व देण्यात आले आहे. विद्यापीठाच्या अधिकृत माहितीनुसार, स्थानिक कृषी समस्यांवरील मूलभूत, अनुप्रयुक्त आणि गरजाधारित संशोधनासोबत शेतकऱ्यांसाठी प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रथमस्तरीय हस्तांतरणाचे कार्यक्रम राबविणे हे त्याच्या कार्यांमध्ये समाविष्ट आहे. &lt;ref name=&quot;DBSKKVHistory&quot;/&gt;

काजू संशोधनाच्या क्षेत्रात [[ICAR–Directorate of Cashew Research|ICAR–काजू संशोधन संचालनालय]] आणि डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ यांची कार्यक्षेत्रे परस्परपूरक आहेत. ICAR–DCR हे राष्ट्रीय स्तरावर काजू संशोधन, जनुकीय संसाधने, पीक सुधारणा, उत्पादन तंत्रज्ञान आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाशी संबंधित प्रमुख संस्थांपैकी एक आहे; तर DBSKKV आणि त्याचे वेंगुर्ला येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र कोकणाच्या विशिष्ट कृषी-हवामानिक परिस्थितीशी संबंधित संशोधन आणि प्रादेशिक तंत्रज्ञान प्रसारात योगदान देते. &lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

=== वेंगुर्ले प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र ===

[[डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ]]ाचे प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ले हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील प्रमुख फलोत्पादन संशोधन केंद्रांपैकी एक आहे. विद्यापीठाच्या अधिकृत नोंदीनुसार, या केंद्राची स्थापना १९५७ मध्ये झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ ६८.२३ हेक्टर आहे. केंद्राच्या प्रमुख संशोधन पिकांमध्ये आंबा, काजू, कोकम, पेरू, आवळा, नारळ, चिकू, फणस, जांभूळ, मॅंगोस्टीन, लिंबू आणि इतर फलोत्पादन पिकांचा समावेश आहे. केंद्रात *AICRP on Fruits* आणि *AICRP on Cashew Improvement* यांसारखे संशोधन कार्यक्रम राबविले जातात.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

वेंगुर्ले केंद्राचे महत्त्व कोकणाच्या विशिष्ट कृषी-हवामानिक परिस्थितीशी संबंधित फलोत्पादन संशोधनामुळे आहे. काजूच्या संदर्भात वाण, उत्पादनक्षमता, बाग व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत उत्पादन तंत्रज्ञान यांसंबंधी संशोधन या केंद्राच्या कार्याशी संबंधित आहे. *AICRP on Cashew Improvement* अंतर्गत राबविण्यात येणाऱ्या संशोधन कार्यक्रमांमुळे वेंगुर्ले येथील काजू संशोधनाला अखिल भारतीय समन्वित संशोधन व्यवस्थेशी जोडले जाते.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

काजू आणि कोकमच्या भौगोलिक संकेत (GI) नोंदणीच्या संदर्भात डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने तांत्रिक माहिती उपलब्ध करून दिल्याची नोंद विद्यापीठाच्या *Joint Agresco 2017* मधील संशोधन शिफारसी आणि कार्यवाही अहवालात आहे. या नोंदीनुसार, काजू आणि कोकमच्या GI नोंदणीसाठी आवश्यक तांत्रिक माहिती उपलब्ध करून देण्याचे कार्य **College of Horticulture, Mulde** यांनी केले होते. त्यामुळे काजूच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांचे दस्तऐवजीकरण आणि GI नोंदणी प्रक्रियेत विद्यापीठाच्या तांत्रिक योगदानाची नोंद उपलब्ध आहे; मात्र हे योगदान थेट प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ले यांच्याशी जोडणे अचूक ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;DBSKKVGI&quot;&gt;{{cite report
 |author=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth
 |title=Joint AGRESCO 2017: Research Recommendations and Action Taken
 |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth, Dapoli
 |year=2017
 |url=https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2017%20English%20Recomendations.pdf
 |access-date=18 August 2026
 |archive-date=2026-06-12
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612013150/https://old.dbskkv.org/pdf/Recommendations/english/Joint%20Agresco-2017%20English%20Recomendations.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र आणि डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या इतर संशोधन घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास, कोकणातील काजू संशोधनाची संस्थात्मक रचना प्रादेशिक तसेच अखिल भारतीय संशोधन व्यवस्थेशी जोडलेली दिसते. वेंगुर्ले केंद्र काजूविषयक संशोधनात सहभागी आहे, तर विद्यापीठाच्या इतर घटकांनी काजूच्या तांत्रिक विकासासह GI नोंदणीसंबंधीच्या उपक्रमांत योगदान दिले आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVGI&quot;/&gt;

=== ICAR आणि AICRP on Cashew ===

भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेच्या संस्थात्मक व्यवस्थेत ICAR–Directorate of Cashew Research ICAR – काजू संशोधन संचालनालय (DCR), पुत्तूर हे काजू संशोधनासाठी राष्ट्रीय स्तरावरील प्रमुख संस्थांपैकी एक आहे. संचालनालयाच्या अधिदेशात काजूची उत्पादकता, गुणवत्ता, प्रक्रिया कार्यक्षमता आणि मूल्यवर्धन वाढविण्यासाठी मूलभूत, धोरणात्मक आणि अनुप्रयुक्त संशोधन करणे; काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे राष्ट्रीय भांडार म्हणून कार्य करणे; तसेच स्थानिक आणि प्रादेशिक समस्यांवरील उपाय शोधण्यासाठी अखिल भारतीय समन्वित काजू संशोधन प्रकल्पाचे (AICRP on Cashew) समन्वयन करणे यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

All India Coordinated Research Project - अखिल भारतीय समन्वित काजू संशोधन प्रकल्प (AICRP on Cashew) हा ICARच्या अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्पांच्या व्यवस्थेअंतर्गत काजूविषयक संशोधनाचा कार्यक्रम आहे. ICARच्या अधिकृत यादीत AICRP on Cashewचे मुख्यालय ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARAICRP&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=All India Coordinated Research Projects (AICRPs)
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://www.icar.gov.in/en/research-projects
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

AICRP on Cashewच्या माध्यमातून विविध काजू संशोधन केंद्रांमध्ये काजू उत्पादनाशी संबंधित प्रादेशिक समस्या आणि तंत्रज्ञानविषयक बाबींवर समन्वित संशोधन केले जाते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या अधिदेशानुसार, AICRPचे समन्वयन करून स्थानिक आणि प्रादेशिक समस्यांवर उपाय शोधणे हे संचालनालयाच्या प्रमुख कार्यांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

ICAR–DCRच्या संशोधन कार्यक्षेत्रात काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन व मूल्यांकन, सुधारित लागवड साहित्याची निर्मिती, उच्च घनता आणि अतिउच्च घनता लागवड, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण, सिंचन व्यवस्थापन, आंतरपीक पद्धती, पीक संरक्षण, काढणीनंतरचे तंत्रज्ञान आणि काजू सफरचंदाचे मूल्यवर्धन यांसारख्या विविध बाबींचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

ICAR–DCR आणि AICRP on Cashew यांच्या माध्यमातून काजू संशोधनातील राष्ट्रीय प्राधान्यक्रम आणि विविध काजू उत्पादक प्रदेशांतील स्थानिक समस्यांमध्ये समन्वय साधण्याची व्यवस्था निर्माण झाली आहे. या व्यवस्थेत संशोधन, तंत्रज्ञान विकास, प्रक्षेत्रीय चाचण्या आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण यांना परस्परांशी जोडण्यावर भर दिला जातो.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARAICRP&quot;/&gt;

=== सुधारित वाण आणि तंत्रज्ञान विकास ===

काजूच्या सुधारित वाणांच्या विकासात ICAR–काजू संशोधन संचालनालय तसेच काजू संशोधनाशी संबंधित राज्य कृषी विद्यापीठांच्या संशोधन केंद्रांचे योगदान राहिले आहे. ICARच्या संस्थात्मक प्रोफाइलनुसार, काजू संशोधन संचालनालयाने NRCC Selection-1, NRCC Selection-2, Bhaskara, Nethra Ganga, Nethra Vaman आणि Nethra Jumbo-1 या सहा काजू वाणांचे प्रसारण केले होते.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

काजूच्या जनुकीय संसाधनांचे संकलन आणि संवर्धन करण्यासाठी राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँक विकसित करण्यात आली आहे. ICARच्या संस्थात्मक प्रोफाइलनुसार, या जनुक बँकेत ५५२ काजू जर्मप्लाझम प्रवेशिकांचे संकलन आणि संवर्धन करण्यात आले होते. या जनुकीय संसाधनांचा उपयोग काजूच्या गुणवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी तसेच भविष्यातील पीक सुधारणा कार्यक्रमांसाठी केला जाऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

काजूची व्यापारी लागवड अधिक कार्यक्षम करण्यासाठी मऊ लाकडी कलमपद्धती (softwood grafting) आणि रोपवाटिका व्यवस्थापन तंत्रांचे प्रमाणीकरण करण्यात आले आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने उच्च घनता आणि अतिउच्च घनता लागवड पद्धती विकसित व प्रसारित केल्या असून अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण आणि सिंचन व्यवस्थापनाच्या पद्धतीही विकसित केल्या आहेत. काजू लागवडीच्या सुरुवातीच्या अवस्थेसाठी आंतरपीक पद्धतींची पॅकेजेस तसेच प्रमुख किडींच्या व्यवस्थापनासाठी तंत्रज्ञानही विकसित करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

काढणीनंतरच्या प्रक्रियेसाठीही काजू संशोधन संचालनालयाने विविध तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. ICARच्या संस्थात्मक नोंदीनुसार, काजूच्या काढणीनंतरच्या प्रक्रियेसाठी सहा यंत्रे विकसित करण्यात आली असून काजूगर आणि काजू सफरचंदापासून मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी प्रक्रिया तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे. यापैकी विविध वाण, प्रक्रिया तंत्रज्ञान, यंत्रे, उत्पादने आणि प्रक्रियाविधी यांचे तंत्रज्ञान हस्तांतरण व व्यापारीकरणही करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

काजू संशोधनात जनुकीय आणि आधुनिक जैवतंत्रज्ञानाचाही वापर वाढला आहे. २ नोव्हेंबर २०२२ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथील शास्त्रज्ञांनी *Anacardium occidentale* या काजू प्रजातीच्या संपूर्ण जीनोमचे प्रथमच अनुक्रमण करून त्याचे जीनोम असेंब्ली तयार केले. या अभ्यासासाठी उच्च उत्पादनक्षम ‘Bhaskara’ या काजू वाणाचा वापर करण्यात आला. या जीनोम असेंब्लीमध्ये ३१,२६३ प्रथिन-कोडिंग जनुके (protein-coding genes) आणि ३,१०४ संभाव्य रोगप्रतिकारक जनुके (R genes) ओळखण्यात आली. या जनुकीय माहितीचा उपयोग marker-assisted selection, genomic selection तसेच उत्पादन, गुणवत्ता, कीड व रोगप्रतिकारकता आणि शाश्वत उत्पादनाशी संबंधित गुणधर्मांच्या सुधारणा कार्यक्रमांसाठी होऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARGenome&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR Puttur unveils first Genome sequence of Cashew (Anacardium occidentale L.)
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=2 November 2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-dcr-puttur-unveils-first-genome-sequence-cashew-anacardium-occidentale-l-0
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या नवीन वाणांच्या विकासाचे कार्य पुढेही सुरू आहे. १८ जून २०२६ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या ४१व्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित कार्यक्रमात ‘Nethra Samriddhi’ या नव्याने प्रसिद्ध केलेल्या काजू वाणाचा उल्लेख करण्यात आला. या वाणाच्या विकासाबरोबरच उत्पादनक्षमता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता वाढविणाऱ्या शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानावर भर देण्यात आल्याचे ICARने नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARDCR2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR, Puttur Celebrates 41st Foundation Day
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=18 June 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-dcr-puttur-celebrates-41st-foundation-day
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या वाण आणि तंत्रज्ञान विकासाची प्रक्रिया त्यामुळे केवळ नवीन वाणांच्या निर्मितीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. जनुकीय संसाधनांचे संवर्धन, आधुनिक जैवतंत्रज्ञान, सुधारित लागवड साहित्य, उच्च घनता आणि अतिउच्च घनता लागवड, मृदा व जलव्यवस्थापन, पीक संरक्षण, काढणीनंतरची यंत्रे आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांचे तंत्रज्ञान या सर्व घटकांचा त्यात समावेश झाला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARGenome&quot;/&gt;

=== संशोधनाचा शेतकऱ्यांपर्यंत प्रसार ===

कृषी संशोधनाचा प्रत्यक्ष उपयोग वाढविण्यासाठी संशोधन संस्था, कृषी विस्तार यंत्रणा आणि शेतकरी यांच्यातील तंत्रज्ञान हस्तांतरण महत्त्वाचे ठरते. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या कार्यामध्ये कोकणातील कृषी समस्यांवर संशोधन करण्याबरोबरच सुधारित पीक उत्पादन तंत्रज्ञान शेतकरी समुदायापर्यंत पोहोचविण्याचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;DBSKKVHistory&quot;/&gt;

ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या संस्थात्मक अधिदेशात काजू उत्पादन, प्रक्रिया आणि काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानासंबंधी प्रशिक्षण व सल्लागार सेवा देणे, तसेच विकसित वाण, तंत्रज्ञान, यंत्रे आणि प्रक्रियांचे तंत्रज्ञान हस्तांतरण व व्यापारीकरण करणे यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

शेतकऱ्यांसाठी आयोजित प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये काजू रोपवाटिका व्यवस्थापन, कलम निर्मिती, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि कीड व रोग व्यवस्थापन यांसारख्या विषयांचा समावेश करण्यात आला आहे. २०२२ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे आयोजित PM-KISAN कार्यक्रमादरम्यान काजू रोपवाटिका उत्पादन तंत्रज्ञानावर प्रशिक्षण देण्यात आले. त्यात कुंडीतील लागवड माध्यमाची तयारी, कलम बांधणी, कलमांची निगा, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि कीड व रोग व्यवस्थापन यांचा समावेश होता. शेतकऱ्यांना काजूच्या मऊ लाकडी कलमपद्धतीचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षणही देण्यात आले. या कार्यक्रमात पुत्तूर, चिक्कमगळूर आणि कासरगोड येथील एकूण ७१ शेतकरी सहभागी झाले होते.&lt;ref name=&quot;ICARKisan2022&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=PM Kisan Samman Sammelan 2022
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://www.icar.gov.in/en/pm-kisan-samman-sammelan-2022-0
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तंत्रज्ञान हस्तांतरणामध्ये कृषी विस्तार कार्यकर्त्यांची भूमिकाही महत्त्वाची ठरत आहे. २०२५ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने *Krishi Sakhi Convergence Program* अंतर्गत सुळ्ळिया तालुक्यातील कृषी सखींना काजू उत्पादन आणि काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानावर तीन दिवसांचे प्रशिक्षण दिले. या प्रशिक्षणात उच्च उत्पादनक्षम वाण, कीड व रोग व्यवस्थापन, छत्री व्यवस्थापन, यांत्रिकीकरण, मृदा व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, काजू सफरचंदाचे मूल्यवर्धन आणि कच्च्या काजूच्या प्रक्रियेचा समावेश होता. प्रशिक्षणाच्या समारोपावेळी सहभागी कृषी सखींनी हे ज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्याची भूमिका स्वीकारली.&lt;ref name=&quot;ICARKrishiSakhi&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Capacity Development Workshop for Krishi Sakhis on Cashew Production and Processing Organised
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=22 August 2025
 |url=https://icar.gov.in/en/capacity-development-workshop-krishi-sakhis-cashew-production-and-processing-organised
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

२०२६ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने PM-KISAN Utsav Diwasच्या निमित्ताने काजू उत्पादन आणि काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञानावर जिल्हास्तरीय प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केला. या कार्यक्रमात १०० शेतकरी सहभागी झाले होते. काजू उत्पादन, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन, मूल्यवर्धन आणि कृषी व्यवसायाच्या संधी यांवर तांत्रिक सत्रे घेण्यात आली. शेतकऱ्यांना सुधारित काजू वाण, कीड व्यवस्थापन, काढणीनंतरचे उपयोग आणि सरकारी सहाय्य योजनांबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. कार्यक्रमात काजू संग्रहालय, ड्रोन तंत्रज्ञान प्रयोगशाळा आणि उच्च घनता लागवडीच्या प्रात्यक्षिकांना भेट देण्याचाही समावेश होता.&lt;ref name=&quot;ICARFarmerTraining2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=PM-KISAN Utsav Diwas Celebrated Across ICAR Institutes Pan India
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=20 June 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/pm-kisan-utsav-diwas-celebrated-across-icar-institutes-pan-india
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू संशोधनाचा शेतकऱ्यांपर्यंत प्रसार त्यामुळे केवळ प्रकाशित संशोधन किंवा तांत्रिक साहित्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिके, प्रशिक्षण कार्यक्रम, कृषी विस्तार कार्यकर्त्यांचे क्षमता-वर्धन, शेतकरी–शास्त्रज्ञ संवाद आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाच्या माध्यमातून संशोधनातील निष्कर्ष आणि विकसित तंत्रज्ञान शेतपातळीवर पोहोचविण्याची प्रक्रिया राबविली जाते.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARKisan2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARKrishiSakhi&quot;/&gt;

काजू संशोधनाची ही संस्थात्मक साखळी राष्ट्रीय स्तरावरील ICAR–काजू संशोधन संचालनालय आणि AICRPपासून राज्यातील डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ आणि वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्रापर्यंत विस्तारलेली आहे. या संस्थांमधून विकसित झालेले वाण, लागवड तंत्रज्ञान, पीक व्यवस्थापन, प्रक्रिया तंत्रज्ञान आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून संशोधनाचा उपयोग काजू उत्पादक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला जातो.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DBSKKVResearchStations&quot;/&gt;

== शाश्वत काजू लागवड ==

काजू हे भारतात प्रामुख्याने पावसावर आधारित पद्धतीने घेतले जाणारे बहुवर्षायू वृक्षपीक आहे. देशातील अनेक काजू बागा किनारी आणि डोंगराळ भागांतील तुलनेने कमी सुपीक जमिनीवर विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे काजू उत्पादनाची दीर्घकालीन स्थिरता मृदा व जलसंधारण, अन्नद्रव्यांचे संतुलित व्यवस्थापन, उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि पावसातील अनिश्चिततेशी जुळवून घेणाऱ्या व्यवस्थापन पद्धतींशी संबंधित आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजूसाठी मृदा व जलसंधारण, सिंचन व्यवस्थापन, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि इतर पीक व्यवस्थापन तंत्रे विकसित व शिफारस केली आहेत.&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

=== मृदा आणि जलसंधारण ===

भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील अनेक भागांत काजूच्या बागा उताराच्या किंवा डोंगराळ जमिनीवर आढळतात. मुसळधार पावसामुळे अशा जमिनीवर मृदा धूप होऊ शकते आणि पावसाळ्यानंतर काजूच्या बागांमध्ये जमिनीतील उपलब्ध ओलावा कमी होऊ शकतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे, मृदा धूप कमी करणे आणि कोरड्या हंगामात जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे हे काजू बाग व्यवस्थापनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.&lt;ref name=&quot;Mangalassery2022&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Mangalassery |first1=S.
 |last2=Adiga |first2=J. D.
 |last3=Gowda |first3=G. L. Veena
 |last4=Manjesh |first4=G. N.
 |chapter=Soil and water conservation, and irrigation management in cashew
 |title=Cashew Production and Post-Harvest Technologies
 |editor1-last=Eradasappa |editor1-first=E.
 |editor2-last=Venkat Rao |editor2-first=B.
 |editor3-last=Chandrakumar |editor3-first=Aswathy
 |publisher=National Institute of Agricultural Extension Management (MANAGE), Hyderabad and ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur
 |year=2022
 |pages=48–59
 |url=https://www.manage.gov.in/publications/eBooks/cashew%20production.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

मृदा व जलसंधारणासाठी समोच्च चर, अर्धचंद्राकार बांध, आच्छादन आणि सेंद्रिय अवशेषांचा वापर यांसारख्या पद्धती अवलंबल्या जातात. काजू बागांवरील प्रक्षेत्रीय प्रयोगांमध्ये सुधारित अर्धचंद्राकार बांध आणि नारळाच्या करवंटीचे जमिनीत गाडणे या उपायांमुळे पावसाच्या पाण्याचा प्रवाह आणि मृदा धूप नियंत्रित करण्याबरोबरच जमिनीतील ओलावा, काजूच्या झाडांची वाढ आणि उत्पादन सुधारल्याचे आढळले आहे.&lt;ref name=&quot;CashewSlope2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rejani |first1=R.
 |last2=Yadukumar |first2=N.
 |title=Soil and water conservation techniques in cashew grown along steep hill slopes
 |journal=Scientia Horticulturae
 |volume=126
 |issue=3
 |pages=371–378
 |year=2010
 |url=https://doi.org/10.1016/j.scienta.2010.07.032
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या उतारावरील दीर्घकालीन प्रयोगांमध्ये मृदा व जलसंधारणाच्या विविध पद्धतींचा मृदेची गुणवत्ता आणि कार्बन संचयनावरही सकारात्मक परिणाम आढळला आहे. १३ वर्षांच्या अभ्यासात समोच्च चर, अर्धचंद्राकार रचना आणि वनस्पतींचे अडथळे यांसह इतर जलसंधारण उपायांमुळे मृदेतील सेंद्रिय कार्बन, कार्बन संचयनाचा दर आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढल्याचे नोंदविण्यात आले.&lt;ref name=&quot;MogSoilQuality2019&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Mahajan |first1=Gopal Ramdas
 |last2=Das |first2=Bappa
 |last3=Manivannan |first3=Sandrasekaran
 |last4=Manjunath |first4=Begur Lakshminarasimha
 |last5=Verma |first5=Ram Ratan
 |last6=Desai |first6=Sujeet
 |last7=Kulkarni |first7=Rahul Mukund
 |last8=Latare |first8=Ashish Marotrao
 |last9=Sale |first9=Reshma
 |last10=Murgaonkar |first10=Dayesh
 |last11=Patel |first11=Kiran Puna
 |last12=Morajkar |first12=Shaiesh
 |last13=Desai |first13=Ashwini
 |last14=Barnes |first14=Natasha
 |last15=Mulla |first15=Heena
 |title=Soil and water conservation measures improve soil carbon sequestration and soil quality under cashews
 |journal=International Journal of Sediment Research
 |volume=35
 |issue=6
 |pages=557–566
 |year=2020
 |url=https://doi.org/10.1016/j.ijsrc.2020.07.009
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या बागांमध्ये आच्छादनामुळे जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत होते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या हवामानविषयक मार्गदर्शक सूचनांनुसार, पावसात तूट असताना झाडांच्या बुंध्याभोवती कोरड्या जैविक अवशेषांचे आच्छादन केल्यास जमिनीतील ओलावा जतन करण्यास मदत होऊ शकते. पावसावर आधारित काजू बागांमध्ये पावसातील तूट भरून काढण्यासाठी पावसाचे पाणी साठवून त्याचा नंतर वापर करणे तसेच उपलब्ध असल्यास ठिबक सिंचनाचा वापर करणे यांचीही शिफारस करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Weather Advisory: Contingency plan for rainfall deficit management for cashew
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |url=https://cashewresearch.in/weather-advisory/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू सामान्यतः पावसावर आधारित पीक असले तरी पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी गरजेनुसार संरक्षक किंवा पूरक सिंचन करता येते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, दुष्काळी परिस्थितीत फळविकासाच्या अवस्थेत ठिबक सिंचन उपयुक्त ठरू शकते. मात्र पाण्याचा अतिरेक टाळणे आणि योग्य निचरा राखणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

मृदा व जलसंधारणाच्या उपाययोजनांमुळे पावसाचे पाणी अधिक काळ उपलब्ध राहणे, मृदा धूप कमी होणे, मृदेची गुणवत्ता सुधारणे आणि कोरड्या हंगामातील पाण्याचा ताण कमी होणे यांसारखे परिणाम साधता येतात. त्यामुळे उतारावरील आणि पावसावर आधारित काजू बागांमध्ये मृदा व जलसंधारण हे शाश्वत उत्पादन व्यवस्थापनाचे मूलभूत घटक मानले जातात.&lt;ref name=&quot;Mangalassery2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CashewSlope2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MogSoilQuality2019&quot;/&gt;

=== नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे संरक्षण ===

शाश्वत काजू लागवडीमध्ये जमीन, पाणी, मृदेचे आरोग्य आणि उपलब्ध जैविक संसाधनांचे दीर्घकालीन संरक्षण महत्त्वाचे आहे. भारतीय कृषी अनुसंधान परिषदेच्या (ICAR) नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन विभागाच्या संशोधन प्राधान्यक्रमांमध्ये एकात्मिक मृदा–पाणी–अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, जलसंधारण, पीक विविधीकरण, कृषिवनीकरण, एकात्मिक शेती व्यवस्था, हवामान-सक्षम शेती आणि संसाधन-संरक्षण तंत्रज्ञान यांचा समावेश आहे. विभाग स्थानिक परिस्थिती, शेतकऱ्यांकडे उपलब्ध संसाधने आणि खर्च यांचा विचार करून स्थानविशिष्ट, किफायतशीर, पर्यावरणपूरक आणि सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर देतो.&lt;ref name=&quot;ICARNRM&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Natural Resource Management Division
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://www.icar.gov.in/en/natural-resource-management-division-1
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या बागांमध्ये लागवडीच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत आंतरपिके घेणे, जैविक अवशेषांचा उपयोग करणे आणि मृदा व जलसंधारणाच्या उपायांचा अवलंब करणे यामुळे उपलब्ध जमीन, पाणी आणि अन्नद्रव्यांचा अधिक कार्यक्षम वापर करण्यास मदत होऊ शकते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजू बागांमध्ये हळद, आले आणि इतर आंतरपिकांच्या लागवडीचा अभ्यास केला असून काजू-आधारित cropping systems आणि काजू बागांमधील कडधान्यांच्या आंतरपीक पद्धतींवरही संशोधन केले आहे.&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

नैसर्गिक संसाधनांच्या संरक्षणाचा संबंध अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाशीही आहे. काजूच्या बागांमध्ये अन्नद्रव्यांचा वापर झाडांचे वय, लागवडीची घनता, मृदेची स्थिती आणि उत्पादनाची गरज यांनुसार करणे आवश्यक असते. उच्च घनता लागवड व्यवस्थेतील काजूमध्ये अन्नद्रव्य बजेट आणि अन्नद्रव्य संतुलनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. सहा वर्षांच्या ‘Bhaskara’ काजू बागेवरील या अभ्यासात कोणतेही खत न दिलेल्या नियंत्रण पट्ट्यात नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅशियमचे नकारात्मक संतुलन आढळले, तर खतांच्या वापरामुळे या अन्नद्रव्यांचे संतुलन सुधारले. अभ्यासात उच्च घनता लागवडीसाठी शिफारस केलेल्या खत मात्रेपेक्षा कमी मात्रा वापरूनही उत्पादन आणि निव्वळ नफा तुलनात्मक राहू शकतो, असे आढळले.&lt;ref name=&quot;Rejani2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Yadukumar |first1=N.
 |last2=Rejani |first2=R.
 |last3=Nandan |first3=S. L.
 |last4=Prabhakar |first4=B.
 |title=Nutrient budgeting and nutrient balance under high density planting system in cashew (Anacardium occidentale)
 |journal=The Indian Journal of Agricultural Sciences
 |volume=83
 |issue=1
 |pages=14–20
 |year=2013
 |url=https://doi.org/10.56093/ijas.v83i1.27204
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात उच्च घनता लागवडीतील सहा वर्षांच्या ‘Bhaskara’ काजू बागेत एक-तृतीयांश, दोन-तृतीयांश आणि पूर्ण शिफारस केलेल्या खत मात्रांची तुलना करण्यात आली. एक-तृतीयांश खत मात्रा वापरलेल्या उपचारातही उत्पादन आणि निव्वळ नफा पूर्ण खत मात्रा वापरलेल्या उपचाराशी तुलनात्मक राहिला. त्यामुळे मृदेची स्थिती आणि पिकाची गरज यांचा विचार करून अन्नद्रव्यांचा संतुलित वापर केल्यास अनावश्यक निविष्ठांचा वापर आणि त्यासंबंधी पर्यावरणीय परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;Rejani2013&quot;/&gt;

काजूच्या बागांमध्ये मृदा व जलसंधारणाच्या उपायांचा नैसर्गिक संसाधनांच्या संरक्षणाशी थेट संबंध आहे. पश्चिम किनारपट्टीवरील काजू लागवडीवरील दीर्घकालीन अभ्यासात समोच्च चर, अर्धचंद्राकार रचना, वनस्पतींचे अडथळे आणि इतर जलसंधारण उपायांमुळे मृदेतील सेंद्रिय कार्बन, कार्बन संचयन आणि सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता नियंत्रणाच्या तुलनेत सुधारल्याचे आढळले आहे. या उपायांमुळे मृदा धूप कमी करण्यास आणि मृदेची गुणवत्ता सुधारण्यासही मदत झाल्याचे अभ्यासात नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;MogSoilQuality2019&quot;/&gt;

नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि शेतकऱ्यांकडे उपलब्ध संसाधने यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ICARच्या नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन विभागाने स्थानविशिष्ट, किफायतशीर, पर्यावरणपूरक आणि शेतकऱ्यांच्या संसाधन उपलब्धतेशी सुसंगत तंत्रज्ञान विकसित करण्याला प्राधान्य दिले आहे. अशा पद्धतींचा उद्देश नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास कमी करत कृषी उत्पादकता आणि नफाक्षमता वाढविणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;ICARNRM&quot;/&gt;

=== हवामान-सक्षम काजू लागवड ===

काजू हे विविध पर्जन्यमानाच्या प्रदेशांत घेतले जाणारे बहुवर्षायू वृक्षपीक आहे; मात्र पावसाचे असमान वितरण आणि दीर्घकाळ पावसाचा खंड यामुळे काजूच्या फुलोऱ्याच्या आणि फळधारणेच्या काळात पाण्याचा ताण निर्माण होऊ शकतो. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या हवामानविषयक मार्गदर्शक सूचनांनुसार, जानेवारी ते मे या कालावधीत पावसातील तूट आणि मृदेतील आर्द्रतेची कमतरता झाल्यास काजूच्या फुलोऱ्यावर आणि फळधारणेवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत फुलगळ, अपुरी फळधारणा आणि अपरिपक्व काजू गळण्याचा धोका वाढू शकतो.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

पावसातील तूट असलेल्या परिस्थितीत पिकावरील पाण्याचा ताण कमी करण्यासाठी पावसाचे पाणी साठवणे, मृदा व जलसंधारण, आच्छादन आणि उपलब्धतेनुसार संरक्षक किंवा पूरक सिंचन यांचा वापर करता येतो. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अर्धचंद्राकार बांध, चर, बेसिन व्यवस्थापन, नारळाच्या करवंटीचे आच्छादन किंवा जमिनीत गाडणे, पावसाचे पाणी साठवणे आणि साठवलेल्या पाण्याचा आवश्यकतेनुसार वापर यांसारख्या उपायांचा उल्लेख आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

हवामान-सक्षम काजू लागवडीमध्ये पाण्याच्या उपलब्धतेचे व्यवस्थापन, मृदेतील ओलावा टिकविणे आणि मृदा व जलसंधारण यांसारख्या उपायांचा एकत्रित वापर महत्त्वाचा ठरतो. अशा व्यवस्थापनामुळे पावसातील अनिश्चितता आणि कोरड्या कालावधीतील पाण्याचा ताण यांचा काजू उत्पादनावर होणारा परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

हवामानातील बदलत्या परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर काजूची उत्पादकता आणि शाश्वतता टिकविण्यासाठी तंत्रज्ञान विकासालाही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजू उत्पादनातील नवोन्मेष आणि तंत्रज्ञान विकासाच्या माध्यमातून उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक व्यवहार्यता यांना एकत्रितपणे संबोधित करणाऱ्या तंत्रज्ञानांवर भर दिला आहे.&lt;ref name=&quot;DCRClimate2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR, Puttur Bags BCIC Award for Innovation and Technology Advancement
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=9 July 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-dcr-puttur-bags-bcic-award-innovation-and-technology-advancement
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

१८ जून २०२६ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या ४१व्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित कार्यक्रमाचा मुख्य विषय “Nature-friendly Nutrient Management in Cashew” हा होता. कार्यक्रमात काजू उत्पादनात उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांचा नफा यांचा समतोल साधण्यासाठी शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानाच्या विकासावर भर देण्यात आला. या दृष्टिकोनात नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर आणि पर्यावरणपूरक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाला महत्त्व देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR, Puttur Celebrates 41st Foundation Day
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=18 June 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-dcr-puttur-celebrates-41st-foundation-day
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूची हवामान-सक्षम लागवड त्यामुळे केवळ सिंचनाच्या उपलब्धतेवर अवलंबून नसून पावसाच्या पाण्याचे संधारण, मृदा व जलसंधारण, आच्छादन, संरक्षक सिंचन, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बाग व्यवस्थापन या परस्परपूरक उपायांवर आधारित आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

=== सेंद्रिय आणि पर्यावरणपूरक पद्धती ===

काजू लागवडीत सेंद्रिय पदार्थांचा वापर, जैविक अवशेषांचे पुनर्चक्रण, आच्छादन, मृदा व जलसंधारण आणि संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अवलंब मृदेचे आरोग्य आणि नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर सुधारण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र, काजूची लागवड केली म्हणून ती आपोआप सेंद्रिय शेती ठरत नाही. सेंद्रिय उत्पादन म्हणून मान्यता मिळविण्यासाठी संबंधित सेंद्रिय उत्पादन मानके, व्यवस्थापन पद्धती, रूपांतरण कालावधी आणि प्रमाणनाच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक असते. भारतात सेंद्रिय उत्पादनासाठी National Programme for Organic Production (NPOP) आणि देशांतर्गत बाजारपेठेसाठी Participatory Guarantee System (PGS-India) या मान्यताप्राप्त प्रणाली कार्यरत आहेत.&lt;ref name=&quot;APEDAOrganic&quot;&gt;{{cite web
 |author=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |title=About Organic Products
 |website=National Programme for Organic Production
 |publisher=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |url=https://npop.apeda.gov.in/about-organic-products
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

NPOPच्या सेंद्रिय पीक उत्पादन मानकांमध्ये पीक विविधता, आंतरपीक, आच्छादन पिके, हिरवळीची खते, सेंद्रिय निविष्ठांचा वापर, जैवविविधता, पावसाच्या पाण्याचे संधारण, मृदा व जलसंधारण आणि कीड व रोग व्यवस्थापन यांसारख्या बाबींचा समावेश आहे. बहुवर्षायू पिकांसाठी निर्धारित सेंद्रिय व्यवस्थापनाच्या अटी पूर्ण केल्यानंतर पहिल्या काढणीचे उत्पादन सेंद्रिय म्हणून प्रमाणित करण्यासाठी सामान्यतः किमान तीन वर्षांचा रूपांतरण कालावधी आवश्यक असतो.&lt;ref name=&quot;NPOP2024&quot;&gt;{{cite report
 |author=Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority
 |title=National Programme for Organic Production (NPOP), Eighth Edition
 |publisher=APEDA, Ministry of Commerce and Industry, Government of India
 |year=2024
 |url=https://npop.apeda.gov.in/sites/default/files/2024-10/NPOP_Eight_Edition_2024.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू उत्पादनात सेंद्रिय व खनिज अन्नद्रव्य स्रोतांचा संतुलित वापर हा मृदेची सुपीकता आणि उत्पादनक्षमता टिकविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा घटक आहे. ICARच्या काजू उत्पादन तंत्रज्ञानावरील मार्गदर्शनात काजूच्या विविध लागवड व्यवस्थांनुसार खत आणि अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाच्या पद्धतींचा समावेश आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या संशोधनात मृदा आणि पानांच्या स्थितीवर आधारित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, अन्नद्रव्यांचे चक्रण आणि काजू बागांमधील अन्नद्रव्यांची गतिशीलता यांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewProduction2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Nayak |first1=M. G.
 |last2=Muralidhara |first2=B.
 |last3=Preethi |first3=P.
 |title=Cashew production technologies
 |journal=Indian Farming
 |volume=75
 |issue=8
 |pages=46–49
 |year=2025
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |url=https://www.icar.gov.in/sites/default/files/2025-12/August_2025%20Indian%20Farming.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

२०२६ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या ४१व्या स्थापना दिनाचा विषय “Nature-friendly Nutrient Management in Cashew” हा होता. या कार्यक्रमात काजू उत्पादनातील उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता यांचा समतोल साधण्यासाठी शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानावर भर देण्यात आला. या संदर्भात पर्यावरणपूरक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाला काजू उत्पादनातील संशोधन आणि तंत्रज्ञान विकासातील एक महत्त्वाचा घटक म्हणून अधोरेखित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

काजू बागांमध्ये जैविक अवशेषांचा आच्छादनासाठी वापर केल्याने मृदेतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास आणि मृदा संरक्षणास मदत होऊ शकते. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या मार्गदर्शक माहितीनुसार, पावसातील तूट असताना झाडांच्या बुंध्याभोवती कोरडे जैविक अवशेष किंवा उपलब्ध सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन करणे हा मृदेतील ओलावा जतन करण्याचा एक उपाय आहे. काजू बागांमध्ये आंतरपिके आणि कडधान्यांचा समावेश असलेल्या cropping systemsवरही संशोधन करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

पर्यावरणपूरक काजू उत्पादनामध्ये रासायनिक निविष्ठांचा वापर पूर्णपणे नाकारण्याऐवजी मृदेची स्थिती आणि पिकाची गरज लक्षात घेऊन अन्नद्रव्यांचा संतुलित वापर, मृदा व जलसंधारण, आच्छादन, आंतरपीक पद्धती आणि एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापन यांचा समन्वय साधता येतो. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या पीक व्यवस्थापन कार्यक्रमात अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण, आंतरपीक पद्धती आणि पीक संरक्षणाशी संबंधित तंत्रज्ञानांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;DCRCropManagement&quot;/&gt;

सेंद्रिय आणि पर्यावरणपूरक काजू लागवडीमध्ये या दोन संकल्पनांमधील फरक स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. **पर्यावरणपूरक किंवा शाश्वत पद्धतींचा वापर** हा मृदा, पाणी आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम व दीर्घकालीन वापर करण्याशी संबंधित आहे; तर **“सेंद्रिय” उत्पादन** ही निर्धारित मानके, व्यवस्थापन पद्धती, रूपांतरण कालावधी आणि प्रमाणनाशी संबंधित स्वतंत्र उत्पादन प्रणाली आहे. या दोन्ही व्यवस्थांचे उद्देश आणि नियामक चौकट समान नसली तरी मृदा आरोग्य, जैवविविधता आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन यांसारख्या काही बाबींमध्ये त्यांचा परस्पर संबंध आहे.&lt;ref name=&quot;APEDAOrganic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NPOP2024&quot;/&gt;

=== दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता ===

काजू हे बहुवर्षायू पीक असल्यामुळे एका हंगामातील उत्पादनापेक्षा बागेची दीर्घकालीन उत्पादकता आणि आर्थिक व्यवहार्यता टिकविणे महत्त्वाचे ठरते. यासाठी योग्य लागवड साहित्य, लागवडीची घनता, छत्री व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, सिंचन आणि प्रमुख किडींचे व्यवस्थापन यांसारख्या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजूच्या व्यापारी लागवडीसाठी मऊ लाकडी कलम आणि रोपवाटिका व्यवस्थापन, उच्च घनता व अतिउच्च घनता लागवड, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण, सिंचन व्यवस्थापन आणि प्रमुख किडींच्या व्यवस्थापनासंबंधी तंत्रज्ञान विकसित व प्रमाणित केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

मृदा व जलसंधारणाच्या दीर्घकालीन प्रयोगांमध्ये उतारावरील काजू बागांमध्ये पावसाचे पाणी अडवून जमिनीत मुरविणाऱ्या उपायांचा काजूच्या उत्पादनक्षमतेवर सकारात्मक परिणाम आढळला आहे. २००३ ते २०१० या कालावधीत ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे करण्यात आलेल्या प्रयोगात सुधारित अर्धचंद्राकार बांध आणि नारळाच्या करवंटीचे जमिनीत गाडणे या उपायांमुळे नियंत्रणाच्या तुलनेत पाण्याचा वाहून जाणारा प्रवाह आणि मृदा धूप कमी झाली, तर मृदेतील ओलावा, झाडांची वाढ आणि काजूचे उत्पादन वाढले. पहिल्या पाच काढणी हंगामांमध्ये या उपायांखाली अनुक्रमे ६.४५ आणि ६.६० टन प्रति हेक्टर उत्पादन नोंदविण्यात आले, तर नियंत्रण उपचारात ४.८८ टन प्रति हेक्टर उत्पादन मिळाले.&lt;ref name=&quot;CashewSlope2010&quot;/&gt;

काजूच्या बागेत अन्नद्रव्यांचा संतुलित पुरवठा राखणेही दीर्घकालीन उत्पादनक्षमतेसाठी महत्त्वाचे आहे. उच्च घनता लागवड व्यवस्थेतील सहा वर्षांच्या ‘Bhaskara’ काजू बागेवरील अभ्यासात खत न दिलेल्या नियंत्रण पट्ट्यात नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅशियमचे नकारात्मक अन्नद्रव्य संतुलन आढळले. दोन-तृतीयांश आणि पूर्ण शिफारस केलेल्या खत मात्रांच्या वापरामुळे या अन्नद्रव्यांचे संतुलन सुधारले. या अभ्यासाचा उद्देश उत्पादन आणि निव्वळ नफा लक्षात घेऊन उच्च घनता लागवडीतील काजूसाठी योग्य खत व्यवस्थापन निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;Rejani2013&quot;/&gt;

दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता टिकविण्यासाठी केवळ उत्पादन वाढविणे पुरेसे नसून मृदा, पाणी आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास कमी करणेही आवश्यक आहे. ICARच्या नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन विभागाच्या उद्दिष्टांमध्ये नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर, संसाधन-संवर्धन तंत्रज्ञान आणि नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास कमी करत कृषी उत्पादकता व नफाक्षमता वाढविणाऱ्या स्थानविशिष्ट, किफायतशीर आणि पर्यावरणपूरक पद्धतींचा विकास यांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;ICARNRM&quot;/&gt;

काजू बागांची दीर्घकालीन शाश्वतता त्यामुळे उत्पादनक्षमता, संसाधनांचे संरक्षण आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक व्यवहार्यता यांचा समतोल राखण्याशी संबंधित आहे. २०२६ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या ४१व्या स्थापना दिनाचा विषय “Nature-friendly Nutrient Management in Cashew” हा होता. या कार्यक्रमात काजू क्षेत्राच्या शाश्वत विकासासाठी उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता वाढविणाऱ्या शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानावर भर देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

मृदा व जलसंधारण, पाण्याचा कार्यक्षम वापर, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, योग्य लागवड घनता, पीक संरक्षण आणि पर्यावरणपूरक व्यवस्थापन यांचा एकत्रित वापर केल्यास काजू बागांची दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता टिकविण्यास आणि उत्पादनातील अनिश्चितता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CashewSlope2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rejani2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARNRM&quot;/&gt;

== काजू लागवडीचे भवितव्य ==

काजू लागवडीचे भवितव्य केवळ लागवडीखालील क्षेत्र किंवा उत्पादन वाढविण्यावर अवलंबून नसून उत्पादकता, हवामान-सक्षमता, नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन, तंत्रज्ञानाचा स्वीकार, काढणीनंतरचे मूल्यवर्धन आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक व्यवहार्यता यांचा समतोल साधण्यावर अवलंबून आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने २०२६ मध्ये उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता वाढविणाऱ्या शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानाला प्राधान्य दिले आहे.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

हवामानातील अनिश्चितता काजू उत्पादनासमोरील महत्त्वाच्या आव्हानांपैकी एक आहे. पर्जन्यमानातील बदल, पावसातील खंड आणि फुलोरा व फळधारणेच्या काळातील आर्द्रतेची कमतरता यांचा काजूच्या उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी साठवणे, मृदा व जलसंधारण, आच्छादन, संरक्षक सिंचन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बाग व्यवस्थापन यांसारख्या हवामान-सक्षम पद्धतींचा वापर भविष्यात अधिक महत्त्वाचा ठरू शकतो.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

काजूच्या भविष्यातील पीक सुधारणा कार्यक्रमांमध्ये जनुकीय संसाधने आणि आधुनिक आण्विक तंत्रज्ञानाची भूमिका महत्त्वाची राहू शकते. राष्ट्रीय काजू क्षेत्रीय जनुक बँकेत विविध जर्मप्लाझमचे संवर्धन केले जात असून आण्विक चिन्हक, जीनोम अनुक्रमण आणि इतर जैवतंत्रज्ञानविषयक साधनांचा वापर काजूच्या उत्पादन, गुणवत्ता आणि कीड व रोग प्रतिकारक्षमतेशी संबंधित गुणधर्मांच्या अभ्यासासाठी केला जात आहे.&lt;ref name=&quot;DCRGeneticResources&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARGenome&quot;/&gt;

काजूच्या उत्पादन व्यवस्थेत यांत्रिकीकरण आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचाही विस्तार होण्याची शक्यता आहे. बाग व्यवस्थापनातील यांत्रिक साधने, ड्रोन-आधारित फवारणी, डिजिटल कृषी सल्ला, शेतकरी ट्रॅकिंग प्रणाली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित सल्ला प्रणाली यांचा विकास काजू उत्पादनातील श्रम, व्यवस्थापन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाशी संबंधित आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी केला जात आहे.&lt;ref name=&quot;DCRMechanisation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRDigital&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRDroneLab&quot;/&gt;

काजूच्या भविष्यातील आर्थिक विकासात काजू बी आणि काजूगराबरोबरच काजू सफरचंद आणि काजू कवचाच्या मूल्यवर्धनालाही महत्त्व राहू शकते. काजू सफरचंदापासून रस, पेये, जेली, जॅम आणि इतर प्रक्रियायुक्त उत्पादने विकसित करण्यासाठी संशोधन आणि प्रशिक्षण उपक्रम सुरू आहेत. काजू कवचापासून Cashew Nut Shell Liquid (CNSL)सारख्या औद्योगिक उपउत्पादनांचा उपयोग केल्यामुळे काजूच्या मूल्यसाखळीचा विस्तार होऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRCashewAppleValueAddition&quot;&gt;{{cite web
 |author=ICAR–Directorate of Cashew Research
 |title=Industry Interface Meeting on Value Addition of Cashew Apple Organised at ICAR–DCR, Puttur
 |website=ICAR-DCR, Puttur
 |date=13 March 2026
 |url=https://cashewresearch.in/2026/03/13/industry-interface-meeting/
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VengurlaCashewGI&quot;/&gt;

काजू उद्योगाच्या भविष्यात शेतकरी, प्रक्रिया उद्योग, महिला उद्योजक, कृषी विस्तार यंत्रणा, संशोधन संस्था आणि बाजारपेठ यांच्यातील समन्वयालाही महत्त्व राहील. उत्पादनापासून प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि विपणनापर्यंतची मूल्यसाखळी मजबूत झाल्यास काजू लागवडीचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम वाढू शकतो. या प्रक्रियेत गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्य, तंत्रज्ञान हस्तांतरण, प्रशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील प्रक्रिया सुविधा यांची भूमिका महत्त्वाची आहे.&lt;ref name=&quot;Kshirsagar2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARKrishiSakhi&quot;/&gt;

त्याच वेळी भविष्यातील काजू लागवडीचा विकास हा केवळ उत्पादन वाढीच्या निकषावर मोजता येणार नाही. मृदा आणि जलसंधारण, जैवविविधतेचे संरक्षण, नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर, शाश्वत अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक व्यवहार्यता यांचा समन्वय साधणे आवश्यक राहील. त्यामुळे संशोधनाधारित तंत्रज्ञान, स्थानिक ज्ञान आणि शेतकरी-केंद्रित विस्तार व्यवस्था यांचा समन्वय काजू लागवडीच्या दीर्घकालीन विकासासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARNRM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

कोकणाच्या संदर्भात काजूचे भवितव्य त्यामुळे केवळ एका व्यापारी पिकाचे भवितव्य नसून ग्रामीण रोजगार, महिला सहभाग, प्रक्रिया उद्योग, स्थानिक खाद्यसंस्कृती, जैवविविधता आणि कृषी-आधारित उद्योजकता यांच्याशी जोडलेल्या व्यापक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक भाग म्हणून पाहता येते.

=== हवामान बदलाशी जुळवून घेणे ===

हवामानातील बदलामुळे पर्जन्यमानातील अनिश्चितता, तापमानातील बदल आणि पाण्याच्या उपलब्धतेतील चढ-उतार यांचा काजूच्या वाढीवर, फुलोऱ्यावर आणि फळधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात काजू लागवडीमध्ये हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यास उपयुक्त वाण, मृदा व जलसंधारण, आच्छादन, पावसाचे पाणी साठवणे आणि उपलब्धतेनुसार पूरक सिंचन यांसारख्या उपायांना अधिक महत्त्व प्राप्त होण्याची शक्यता आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या हवामानविषयक मार्गदर्शनात पावसातील तूट असताना मृदा व जलसंधारण, आच्छादन आणि संरक्षक सिंचन यांसारख्या उपायांचा अवलंब करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DCRWeather2026&quot;/&gt;

हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप लागवड साहित्य आणि बाग व्यवस्थापन पद्धतींची निवड महत्त्वाची ठरते. काजू संशोधनामध्ये विविध जनुकीय संसाधनांचे संकलन, वाणांचे मूल्यांकन आणि सुधारित लागवड साहित्याचा विकास यांना त्यामुळे महत्त्व आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजूची उत्पादकता आणि शाश्वतता वाढविण्यासाठी नवीन वाण आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर दिला आहे.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

गोव्यातील ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute (ICAR–CCARI) यांनी २४ जून २०२६ रोजी आयोजित केलेल्या हवामान-सक्षम कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रक्षेत्रीय कार्यक्रमात काजू-आधारित कृषिवनीकरण प्रणाली आणि गोव्यातील उतारावरील जमिनींसाठी *in situ* मृदा व आर्द्रता संवर्धन तंत्रज्ञानांची प्रात्यक्षिके सादर करण्यात आली. या कार्यक्रमात किनारी कृषी परिसंस्थांमध्ये उत्पादकता, शाश्वतता आणि नैसर्गिक संसाधनांचा कार्यक्षम वापर वाढविणाऱ्या हवामान-सक्षम तंत्रज्ञानांचे प्रदर्शन करण्यात आले. या उपक्रमातून काजू-आधारित कृषिवनीकरण आणि मृदा–आर्द्रता संवर्धन यांचा हवामान बदलाशी जुळवून घेणाऱ्या संसाधन व्यवस्थापनाच्या संदर्भात उपयोग केला जात असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;ICARClimateGoa2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-CCARI, Goa Organises Field Day on Climate Resilient Agriculture Technologies
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=24 June 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-ccari-goa-organises-field-day-climate-resilient-agriculture-technologies
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्पादनक्षमता वाढविणे ===

काजूची उत्पादनक्षमता वाढविण्यासाठी सुधारित वाण, गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्य, योग्य लागवड घनता, छत्री व्यवस्थापन, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण आणि कीड व रोग व्यवस्थापन या घटकांचा एकत्रित विचार केला जातो. २०२५ मध्ये *Indian Farming*मध्ये प्रकाशित काजू उत्पादन तंत्रज्ञानावरील लेखात सुधारित उत्पादन पद्धतींचा अवलंब केल्यास काजूची उत्पादकता वाढविण्यास आणि उत्पादकांच्या उपजीविकेत सुधारणा करण्यास मदत होऊ शकते, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewProduction2025&quot;/&gt;

काजू हे परपरागित पीक असल्यामुळे बियांपासून तयार झालेल्या रोपांमध्ये उत्पादन आणि इतर कृषी गुणधर्मांमध्ये भिन्नता आढळू शकते. त्यामुळे निवडलेल्या उच्च उत्पादनक्षम वाणांची गुणवैशिष्ट्ये कायम ठेवण्यासाठी शाकीय प्रसाराला महत्त्व आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने काजूच्या व्यापारी लागवडीसाठी मऊ लाकडी कलम (softwood grafting) आणि रोपवाटिका व्यवस्थापन तंत्रांचे प्रमाणीकरण केले आहे. तसेच उच्च घनता आणि अतिउच्च घनता लागवड तंत्रज्ञान विकसित व प्रसारित केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

उत्पादनक्षमता वाढविण्यासाठी जुन्या, वृद्ध किंवा कमी उत्पादक काजू बागांचे पुनर्लागवड कार्यक्रमांतर्गत उच्च उत्पादनक्षम वाणांनी पुनर्स्थापन करणे हा एक उपाय मानला जातो. २६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी ICAR–Central Coastal Agricultural Research Institute (ICAR–CCARI), गोवा यांनी आयोजित केलेल्या काजूविषयक जिल्हास्तरीय चर्चासत्रात वृद्ध काजू बागांच्या जागी नवीन उच्च उत्पादनक्षम वाणांची लागवड करण्यावर भर देण्यात आला. या कार्यक्रमात उच्च उत्पादनक्षम वाण, उत्पादन तंत्रज्ञान, कीड व रोग व्यवस्थापन, कलम तंत्र आणि रोपवाटिका व्यवस्थापन यांवर मार्गदर्शन करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICARCashewGoa2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=District level Seminar on Cashew Organized by ICAR-CCARI, Goa
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=26 February 2026
 |url=https://icar.gov.in/en/district-level-seminar-cashew-organized-icar-ccari-goa
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

उच्च घनता लागवड ही काजूची उत्पादकता वाढविणारी एक व्यवस्थापन पद्धत आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने उच्च घनता आणि अतिउच्च घनता लागवड तंत्रज्ञान विकसित व प्रसारित केले असून त्यासोबत अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, मृदा व जलसंधारण, सिंचन व्यवस्थापन आणि प्रमुख किडींच्या व्यवस्थापनासाठी तंत्रज्ञानही विकसित केले आहे.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;

काजूची उत्पादनक्षमता त्यामुळे केवळ अधिक उत्पादन देणारा वाण निवडण्यावर अवलंबून नसून गुणवत्तापूर्ण लागवड साहित्य, योग्य लागवड पद्धती, बागेची घनता, अन्नद्रव्य व जलव्यवस्थापन, मृदा संवर्धन आणि पीक संरक्षण या परस्परपूरक घटकांच्या समन्वित व्यवस्थापनाशी संबंधित आहे. अशा तंत्रज्ञानांचा स्थानिक परिस्थितीनुसार अवलंब केल्यास काजू बागांची उत्पादकता आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक व्यवहार्यता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.&lt;ref name=&quot;ICARInstituteProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewProduction2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewGoa2026&quot;/&gt;

=== मूल्यवर्धन आणि प्रक्रिया ===

काजू लागवडीच्या भविष्यात कच्च्या काजू बियांच्या विक्रीबरोबरच काजूगर, काजू सफरचंद आणि इतर उपउत्पादनांच्या मूल्यवर्धनाला महत्त्व राहण्याची शक्यता आहे. ICARच्या शेतकरी उत्पन्नवाढीशी संबंधित तंत्रज्ञान दस्तऐवजात काजू सफरचंदापासून रस, जेली, जॅम, हलवा आणि सायडर यांसारखी उत्पादने तयार करण्यासाठी प्रक्रिया पद्धती प्रमाणित करण्यात आल्याचे नमूद आहे. या तंत्रज्ञानाचा उद्देश तुलनेने कमी वापरल्या जाणाऱ्या काजू सफरचंदाचा अधिक प्रभावी उपयोग करून काजू बागांमधून मिळणारे एकूण उत्पन्न वाढविणे हा आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;&gt;{{cite report
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=State Specific Strategies for Doubling Farmers Income
 |publisher=Indian Council of Agricultural Research
 |year=2022
 |url=https://icar.org.in/sites/default/files/2022-06/Doubling-of-Farmers-Income-updated-092020-min.pdf
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या घरगुती किंवा लघुस्तरीय प्रक्रिया युनिट्समुळे शेतकऱ्यांना कच्चा माल मोठ्या प्रक्रिया केंद्रांना विकण्याबरोबरच स्थानिक पातळीवर प्रक्रिया करण्याचा पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो. ICARच्या तंत्रज्ञान दस्तऐवजात काजू उत्पादकांनी लघुस्तरीय प्रक्रिया स्वीकारल्यास आर्थिक परतावा वाढण्याची आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळण्याची शक्यता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;/&gt;

काजू सफरचंदाच्या काढणीनंतरच्या अल्पप्रक्रियेसाठीही संशोधन आणि प्रशिक्षण सुरू आहे. १७ आणि २० एप्रिल २०२६ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे काजू सफरचंदाच्या *minimal processing*वरील दोन प्रत्यक्ष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले. या प्रशिक्षणाचा उद्देश काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धन आणि काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनासंबंधी सैद्धांतिक व प्रायोगिक ज्ञान देणे हा होता. प्रशिक्षणात पूर्वप्रक्रिया, रस काढणे व स्पष्टीकरण, पाश्चरायझेशन आणि गर तयार करून त्याचे जतन या प्रक्रियांचा समावेश होता. या कार्यक्रमात २७ शेतकरी, उद्योजक आणि कृषी विज्ञान केंद्रांशी संबंधित सहभागी उपस्थित होते.&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Hands on training programme on minimal processing of Cashew Apples Organised at ICAR-DCR, Puttur, Karnataka
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=17–20 April 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/hands-training-programme-minimal-processing-cashew-apples-organised-icar-dcr-puttur-karnataka
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू सफरचंदाच्या मूल्यवर्धनामुळे काढणीनंतरचे नुकसान कमी करण्याबरोबरच शेतकरी आणि ग्रामीण उद्योजकांसाठी प्रक्रिया-आधारित व्यवसायाच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. २०२६ मधील ICAR–DCRच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमात काजू सफरचंदापासून आरोग्यविषयक आणि मूल्यवर्धित उत्पादने विकसित करण्याच्या शक्यता, तसेच उद्योजकता आणि *incubation support*च्या संधींवर भर देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;

मूल्यवर्धनाचा विस्तार झाल्यास काजू उत्पादन, प्रक्रिया, पॅकिंग, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांना जोडणारी स्थानिक मूल्यसाखळी अधिक विकसित होऊ शकते. २० जून २०२६ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे आयोजित PM-KISAN Utsav Diwas कार्यक्रमाशी संलग्न काजू उत्पादन व काढणीनंतरच्या तंत्रज्ञान प्रशिक्षणात मूल्यवर्धन आणि कृषी व्यवसायाच्या संधींवर तांत्रिक सत्रे घेण्यात आली. शेतकऱ्यांना काजू सफरचंदापासून मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करणे, शाश्वत काजू लागवड आणि सुधारित काजू वाण यांबाबत माहिती देण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ICARKisan2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=PM-KISAN Utsav Diwas Celebrated Across ICAR Institutes Pan India
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=20 June 2026
 |url=https://www.icar.gov.in/en/pm-kisan-utsav-diwas-celebrated-across-icar-institutes-pan-india
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजू क्षेत्रातील मूल्यवर्धन त्यामुळे केवळ काजूगराच्या प्रक्रियेपुरते मर्यादित न राहता काजू सफरचंदाचा उपयोग, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन, लघुस्तरीय प्रक्रिया, उद्योजकता आणि कृषी व्यवसायाच्या संधी यांच्याशी जोडले जात आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARCashewApple2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARKisan2026&quot;/&gt;

=== शेतकरी-केंद्रित बाजारव्यवस्था ===

काजू लागवडीचे आर्थिक भवितव्य केवळ उत्पादन वाढण्यावर अवलंबून नसून प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, कृषी व्यवसाय आणि शेतकऱ्यांना तांत्रिक माहिती व बाजारपेठेशी संबंधित संधी उपलब्ध होण्याशीही संबंधित आहे. ICARच्या शेतकरी उत्पन्नवाढीशी संबंधित तंत्रज्ञान दस्तऐवजात काजू उत्पादकांनी लघुस्तरीय प्रक्रिया स्वीकारल्यास आर्थिक परतावा वाढण्याची शक्यता नमूद करण्यात आली आहे. काजू सफरचंदापासून मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करण्याची तंत्रज्ञानेही या दस्तऐवजात नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;/&gt;

शेतकरी-केंद्रित बाजारव्यवस्थेत उत्पादनाबरोबरच प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि कृषी उद्योजकतेला महत्त्व प्राप्त होत आहे. ६ मार्च २०२६ रोजी ICAR–National Academy of Agricultural Research Management (ICAR–NAARM) यांच्या सहभागाने आयोजित Post Budget Webinarमध्ये कृषी आणि ग्रामीण उपजीविकेशी संबंधित उद्योजकतेला प्रोत्साहन देण्याबरोबरच कृषी उत्पादनांची प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि निर्यात संधी बळकट करण्यावर भर देण्यात आला. काजूसह विविध फलोत्पादन पिकांनाही या धोरणात्मक चर्चेत स्थान देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ICARNAARM2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR–NAARM Participates in Post Budget Webinar
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=6 March 2026
 |url=https://icar.gov.in/en/icar-naarm-participates-post-budget-webinar
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

बाजारव्यवस्थेला पूरक म्हणून डिजिटल तंत्रज्ञानाद्वारे शेतकऱ्यांपर्यंत वैज्ञानिक माहिती आणि कृषी सल्ला पोहोचविण्याचे प्रयत्नही वाढत आहेत. २० मे २०२६ रोजी ICAR आणि AgroStar यांच्यात झालेल्या सामंजस्य कराराचा उद्देश वैज्ञानिक शेती पद्धती, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित कृषी सल्ला आणि शेतकरी क्षमता-विकासाचा विस्तार करणे हा होता. या सहकार्याद्वारे कृषी विज्ञान केंद्रांच्या डिजिटल विस्तार-जाळ्याला बळकटी देणे, वैज्ञानिक निदान व शेतकरी सल्लागार कार्यक्रम विकसित करणे आणि तांत्रिक माहिती शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचविणे यांवर भर देण्यात आला.&lt;ref name=&quot;ICARAgroStar2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR and AgroStar Join Hands to Promote Scientific Farming and Farmer Empowerment in India
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=20 May 2026
 |url=https://icar.gov.in/en/icar-and-agrostar-join-hands-promote-scientific-farming-and-farmer-empowerment-india
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या बाजारव्यवस्थेसमोरील आव्हानांमध्ये कच्च्या मालाची किंमत, प्रक्रिया खर्च, उत्पादनाची गुणवत्ता, साठवणूक, प्रक्रिया सुविधांची उपलब्धता आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा यांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे काजू क्षेत्राच्या आर्थिक विकासात उत्पादनाबरोबरच प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, उद्योजकता आणि तांत्रिक माहितीचा प्रसार या घटकांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARNAARM2026&quot;/&gt;

काजूच्या भविष्यातील शेतकरी-केंद्रित बाजारव्यवस्थेचा भर त्यामुळे केवळ कच्च्या मालाच्या विक्रीवर न राहता मूल्यवर्धन, प्रक्रिया आणि कृषी व्यवसायाच्या संधी वाढविणे, तसेच डिजिटल माध्यमांतून वैज्ञानिक माहिती शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणे यांवर राहण्याची शक्यता आहे.&lt;ref name=&quot;ICARCashewValueAddition2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARNAARM2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ICARAgroStar2026&quot;/&gt;

=== संशोधन आणि नवतंत्रज्ञान ===

काजू लागवडीच्या भविष्यात संशोधनाची भूमिका सुधारित वाणांच्या विकासापासून जनुकीय संसाधने, जैवतंत्रज्ञान, यांत्रिकीकरण, ड्रोन, डिजिटल कृषी सल्ला आणि संसाधन-कार्यक्षम उत्पादन व्यवस्थापनापर्यंत विस्तारत आहे. ३ जानेवारी २०२५ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथे ड्रोन तंत्रज्ञान प्रयोगशाळेचे उद्घाटन करण्यात आले. या प्रयोगशाळेचा उपयोग वृक्षपिकांमध्ये मानवरहित हवाई प्रणालींच्या वापरासंबंधी संशोधन, स्मार्ट शेतीविषयक उपाय आणि शाश्वत उत्पादन पद्धतींना चालना देण्यासाठी केला जात आहे. प्रयोगशाळेत प्रगत ड्रोन आणि डेटा-आधारित साधनांची सुविधाही उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;DCRDroneLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=Dr Himanshu Pathak inaugurates Drone Technology lab and Centre of Excellence for profiling and bioactive components of ICAR-DCR, Puttur
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=3 January 2025
 |url=https://www.icar.gov.in/en/dr-himanshu-pathak-inaugurates-drone-technology-lab-and-centre-excellence-profiling-and-bioactive
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या जनुकीय अभ्यासालाही भविष्यातील पीक सुधारणा कार्यक्रमांमध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. २०२२ मध्ये ICAR–काजू संशोधन संचालनालय, पुत्तूर येथील शास्त्रज्ञांनी *Anacardium occidentale* या काजू प्रजातीचा प्रथमच जीनोम अनुक्रमित करून त्याचे *de novo draft assembly* तयार केले. या अभ्यासासाठी उच्च उत्पादनक्षम ‘Bhaskara’ या काजू वाणाचा वापर करण्यात आला. तयार करण्यात आलेल्या *genome assembly*मध्ये ३१,२६३ *protein-coding genes* आणि ३,१०४ संभाव्य रोगप्रतिकारक (*R*) genes ओळखण्यात आले. या जनुकीय माहितीचा उपयोग *marker-assisted selection*, *genomic selection* तसेच उत्पादन, गुणवत्ता, कीड व रोगप्रतिकारकता आणि शाश्वत उत्पादनाशी संबंधित गुणधर्मांच्या सुधारणा कार्यक्रमांसाठी होऊ शकतो.&lt;ref name=&quot;ICARGenome2022&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=ICAR-DCR Puttur unveils first Genome sequence of Cashew (Anacardium occidentale L.)
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=2 November 2022
 |url=https://www.icar.gov.in/en/icar-dcr-puttur-unveils-first-genome-sequence-cashew-anacardium-occidentale-l-0
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

काजूच्या वाणांच्या विकासाचे कार्यही सुरू आहे. १८ जून २०२६ रोजी ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाच्या ४१व्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित कार्यक्रमात ‘Nethra Samriddhi’ या नव्याने प्रसिद्ध केलेल्या काजू वाणाचा उल्लेख करण्यात आला. त्याच कार्यक्रमात उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता वाढविणाऱ्या शेतकरी-केंद्रित तंत्रज्ञानाच्या विकासावर भर देण्यात आला. कार्यक्रमात काजू उत्पादकांसाठी तांत्रिक माहिती उपलब्ध करून देणारा AI-आधारित ‘Cashew Connect’ चॅटबॉटही सादर करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;

महाराष्ट्रातील कृषी संशोधनाची भावी दिशा निश्चित करण्यासाठी २१ जानेवारी २०२६ रोजी नागपूर येथे VKSA–2025 मधून उद्भवलेल्या संशोधनयोग्य प्रश्नांवर राज्यस्तरीय कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली. या कार्यशाळेत २०२६–२०३१ या कालावधीसाठी संशोधन आराखडा तयार करण्याच्या प्रक्रियेत हवामान-सक्षम शेती, नैसर्गिक व सेंद्रिय शेती, मृदा आरोग्य व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, कृषी यांत्रिकीकरण, AI-सक्षम प्रतिमा-आधारित कीड व रोग निदान, फलोत्पादन, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन व मूल्यवर्धन, बाजारसाखळी, अचूक शेतीसाठी AI, IoT, ड्रोन व रोबोटिक्स आणि कृषी विस्तार संशोधन यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;ICARMaharashtraResearchRoadmap2026&quot;&gt;{{cite web
 |author=Indian Council of Agricultural Research
 |title=State-Level Workshop on Developing Action Plan for Researchable Issues Emerging from VKSA–2025 Organised
 |website=Indian Council of Agricultural Research
 |date=21 January 2026
 |url=https://icar.gov.in/en/state-level-workshop-developing-action-plan-researchable-issues-emerging-vksa-2025-organised
 |access-date=17 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रासाठी प्रस्तावित या संशोधन आराखड्यातील सर्व तंत्रज्ञानांचा काजू पिकात प्रत्यक्ष व्यापारी वापर झालेला आहे, असे मानता येत नाही. तथापि, या आराखड्यातील हवामान-सक्षम शेती, अचूक शेती, AI-आधारित पीक संरक्षण, ड्रोन, रोबोटिक्स, मूल्यवर्धन आणि कृषी विस्तार संशोधन ही क्षेत्रे राज्यातील कृषी संशोधनाच्या भावी प्राधान्यक्रमांचा भाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref name=&quot;ICARMaharashtraResearchRoadmap2026&quot;/&gt;

काजू लागवडीचे भवितव्य त्यामुळे केवळ लागवड क्षेत्र किंवा उत्पादन वाढविण्यापुरते मर्यादित न राहता हवामान बदलाशी जुळवून घेणारे बाग व्यवस्थापन, अधिक उत्पादक वाण, जनुकीय संशोधन, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर, स्थानिक मूल्यवर्धन, डिजिटल कृषी सल्ला आणि शेतकरी-केंद्रित नवतंत्रज्ञान यांच्या एकत्रित विकासाशी संबंधित आहे. ICAR–काजू संशोधन संचालनालयाने उत्पादकता, शाश्वतता आणि शेतकऱ्यांची नफाक्षमता यांना संशोधन आणि तंत्रज्ञान विकासाच्या भावी दिशेशी जोडले आहे.&lt;ref name=&quot;DCRFoundation2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DCRDroneLab2025&quot;/&gt;
== चित्रदालन ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Cashew tree.jpg|काजूचे झाड
File:Cashew plantation Maharashtra.jpg|महाराष्ट्रातील काजूची लागवड
File:Cashew nut garden (India, 2011).jpg|काजूची बाग
File:Bunch of unripe Vengurla cashews.jpg|काजूची अपरिपक्व फळे
File:Close-up of ripe Vengurla Cashew fruit with nut.jpg|पिकलेले काजूफळ व त्याला जोडलेले काजूबी
File:Ripened cashew fruits and nuts that have fallen from the trees.jpg|झाडावरून गळून पडलेली पिकलेली काजूफळे व काजूबी
File:Another photo of Farm harvestors gathering the ripened cashew fruits and nuts that have fallen from the tree.jpg|काजूफळांची काढणी
File:Vengurla cashews laid out in the sun for drying.jpg|काजू उन्हात वाळवताना
File:Close-up of Vengurla Cashews.jpg|वेंगुर्ला काजू
File:Factory workers engaged in deshelling, scooping, and kernel separation of cashew nuts.jpg|काजू प्रक्रियेत कवच काढणे व काजूगर वेगळा करणे
File:Another photo of Close-up for Vengurla Cashews spread out for drying.jpg|काजू वाळवण्यासाठी पसरून ठेवलेले
File:Another photo of Bunch of unripe Vengurla cashews.jpg|वेंगुर्ला काजूची अपरिपक्व फळे
&lt;/gallery&gt;

== हेही पहा ==
* [[कोकण]]
* [[शाश्वत शेती]]
* [[काजू]]
* [[डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्यदुवे ==
* [https://www.icar.gov.in/ भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद (ICAR) — अधिकृत संकेतस्थळ]
* [https://www.icar.gov.in/en/project-directorate ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur]
* [https://www.icar.gov.in/en/aicrps-network-projects ICAR–AICRP on Cashew]
* [https://old.dbskkv.org/Research/Research_Stations_%26_Organogram.html डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ — संशोधन केंद्रे व प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250709023053/https://old.dbskkv.org/Research/Research_Stations_%26_Organogram.html |date=2025-07-09 }}
* [https://www.ipindia.gov.in/ भारतीय भौगोलिक संकेत नोंदणी कार्यालय (Geographical Indications Registry)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260817215619/https://www.ipindia.gov.in/ |date=2026-08-17 }}
* [https://vishwakosh.marathi.gov.in/16321/ मराठी विश्वकोश — काजू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260611010153/https://vishwakosh.marathi.gov.in/16321/ |date=2026-06-11 }}
{{कोकण लोकजीवन}}

== ग्रंथसंग्रह ==
* पंडित, श्रीनिवास; कोळेकर, पोपटराव. ''काजू लागवड प्रक्रिया तंत्र व मंत्र''. सकाळ प्रकाशन. ISBN 978-93-95139-56-4.
* सपकाळ, भीमराव. ''काजू लागवड''. दिलीपराज प्रकाशन प्रा. लि., २०१८. ISBN 978-93-84171-40-7.
* Gajbhiye, R. C. (ed.). ''Cashew Production and Processing Technology: Recent Advances''. New India Publishing Agency.
* Indian Council of Agricultural Research. ''Cashew Production and Post-Harvest Technologies''. ICAR–Directorate of Cashew Research, Puttur आणि MANAGE.
* Aiyadurai, S. G. ''A Review of Research on Spices and Cashewnut''. Ernakulam, 1966.
* Indian Council of Agricultural Research. ''Fruit Culture in India''. New Delhi, 1963.

== वर्ग ==

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:कृषी]]</text>
      <sha1>midbp7k6s8tbbxnlizqmwwr59qzxga4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोकणातील कुणबी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383135</id>
    <revision>
      <id>2709340</id>
      <parentid>2709022</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AdvAnantGholam</username>
        <id>172574</id>
      </contributor>
      <origin>2709340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922533" sha1="g3f4ksfhpgknrxi2hrpcikmtdp84h02" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = कोकणातील कुणबी
| image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]]
| image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
| popplace = कोकण, महाराष्ट्र
| languages = मराठी, कोकणी
| religions = हिंदू धर्म
}}
'''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot;&gt;{{cite book 
 |last=Enthoven 
 |first=Reginald Edward 
 |title=The Tribes and Castes of Bombay 
 |volume=2 
 |publisher=Government Central Press 
 |location=Bombay 
 |year=1922 
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली.

१९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही.

भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs
 |date=16 June 2025
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे.

== कुणबी आणि संज्ञा ==

‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि Kunbi ===

‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== Kanbi ===

‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही.

=== Kulambi आणि कुलंबी ===

''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;
मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.

=== Kulwadi / कुलवाडी ===

‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Kutumbika / कुटुम्बिक ===

‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही.

=== Tilori / Tillori Kunbi ===

‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=3
 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha ===

‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |volume=7
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1921: Bombay
 |volume=9
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1922
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण ===

कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष ===

‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

== प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ==

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही.

=== कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती ===

कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती ===

महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;&gt;
{{cite web
 |last=Robbins Schug
 |first=Gwen
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;
या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and protohistoric cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन ===

इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Settlement Archaeology of Inamgaon
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Farming Cultures of the Deccan
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकण आणि जोर्वे संस्कृती ===

जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;ref/&gt;&lt;ref&gt;{{sfn|Saxena|2026}}&lt;/ref&gt;

म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था ===

ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही.

=== प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे ===

कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण ===

इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Mirashi
 |first=Vasudev Vishnu
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1981
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;

=== कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज ===

सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;/&gt;
=== प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी ===

प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध ===

प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;
विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court
 |date=24 April 2002
 |access-date=2026-08-22
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807.

या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== मध्ययुगीन कोकण ==

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== शिलाहार ===

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

=== यादव ===

इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव ===

१३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== बहमनी सत्ता ===

इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bahamanis of the Deccan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही.

=== मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते.

=== निजामशाही आणि कोकण ===

इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली.

=== आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== मुघल प्रभाव ===

दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही.

=== स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता ===

कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Course of Trade
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामव्यवस्था ===

मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;
=== जमीन आणि महसूल ===

मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;TerritorialGroups&quot;&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines in the Deccan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे.

मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Government Printing, Central Provinces
 |location=Nagpur
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल.

कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

== शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता ==

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे.

=== शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत ===

शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== महसूल व्यवस्था ===

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयतेचे संरक्षण आणि कृषी ===

शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती.

=== ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते.

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण ===

कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती.

=== शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका ===

स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल ===

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

== ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण ==

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था ===

ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयत आणि कृषक ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन ===

ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी ===

मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था ===

गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;


=== महसूल व्यवस्था ===

ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती आणि जमीनधारणा ===

कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि जमीनधारणा ===

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी ===

ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज ===

ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt; 
त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात.

कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;
== रत्‍नागिरीतील कुणबी ==

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ===

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना आणि कुणबी ===

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी ===

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन ===

रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था आणि कुणबी ===

रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== भातशेती आणि कृषीजीवन ===

रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण ===

१८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== गावजीवन आणि सामाजिक रचना ===

रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते.

=== कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण ===

रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== सावंतवाडीशी संबंध ===

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population — Savantvadi
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

=== दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये ===

दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात ===

रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

१८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले.
=== रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती ===

ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य ===

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी ==

आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड ===

ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=XI
 |chapter=Kolaba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/The_Gazetteer_of_Bombay_Presidency_%28IA_b29353397_0011%29.pdf
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=yJBIAQAAMAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
=== महाड ===

महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.

=== महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunbi of Mahad
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Dialects of Marathi Language
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt; मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== माणगाव ===

माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Husbandmen
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=118–120
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=w7wMAAAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== रोहा ===

रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== पेण ===

पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=40–88
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.
=== अलिबाग आणि किनारी कोलाबा ===

अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

=== भातशेती ===

कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;
भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

=== जमीनव्यवस्था ===

कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती ===

१८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |page=120
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता.

=== कुणबींची घरे आणि गावजीवन ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती.

=== सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन ===

कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते.

=== महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;&gt;
{{cite web
 |author=केळकर, अशोक रा.
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
}}
&lt;/ref&gt;
''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;
=== रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;

== ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी ==

ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा ===

१८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कृषक समाज ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसरातील कुणबी ===

ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== सालसेट ===

सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== वसई आणि बासेन ===

ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भिवंडी आणि कल्याण ===

भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे.

=== पालघर आणि उत्तर कोकण ===

आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Tribes — Thana District
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf
 |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
=== डहाणू आणि कृषीव्यवस्था ===

डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती आणि जलव्यवस्था ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== जमीनव्यवस्था आणि महसूल ===

ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय ===

ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== मुंबईशी वाढता संबंध ===

ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध ===

उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण ===

वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध ===

आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान ===

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

१८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Preface — Thana Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते.

== तिलोरी कुणबी ==

'''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |website=Indian Kanoon
 |date=24 April 2002
 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ ===

तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण ===

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या.

या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य ===

१९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== १९६७नंतरचे वर्गीकरण ===

१३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

=== मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur &amp; Ors.
 |journal=Bombay Law Reporter
 |volume=69
 |year=1967
 |page=603
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/
}}&lt;/ref&gt;

न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख ===

''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही.

त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास ===

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

=== 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर ===

ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो.

=== तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक महत्त्व ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;
या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

== कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी बोलीची संकल्पना ===

''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो.

अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr
 |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही.

=== महाड परिसरातील कुणबी बोली ===

महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Publications
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== तिलोरी कुणबी बोली ===

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठीशी संबंध ===

महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कोकणी भाषिक प्रभाव ===

कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते.

एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही.

महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शब्दसंपदा ===

बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

=== उच्चारवैशिष्ट्ये ===

प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे.

=== व्याकरणाची वैशिष्ट्ये ===

बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात.

महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== शेती आणि बोलीभाषा ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो.

=== बोली आणि सामाजिक ओळख ===

भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते.

=== प्रमाण मराठीचा प्रभाव ===

शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== आधुनिक भाषिक बदल ===

कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt; या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== बोलीचे संवर्धन ===

बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते.

=== कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास ===

महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज ===

कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व ===

महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.

=== भाषिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो.

== सामाजिक रचना ==

कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता.

ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कुटुंब ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== कुळ ===

कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== देवक ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |series=Census of India, 1961
}}&lt;/ref&gt;

देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात.

=== विवाह ===

कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona
 |volume=18
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1885
}}&lt;/ref&gt;

या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== नातेसंबंध ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे.

कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== विवाहासंबंधी सामाजिक नियम ===

कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद ===

कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही.

ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत.

=== ग्रामजीवन ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन ===

पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== सामाजिक संघटना ===

पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== पारंपरिक सामाजिक भूमिका ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही.

कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका ===

कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती.

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक ===

कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती.

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती.

=== सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना ===

सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== सामाजिक परिवर्तन ===

विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला.

मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख ===

आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.

=== सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.

=== सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही.

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती ===

भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नाचणी आणि इतर धान्ये ===

भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

=== कडधान्ये ===

भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते.

=== नारळ आणि सुपारी ===

कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html
}}&lt;/ref&gt;

नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आंबा, काजू आणि कोकम ===

आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.

मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे.

कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो.

=== पशुधन आणि शेती ===

पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते.

कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते.

कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही.

=== जलव्यवस्था आणि सिंचन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता.

ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== जमीनधारणा आणि कृषक हक्क ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कृषी मजुरी ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

१८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही.

=== बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते ===

कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती.

=== आधुनिक कृषी परिवर्तन ===

विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961
 |publisher=Census of India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती.

=== स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात ===

मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chandavarkar
|first=Rajnarayan
|title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=1994
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर ===

कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

=== मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर ===

मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Kumar
|first=Radha
|title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939
|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4
|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review
|volume=20
|issue=1
|year=1983
|pages=1–26
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1901: Bombay City and Island
|publisher=Government of India
|year=1901
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे ===

एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले.

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थलांतर आणि शिक्षण ===

काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे.

=== परदेशातील स्थलांतर ===

कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration
|publisher=Government of India
|year=1911
|url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही.

=== गाव आणि शहरातील संबंध ===

कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते ===

मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले.

तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

=== स्थलांतराचे बदलते स्वरूप ===

कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=The Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=617–637
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|volume=11
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे.

रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या.

त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी ही संज्ञा ===

मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1881: Bombay Presidency
|publisher=Government of India
|year=1881
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island)
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल ===

१९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते.

या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== सामाजिक गतिशीलता ===

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.

त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते.

=== स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव ===

जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== विवाहसंबंध ===

मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Enthoven
|first=Reginald Edward
|title=The Tribes and Castes of Bombay
|volume=2
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1922
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर ===

ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

१९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912
|publisher=Government of Bombay
|year=1912
|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही.

=== ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report
 |publisher=Times of India Press
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.

आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा ===

उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report
 |url=https://censusindia.gov.in/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते.

=== धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही.

=== ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता ===

कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

=== देवक ===

देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा ===

कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सण आणि धार्मिक उत्सव ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी ===

कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत.

=== लोककथा आणि लोकपरंपरा ===

कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही.

कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;/&gt;

=== लोकगीते आणि मौखिक परंपरा ===

कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही.

स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते.

=== कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे.

या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना ===

धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता ===

कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

== लोकसंख्याशास्त्र ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

=== १९११ची जनगणना ===

१९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १९३१ची जनगणना ===

१९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government of India
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही.

=== १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण ===

१९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=D. V. Rangnekar
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |website=Census of India
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Population and Social Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
}}&lt;/ref&gt;

=== २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल ===

२००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2001
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Districtwise Total &amp; Tribal Population as per 1991, 2001 &amp; 2011 Census of Maharashtra State
 |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती ===

स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत.

२०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== २०२७ची जातीनिहाय जनगणना ===

भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=4 June 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=12 December 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Caste Based Census
 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India
 |date=4 February 2026
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099
}}&lt;/ref&gt;

=== लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे.

तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही.

चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

== आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती ==

महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण ===

महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी ===

कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते.

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== लेवा कुणबी ===

‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा ===

‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra
 |website=Indian Kanoon
 |date=11 October 2023
 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/
}}&lt;/ref&gt;
या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे.

=== तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी ===

‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== जात प्रमाणपत्र ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.

जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो.

=== जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Form No. 18 — Rule 14
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-date=2024-05-26
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s)
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व ===

कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे.

रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज
 |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/
}}&lt;/ref&gt;

अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो.

=== न्यायालयीन दृष्टिकोन ===

कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

* Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत.

त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही.

म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने ==

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण लोकसंख्येतील घट ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही.

=== तरुणांचे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

१९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे.

=== शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या ===

कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल ===

ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही.

=== कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल ===

ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही.

कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

=== रोजगाराच्या संधींचे आव्हान ===

ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration
 |journal=Migration Affairs
 |year=2020
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem
 |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा ===

ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

=== डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=योजना
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== कृषीमालाचे मूल्यवर्धन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण प्रदेश
 |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/
}}&lt;/ref&gt;

कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;

अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

=== आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग ===

कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते.

=== पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21
 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता ===

ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था
 |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता ===

कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही.

त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा ===

कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-08
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील.

या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत.

=== भविष्यातील आव्हाने ===

आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;/&gt;

या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

=== भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? ===

कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Population &amp; Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 &amp; 2011
 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही.
== चित्र दालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन
File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य
File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर
File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोकण]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
* [[रायगड जिल्हा]]
* [[कुणबी]]
* [[मराठा]]
* [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग]
* [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }}
* [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज]
* [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{reflist|4}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:समाज]]</text>
      <sha1>g3f4ksfhpgknrxi2hrpcikmtdp84h02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709380</id>
      <parentid>2709340</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T02:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2709380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="923902" sha1="n1cqftgn6icwbkibo7zkvqekgotawks" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = कोकणातील कुणबी
| image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]]
| image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
| popplace = कोकण, महाराष्ट्र
| languages = मराठी, कोकणी
| religions = हिंदू धर्म
}}
'''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot;&gt;{{cite book 
 |last=Enthoven 
 |first=Reginald Edward 
 |title=The Tribes and Castes of Bombay 
 |volume=2 
 |publisher=Government Central Press 
 |location=Bombay 
 |year=1922 
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली.

१९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही.

भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs
 |date=16 June 2025
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे.

== कुणबी आणि संज्ञा ==

‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि Kunbi ===

‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== Kanbi ===

‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही.

=== Kulambi आणि कुलंबी ===

''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Macmillan and Co.
 |location=London
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;
मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.

=== Kulwadi / कुलवाडी ===

‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Kutumbika / कुटुम्बिक ===

‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही.

=== Tilori / Tillori Kunbi ===

‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=3
 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही.

=== Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha ===

‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |volume=7
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1921: Bombay
 |volume=9
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1922
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Census of India
 |year=1933
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण ===

कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Census of India
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी
 |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष ===

‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

== प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ==

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही.

=== कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती ===

कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती ===

महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;&gt;{{cite web
 |last=Robbins Schug
 |first=Gwen
 |title=Chalcolithic Cultures of Western India
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2026-02-16
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216175250/https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and Protohistoric Cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;
या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history
 |work=Pre and protohistoric cultures of India
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन ===

इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Settlement Archaeology of Inamgaon
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Farming Cultures of the Deccan
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकण आणि जोर्वे संस्कृती ===

जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;ref/&gt;&lt;ref&gt;{{sfn|Saxena|2026}}&lt;/ref&gt;

म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Shinde
 |first=Vasant
 |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India
 |journal=Antiquity
 |year=2015
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था ===

ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;RobbinsSchug&quot;/&gt;

मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही.

=== प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे ===

कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Chapter I
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Geoglyphs of Konkan Region of India
 |publisher=UNESCO World Heritage Centre
 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Fukazawa
 |first=H.
 |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra
 |title=The Cambridge Economic History of India
 |editor1-last=Raychaudhuri
 |editor1-first=Tapan
 |editor2-last=Habib
 |editor2-first=Irfan
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1982
}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण ===

इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mirashi
 |first=Vasudev Vishnu
 |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |location=Bombay
 |year=1981
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2023-02-05
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205010349/https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज ===

सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Mirashi1981&quot;/&gt;
=== प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी ===

प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;

इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Dhavalikar
 |first=M. K.
 |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement
 |journal=Man and Environment
 |volume=1
 |year=1977
 |pages=46–51
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध ===

प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;
विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=Bombay High Court
 |date=24 April 2002
 |access-date=2026-08-22
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807.

या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

=== संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001
 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html
 |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench
 |date=24 April 2002
 |access-date=22 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== मध्ययुगीन कोकण ==

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== शिलाहार ===

कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silaharas
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html
}}&lt;/ref&gt;

=== यादव ===

इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव ===

१३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== बहमनी सत्ता ===

इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Bahamanis of the Deccan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही.

=== मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते.

=== निजामशाही आणि कोकण ===

इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली.

=== आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण ===

बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== मुघल प्रभाव ===

दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mediaeval Administration and Social Organisation
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही.

=== स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता ===

कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
}}&lt;/ref&gt;

राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Rajpuri
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Course of Trade
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामव्यवस्था ===

मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;

गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
}}&lt;/ref&gt;
=== जमीन आणि महसूल ===

मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.&lt;ref name=&quot;TerritorialGroups&quot;&gt;{{cite web
 |title=Territorial Groups
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines in the Deccan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषक समाज ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे.

मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख ===

मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Russell
 |first=R. V.
 |author2=Hiralal
 |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India
 |volume=4
 |publisher=Government Printing, Central Provinces
 |location=Nagpur
 |year=1916
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/
 |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench
 |date=5 October 2001
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल.

कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

== शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता ==

सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे.

=== शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत ===

शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता.

शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== महसूल व्यवस्था ===

शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयतेचे संरक्षण आणि कृषी ===

शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती.

=== ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते.

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण ===

कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती.

=== शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका ===

स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History — Shivaji's Administration and Military System
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल ===

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी ===

शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680)
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Shivaji's Revenue Arrangements
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of the Konkan
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=History of Maharashtra — Maratha Administration
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

== ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण ==

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था ===

ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== रयत आणि कृषक ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन ===

ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी ===

मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था ===

गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;


=== महसूल व्यवस्था ===

ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Revenue and Finance — Kolaba
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती आणि जमीनधारणा ===

कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि जमीनधारणा ===

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

१८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती ===

ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest
 |volume=14
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

=== कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी ===

ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज ===

ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण ===

कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt; 
त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात.

कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;
== रत्‍नागिरीतील कुणबी ==

रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या ===

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना आणि कुणबी ===

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी ===

१८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन ===

रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== खोती व्यवस्था आणि कुणबी ===

रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;
=== भातशेती आणि कृषीजीवन ===

रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

१८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण ===

१८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Agriculture
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== गावजीवन आणि सामाजिक रचना ===

रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते.

=== कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण ===

रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Baines
 |first=J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind
 |volume=1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== सावंतवाडीशी संबंध ===

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population — Savantvadi
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

=== दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये ===

दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात ===

रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

१८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले.
=== रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती ===

ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य ===

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी ==

आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड ===

ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency
 |volume=XI
 |chapter=Kolaba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/The_Gazetteer_of_Bombay_Presidency_%28IA_b29353397_0011%29.pdf
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=yJBIAQAAMAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
=== महाड ===

महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.

=== महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunbi of Mahad
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf
 |access-date=2026-09-11
 }}&lt;/ref&gt;

''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Survey of Dialects of Marathi Language
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt; मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== माणगाव ===

माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Husbandmen
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=118–120
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=w7wMAAAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== रोहा ===

रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.

=== पेण ===

पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |pages=40–88
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.
=== अलिबाग आणि किनारी कोलाबा ===

अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.

=== भातशेती ===

कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;
भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.&lt;ref name=&quot;GazetteerBombayPresidency1883&quot;/&gt;

=== जमीनव्यवस्था ===

कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती ===

१८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |chapter=Crops, Husbandmen, Bad Seasons
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |page=120
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता.

=== कुणबींची घरे आणि गावजीवन ===

१८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती.

=== सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन ===

कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;
या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते.

=== महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;&gt;{{cite web
 |author=केळकर, अशोक रा.
 |title=घाटगे, अमृत माधव
 |work=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
 |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2026-03-07
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307063722/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो.

महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;
=== रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान ===

ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.&lt;ref name=&quot;KelkarGhatge&quot;/&gt;

== ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी ==

ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा ===

१८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कृषक समाज ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== ठाणे परिसरातील कुणबी ===

ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== सालसेट ===

सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
=== वसई आणि बासेन ===

ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भिवंडी आणि कल्याण ===

भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे.

=== पालघर आणि उत्तर कोकण ===

आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Early Tribes — Thana District
 |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf
 |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
=== डहाणू आणि कृषीव्यवस्था ===

डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती आणि जलव्यवस्था ===

ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District: Irrigation
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

=== जमीनव्यवस्था आणि महसूल ===

ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 2
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय ===

ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== मुंबईशी वाढता संबंध ===

ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;
या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.

=== स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध ===

उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण ===

वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana
 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf
 |publisher=Imperial Gazetteer of India
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध ===

आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान ===

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Agriculture — Thana District
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |series=Part 1
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

१८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Preface — Thana Gazetteer
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते.

== तिलोरी कुणबी ==

'''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.
 |website=Indian Kanoon
 |date=24 April 2002
 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/
 |access-date=22 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ ===

तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

=== १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण ===

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या.

या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य ===

१९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== १९६७नंतरचे वर्गीकरण ===

१३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

=== मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra &amp; Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ ===

तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur &amp; Ors.
 |journal=Bombay Law Reporter
 |volume=69
 |year=1967
 |page=603
 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/
}}&lt;/ref&gt;

न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख ===

''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही.

त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी ===

रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास ===

तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

=== 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर ===

ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
 |publisher=Government of Maharashtra
 |date=13 May 2025
}}&lt;/ref&gt;

मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो.

=== तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

=== ऐतिहासिक महत्त्व ===

तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;

१९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Dhote1966&quot;/&gt;

यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot;/&gt;
या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

== कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी बोलीची संकल्पना ===

''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो.

अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr
 |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण
}}&lt;/ref&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही.

=== महाड परिसरातील कुणबी बोली ===

महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Publications
 |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture
 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf
 |format=PDF
 |access-date=2026-09-08
 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== तिलोरी कुणबी बोली ===

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== मराठीशी संबंध ===

महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कोकणी भाषिक प्रभाव ===

कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते.

एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही.

महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानिक शब्दसंपदा ===

बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो.

=== उच्चारवैशिष्ट्ये ===

प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे.

=== व्याकरणाची वैशिष्ट्ये ===

बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात.

महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

=== शेती आणि बोलीभाषा ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो.

=== बोली आणि सामाजिक ओळख ===

भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.

कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते.

=== प्रमाण मराठीचा प्रभाव ===

शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== आधुनिक भाषिक बदल ===

कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे.

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt; या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

=== बोलीचे संवर्धन ===

बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित
 |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832
 |publisher=ई-सकाळ
}}&lt;/ref&gt;

भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते.

=== कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास ===

महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.

महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे.

=== भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज ===

कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व ===

महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.

=== भाषिक नोंदींच्या मर्यादा ===

कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Previous Dialect Surveys of Marathi
 |url=https://sdml.ac.in/previous-projects
 |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत.

=== कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ghatge
 |first=A. M.
 |title=Kunbi of Mahad
 |series=A Survey of Marathi Dialects
 |volume=III
 |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay
 |location=Bombay
 |year=1966
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=वीर
 |first=सीमा राजेश
 |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली
 |journal=भाषा आणि जीवन
 |volume=40
 |issue=3
 |year=2022
 |pages=7–19
}}&lt;/ref&gt;

या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो.

== सामाजिक रचना ==

कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता.

ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== कुटुंब ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== कुळ ===

कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=Calcutta
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.&lt;ref name=&quot;RussellHiralal1916&quot;/&gt;

कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== देवक ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |series=Census of India, 1961
}}&lt;/ref&gt;

देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात.

=== विवाह ===

कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona
 |volume=18
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1885
}}&lt;/ref&gt;

या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;
=== नातेसंबंध ===

कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे.

कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== विवाहासंबंधी सामाजिक नियम ===

कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद ===

कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही.

ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत.

=== ग्रामजीवन ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन ===

पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== सामाजिक संघटना ===

पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== पारंपरिक सामाजिक भूमिका ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira
 |volume=11
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na
 |volume=13
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही.

कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Singh
 |editor-first=K. S.
 |title=People of India: Maharashtra
 |volume=30
 |publisher=Anthropological Survey of India
 |location=New Delhi
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

=== स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका ===

कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते.

कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती.

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना ===

कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक ===

कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती.

ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती.

=== सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना ===

सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== सामाजिक परिवर्तन ===

विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |volume=10
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला.

मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख ===

आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.

=== सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.

=== सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village
 |series=Census of India, 1961
 |publisher=Maharashtra Census Office
 |location=Bombay
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही.

कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html
}}&lt;/ref&gt;

=== भातशेती ===

भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

=== नाचणी आणि इतर धान्ये ===

भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

=== कडधान्ये ===

भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Pulses
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html
}}&lt;/ref&gt;

या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते.

=== नारळ आणि सुपारी ===

कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html
}}&lt;/ref&gt;

नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== आंबा, काजू आणि कोकम ===

आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.

मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे.

कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो.

=== पशुधन आणि शेती ===

पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते.

कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Campbell
 |editor-first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |volume=XI
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
 |url=https://books.google.com/books?id=pQwIAQAAIAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
}}&lt;/ref&gt;

पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते.

कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही.

=== जलव्यवस्था आणि सिंचन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता.

ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

=== जमीनधारणा आणि कृषक हक्क ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;

या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== कृषी मजुरी ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

१८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही.

=== बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन ===

कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;

वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

=== कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते ===

कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती.

=== आधुनिक कृषी परिवर्तन ===

विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961
 |publisher=Census of India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html
}}&lt;/ref&gt;

भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals
 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html
}}&lt;/ref&gt;

कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती.

=== स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात ===

मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chandavarkar
|first=Rajnarayan
|title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940
|publisher=Cambridge University Press
|location=Cambridge
|year=1994
}}&lt;/ref&gt;

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर ===

कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

=== मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर ===

मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Kumar
|first=Radha
|title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939
|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4
|journal=The Indian Economic &amp; Social History Review
|volume=20
|issue=1
|year=1983
|pages=1–26
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1901: Bombay City and Island
|publisher=Government of India
|year=1901
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे ===

एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले.

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== स्थलांतर आणि शिक्षण ===

काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे.

=== परदेशातील स्थलांतर ===

कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration
|publisher=Government of India
|year=1911
|url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|volume=10
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=455–475
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही.

=== गाव आणि शहरातील संबंध ===

कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba
|publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department
|year=1883
|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही.

=== स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=District Census Handbook, Ratnagiri
|publisher=Census of India
|year=1961
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते ===

मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;

मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले.

तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

=== स्थलांतराचे बदलते स्वरूप ===

कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Report of the Royal Commission on Labour in India
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Vartak
|first=Kalyani
|author2=Chinmay Tumbe
|author3=Amita Bhide
|title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
|journal=Journal of Interdisciplinary Economics
|volume=31
|issue=1
|year=2019
|pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Chintamani
|first=Bhupesh Gopal
|author2=Kulkarni, Lalitagauri
|title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra
|journal=The Indian Journal of Labour Economics
|volume=66
|issue=2
|year=2023
|pages=617–637
}}&lt;/ref&gt;

=== कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|volume=11
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1931 — Bombay City
|publisher=Government of India
|year=1931
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Mumbai Human Development Report 2009
|publisher=Government of Maharashtra
|year=2009
|url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf
}}&lt;/ref&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे.

रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या.

त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== मराठा–कुणबी ही संज्ञा ===

मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1881: Bombay Presidency
|publisher=Government of India
|year=1881
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island)
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल ===

१९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते.

या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

=== सामाजिक गतिशीलता ===

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.

त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते.

=== स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव ===

जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

=== विवाहसंबंध ===

मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Enthoven
|first=Reginald Edward
|title=The Tribes and Castes of Bombay
|volume=2
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1922
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर ===

ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

१९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912
|publisher=Government of Bombay
|year=1912
|url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068
}}&lt;/ref&gt;

या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही.

=== ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report
 |publisher=Times of India Press
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes
|publisher=Government of India
|year=1951
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ ===

आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.

आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे.

=== ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा ===

उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report
 |url=https://censusindia.gov.in/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Census of India, 1911: Bombay
|publisher=Government Central Press
|year=1911
}}&lt;/ref&gt;

या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते.

=== धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1880
}}&lt;/ref&gt;

या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही.

=== ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता ===

कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Campbell
|first=James M.
|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
|publisher=Government Central Press
|location=Bombay
|year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

=== देवक ===

देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;
कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा ===

कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== सण आणि धार्मिक उत्सव ===

कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

=== कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा ===

कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते.

कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;&gt;{{cite book
 |last=घोलम
 |first=अनंत नर्मदा सखाराम
 |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन
 |publisher=Kindle Direct Publishing
 |year=2025
}}&lt;/ref&gt;

=== पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी ===

कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत.

=== लोककथा आणि लोकपरंपरा ===

कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही.

कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot;/&gt;

=== लोकगीते आणि मौखिक परंपरा ===

कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही.

स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते.

=== कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध ===

कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Campbell
 |first=James M.
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1883
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे.

या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

=== धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना ===

धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता ===

कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvádi
 |volume=X
 |publisher=Government Central Press
 |location=Bombay
 |year=1880
 |url=https://books.google.com/books?id=UbUBAAAAYAAJ
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा ===

कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

=== धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व ===

उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.&lt;ref name=&quot;Enthoven1922&quot; /&gt;

या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.&lt;ref name=&quot;घोलम2025&quot; /&gt;

== लोकसंख्याशास्त्र ==

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १८८१ची जनगणना ===

१८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

=== १९०१ची जनगणना ===

१९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=S. M. Edwardes
 |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report
 |volume=XI
 |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India
 |location=Bombay
 |year=1901
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

=== १९११ची जनगणना ===

१९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

=== १९३१ची जनगणना ===

१९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency
 |publisher=Government of India
 |year=1933
}}&lt;/ref&gt;

१९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही.

=== १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण ===

१९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=D. V. Rangnekar
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X
 |website=Census of India
 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
 |year=1966
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Population and Social Studies
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
}}&lt;/ref&gt;

=== २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल ===

२००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2006
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2001
}}&lt;/ref&gt;

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Districtwise Total &amp; Tribal Population as per 1991, 2001 &amp; 2011 Census of Maharashtra State
 |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2026-05-11
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511115559/https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती ===

स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Finder 2011
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत.

२०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=About District
 |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra
 |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/
}}&lt;/ref&gt;

काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही.

त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

=== २०२७ची जातीनिहाय जनगणना ===

भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=4 June 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=12 December 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983
}}&lt;/ref&gt;

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Caste Based Census
 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India
 |date=4 February 2026
 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099
}}&lt;/ref&gt;

=== लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी ===

कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे.

तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही.

चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही.

=== लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष ===

उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Baines, J. A.
 |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay
 |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay
 |year=1882
}}&lt;/ref&gt;

१९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=India. Census Commissioner
 |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency
 |publisher=Government Central Press
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |author=Mead, P. J.
 |title=Census of India, 1911: Bombay
 |publisher=Government Central Press
 |year=1912
}}&lt;/ref&gt;

१९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Estimated Population by Castes, Bombay
 |publisher=Government of India
 |year=1951
 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे.

२०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census
 |publisher=Press Information Bureau, Government of India
 |date=30 April 2025
 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526
}}&lt;/ref&gt;

== आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती ==

महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण ===

महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी ===

कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;
न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

=== जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते.

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण ===

ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== लेवा कुणबी ===

‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत.

=== मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा ===

‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra
 |website=Indian Kanoon
 |date=11 October 2023
 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/
}}&lt;/ref&gt;
या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे.

=== तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी ===

‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी
 |publisher=महाराष्ट्र शासन
 |date=13 May 2025
 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf
}}&lt;/ref&gt;

तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

=== जात प्रमाणपत्र ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत.

जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते.

मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो.

=== जात वैधता पडताळणी ===

महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2026-01-19
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Form No. 18 — Rule 14
 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf
 |archive-date=2024-05-26
 |access-date=2026-09-08
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s)
 |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS)
 |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra
 |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf
 |access-date=2026-09-11
}}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व ===

कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे.

रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज
 |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/
}}&lt;/ref&gt;

अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो.

=== न्यायालयीन दृष्टिकोन ===

कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;Thorat2002&quot; /&gt;

* Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.&lt;ref name=&quot;NitinChoudhary2023&quot; /&gt;

या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो.

=== ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक ===

ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत.

त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही.

म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

== आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने ==

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते.

सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== ग्रामीण लोकसंख्येतील घट ===

रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही.

=== तरुणांचे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

१९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे.

=== शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर ===

कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.

=== वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या ===

कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल ===

ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही.

=== कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल ===

ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही.

कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर ===

दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.

=== रोजगाराच्या संधींचे आव्हान ===

ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration
 |journal=Migration Affairs
 |year=2020
}}&lt;/ref&gt;

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem
 |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही.

=== आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा ===

ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg
 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;

=== डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था ===

डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=योजना
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.

=== कृषीमालाचे मूल्यवर्धन ===

कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण प्रदेश
 |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/
}}&lt;/ref&gt;

कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;

अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

=== आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग ===

कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते.

=== पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन ===

कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/
}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21
 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन
 |year=2021
}}&lt;/ref&gt;

कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

=== सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता ===

ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था
 |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |year=2024
 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

=== गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता ===

कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही.

त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

=== भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा ===

कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-08
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील.

या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत.

=== भविष्यातील आव्हाने ===

आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg&quot;/&gt;

या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

=== भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? ===

कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.

कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=Population &amp; Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 &amp; 2011
 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra
 |year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Enlarging Agricultural Exports
 |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Investor's Guide — Micro &amp; Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP)
 |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra
 |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |access-date=2026-09-11
 |archive-date=2025-05-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम
 |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/
}}&lt;/ref&gt;

कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Vartak
 |first=Kalyani
 |author2=Chinmay Tumbe
 |author3=Amita Bhide
 |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017
 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics
 |volume=31
 |issue=1
 |year=2019
 |pages=42–62
}}&lt;/ref&gt;

या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही.
== चित्र दालन ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण
File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन
File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था
File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा
File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर
File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती
File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य
File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य
File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर
File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोकण]]
* [[रत्‍नागिरी जिल्हा]]
* [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]]
* [[रायगड जिल्हा]]
* [[कुणबी]]
* [[मराठा]]
* [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]]

== बाह्य दुवे ==
* [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय]
* [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग]
* [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }}
* [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज]
* [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१]
{{कोकण लोकजीवन}}

== संदर्भ ==
{{reflist|4}}

[[वर्ग:कोकण]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:समाज]]</text>
      <sha1>n1cqftgn6icwbkibo7zkvqekgotawks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुंजन पक्षी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383731</id>
    <revision>
      <id>2709367</id>
      <parentid>2708852</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3977" sha1="86xoh17u906rknzgzxlqfuhcq6kqcwl" xml:space="preserve">{{जीवचौकट
| नाव = गुंजन पक्षी  
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Archilochus colubris
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}

'''गुंजन पक्षी''' किंवा [[हमींगबर्ड]] हा फक्त अमेरिकेत आढळणारा [[पक्षी]] आहे.

==वर्णन==
हा पक्षी एकदम लहान, फारच वेगाने उडणारा पक्षी आहे. नर व मादी यांचा पाठीवर हिरवा रंग असतो. नर पक्ष्याचा गळा भडक लाल रंगाचा असतो. परंतु सुर्यप्रकाश नसल्यास तो काळा रंग भासतो.ह्या पक्ष्याला रुबी रंगाचा गळा असलेला हमींगबर्ड म्हणतात.हा पक्षी साधारणतः पावणेचार इंच लांबीचा असतो.

==कुठे आणि केव्हा==
हा पक्षी मुख्यत्वे अमेरिकेतील पूर्व दक्षिण डाकोटा या राज्यात वसंत आणि शिशिर ऋतूत आढळून येतो. क्वचित प्रसंगी तो त्याच राज्यात ईशान्य भागातसुद्धा आढळतो.

==आवाज==
तो सतत वेगाने उच्च रवात चिप असा आवाज काढत असतो. उडताना त्याच्या पंखांचा गुंजन (हमींग) आवाज येत असतो. त्याच्या या आवाजामुळे तो गुंजन पक्षी किंवा हमींगबर्ड म्हणून ओळखला जातो.

==निवासस्थान==
हा पक्षी मानवीवस्ती आणि झाडे असलेल्या ठिकाणी वास्तव्य करतो.त्याचे घरटे पिवळ्या फुले असलेल्या  डँडेलियनच्या बियांवर असलेल्या मऊ, पांढऱ्या केसांसारख्या रोमगुच्छ धाग्याने विणलेले असते.

==खाद्य==
फुलांतील मध आणि लहान कीटक हे या पक्ष्याचे मुख्य खाद्य आहे.

==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी आपले पंख एका सेकंदाला पन्नास पेक्षा जास्त वेळा फडफडत असतो. तसेच हा पक्षी उडत मागे जाऊ शकतो.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>86xoh17u906rknzgzxlqfuhcq6kqcwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धाकट्या सूनबाई (मालिका)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383850</id>
    <revision>
      <id>2709397</id>
      <parentid>2709324</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T05:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Khirid Harshad ने लेख [[धाकट्या सूनबाई (दूरचित्रवाणी मालिका)]] वरुन [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)]] ला हलविला</comment>
      <origin>2709320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="dpdd3zmixf7ov7zb4grputypvvcr61q" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = धाकट्या सूनबाई
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = [[आदिनाथ कोठारे]]
| निर्मिती संस्था = कोठारे व्हिजन
| दिग्दर्शक = 
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = 
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = [[कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]]
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ६.३० वाजता
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = २८ सप्टेंबर २०२६
| शेवटचे प्रसारण = चालू
| आधी = [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
| नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| सारखे = 
}}

'''धाकट्या सूनबाई''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी टीव्ही]]वरील छोटी बहू या हिंदी मालिकेवर आधारित आहे.

== कलाकार ==
* मंदार जाधव
* चिन्मयी मोरे
* मुग्धा कर्णिक
* [[सविता मालपेकर]]
* मानसी म्हात्रे
* अमित फाटक

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>dpdd3zmixf7ov7zb4grputypvvcr61q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धाकट्या सूनबाई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383852</id>
    <redirect title="धाकट्या सूनबाई (मालिका)" />
    <revision>
      <id>2709410</id>
      <parentid>2709325</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>9929</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing double redirect from [[धाकट्या सूनबाई (दूरचित्रवाणी मालिका)]] to [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)]]</comment>
      <origin>2709410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="1lpvs2blrrnpatsmmec12fgevqqespi" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)]]</text>
      <sha1>1lpvs2blrrnpatsmmec12fgevqqespi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Jackie SMG</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383854</id>
    <revision>
      <id>2709332</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jackie SMG</username>
        <id>187182</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: -</comment>
      <origin>2709332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1" sha1="6za6z27cqk2qatlebqsiz85czbjf3rd" xml:space="preserve">-</text>
      <sha1>6za6z27cqk2qatlebqsiz85czbjf3rd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709333</id>
      <parentid>2709332</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T13:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jackie SMG</username>
        <id>187182</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एकपदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383855</id>
    <redirect title="मसुदा:एकपदी" />
    <revision>
      <id>2709336</id>
      <timestamp>2026-09-12T13:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[एकपदी]] वरुन [[मसुदा:एकपदी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2709336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="8b4ebnvnssojz171ixmm45li5bg9dey" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:एकपदी]]</text>
      <sha1>8b4ebnvnssojz171ixmm45li5bg9dey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डोरोथी रॉथशिल्ड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383856</id>
    <redirect title="डोरोथी पार्कर" />
    <revision>
      <id>2709342</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लग्नापूर्वीचे नाव</comment>
      <origin>2709342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="rlkd8ricdihq3x4c8luqo666dmthgtf" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डोरोथी पार्कर]]</text>
      <sha1>rlkd8ricdihq3x4c8luqo666dmthgtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:भारतातील आश्चर्ये</title>
    <ns>14</ns>
    <id>383857</id>
    <revision>
      <id>2709344</id>
      <timestamp>2026-09-12T14:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QueerEcofeminist</username>
        <id>12675</id>
      </contributor>
      <comment>[[User:Awesome Aasim/quickcreate|Quick create]] वर्ग:भारतातील आश्चर्ये</comment>
      <origin>2709344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलगूज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383858</id>
    <redirect title="अलगुज" />
    <revision>
      <id>2709350</id>
      <timestamp>2026-09-12T16:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2709350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="t6owdf9k9ouytyju3v17ooim1vem4mt" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अलगुज]]</text>
      <sha1>t6owdf9k9ouytyju3v17ooim1vem4mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलघोजा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383859</id>
    <redirect title="अलगुज" />
    <revision>
      <id>2709351</id>
      <timestamp>2026-09-12T16:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2709351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="t6owdf9k9ouytyju3v17ooim1vem4mt" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अलगुज]]</text>
      <sha1>t6owdf9k9ouytyju3v17ooim1vem4mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Madhavi vijay gurav</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383860</id>
    <revision>
      <id>2709356</id>
      <timestamp>2026-09-12T16:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="jgyel43wolslcfvjeo2jj2z1wbrkrxv" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Madhavi vijay gurav}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:१९, १२ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>jgyel43wolslcfvjeo2jj2z1wbrkrxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बार्न स्वॅलो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383861</id>
    <revision>
      <id>2709365</id>
      <timestamp>2026-09-12T23:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = बार्न स्वॅलो |घरपाकोळी | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Hirundo rustica | उपकुळ =  | जातकुळी =  | जीव...</comment>
      <origin>2709365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="md5vk8ycm3h03213q64p0wfoqx54qbq" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = बार्न स्वॅलो |घरपाकोळी
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Hirundo rustica
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''बार्न स्वॅलो''' किंवा घरपाकोळी हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्वॅलोज आणि किंगबर्ड्स]] या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
ह्या पक्ष्याला लांब, पातळ आणि टोकदार पंखे असतात.हा पक्षी त्याच्या काट्यासारख्या दुभंगलेल्या शेपटीमुळे लगेच लक्षात येतो. वाढ झालेल्या पक्ष्यांची पंखे व पाठीचा भाग हा गडद निळा म्हणजे जवळजवळ जांभळा असतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.उन्हाळ्यानंतर तो स्थलांतर करतो.
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज छोटा विट् विट् असा असतो. धोका असताना हाच विट् विट् आवाज मोठा आणि जोरदार असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी उडणारे कीटक खातो.
==घरटे==
हा पक्षी आपले घरटे इमारती किंवा इतर मानवनिर्मित   बांधकामाच्या ठिकाणी उघड्या जागी बांधतो. ह्या पक्ष्यांची घरटी घरे,कोठारे आणि मानवनिर्मित इतर बांधकामांच्या छपरांच्या कडा इत्यादी ठिकाणी आढळतात. घरटी माती किंवा चिखलाने बनविलेली असतात.
==वैशिष्ट्य==
मादी पक्षी लांब शेपटी आणि गडद लाल छाती असलेले नर पक्षी निवडतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>md5vk8ycm3h03213q64p0wfoqx54qbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2709368</id>
      <parentid>2709365</parentid>
      <timestamp>2026-09-12T23:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="bc1hnywn8ipb8xsv9z47vrjhb3qedqr" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = बार्न स्वॅलो |घरपाकोळी
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Hirundo rustica
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''बार्न स्वॅलो''' किंवा घरपाकोळी हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्वॅलोज आणि किंगबर्ड्स|भिंगरी आणि राजापक्षी]] या वर्गात मोडतो.

==वर्णन==
ह्या पक्ष्याला लांब, पातळ आणि टोकदार पंखे असतात.हा पक्षी त्याच्या काट्यासारख्या दुभंगलेल्या शेपटीमुळे लगेच लक्षात येतो. वाढ झालेल्या पक्ष्यांची पंखे व पाठीचा भाग हा गडद निळा म्हणजे जवळजवळ जांभळा असतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.उन्हाळ्यानंतर तो स्थलांतर करतो.
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज छोटा विट् विट् असा असतो. धोका असताना हाच विट् विट् आवाज मोठा आणि जोरदार असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी उडणारे कीटक खातो.
==घरटे==
हा पक्षी आपले घरटे इमारती किंवा इतर मानवनिर्मित   बांधकामाच्या ठिकाणी उघड्या जागी बांधतो. ह्या पक्ष्यांची घरटी घरे,कोठारे आणि मानवनिर्मित इतर बांधकामांच्या छपरांच्या कडा इत्यादी ठिकाणी आढळतात. घरटी माती किंवा चिखलाने बनविलेली असतात.
==वैशिष्ट्य==
मादी पक्षी लांब शेपटी आणि गडद लाल छाती असलेले नर पक्षी निवडतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>bc1hnywn8ipb8xsv9z47vrjhb3qedqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्री स्वॅलो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383862</id>
    <revision>
      <id>2709370</id>
      <timestamp>2026-09-13T00:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान:  {{जीवचौकट | नाव = ट्री स्वॅलो |तरुपाकोळी | स्थिती =  | trend =  | स्थिती_प्रणाली =  | स्थिती_संदर्भ =  | चित्र =  | चित्र_रुंदी =  | regnum = [[प्राणी]] | वंश =  | जात = [[पक्षी]] | वर्ग =  | कुळ =Tachycineta bicolor | उपकुळ =  | जातकुळी =  | ज...</comment>
      <origin>2709370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3077" sha1="k5x8gkx829b5q08ems4dxzs6fk48mhb" xml:space="preserve">
{{जीवचौकट
| नाव = ट्री स्वॅलो |तरुपाकोळी
| स्थिती = 
| trend = 
| स्थिती_प्रणाली = 
| स्थिती_संदर्भ = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| regnum = [[प्राणी]]
| वंश = 
| जात = [[पक्षी]]
| वर्ग = 
| कुळ =Tachycineta bicolor
| उपकुळ = 
| जातकुळी = 
| जीव = 
| बायनॉमियल = 
| synonyms = 
| आढळप्रदेश_नकाशा= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 
| आढळप्रदेश_नकाशा_title= 
| बायनॉमियल2 = 
| बायनॉमियल_अधिकारी = 
}}
'''ट्री स्वॅलो''' किंवा तरुपाकोळी हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्वॅलोज आणि किंगबर्ड्स |भिंगरी आणि राजापक्षी]] या वर्गात मोडतो.
==वर्णन==
ह्या पक्ष्याला काळी पंखे असतात.पाठीचा भाग निळसर हिरवा असतो. लख्ख सूर्यप्रकाशात हा रंग उठून दिसतो.
==आढळस्थान==
हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.उन्हाळ्यानंतर तो पूर्व भागात स्थलांतर करतो.
==आवाज==
या पक्ष्याचा आवाज उच्च स्वरात स्पष्टपणे चिवचिवाट किंवा किलबिलाटासारखा असतो.स्पष्ट शीळेसारखा तो गात असतो.
==खाद्य==
हा पक्षी उडणारे कीटक खातो.काही वेळा ते बेरीज् खातात.
==घरटे==
हा पक्षी आपले घरटे पाण्याच्या ठिकाणी उघड्या जागी बांधतो.हे पक्षी आपली अंडी ब्ल्युबर्डच्या घरट्यात घालतात.
==वैशिष्ट्य==
हा पक्षी घरटे बांधतांना इतर अनेक पक्ष्यांच्या पिसांचा वापर करतात.
&lt;ref&gt;Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition&lt;/ref&gt;
[[वर्ग:पक्षी]]
[[वर्ग:विदेशी पक्षी]]
[[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]]</text>
      <sha1>k5x8gkx829b5q08ems4dxzs6fk48mhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाकिस्तानी ध्वज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383863</id>
    <redirect title="पाकिस्तानचा ध्वज" />
    <revision>
      <id>2709385</id>
      <timestamp>2026-09-13T03:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवा</comment>
      <origin>2709385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="tjek81l1qccgh3wf47s7j6r6kqi16xn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[पाकिस्तानचा ध्वज]]</text>
      <sha1>tjek81l1qccgh3wf47s7j6r6kqi16xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बीएसएफ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383864</id>
    <redirect title="सीमा सुरक्षा दल" />
    <revision>
      <id>2709389</id>
      <timestamp>2026-09-13T03:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2709389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="s707hx5117abm8nkvokw56sf8qzgo77" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सीमा सुरक्षा दल]]</text>
      <sha1>s707hx5117abm8nkvokw56sf8qzgo77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धाकट्या सूनबाई (दूरचित्रवाणी मालिका)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383865</id>
    <redirect title="धाकट्या सूनबाई (मालिका)" />
    <revision>
      <id>2709398</id>
      <timestamp>2026-09-13T05:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <comment>Khirid Harshad ने लेख [[धाकट्या सूनबाई (दूरचित्रवाणी मालिका)]] वरुन [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)]] ला हलविला</comment>
      <origin>2709398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="1lpvs2blrrnpatsmmec12fgevqqespi" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)]]</text>
      <sha1>1lpvs2blrrnpatsmmec12fgevqqespi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:MauliDesai1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383866</id>
    <revision>
      <id>2709400</id>
      <timestamp>2026-09-13T06:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="2xt4kmjf70hg9m6oyf5emo1a0ndre29" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=MauliDesai1}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:०६, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>2xt4kmjf70hg9m6oyf5emo1a0ndre29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:बाळासाहेब माने</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383867</id>
    <revision>
      <id>2709401</id>
      <timestamp>2026-09-13T07:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="nqgqy9h9215zpu367gsnvocnvfigjg4" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=बाळासाहेब माने}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:४३, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>nqgqy9h9215zpu367gsnvocnvfigjg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:बाळासाहेब माने</title>
    <ns>2</ns>
    <id>383868</id>
    <revision>
      <id>2709402</id>
      <timestamp>2026-09-13T07:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>बाळासाहेब माने</username>
        <id>187348</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: गेल्या अनेक वर्षापासून माझी इच्छा होती की विकिपिडिया वर काहीतरी लिहावे जेणेकरून लोकांना माहिती व्हावी आणि आपल पण समाधान भाव यासाठी हा अट्टाहास केला. खर सांगायचं ते भारत हा विविध...</comment>
      <origin>2709402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="k2jdihg08qjto4fq752hxd0613v56jf" xml:space="preserve">गेल्या अनेक वर्षापासून माझी इच्छा होती की विकिपिडिया वर काहीतरी लिहावे जेणेकरून लोकांना माहिती व्हावी आणि आपल पण समाधान भाव यासाठी हा अट्टाहास केला. खर सांगायचं ते भारत हा विविधता ए नतलेलतेसेश आहे</text>
      <sha1>k2jdihg08qjto4fq752hxd0613v56jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिडियाविकी चर्चा:विशेष सजगता संदेश</title>
    <ns>9</ns>
    <id>383869</id>
    <revision>
      <id>2709405</id>
      <timestamp>2026-09-13T08:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sunanda kochure</username>
        <id>175812</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: बरोबर आहे  ~~~~</comment>
      <origin>2709405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="sp2gmacwm17gozugwrxlyue756oodrr" xml:space="preserve">बरोबर आहे  [[सदस्य:Sunanda kochure|Sunanda kochure]] ([[सदस्य चर्चा:Sunanda kochure|चर्चा]]) १३:३१, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>sp2gmacwm17gozugwrxlyue756oodrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Sunanda kochure dhulekar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>383870</id>
    <revision>
      <id>2709406</id>
      <timestamp>2026-09-13T08:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2709406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="3x33143yfiwpzs2zntu0g7j7o5iim9h" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Sunanda kochure dhulekar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:३६, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3x33143yfiwpzs2zntu0g7j7o5iim9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Sunanda kochure dhulekar</title>
    <ns>2</ns>
    <id>383871</id>
    <revision>
      <id>2709407</id>
      <timestamp>2026-09-13T08:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sunanda kochure dhulekar</username>
        <id>187351</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2709407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5881" sha1="b3up9f7houmcykea0gsr2uhd6qkgxm9" xml:space="preserve">
'''सुनंदा कोचुरे धुळेकर शुभम कुमार धुळेकर लोकनाट्य मंडळ''' हे महाराष्ट्रातील, विशेषतः खान्देशातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रसिद्ध लोकनाट्य (तमाशा) व 'गंमत' मंडळ आहे. या मंडळाचे मुख्य केंद्र '''धुळे''' येथे असून, खान्देशी बोलीभाषेतील पारंपरिक लोककला आणि विनोदी सादरीकरणासाठी हे मंडळ संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळखले जाते.

'''प्रमुख कलाकार आणि संचालक'''

* '''सुनंदा कोचुरे धुळेकर:''' या खान्देशातील ज्येष्ठ लोकनाट्य कलाकार असून मंडळाच्या मुख्य सर्वेसर्वा आहेत.
* '''शुभम कुमार धुळेकर:''' हे सुनंदा कोचुरे यांचे चिरंजीव असून, मंडळाचे सह-संचालक आणि प्रमुख अभिनेते आहेत. त्यांच्या विनोदी अभिनयामुळे हे लोकनाट्य तरुण वर्गात आणि सोशल मीडियावर प्रचंड लोकप्रिय आहे.

'''कला प्रकार आणि कार्य'''

हे मंडळ खान्देशची पारंपरिक लोककला '''&lt;nowiki/&gt;'गंमत'''' आणि पारंपरिक '''तमाशा''' जिवंत ठेवण्याचे मोठे कार्य करत आहे. ग्रामीण भागात या मंडळाचे कार्यक्रम अत्यंत लोकप्रिय आहेत. तसेच डिजिटल युगात युट्यूब आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून त्यांनी खान्देशी लोककला जागतिक पातळीवर पोहोचवली आहे.

'''पुरस्कार आणि सन्मान'''

लोककलेच्या क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी या मंडळाला आणि कलाकारांना विविध स्तरांवर सन्मानित करण्यात आले आहे. मिळालेले प्रमुख पुरस्कार खालीलप्रमाणे:

* '''शाहीरी तमाशा कला भूषण पुरस्कार (२०१४):''' अखिल भारतीय मराठी शाहीर परिषद, धुळे यांच्यातर्फे सन २०१४ मध्ये सुनंदा ताई कोचुरे यांना प्रसिद्ध तमाशा सम्राट पद्मश्री रघुवीर खेडकर यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
* '''अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद गुणगौरव पुरस्कार (२०१४):''' ५ ऑक्टोबर २०१४ रोजी प्रसिद्ध चित्रपट अभिनेते मा. श्री. मोहन जोशी आणि धुळे शाखेचे अध्यक्ष मा. श्री. अनिल चव्हाण यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
* '''भारत सरकार नेहरू युवा केंद्र सन्मान:''' नेहरू युवा केंद्र, धुळे (युवा कार्यक्रम व क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार) आणि अखिल भारतीय मराठी शाहीर परिषद यांच्याकडून जिल्हास्तरीय सांस्कृतिक महोत्सवात कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल हा सन्मान मिळाला.
* '''धुळे महानगरपालिका गौरव सन्मान (२०२३):''' १४ नोव्हेंबर २०२३ रोजी धुळे महानगराच्या कला क्षेत्रात गौरव वाढविल्याबद्दल धुळे महानगरपालिकेच्या वतीने तत्कालिन महापौर सौ. प्रतिभाताई चौधरी आणि आयुक्त सौ. अमिता दगडे पाटील यांच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आले.
* '''९७ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन सन्मान (२०२४):''' फेब्रुवारी २०२४ मध्ये अमळनेर येथे आयोजित ९७ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात मंडळाला विशेष स्मृतीचिन्ह देऊन गौरविण्यात आले.</text>
      <sha1>b3up9f7houmcykea0gsr2uhd6qkgxm9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>