विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2463 2709627 2700925 2026-09-14T08:27:12Z ~2026-49639-16 187382 /* राज्योत्सव म्हणून मान्यता */ 2709627 wikitext text/x-wiki [[File:Ganesh chaturthi 01.jpg|thumb|गणेश चतुर्थी पूजा]] '''श्री गणेश चतुर्थी''' हे भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्ष चतुर्थीला केले जाणारे एक धार्मिक व्रत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA54&dq=ganesh+chaturthi&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjnmuCX673jAhUFfH0KHby_BI8Q6AEIRzAF#v=onepage&q=ganesh%20chaturthi&f=false|title=Festivals of India|last=Gupta|first=Shobhna|date=2002|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT46&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiK9cqk6qnkAhX673MBHVEoC-MQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> गणेश चतुर्थी या दिवसाला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी किंवा "शिवा" असेही म्हणले जाते.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> या चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आणि स्थान आहे. असे मानले जाते की, गणेशाला प्रसन्न केल्याने घरात सुख समृद्धी आणि शांती प्रस्थापित होते. गणेशाला मोदक खूप आवडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/sakhi/food/ganesh-chaturthi-2021-why-lord-ganesha-loves-modak-reason-a648/|title=...म्हणून गणपती बाप्पाला सगळ्यात जास्त मोदकच आवडतात; जाणून घ्या 'ही' ५ कारणं|date=2021-09-09|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=}}</ref> म्हणूनच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणेशाला मोदकांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो, त्याचप्रमाणे जास्वंदीचे फुल,शमी पत्री आणि दुर्वा या ही खूप आवडीच्या असल्यामुळे त्याही अर्पण केल्या जातात. उंदीर हे गणेशाचे वाहन आहे.स्त्रीमनाचे लोकदैवत असे ही श्री गणेशाला मानतात.श्री गणेश चतुर्थीच्या पहिल्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते आणि [[गणपती]]च्या पूजेनंतर आरती केली जाते. प्रमुख्याने माती पासूनच बनवलेल्या गणेश मूर्तिचे पूजन केले जाते. ==गणेश चतुर्थी व्रत== [[File:Ganesh Chaturthi in Goa.jpg|thumb|गोव्यातील गणेश चतुर्थी]] गाणपत्य संप्रदायाचे हे एक व्रत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|title=गाणपत्य संप्रदाय|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2025-08-22|archive-date=2025-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711234900/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|url-status=dead}}</ref> श्रावण शुक्ल चतुर्थी ते भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी असे महिनाभर करायचे हे व्रत आहे. नदीकिनारी जाऊन, स्नान करून आपल्या हाताच्या अंगठ्याएवढी मातीची गणेशमूर्ती हातावरच तयार करावी. तिचे सोळा उपचारांनी पूजन करून ती एका नदीतच विसर्जन करावी असे हे व्रत आहे. याला '''पार्थिव गणेश व्रत''' म्हणतात. महिनाभर जमले नाही तर किमान शेवटच्या दिवशी तरी पार्थिव मूर्तीची पूजा करावी अशी यामागे धारणा आहे.<ref name=":2" /> ==प्रतिष्ठापना पूजा== [[File:गणेशोत्सव २०२२, घरगुती गणेश स्थापना.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२२, घरगुती गणेश स्थापना]] गणेश चतुर्थीला गणेशाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.<ref name=":0" /> श्री गणेशाच्या प्रतिष्ठापना विधीमध्ये पार्थिव मूर्तीची आवाहन, स्नान, अभिषेक, वस्त्र, [[चंदन]], फुले, पत्री, [[नैवेद्य]] इ.सोळा उपचारांनी पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/ganesh-pujan-marathi/ganesh-utsav-marathi-114082700019_1.html|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा विधी (मराठीत)|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> यामध्ये त्याला विविध २१ पत्री अर्पण केल्या जातात. पावसाळ्यात या सर्व पत्री सामान्यतः उपलब्ध असतात आणि त्या प्रत्येक वनस्पतीला काही औषधी गुणधर्मही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गणेश पत्री|last=आयुर्वेद औषधी संशोधिका|first=ज्ञान प्रबोधिनी|publisher=कार्यवाह, ज्ञान प्रबोधिनी संशोधन संस्था|year=|isbn=|location=पुणे|pages=१-४}}</ref> मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी तिची उत्तरपूजा करतात. मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी पुढील मंत्र म्हणतात. ’यान्तु देवगणा: सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च’ ।। श्री महागणपतिपूजन केलेल्या [[नारळ|नारळा]]वर, तसेच उमामहेश्‍वर आणि श्री सिद्धिविनायक यांच्यावर [[अक्षता]] वाहून मूर्ती स्थानापासून थोडी हलवतात. त्यानंतर जलाशयात तिचे विसर्जन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dJ0HAQAAIAAJ&q=ganesh+chaturthi+pooja&dq=ganesh+chaturthi+pooja&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj9m8uz9r3jAhXUdCsKHTcmDC44ChDoAQg5MAM|title=Hamāre sāṃskṛtika parva-tyohāra|last=Siṃha|first=Māheśvarī|date=1982|publisher=Pārijāta-prakāśana|language=hi}}</ref> काळाच्या ओघात हे व्रत कुटुंबाच्या पद्धतीनुसार दीड, पाच,सात, दहा दिवस केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEIKDAA|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ElOBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEINjAC|title=Lokasaritā, Gomantakīya janajīvanācā samagra abhyāsa|last=Kheḍekara|first=Vināyaka Vishṇu|date=1992|publisher=Kalā Akadamī Governmentā|language=mr}}</ref> काही कुटुंबात २१ दिवस हे व्रत करतात तर काही ठिकाणी हे व्रत वार्षिक स्वरूपाचे असते. या दिवशी किंवा घरात गणपती असेपर्यंत अथर्वशीर्ष स्तोत्राचे पठण केले जाते. काही ठिकाणी गणेश गीता या ग्रंथाचे वाचनही केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-ganapati-message-11059791.html|title=गणपति का संदेश|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-09-08}}</ref> ==गणेशोत्सव== गणपती ही संघटनेची देवता आहे. ऋग्वेदात ब्रह्मणस्पती देवतेची स्तुती केलेली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DYxGEAAAQBAJ&pg=PA103&dq=brahmanaspati+suktam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiAusKHtJ6PAxX-ZWwGHU35IacQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=brahmanaspati%20suktam&f=false|title=Ganapati Atharvashirsha: Essence and Sanskrit Grammar|last=Aggarwal|first=Ashwini Kumar|date=2020-11-15|publisher=Devotees of Sri Sri Ravi Shankar Ashram|isbn=978-81-950348-5-7|language=en}}</ref> तो सर्व गणांचा अधिपती आहे असे त्यात म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-lord-ganesha-worship-1139690/|title=श्रीगणेश उपासनेचे सर्वश्रेष्ठत्व|date=2015-09-11|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-08-29}}</ref> या देवतेचा विकास होऊन पुराणकाळात तिला गणपती हे रूप प्राप्त झाले असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Wh22qvzQuowC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=development+of+lord+ganesha&hl=en|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-8495-152-3|language=en}}</ref> भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून [[अनंत चतुर्दशी]]पर्यंत महाराष्ट्रात गणेशोत्सव साजरा होत असतो. ==राज्योत्सव म्हणून मान्यता== महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक धोरणानुसार २०२५ साला पासून गणेशोत्सवाला राज्योत्सव म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/maharashtra-declares-ganeshotsav-as-state-festival-bjp-leader-ashish-shalar-announcement-1442515.html|title=सर्वात मोठी बातमी ! गणेशोत्सव महाराष्ट्राचा महोत्सव म्हणून घोषित; आशिष शेलार यांची घोषणा|last=Marathi|first=TV9|date=2025-07-10|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/ganeshotsav-is-now-maharashtra-state-festival-bjp-minister-ashish-shelar-announcement-in-the-vidhan-sabha-a-a719/|title=“सार्वजनिक गणेशोत्सव आता ‘महाराष्ट्र राज्य महोत्सव"; आशिष शेलार यांची विधानसभेत घोषणा|date=10 July 2025|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref> == सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरुवात == [[भारतीय नाणी|भारतीयांना]] एकत्र आणण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेश उत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] १८९४ साली केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/adhyatmik/ganesh-chaturthi-special-know-history-behind-celebrating-10-days-ganesh-festival/|title=अशी झाली गणेशोत्सवाला सुरुवात!|date=18 September 2018|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref>. या काळात गणेशाच्या उपस्थितीत अनेक धार्मिक व सामाजिक सार्वजनिक कार्यक्रम केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|title=गणेशोत्सव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|access-date=2021-08-29|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|url-status=dead}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठाचा वापर केला. गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या प्रसंगांचे औचित्य साधून टिळकांनी युवकांमध्ये राष्ट्रतेज जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/11/16/Article-on-Lokmanya-Tilak-and-Ganeshostav-Festival-part-1.html|title=लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-१|date=2019-11-16|website=www.mahamtb.com|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भाद्रपद]] * [[गणपती]] == चित्रदालन == <gallery> File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:गणेश उत्सव 2K24.jpg|मराठवाड्यातील गणेश उत्सव 2K24 File:गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक.jpg|गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक File:गणेश प्रतिष्ठापना पूजा.jpg|गणेश प्रतिष्ठापना पूजा </gallery> {{विकिस्रोत}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:गणपती]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] 0y2l9e9is5us9g553odnt52n9yfqx8n 0 2576 2709430 2709177 2026-09-13T15:44:28Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-49032-45|~2026-49032-45]] ([[User talk:~2026-49032-45|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2692707 wikitext text/x-wiki {{बदल}} साहित्य निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीने स्वतःचे मूळ संपूर्ण नाव न वापरता वेगळ्याच नावाने साहित्य निर्मितीत वापरलेल्या नावाला टोपण नाव म्हणतात. मराठीले अनेक लेखक टोपणनावाने लेखन करीत आलेले आहेत, काहीजण अजूनही करतात. अशा टोपणनावाने लिखाण करणाऱ्या लेखकांची ही अपूर्ण यादी :- * [[अरुण टिकेकर]] : (टिचकीबहाद्दर); (दस्तुरखुद्द) *[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] : (बापू) * [[अशोक जैन]] : (कलंदर) * अशोक रानडे (दक्षकर्ण) * [[आत्माराम नीलकंठ साधले]] : [[आनंद साधले]], [[दमयंती सरपटवार]] * आत्माराम शेट्ये : (शेषन कार्तिक) * [[आनंद बालाजी देशपांडे]] (आकाशानंद) * [[आनंद साधले]] : (दमयंती सरपटवार) * आनंदीबाई कर्वे : (बाया कर्वे) * कृष्ण गंगाधर दीक्षित : (संजीव) * कृष्णाजी अनंत एकबोटे (सहकरी कृष्ण) * कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण : (किरात; काळदंड; सारथी) (काव्यलेखनासाठी किरात आणि भ्रमर) * [[कृ.श्री. अर्जुनवाडकर]] (पंतोजी) * केशव नारायण देव : (पतितपावनदास) * गंगाधर कुलकर्णी (रसगंगाधर) * गणेश दामोदर सावरकर : (बाबाराव सावरकर) (दुर्गातनय) * गणेश वामन गोगटे : (लीला) * गणेश विठ्ठल कुलकर्णी (कुंभोजकर) : (व्यतिपात) * ग.दि. माडगुळकर (गदिमा) * [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार]] : (साधुदास) * गोपाळ नरहर नातू : लोककवी (मनमोहन); मीनाक्षी दादरकर * [[गोपाळ हरी देशमुख]] : ([[लोकहितवादी]]; एक ब्राह्मण) * चंद्रकांत सखाराम चव्हाण : ([[बाबूराव अर्नाळकर]]) * चं.वि.बावडेकर : (आलमगीर) * चिंतामण रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे वडील : (दूत) * चिं.त्र्य.खानोलकर - आरती प्रभु * [[जयवंत दळवी]] : (ठणठणपाळ) * [[तुकारामतात्या पडवळ]] : (एक हिंदू) * [[तुळसी परब]] : ओज पर्व * दगडू मारुती पवार : कथालेखक (जागल्या) * [[दत्ता टोळ]] : (अमरेंद्र दत्त) * दत्तात्रेय रामचंद्र कुलकर्णी : (श्रीपंत महाराज बाळेकुंद्रीकर) * दामोदर माधव कुळकर्णी : (माधवसुत) * डॉ. दामोदर विष्णू नेने : ([[दादूमिया]]) * दासोपंत दिगंबर देशपांडे : (दासोपंत) * दिनकर शंकरराव जवळकर : (आग्यावेताळ) * देवदत्त टिळक : (लक्ष्मीनंदन) * द्वारकानाथ माधव पितळे : ([[नाथमाधव]]) * द्वारकाबाई हिवरगांवकर/[[मनोरमा श्रीधर रानडे]] : ([[गोपिकातनया]]) * धनंजय चिंचोलीकर : ([[बब्रूवान रुद्रकंठावार]]) * [[न.र. फाटक]] : (अंतर्भेदी), (करिष्मा), (फरिश्ता) आणि (सत्यान्वेषी) * [[नरसिंह चिंतामण केळकर]] : (अनामिक; आत्‍मानंद) * नागावकर : (गंधर्व) * नागेश गणेश नवरे : (नागेश) * नारायण गजानन आठवले : (राजा ठकार) * नागोराव गोविंद साठे : (ब्रह्मानंदाश्रम स्वामी) * नारायण जोशी : (साखरेबुवा; नानामहाराज साखरे) * नारायण दामोदर सावरकर : (जातिहृदय) * [[नारायण विनायक कुलकर्णी]] : गोविंदसुत (की विनायकसुत?) * नरेंद्र नाईक (शांताग्रज) * [[परशराम गोविंद चिंचाळकर]] : गोविंदसुत * [[प.स. देसाई]] (सौ.जानकीबाई देसाई) : (सदाराम) * पांडुरंग ज्ञानेश्वर कुळकर्णी : (पांडुरंग शर्मा) * पुरुषोत्तम धाक्रस (फडकरी) * प्रल्हाद केशव अत्रे (केशवकुमार) * प्र.न. जोशी : (पुष्पदंत) * प्रभाकर जनार्दन दातार : शाहीर प्रभाकर * प्रभाकर नारायण पाध्ये : (भाऊ पाध्ये) * प्रवीण टोकेकर : (ब्रिटिश नंदी) * [[फोंडूशास्त्री करंडे]] : द्विरेफ * बळवंत जनार्दन करंदीकर : (रमाकांत) * बा.सी. मर्ढेकर : (मकरंद) * [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]] : (बी) * बाळूताई खरे/[[मालती बेडेकर]] : ([[विभावरी शिरूरकर]]) * ब्रह्माजीपंत ब्रह्मानंद नाझरीकर : (श्रीधर) * भा.रा. भागवत : (संप्रस्त) * महादेव मल्हार जोशी : (स्वामी सच्चिदानंद) * [[मा.गो. वैद्य]] : (नीरद) * महादेव आसाराम घाटेवाळ : (माधव परदेशी) * [[माधव मोडक|माधव दादाजी मोडक]] : (बंधु माधव) * मालतीबाई बेडेकर/बाळूताई खरे : ([[विभावरी शिरूरकर]]) * [[मीनप्पा व्यंकटेश केलवाड]] : गोविंदशर्मा * मुक्ताबाई दीक्षित : (कृष्णाबाई) * मुक्ता विठ्ठल कुलकर्णी : (मुक्ताबाई) * मृत्युंजय श्रीकृष्ण रिसबूड : ([[सुमेध वडावाला]]) * मृदुला तांबे : (सृष्टिलावण्या) * मेहबूब पठाण : (अमर शेख) * मो.ग. रांगणेकर : (धुंडिराज) * [[र.गो. सरदेसाई]] : (र.गो.स., हरिविवेक) * रघुनाथ चंदावरकर : (रघुनाथ पंडित) * [[रघुवीर जगन्नाथ सामंत]] (कुमार रघुवीर) * रामकृष्ण माधव चोणकर : (हरी माधव समर्थ) * [[राम गणेश गडकरी]] : (बाळकराम) * रामचंद्र जोशी : (साखरेबाबा) * [[रामचंद्र विनायक कुलकर्णी]] : (आनंदघनराम) * रामचंद्र विनायक टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे आजोबा : (धनुर्धारी) * रामजी गणोजी चौगुले : (रामजी गणोजी) * रा.श्री. जोग : (निशिगंध) * लक्ष्मीकांत तांबोळी : (लता जिंतूरकर) * लक्ष्मीकांत शांताराम कुडाळकर (लक्ष्मीकांत-प्यारेलालमधील पहिला) : (के.लक्ष्मीकांत, लक्ष्मीकांत) * लीला भागवत : (भानुदास रोहेकर) * [[वा.रा.कांत]] : (कांत) * [[विठ्ठल वामन हडप]] : (केयूरक) * [[वि.ग. कानिटकर|विनायक गजानन कानिटकर]] : (रा. म. शास्त्री, ग्यानबा) * [[विनायक नरहरी भावे]] : ([[विनोबा]]) * वि.ल. बर्वे : (आनंद) * वि.शा. काळे : (बाबुलनाथ) * विश्वनाथ वामन बापट : (वसंत बापट * विष्णू भिकाजी गोखले : (विष्णूबाबा ब्रह्मचारी) * विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज ) * विष्णूशास्त्री चिपळूणकर : (गोल्या घुबड) * [[विठ्ठल हरी कुलकर्णी|वि.ह. कुलकर्णी]] (चंद्रहास, रत्नपारखी, शरदचंद्र, सुहास) * वीरसेन आनंद कदम : (बाबा कदम) * [[शंकर दाजीशास्त्री पदे]] : पिनाकी, भ्रमर, शंकर * शिवराम महादेव गोऱ्हे : (चंद्रशेखर; चंद्रिका) * [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]] : गोविंदपौत्र * श्रीपाद रामचंद्र टिकेकर - [[अरुण टिकेकर]] यांचे काका : मुसाफिर * स.अ. शुक्ल : (कुमुद) * संजीवनी मराठे (जीवन * संगीता उत्तम धायगुडे (हुमान कार) * [[सतीश जकातदार]] : (अमोघ श्रीवास्तव; सलील आदर्श) * सुनंदा बलराम कुलकर्णी : (सानिया) * सुलोचना देशमुख : (एस्; एन्) * सेतुमाधव पगडी : (कृष्णकुमार) * पी. विठ्ठल * ज्ञानेश्वर नाडकर्णी : (तुकाराम शेंदाणे) * (?) अप्पा बळवंत * (?) (वामनसुता) * (?) (देशभगिनी) * (?) (लक्ष्मीतनया) ==कवी== मराठी भाषेत जेव्हा काव्यरचनेला सुरुवात झाली तेव्हापासून कवी बहुधा आपले पहिले नाव कविनाम म्हणून वापरत असत. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, मोरोपंत, सगनभाऊ ही या कवींची प्रथम नावे होती. प्रथम नाव, मधले नाव आणि नंतर आडनाव लिहायची पद्धत नंतरच्या काळात सुरू झाली. आधुनिक काळातदेखील इंदिरा, कवी गोविंद, दत्त, नीरजा, पद्मा, मनमोहन, माधव, मीरा, यशोधरा, विनायक, संजीवनी या कवी-कवयित्रींनी स्वतःच्याच पहिल्या नावाने काव्यलेखन केले. अनेक कवींनी आपल्या सग्यासंबंधींच्या नावाला अग्रज, अनुज, कुमार, जूलियन, तनय, सुत, इत्यादी प्रत्यय लावून आपापली टोपणनावे सिद्ध केली. इतरांनी या पद्धतींशी फारकत घेऊन अत्यंत स्वतंत्र टोपणनावे घेतली आणि आपले काव्यलेखन केले. इ.स. १९६०पासून टोपणनावाखाली कविता करण्याची पद्धत मराठीतून बहुधा हद्दपार झाली आहे. (अपवाद - [[सौमित्र]]) काही मराठी आणि अन्य कवी/लेखकांच्या टोपणनावांची ही यादी : {|Align="Center" Border="1" Width="75%" |- Align="Center" Style="background: #D0D0D0" | '''टोपण नाव''' || '''खरे नाव''' |- Align="Center" | [[अकिंचन]] || [[वासू. ग. मेहेंदळे]] |- Align="Center" | [[अनंततनय]] || [[दत्तात्रेय अनंत आपटे]] |- Align="Center" | [[अनंतफंदी]] || [[अनंत भवानीबावा घोलप]] |- Align="Center" | [[अनंतसुत विठ्ठल]], [[कावडीबाबा]] || [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]] |- Align="Center" |[[आनंद साधले]] || [[आत्माराम नीलकंठ साधले]]; [[दमयंती सरपटवार]] |- Align="Center" |[[अनिल]] || [[आत्माराम रावजी देशपांडे]] |- Align="Center" |[[अनिल भारती]] || [[शान्ताराम पाटील]] (या कातरवेळी, तो सलीम राजपुत्र) |- Align="Center" | [[अशोक (कवी)]] || [[नारायण रामचंद्र मोरे]] |- Align="Center" | [[अज्ञातवासी]] || [[दिनकर गंगाधर केळकर]] |- Align="Center" | [[आधुनिक]] || [[नीळकंठ बळवंत ऊर्फ बापूसाहेब भवाळकर]] |- Align="Center" | [[आनंद]] || [[विनायक लक्ष्मण बरवे]] |- Align="Center" | [[आनंदतनय]] || [[गोपाळ आनंदराव देशपांडे]] |- Align="Center" |[[आरती प्रभू]] || [[चिंतामण त्र्यंबक खानोलकर]] |- Align="Center" | [[इंदिरा]] || [[इंदिरा संत]] |- Align="Center" | [[इंदुकांत]] || [[दिनकर नानाजी शिंदे]] |- Align="Center" | [[उदासी/हरिहरमहाराज ]] || [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]] |- Align="Center" | [[उद्धवचिद्धन/उद्धवचैतन्य/उधोबाबा/]] || [[उद्धव xxxx कोकिळ]] |- Align="Center" | [[एकनाथ]], [[एकाजनार्दन]] || [[एकनाथ|एकनाथ सूर्यनारायण पैठणकर]] |- Align="Center" | [[विनायक जनार्दन करंदीकर|एक मित्र]], [[विनायक जनार्दन करंदीकर|विनायक]] || [[विनायक जनार्दन करंदीकर]] |- Align="Center" | [[कलापी]], [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे|बालकवी]] || [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]] |- Align="Center" | [[कबीर]] || [[]] |- Align="Center" | [[कवीश्वरबास]] || [[भानूभट/भास्करभट्ट xxxx बोरीकर]] |- Align="Center" | [[कावडीबाबा/अनंतसुत विठ्ठल]] || [[विठ्ठल अनंत पिंपळगावकर]] |- Align="Center" | [[कांत]] || [[वा.रा. कांत]] |- Align="Center" | काव्यविहारी || धोंडो वासुदेव गद्रे |- Align="Center" | [[काव्यशेखर]] || [[भास्कर काशीनाथ चांदूरकर]] |- Align="Center" | [[किरात/भ्रमर]] || [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]] |- Align="Center" | [[कवी कुंजविहारी]] || [[हरिहर गुरुनाथ सलगरकर]] |- Align="Center" | कुमुदबांधव || [[स.अ. शुक्ल]] |- Align="Center" | [[कुसुमाग्रज]] || [[विष्णू वामन शिरवाडकर]] |- Align="Center" | [[कृष्णकेशव]] || [[अनुपलब्ध]] |- Align="Center" | [[कृष्णाग्रज]] || [[अनुपलब्ध]] |- Align="Center" | [[केशवकुमार]] || [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] |- Align="Center" | [[केशवसुत]] || [[कृष्णाजी केशव दामले]] |- Align="Center" | [[केशवसुत]] || [[नारायण केशव बेहेरे]] |- Align="Center" | [[के.स.रि.]] || [[केशव सदाशिव रिसबूड]] |- Align="Center" | [[कोणीतरी]] || [[नरहर शंकर रहाळकर]] |- Align="Center" | [[गिरीश]] || [[शंकर केशव कानेटकर]] |- Align="Center" | [[गोपिकातनया]] || [[कु.द्वारका हिवरगावकर(सौ.मनोरमा श्रीधर रानडे)]] |- Align="Center" | [[गोपीनाथ]] || [[गोपीनाथ तळवलकर]] |- Align="Center" | [[गोमा गणेश]] || [[गणेश कृष्ण फाटक]] |- Align="Center" | [[गोविंद]] || [[गोविंद दत्तात्रय दरेकर]] |- Align="Center" | [[गोविंदपौत्र]] || [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]] |- Align="Center" | [[गोविंदप्रभु]] || [[गुंडम अनंतनायक राऊळ]] |- Align="Center" | [[गोविंदाग्रज]] || [[राम गणेश गडकरी]] |- Align="Center" | ग्यानबा, रा. म.शास्त्री || [[वि.ग. कानिटकर]] |- Align="Center" | [[ग्रेस]] || [[माणिक गोडघाटे]] |- Align="Center" | [[चक्रधर]] || [[श्रीचांगदेव राऊळ]] |- Align="Center" | [[चंद्रशेखर]] || [[चंद्रशेखर शिवराम गोऱ्हे]] |- Align="Center" | [[चेतोहर]] || [[परशुराम नारायण पाटणकर]] |- Align="Center" | [[जगन्नाथ]] || [[जगन्नाथ धोंडू भांगले]] |- Align="Center" | [[जगन्मित्र]] || [[रेव्हरंड नारायण वामन टिळक]] |- Align="Center" | [[जननीजनकज]] || [[पु.पां गोखले]] |- Align="Center" | [[वासुदेव गणेश टेंबे|टेंबे स्वामी/वासुदेवानंद सरस्वती]] || [[वासुदेव गणेश टेंबे]] |- Align="Center" | [[ढोलीबुवा/महीपतिनाथ]] || [[सखाराम केरसुणे]] |- Align="Center" | [[तुकाराम]]/तुका || [[तुकाराम बोल्होबा/बाळकोबा मोरे/अंबिले/आंबले]] |- Align="Center" | [[तुलसीदास]] || [[]] |- Align="Center" | [[दत्त]] || [[दत्तात्रय कोंडो घाटे]] |- Align="Center" | [[दमयंती सरपटवार]] || [[आनंद साधले]], [[आत्माराम नीलकंठ साधले] |- Align="Center" | [[दया पवार]] || [[दगडू पवार]] |- Align="Center" | [[दामोदर]] || [[वीरेश्वर सदाशिव ऊर्फ तात्या छत्रे]] |- Align="Center" | [[दा.ग.पा.]] || [[दामोदर गणेश पाध्ये]] |- Align="Center" | [[दासोपंत]]/ दिगंबरानुचर || [[दासो दिगंबर देशपांडे]] |- Align="Center" | [[दित्जू]]/माधव जूलियन || [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]] |- Align="Center" | [[नामदेव]] || [[नामदेव दामाशेटी शिंपी]] |- Align="Center" | [[नारायणसुत]] || [[श्रीपाद नारायण मुजुमदार]] |- Align="Center" | [[निरंजन]] || [[वसंत सदाशिव बल्लाळ]] |- Align="Center" | [[निशिगंध]] || [[रा.श्री. जोग]] |- Align="Center" | [[निळोबा]] || [[निळा मुकुंद पिंपळनेरकर]] |- Align="Center" | [[नीरजा]] || [[नीरजा साठे]] |- Align="Center" | [[नृसिंहसरस्वती]] || [[नरहरी माधव काळे]] |- Align="Center" | [[पठ्ठे बापूराव]] || [[श्रीधर कृष्ण कुलकर्णी(रेठरेकर)]] |- Align="Center" | [[पद्मविहारी]] || [[रघुनाथ गणेश जोशी]] |- Align="Center" | [[पद्मा]] || [[पद्मा गोळे]] |- Align="Center" | [[पी.सावळाराम]] || [[निवृत्तिनाथ रावजी पाटील]] |- Align="Center" | [[पुरु.शिव. रेगे]] || [[पु.शि. रेगे]] |- Align="Center" | [[पूर्णदास]] || [[बाबा उपसकर-राजाध्यक्ष]] |- Align="Center" | [[प्रभाकर दातार|प्रभाकर]] || [[शाहीर प्रभाकर जनार्दम दातार]] |- Align="Center" | [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]|| [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]] |- Align="Center" | [[बहिणाबाई]] || [[बहिणाबाई नथूजी चौधरी]] |- Align="Center" | [[(संत) बहिणाबाई]] || [[कु.बहिणा आऊदेव कुळकर्णी (सौ.बहिणा रत्नाकर पाठक)]] |- Align="Center" | [[बापरखुमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] || [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी]] |- Align="Center" | [[बाबा आमटे]] || [[मुरलीधर देवीदास आमटे]] |- Align="Center" | [[बाबुलनाथ]] || [[विनायक श्यामराव काळे]] |- Align="Center" | [[बालकवी]]/कलापि || [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]] |- Align="Center" | [[बाळा]] || [[बाळा कारंजकर]] |- Align="Center" | [[बाळकृष्ण अनंत भिडे| बी]] ; B || [[बाळकृष्ण अनंत भिडे]] |- Align="Center" | [[नारायण मुरलीधर गुप्ते| बी]]; BEE || [[नारायण मुरलीधर गुप्ते]] |- Align="Center" | [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|बी रघुनाथ]]/[[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी|फुलारी]] || [[भगवान रघुनाथ कुळकर्णी]] |- Align="Center" | [[बोधलेबुवा]] || [[माणकोजी भानजी जगताप]] |- Align="Center" | [[भगवानकवि]] || [[भवान रत्नाकर कऱ्हाडकर]] |- Align="Center" | [[भानजी]] || [[भास्कर त्रिंबक देशपांडे]] |- Align="Center" | [[भानुदास/मामळूभट]] || [[भानुदास पैठणकर(एकनाथांचे पणजोबा)]] |- Align="Center" | [[भावगुप्तपद्म]] || [[पांडुरंग गोविंदशास्त्री पारखी]] |- Align="Center" | [[भावशर्मा]] || [[के.(केशव) नारायण काळे]] |- Align="Center" | [[भालेंदु]] || [[भालचंद्र/गुलाबराव सीताराम सुकथनकर]] |- Align="Center" | [[भ्रमर]]/किरात || [[कृष्णाजी लक्ष्मण सोमण]] |- Align="Center" | [[मंदार]] || [[रेंदाळकर|एकनाथ पांडुरंग रेंदाळकर]] |- Align="Center" | [[मध्वमुनीश्वर]] || [[त्रिंबक नारायणाचार्य]] ( आडनाव अनुपलब्ध) |- Align="Center" | [[मनमोहन]] || [[गोपाळ नरहर ऊर्फ मनमोहन नातू]] |- Align="Center" | [[मनोहरबंधू]] || [[भास्कर कृष्ण उजगरे]] |- Align="Center" | [[महिपती]] || [[महिपती दादोपंत कांबळे-ताहराबादकर]] |- Align="Center" | [[महीपतिनाथ]]/ढोलीबुवा || [[सखाराम केरसुणे]] |- Align="Center" | [[माणिक/माणिकप्रभू/माणिकबाबा]] || [[माणिक मनोहर नाईक, हरकुडे]] |- Align="Center" | [[माधव]] || [[माधव केशव काटदरे]] |- Align="Center" | [[माधव जूलियन]], दित्जू/मा.जू./एम्.जूलियन || [[माधव त्र्यंबक पटवर्धन]] |- Align="Center" | [[माधव मिलिंद]] || कॅ. [[मा.कृ. शिंदे]] |- Align="Center" | [[माधवसुत]] || [[दामोदर माधव कुळकर्णी]] |- Align="Center" | [[माधवानुज]] || [[काशीनाथ हरी मोडक]] |- Align="Center" | मार्क ट्वेन || सॅम्युएल लॅंगहाॅर्न क्लेमन्स |- Align="Center" | [[मीरा]] || [[मीरा तारळेकर]] |- Align="Center" | [[मीराबाई]] || [[]] |- Align="Center" | [[मुकुंदराज]] || [[?]] |- Align="Center" | [[मुकुंदराय]] || [[मुकुंद गणेश मिरजकर]] |- Align="Center" | [[मुक्ताबाई]]/मुक्ताई || [[मुक्ता विठ्ठलपंत कुळकर्णी]] |- Align="Center" | [[मुक्तिबोध]] || [[शरच्चंद्र माधब मुक्तिबोध]] |- Align="Center" | [[मुक्तेश्वर]] || [[मुक्तेश्वर चिंतामणी मुद्गल]] |- Align="Center" | [[मोरोपंत]] || [[मोरेश्वर रामचंद्र पराडकर]] |- Align="Center" | [[यशवंत]] || [[यशवंत दिनकर पेंढरकर]] |- Align="Center" | [[यशोधरा]] || [[यशोधरा साठे]] |- Align="Center" | [[योगेश]] || [[भालजी पेंढारकर]] |- Align="Center" | [[रंगनाथस्वामी(निगडीकर)]] || [[रंगनाथ बोपाजी घोडके]] |- Align="Center" | [[रघुनाथ पंडित]] || [[रघुनाथपंडित चंदावरकर/तंजावरकर; रघुनाथ गणेश नवहस्त/नवाथे]] |- Align="Center" | [[रमेशबाळ]] || [[बाळ सीताराम मर्ढेकर]] |- Align="Center" | [[राजहंस]] || [[यादव शंकर वावीकर]] |- Align="Center" | [[रा. देव]] || [[]] |- Align="Center" | [[राधारमण]] || [[कृष्णाजी पांडुरंग लिमये]] |- Align="Center" | [[रामजोशी/कविराय]] || [[राम जनार्दन जोशी]] |- Align="Center" | [[रामदास]] || [[नारायण सूर्याजी ठोसर]] |- Align="Center" | रा. म. शास्त्री, ग्यानबा || [[वि.ग. कानिटकर]] |- Align="Center" | [[वसंत]] || [[वासुदेव बळवंत पटवर्धन]] |- Align="Center" |[[डॉ. वसंत अवसरे]] || [[शांता शेळके (श्री अवसरे मुळात शान्ताबाईंचे स्नेही होते.) ]] |- Align="Center" | [[वसंतविहार]] || [[शंकर दत्तात्रय जोशी]] |- Align="Center" | [[वा.दा.ओ.]] || [[वामन दाजी ओक]] |- Align="Center" | [[वामन पंडित]] || [[वामन तानाजी शेषे / वा शेष]] |- Align="Center" | [[विठाबाई]] || [[विठा रामप्पा नायक]] |- Align="Center" | [[विठा रेणुकानंदन]] || [[विठ्ठल मनोहर बडवे-कुलकर्णी]] |- Align="Center" | [[विठ्ठल केरीकर]] || [[विठ्ठल नरसिंह साखळकर]] |- Align="Center" | [[विठ्ठलदास]] || [[विठ्ठल अनंत क्षीरसागर्/बीडकर]] |- Align="Center" | [[विंदा करंदीकर]] || [[गोविंद विनायक करंदीकर]] |- Align="Center" | [[विनायक/एक मित्र]] || [[विनायक जनार्दन करंदीकर]] |- Align="Center" | [[विष्णूदास]] || [[कृष्णराव रावजी धांदरफळे]] |- Align="Center" | [[विसोबा खेचर]] || [[विसोबा चाटे]] |- Align="Center" | [[विहंगम]] || [[बाळकृष्ण लक्ष्मण अंतरकर]] |- Align="Center" | [[वैशाख]] || [[त्र्यं.वि. देशमुख]] |- Align="Center" | [[शारदाश्रमवासी]] || [[पुरुषोत्तम गोपाळ काणेकर]] |- Align="Center" | [[शुभानंत]] || [[]] |- Align="Center" | [[श्रीकांत]] || [[]] |- Align="Center" | [[श्रीकृष्ण]] || [[श्री.नी. चाफेकर|श्रीकृष्ण नीळकंठ चापेकर]] |- Align="Center" | [[श्रीधर]] || [[श्रीधर ब्रह्मानंद नाझरेकर/खडके/देशपांडे]] |- Align="Center" | [[श्रीराम]] || [[श्रीनिवास रामचंद्र बोबडे]] |- Align="Center" | [[संजीव]] || [[कृष्ण गंगाधर दीक्षित]] |- Align="Center" | [[संजीवनी]] || [[संजीवनी मराठे]] |- Align="Center" | [[सदानंदस्वामी]] || [[सदानंद चिंतामणी उपासनी]] |- Align="Center" | [[सरस्वतीकंठाभरण]] || [[दिनकर नानाजी शिंदे]] |- Align="Center" | [[साधुदास]] || [[गोपाळ गोविंद मुजुमदार/पाटणकर]] |- Align="Center" | [[सानिया]] || सुनंदा बलराम कुलकर्णी |- Align="Center" | [[साने गुरुजी]] || [[पांडुरंग सदाशिव साने]] |- Align="Center" | [[सामराज]] || [[शामभट लक्ष्मण आर्वीकर(राजोपध्ये)]] |- Align="Center" | [[सांवतामाळी]] || [[सांवता परसूबा माळी]] |- Align="Center" | [[सुधांशु]] || [[हणमंत नरहर जोशी]] |- Align="Center" | [[सुमंत]] || [[अप्पाराव धुंडिराज मुरतुले]] |- Align="Center" | [[सुहृद्चंपा]] || [[पुरुषोत्तम शिवराम रेगे]] |- Align="Center" | [[सौमित्र]] || [[किशोर कदम]] |- Align="Center" | [[स्वरूपानंद]] || [[रामचंद्र विष्णू गोडबोले]] |- Align="Center" | [[हरिबुवा]] || [[हरिबुवा शिंपी(हरीबोवा केरेश्वर भोंडवे)]] |- Align="Center" | [[हरिहरमहाराज/उदासी]] || [[नीलकंठ रामकृष्ण पाळंदे]] |- Align="Center" | [[प्रीत]] || [[स्वप्नील चाफेकर]] |- Align="Center" | [[मानसी सरोज]] || [[नम्रता माळी पाटील]] |- Align="Center" | [[होनाजी]] || [[होनाजी सयाजी शेलारखाने]] |- Align="Center" | [[ज्ञानेश्वर/ज्ञानदेव/बापरखमादेवीवर/बापविठ्ठलसुत]] || [[ज्ञानदेव विठ्ठलपंत कुळकर्णी] |- align="Center" |राघुवीरदास |बाळकृष्ण भाऊ जोशी |- Align="Center" |} ==हे सुद्धा पहा== * [[टोपणनावानुसार मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक|*]] [[वर्ग:मराठी कवी|*]] [[वर्ग:याद्या]] hzbbmejtkwu36wxgrzoh45yl34e4i7c 0 3804 2709428 2709357 2026-09-13T15:44:16Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-49032-45|~2026-49032-45]] ([[User talk:~2026-49032-45|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2026-46324-22|~2026-46324-22]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2705532 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = प्रांत |स्थानिक_नाव = मराठवाडा |इतर_नाव = |टोपणनाव = |पर्जन्य = आग्नेय व नैऋत्य मोसमी वारे |आकाशदेखावा = MaharashtraMarathwada.png |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |क्षेत्रफळ_एकूण = 64811 |लोकसंख्या_एकूण = 15589223 |लोकसंख्या_वर्ष = 2001 |जिल्हे = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]], [[जालना जिल्हा|जालना]], [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[बीड जिल्हा|बीड]], [[लातूर जिल्हा|लातूर]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |साक्षरता = ६८.९५ }} '''मराठवाडा''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचा]] [[गोदावरी]] नदीच्या खोऱ्यात आणि आसपास वसलेला एक प्रदेश असून त्यात आठ जिल्ह्यांचा समावेश होतो. [[छत्रपती संभाजीनगर]] शहर हे ह्या विभागाचे मुख्यालय आहे. महाराष्ट्रातली १६.८४ टक्के लोकसंख्या या प्रदेशात राहाते. त्यापैकी तीस टक्के लोक दारिद्र्यरेषेखाली आहेत. प्रदेशाचा तीस टक्के भाग पर्जन्यछायेत येतो.<ref name="मराठवाडा">[http://www.rediff.com/election/2004/oct/06maha1.htm], मराठवाडा उपप्रांतावरचा इंग्रजी लेख.</ref> कोरडवाहू शेतीचे प्रमाण नव्वद टक्क्यांवर आहे. कोरडवाहू शेतीच लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. छत्रपती संभाजीनगर, जालना, नांदेड, अंबाजोगाई, परळी आणि लातूर ही विभागातली उद्योग, शिक्षण आणि पर्यटनाची मुख्य केंद्रे आहेत. [[पैठण]]चे सातवाहन ते [[देवगिरीचे यादव]] हा ऐतिहासिक काळ मराठवाडा विभागाच्या राजकीय उत्कर्षाचा काळ होता. मराठवाड्याची मराठी ही मुख्य बोलीभाषा आहे. मराठवाड्यास संतांची भूमी असे म्हणले जाते. बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी ३ ज्योतिर्लिंग याच भागात आहे. {{विकिकरण}} ==इतिहास== आज ज्या प्रदेशाला मराठवाडा म्हणतात, त्याची तशी ओळख इ.स. १८६१ पासून झालेली आहे. भूतपूर्व हैद्राबाद संस्थानच्या ज्या भागात मराठी भाषेचा वापर होत असे, त्याला प्रारंभी ''मराठवाडी'' असे संबोधिले जाई. इ.स. १८६१ पासून हा प्रदेश मराठवाडा म्हणून संबोधिले जाऊ लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |title=मराठवाड्याला मराठवाडा का म्हणतात?:कसे पडले नाव? काय आहे इतिहास? वाचा भाषिक, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दिव्य मराठी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१९ सप्टेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250917043904/https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/aurangabad/news/marathwada-history-name-origin-hyderabad-liberation-day-135936613.html |विदा दिनांक=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> मराठवाड्याला इसवीपूर्व ४ व्या शतकापासूनचा इतिहास असला तरी त्यापूर्वीच्या काळीही तेथे वस्ती होती असे आढळते. ज्या काळात भारताच्या कोणत्याच प्रदेशाला काहीही नाव नव्हते त्या काळातील जनजीवनाची पुसटशी का होईना कल्पना उत्खननातून आणि पुरातत्वीय अन्वेषणातून उपलब्ध झालेल्या अवशेषांवरून करता येते. मात्र सामान्यतः या अवशेषांचे रूप सर्वत्र सारखेच असल्यामुळे त्या आधारे प्रादेशिक वेगळेपण दाखविणे शक्यच नाही. भारतात सर्वात आधीच्या मानवी वस्तीच्या पाऊलखुणा आढळल्या त्या पुराश्म युगातल्या. पुराश्म वा पुरापाषाण युगाचे तीन भाग करावे लागतात, आद्य पुराश्मयुग, मध्यपुराश्मयुग आणि उत्तर पुराश्मयुग. यानंतर अवतरले ते मध्याश्मयुग (मेसॉलिथिक) आणि मग आले ते नवाश्मयुग. यापैकी मराठवाड्यात आद्यपुराश्मयुग आणि नवाश्मयुगाच्या खुणा अजूनतरी उपलब्ध झालेल्या नाहीत. याचा अर्थ असा मात्र नव्हे की या काळात येथे मानवी वस्ती नव्हतीच. एवढे मात्र खरे की यासंबंधीचा धांडोळा पुरातत्ववेत्त्यांनी अजूनपर्यंत घेतलेला नाही. मध्यपुराश्मयुगातील मानवीवस्तीच्या खुणा नांदेड जिल्ह्यातील [[किवळा]] या खेड्यात आढळल्या. हा काळ साधारणपणे ४० हजार वर्षांपूर्वीचा आहे. वन्य प्राण्यांची शिकार या हत्यारांनी करणे आणि कंदमुळे गोळा करून त्यावर उपजिविका करणे असे त्याचे जीवन होते. प्रायः हे भटके जीवन होते. या नंतरच्या म्हणजे उत्तरपुराश्म काळात सुमारे २५ हजार वर्षापूर्वीचे याचे अस्तित्त्व नांदेड जवळील [[भोकर]] या गावी फार मोठ्या प्रमाणात मिळालेल्या दगडी हत्यारांच्या साठ्यामुळे कळू शकले. या काळातही दगड हेच माध्यम राहिले. मात्र दगडांचे वेगळाले प्रकार वापरात आणले गेले नि हत्यारे व अवजारे यांच्या घडणीत थोडी सफाई आणली गेली. अॅश्युलियन म्हणून यांची ओळख सांगतात. यावेळपावेतो मानव पुराश्मयुगातून मध्याश्मयुगात आला होता. त्याच्या जीवनमानात सुधारणा झाली होती. आता हत्यारे चर्ट या जातीच्या दगडांची बनवली होती. ती करण्याचे तंत्रही सुधारले होते. तासण्या, अणुकुचीदार टोक असलेली हत्यारे तसेच छोट्या छिन्नीसारखी हत्यारे वापरात आली होती. नवाश्मयुगाने मानवी जीवनात क्रांतिकारक बदल घडवून आणला. तो आता शेती करु लागला, पशुपालन करु लागला. त्याच्या जीवनाला त्यामुळे स्थेर्य प्राप्त झाले. झोपड्या बांधणे आणि धान्य साठवण्यासाठी मातीची भांडी करणे त्याला आवश्यक ठरले. येथे खेदाने हे म्हणावे लागते की या काळचा म्हणजेच नवाश्मयुगाचा ठोस पुरावा अद्यापपावेतो मराठवाड्यातच केवळ नव्हे तर साऱ्या महाराष्ट्रातही मिळालेला नाही. मात्र याच काळचे पण ताम्रपाषाणयुग असे संबोधण्यात येणाऱ्या काळातील अवशेष महाराष्ट्रात नेवासे, [[जोर्वे]], नाशिक, [[दायमाबाद]], इनामगाव इत्यादी ठिकाणी उपलब्ध झाले. या काळच्या संस्कृतीची कल्पना साहित्यातून आढळत नाही. ती उत्खननाद्वारेच दृग्गोचर झालेली आहे. या संस्कृतीला समांतर असणारी एक संस्कृती आंध्रात, विदर्भात, मराठवाड्यात नि थोड्या प्रमाणात पश्चिम महाराष्ट्रात नांदत होती. बृहदाश्मयुगीन संस्कृती या नावाने ती ओळखली जाते. तिचे वैशिष्ट्य म्हणजे मृतांना मातीच्या ढिगाऱ्यात अथवा दगडाच्या फरशींनी बंदिस्त केलेल्या चौकटीत पुरून त्या भोवती मोठाले दगड वर्तुळाकारात लावून ठेवणे हे होय. या शिवाय मृतासवे विविध मौल्यवान दगडांचे मणी, तांब्याची आणि लोखंडाची हत्यारे, अवजारे, भांडी, मंजुषा इत्यादी वस्तू आणि काळी- तांबडी खापरी भांडी पुरण्याचीही रीत होती. या संस्कृतीचा काळ इसवीपूर्वी सातव्या-आठव्या शतकाइतका किंवा अधिकच मागे जातो. ==प्राचीन मराठवाडा== भारताचा प्राचीन इतिहास उत्तरेत स्थापन झालेल्या मौर्य साम्राज्यापासून सुरू होतो. उत्तर भारतातील या साम्राज्याच्या संपर्कात महाराष्ट्र आणि दक्षिणेतील आंध्र, कर्नाटक आदींचे प्रदेशही आले होते. मौर्य सम्राट अशोकाचे कोरीव लेख या सर्व प्रदेशात सापडल्यामुळे या काळी म्हणजे इसवीपूर्व चौथ्या शतकात या प्रदेशांत बरेच दळणवळण असले पाहिजे. शिवाय महाराष्ट्रातील अनेक लेणी आणि [[पवनी]] (जि. भंडारा) सारख्या ठिकाणचे बौद्धस्तूप व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे ते उत्तर-दक्षिण भारत जोडणारे होते असेही दिसते. वस्तूंची देवाण-घेवाण होताना विचारांचे आदान प्रदान होत असते आणि वस्तूंच्या वापरातून आचाराला आकार प्राप्त होत असतो. हे लक्षात घेता या व्यवहारात मराठवाडा अस्पर्श राहिला असणे संभवत नाही. संस्कृतीच्या प्रसाराचे प्रसरणवादी प्रमेय' मांडणाऱ्यांनी दिलेल्या काही कारणांपैकी भौगोलिक साहचर्य हे एक महत्वाचे कारण दिले आहे. त्यामुळे प्राचीन काळातील अनेक राजवटींचे आधिपत्य मराठवाडा महाराष्ट्र यावर जसे होते तसेच ते शेजारच्या गुजरात, मध्यप्रदेश, आंध्र नि कर्नाटक या सध्याच्या राज्यांच्या सीमेलगततच्या भागावरही होते. त्यामुळे यापैकी कोणत्याही राज्याचा विचार करताना शेजारच्या प्रदेशातील सांस्कृतिक बाबींच्या प्रभावांचा विचार अपरिहार्य ठरतो. मराठवाड्याचा इतिहास आणि संस्कृती सातवाहन काळात अधिक स्पष्टपणे समोर येते. खरे तर मौर्यानंतर शुगांचे राज्य आले. यांचा फारसा प्रभाव दक्षिण भारतावर उमटला नाही. मात्र त्यांच्या कलेचा प्रभाव भाजे, पौनी, पितळखोरे आणि अजिंठे (पहिला टप्पा) येथे जाणवतो. सातवाहनांनी दक्षिण भारतात पहिले साम्राज्य स्थापिले आणि नंतर मराठवाडा म्हणून प्रसिद्ध पावलेला प्रदेश भारताच्या नकाशावर (मानचित्रावर) झळकू लागला. या आधी हा प्रदेश अश्मक, [[कुंतल]], मूलक या जनपदात विखुरलेला होता. सातवाहनांनी या प्रदेशांना संघटित केले. यामुळे सातवाहनांना मराठवाडा-महाराष्ट्राचे खरेखुरे पहिले सम्राट म्हणणे यथोचित ठरते. दक्षिण भारतातील या पहिल्या साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवणारे हे सातवाहन मराठवाड्याचे होते हे महत्वाचे. इसवीपूर्व २५० ते इ.स. २६० असे सुमारे ४५० वर्षे यांचे साम्राज्य होते. यांचा अंमल मध्यप्रदेशाचा दक्षिण भाग, गुजरातचा पूर्व भाग, महाराष्ट्र, आंध्र आणि कर्नाटक एवढ्या अवाढव्य प्रदेशावर होता. साहजिकच या प्रदेशातील धर्म, कला, स्थापत्य यात समानता निर्माण झाली ती या काळात. भौतिक प्रगती झाली तीही या काळात. विशेष म्हणजे या काळात प्राकृत भाषेला राजाश्रय तथा लोकाश्रय मिळाला आणि मराठवाडा-महाराष्ट्र येथील समाजाला स्वतंत्र भाषेमुळे पृथगात्मता प्राप्त झाली. आणि या भूमीचा अभिमान लोकांत निर्माण झाला. या समाजाच्या अस्मितेमुळे येथील संस्कृतीची व तदअंतर्गत साहित्य, कला, शास्त्र, तत्त्वज्ञान यांची जोपासना होणे शक्य झाले. महाराष्ट्राबाहरे भारतातील इतर प्रदेशात आणि भारताबाहेरही येथिलांची व्यापारी देवाणघेवाण सुरू झाली. पाटलीपुत्र (पाटणा), उज्जयिनी, भरुकच्छ (भडोच), शूर्पारिक (सोपारा), भोगवर्धन (भोकरदन), तगर (तेर), प्रतिष्ठान (पैठण) यासारख्या वेगळाल्या शहरांना जोडणारे व्यापारी मार्ग महाराष्ट्र-मराठवाडा प्रदेशातून जात, त्यामुळे नागरीकरणाची प्रक्रिया या काळातच जोमाने झाली असे दिसते. एकूण काय तर सातवाहन राजवटीने येथील जीवनाला कलाटणी दिली होती. इतिहासकाळात भारतात अनेक कालगणनापद्धती निर्माण झाल्यापैकी कालौघात आजतागायत टिकून राहिल्या त्या दोनच..विक्रमसंवत् उत्तर भारतात नि [[शालिवाहन]] (सातवाहन) दक्षिण भारतात. यावरुनही मराठवाड्यात संस्कृतीचा उषःकाल घडवून आणणाऱ्या या राजकुलाची महती लक्षात यावी. आणि मराठवाड्याची मातब्बरीही! सिमुक गौतमीपुत्र सातकर्णी, वसिष्ठीपुत्र पुळुमावी, वसिष्ठीपुत्र सातकर्णी, स्कंद सातकर्णी, यज्ञश्री इत्यादींची नाणी इतर ठिकाणांबरोबरच मराठवाड्यात पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणी उत्खननामध्ये सापडली. तद्वतच आधिभौतिक संस्कृतीचे अवशेष आणि याच काळातील उत्खननात हाती आलेले रोमन अवशेष तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय तथा आर्थिक परिस्थितीची कल्पना देतात. शिवाय प्लिनी, टॉलेमी आणि पेरिप्लस यांचेकडूनही बरीचशी माहिती मिळते ती वेगळीच. या सर्व माहितीवरून असे दिसून येते की मराठवाड्याच्या इतिहासात सातवाहनकाल सर्व दृष्टींनी भरभराटीचा होता. टॉलेमीने सातवाहनांच्या साम्राज्यात तटबंदीयुक्त ३० शहरे होती अशी नोंद केली आहे. त्यातील पैठण, तेर, भोकरदन इत्यादी ठिकाणच्या उत्खननातून तेथील घरादारांचे अवशेष आणि सांडपाण्यासाठी बांधलेले विटांचे, मातीच्या कड्यांचे किंवा राजणांचे सांडपाण्यांचे कूप आढळून आलेले आहेत. ही सुबत्ता राजकीय स्थैर्य आणि अंतर्गत व सागरी व्यापारामुळे आलेली होती हे स्पष्टच आहे. रोमन साम्राज्यातून महाराष्ट्र-मराठवाड्यात उत्कृष्ठ बनावटीची नक्षीदार भांडी, कांचसामान, एक मीटरपेक्षा अधिक उंचीचे मद्याने भरलेले कुंभ (अॕम्फोरा), रोमन देव-देवतांचे पुतळे, रोमन युवती व युवकांची शिल्पे तसेच रोमन सम्राटांची नाणी आल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. इकडे आलेल्या अनेक उत्खननांत रोमहून आलेली लोखंडी अवजारे, धातूची भांडी, पळ्या, चमचे, उलथणी, तांब्याच्या थाळ्या, उचलण्यासाठी मूठ असलेले रांजण आणि जाती उपलब्ध झाली. येथील भौतिक जीवनात यांच्यामुळे एक नवाच रंग भरला गेला असे दिसते. रोमच्या नाण्यांवर राजांच्या आकृती असत त्यामुळे इकडे त्या नाण्यांना पुतळयांची नाणी म्हणत. अगदी पेशवाईपर्यंत या प्रकारच्या नाण्यांचे गळ्यातील हार करीत व त्यांना पुतळ्याच्या माळा म्हणत. या काळच्या मराठवाड्यातील कला व साहित्य या संबंधीचा विचार या लेखाचे शेवटी केलेला आहे. #सातवाहनानंतर दखल घ्यावी असे मराठवाड्यातील दुसरे राजघराणे होते ते वाकाटकांचे. इसवीच्या तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकापर्यंत दक्षिणेत होऊन गेलेल्या राजवंशापैकी हा सर्वश्रेष्ठ असून त्याच्या कामगिरीने अखिल दक्षिण भारताच्या संस्कृतीवर फार मोठा प्रभाव पडला आहे, असे फ्रेंच इतिहासकार जुव्हो डुब्राइल म्हणतात. वाकाटक याच घराण्याकडे अजिंठे येथील इसवीच्या चौथ्या-पाचव्या शतकातील लेण्यातील भित्तीचित्रांचे श्रेय जाते. या चित्रांचे महत्व अशासाठी की तत्कालीन भौतिक जीवन ते आपल्यासमोर दृष्यरुपात उभे करतात. त्यावेळची वस्त्रप्रावरणे, त्यात सकच्छ व विकच्छ पद्धतीने नेसण्याची वस्त्रे, अर्धोरुक (मांड्यांपर्यंत पोचणारी-वस्त्रे) चंडातक, जांघिका, शिवाय उत्तरीय, कंचुकी, चोलिका, कूर्पासक, पयोधरपट्ट, स्तनोत्तरीय इत्यादींचा अंतर्भाव होतो. तर विविध प्रकारचे दागिने मुक्ताहार, हेमसूत्र, कंठी, वैकक्षक, चटुलातिलक (बिंदी), लोलक, टंक, कर्णफूल, स्कंधपत्र, नुपूरे, कटिबंधापैकी कटिसूत्र, कांची, मेखला, रसना इत्यादी प्रकार येथील स्त्रिया वापरीत असत. सातवाहन काळात आणि विशेषतः वाकाटक काळात स्त्रिया मोजकी आणि ठसठशीत आभूषणे वापरीत असत. त्यामुळे पाहणाऱ्यांच्या मनांत ‘कवण कवणा अलंकारिले' असा संभ्रम निर्माण होई. वाकाटकांच्या एका लेखात नांदेड जिल्ह्यातील परिस्थितीचा उल्लेख आढळतो. त्यावरून महसूल, तो गोळा करण्याची पद्धती, अधिकारी वर्ग, त्यांचे अधिकार व सवलती या बद्दलची कल्पना येते.यानंतरच्या काळात बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य, शिलाहार यांच्या राजवटी मराठवाड्याशी संबंधित होत्या. बदामीच्या चालुक्यांचे राज्य महाराष्ट्राच्या विस्तृत प्रदेशावर होते हे ऐहोळी (जि. विजापूर) येथील द्वितीय पुलकेशीच्या शिलालेखावरून कळते. त्यात त्रिमहाराष्ट्रक असा जो उल्लेख आढळतो त्यावरून मराठवाड्याचा अंतर्भात त्यात होत असावा असा एक विचार आहे. पुढे उत्तर चालुक्यांच्या काळातही मराठवाड्याच्या काही भागांवर त्यांचा व त्यांच्या मांडलिकांचा अंमल होता. त्यांनी बांधलेली अनेक मंदिरे आणि अभिलेख याचे साक्षीदार आहेत. या मंदिरांच्याद्वारे लोकांची उपासना पद्धती, कारीगारी, कलासक्तता, आर्थिक व्यवस्थापन यासंबंधीचे अंदाज बांधता येतात तर अभिलेखातून राज्यकारभार, अधिकारपदे, समाजरचना, धार्मिक परंपरा सासंबंधीची माहिती मिळते. चालुक्यांच्या कारकीर्दीतच कलचुरींनी राज्यकारभार हाती घेतला होता. वीस-पंचवीस वर्षेच त्यांची राजवट होती. मराठवाड्याच्या धार्मिक जीवनावर परिणाम करणारी ही कारवाई ठरली. कारण याच वेळी कलचूरींच्या प्रधानाने वीरशैव पंथाची स्थापना केली. बदामी चालुक्य आणि कल्याणी चालुक्य या दोन राजवटींच्या दरम्यान राष्ट्रकुटांचे प्रबल घराणे मराठवाडयाचेच होते. लत्तलूरपुरवराधीश्वर हे त्यांचे बिरुद होते. म्हणजे हे लातूरचे घराणे होते. यांनी मध्यप्रदेश, गुजरात आणि गंगेपर्यंतचा प्रदेश यावर धडक मारली होती. प्रतिहार, परमार, पाल या घराण्यातील राजांना पराभूत केले होते. दक्षिणेतील पल्लवांचाही पराभव केला होता. * मराठवाड्यातील कंधार (जि. नांदेड) येथे त्यांची उपराजधानी होती. साहजिकच तेथे राजवाडाही होता. काही मातब्बर इतिहासकारांचे मते (फ्लीट, आळतेकर ठोसर) वेरुळ हे यांचे राजधानीचे ठिकाण होते. मराठवाड्याच्या संस्कृतीवर आणि तेथील संस्कृतीचा प्रभाव या काळात सर्वत्र पसरला होता. जीवनाला सर्वस्पर्शी ठरणाऱ्या विषयांची या काळात प्रगती झाली होती. भौतिक आणि आध्यात्मिक उन्नती या काळात लक्षणीय उंची गाठणारी ठरली. तशातच या राजांनी शैलगृहे घडविण्याचे कार्य मनावर घेतले आणि कैलास सारखे अभूतपूर्व मंदिर निर्माण केले. त्यांचा उदो उदो त्यामुळे सर्वतोमुखी झाला. राष्ट्रकूट राजांनी अरबी व्यापाऱ्यांशी फार सलोखा ठेवून मुसलमानांना धार्मिक स्वातंत्र्य दिले, तेव्हा तुर्कांचे अस्तित्त्व महाराष्ट्रात जाणवू लागले. त्याचे तेथील समाजावर दूरगामी परिणाम झाले. ह्याची दखल घ्यावी लागते. राष्ट्रकूटांनी निर्माण केलेल्या कलावैभवाला कालांतराने तडे जातील हे या सम्राटांच्या ध्यानीमनीही आले नव्हते असे दिसते. मराठवाड्याच्या या राजकुलाने सव्वादोनशे वर्षांची दीर्घ कारकीर्द गाजवली होती हे मात्र खरे. प्राचीन कालखंडाच्या शेवटच्या टप्पात महाराष्ट्रावर देवगिरीच्या यादवांचे राज्य होते. जवळपास त्याच सुमाराच्या आसपास कोंकण कोल्हापूर पट्ट्यात शिलाहार घराण्याचे राज्य होते. मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाची गोष्ट अशी की, हे राजे स्वतःला तगरपुरवराधिश्वर असे म्हणवून घेत. तगर म्हणजे धाराशिव जिल्ह्यातील गोरोबाकाकांचे तेर असे आता सर्वजणच मानतात. शिलाहारांच्या अनेक घराण्यांपैकी उत्तर कोंकण, दक्षिण कोंकण आणि कोल्हापूर येथील घराणी अधिक महत्वाची होत. यातील काही राजे धोरणी, तर काही पराक्रमी होते म्हणून तर भोवतीच्या कधी राष्ट्रकूट तर कधी चालुक्य राजांच्या तावडीत फारसे न सापडता दीड-दोनशे वर्षे ही मंडळी राज्य करु शकली. आणखी एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे यांच्यापैकी अपरार्क ह्या साहित्य आणि संगीतात गती असलेल्या राजाने याज्ञवल्क्य स्मृतीवरील अपरार्क टीका लिहून आपली विद्वत्ताही सिद्ध केली होती. (लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम) ==मध्ययुगीन मराठवाडा== यादव राजेही येथील परंपरेनुसार आधी मांडलिकच होते. पण या यदुकुलातील भिल्लम (सन १९८४ -९१), सिंघण (१२५० - ४७), कृष्ण (१२४७-६०), महादेव (१२६०- ७१) आणि रामदेव (१२७९-१३०९) यांनी स्वबळाने आणि पराक्रमाने आपली सत्ता स्थापन केली आणि सर्वदूर आपला दरारा निर्माण केला. या पैकी भिल्लमाने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली आणि दक्षिणेचा सम्राट म्हणून राज्याभिषेक करवून घेतला. सिंघण यादव हा अत्यंत पराक्रमी आणि फार धडाडीचा राजा होता. याचा नातू राजा कृष्ण याने बल्बनच्या अधिपत्याखाली असलेल्या मुसलमानी सैन्याला पराभूत केले. कृष्णाचा धाकटा भाऊ महादेव याने सोमेश्वर शिलाहारावर हल्ला चढवला. सोमेश्वराच्या आरमाराचा समुद्रात पाठलाग करून त्याच्यासह जहाजांच्या सर्वच काफिल्याला जलसमाधी दिली. मराठवाड्याच्या सत्ताधीशाने आरमारी लढाई केल्याचे बहुधा हे पहिले उदाहरण असावे. रामदेव हा शेवटचा यादव नृपती. प्राचीन मराठवाड्याचा शेवटचा हिंदूराजा. याने वाराणसीमधून मुसलमानांना हाकलून दिले व तेथे शारंगधराचे एक सुवर्णमंदिर बांधले. ही घटना बहूधा दिल्लीचा सुलतान बल्बन याचा मृत्यू आणि जलालुद्दिनाचे राज्यारोहण यांच्या मधल्या काळात घडली असावी असे मु. ग. पानसे (यादव कालीन महाराष्ट्र, 19६३ पृ. 3४) यांचे अनुमान आहे. रामदेवराय पराक्रमी खरा पण सावधचित नव्हता; अखंड सावधान नव्हता. त्यामुळे दिल्लीहून आलेल्या अल्लाउद्दिनचे चांगलेच फावले आणि घात झाला. घात झाला तो केवळ रामदेवाचा नव्हे, तो मराठवाड्याचा, महाराष्ट्राचा घात होता. तो घात साऱ्या हिंदू राजांचा होता, सत्तेचा होता. पुढे काही काळ दिल्लीहून स्वाऱ्या होतच राहिल्या. रामदेव पुत्र शंकरदेव व जावई हरपालदेव यांचे प्राणपणाने स्वतंत्र होण्याचे निकराचे प्रयत्न निरुपयोगी ठरले आणि सुलतान महंमद तुघलकाने देवगिरीचे दौलताबाद केले. या नामकरणातून दोन प्रवृत्ती लक्षात येतात. देवांचे वास्तव्य मानणारे आधीचे राज्य आणि संपत्तीलोलूप दुसरे नंतरचे. यानंतरच्या काळात मराठवाड्याभोवती मुसलमानी सत्तेचा विळखा पडला. कधी तो बहामनींचा, कधी नगरच्या निझामशाहीचा तर कधी आदिलशाहीचा. सरते शेवटी हैद्राबादच्या निझामाच्या संस्थानात हा प्रदेश खितपत पडला. १९४८ मध्ये हैद्राबाद संस्थान विलीन झाले आणि मराठवाड्याचा वनवास संपला. प्राचीन काळी राजकीय आणि सांस्कृतिक बाबतीत आघाडीवर असलेला मराठवाडा नंतरच्या मुसलमानी सत्तेच्या काळात मागासला. त्याच्या सुधारणेची गती अजूनही धीमीच आहे. भांडकुदळपणात कमी पडणाऱ्या, योग्य दूरदर्शी नेतृत्वाभावी त्याच्याकडे जावे तसे लक्ष अजूनही सत्ताधीशांचे जात नाही. त्याच्या सोशिकतेचे, संत- शिकवणीमुळे झालेल्या सात्विकपणाचे हे त्यांच्या वाट्याला आलेले फळ म्हणायचे! प्रागैतिहासिक काळातील मराठवाड्याचा हा झाला मागोवा. (लेख- मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम) ==मराठवाड्याची संस्कृती== भौतिक आणि मनोमय सृष्टी म्हणजे संस्कृती. राजकीय स्थिती, घरे, नगररचना, आर्थिक स्थिती या सर्व गोष्टी मानवाच्या ऐहिक वा भौतिक प्रगतीच्या निदर्शक असतात. इंग्रजीत याला सिव्हिलायझेशन म्हणतात पण संस्कृतीची दुसरी बाजू म्हणजे मनोमय सृष्टी. यात अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, धर्म, कला, साहित्य यांचा समावेश केला जातो. हे झाले इंग्रजीतील 'कल्चर'. आपण आत्तापर्यंत पाहिले की प्राचीन काळात राजकीयदृष्ट्या मराठवाड्याचे कार्य विशेष महत्त्वाचे होते. मराठवाड्यावर राज्य करणाऱ्या घराण्यांची महाराष्ट्रावर तसेच भोवतीच्या प्रदेशावर सत्ता होती. कर्नाटक, आंध्र, गुजरात या राज्यांवर बहुधा प्रत्यक्ष नि क्वचित वेळा अप्रत्यक्ष (म्हणजे मांडलिकांमार्फत) या घराण्यांचेच राज्य असायचे. प्राचीन काळातील घटनांवर मराठवाड्याचा विशेष ठसा होता. असे म्हणण्याचे कारण असे की त्याकाळी एक तर या राज्यकर्त्यांची राजधानी मराठवाड्यातच असे किंवा ती मराठवाड्याच्या सीमेवर असे की ज्यामुळे मराठवाड्याच्या काही भागाचा समावेश राजधानीच्या भागातच (होम प्रॉव्हिन्स) असायचा. येथील राजकीय सत्तांपैकी प्रबळ होत्या त्या सातवाहन, राष्ट्रकूट आणि यादव यांच्या. पैकी पहिल्या दोन्हींचे मूळ वस्तिस्थान मराठवाड्यातलेच. यादवांच्या संबंधात असे म्हणता येते की मराठवाड्याला मोठे केले ते त्यांनी आणि त्यांना साम्राज्य स्थापण्याची संधी दिली ती मराठवाड्याने सुमारे दोनशे वर्षे यादवांनी साऱ्या दक्षिण भारतावर अधिराज्य गाजवले ते मराठवाड्याला शक्तिकेंद्र करूनच. पैठण, कंधार, बहुधा वेरुळ आणि देवगिरी ही राजधानीची शहरे मराठवाड्यातील आणि मान्यखेट, कल्याण (बसवकल्याण) या राजधान्या मराठवाड्याच्या सीमेलगत होत्या. शिलाहारांनी कोकण-कोल्हापूर भागात पराक्रम गाजवला तरी ते मूळचे मराठवाड्यातीलच तर होते! या शिवाय कित्येक मांडलिकांच्या राजधान्याही येथेच होत्या. वहनीकुल, वाजीकुल हे कल्याणी चालुक्यांचे मांडलिक आणि अमर्दकपूर (औंढा, जि. हिंगोली) येथील रट्ट घराण्याच्या राजधान्या काय की कलचुरींच्या कुंभारी, मुरुम या उपराजधाऱ्या काय या सर्व येथल्याच होत. हा सर्व आढावा घेण्याचे कारण असे की यावरून असे लक्षात यावे की राजांच्या व सम्राटांच्या येथील वास्तव्याचा, आचार-विचारांचा प्रभाव येथील समाजाची जडण-घडण होण्यास नक्कीच कारणीभूत झाला असणार. शुक्रनीतितील दोन सिद्धांताकडे लक्ष दिल्यास यावर अधिक भाष्य करण्याची आवश्यकता राहणार नाही. 'राजा कालस्य कारणम्' आणि 'यथा राजा तथा प्रजा', 'हुकूमशाहीत वा सरंजामशाहीत त्या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जडण-घडणीत राजांच्या विचारांचा मोठा वाटा असतो. प्रजाजनांवर त्यांच्या विचारांचा, आवडी-निवडींचा प्रभाव पडत असतो. आणि राजेलोक कल्याणकारी विचारसरणीचे असतील तर याची शक्यता अधिक असते. मराठवाड्यातल्या सांस्कृतिक जीवनाला घाट दिला गेला तो राजांनी व त्यांच्या सरदारांनी प्रारंभी केलेल्या वा पुरस्कृत केलेल्या प्रथांनी, आणि येथे रुजलेल्या या प्रथांचे लोण साऱ्या महाराष्ट्रभर यथाकाल पसरले असणार. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर प्राचीन काळात नवकल्पना निर्मितीचे व सांस्कृतिक प्रगतीचे स्रोत सातत्याने मराठवाड्यानेच पुरविले होते. तेथे असलेल्या सातवाहन, राष्ट्रकूट, यादव या राजकुलांच्या राजधान्यांमुळे पंडित, शास्त्रज्ञ, विद्वान, कलावंत, उद्योगपती व व्यापारी (परदेशीय सुद्धा) यांचे सततचे वास्तव्य मराठवाड्यातच राहिले. त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या वास्तूंचा, कलाकृतींचा, कल्पनांचा पहिल्यांदा लाभ व्हायचा तो स्थानिकांना संस्कृतीला लाभलेले अनेक आयाम आणि त्यांच्यात झालेली प्रगती मुळात येथली, मग त्यांचा प्रसार साऱ्या महाराष्ट्रात आणि शेजारच्या प्रदेशात झाला. पैठण, तेर, देवगिरी ही भरभराटीला आलेली व्यापारी केंद्रे होती याचा वर उल्लेख झालेला आहेच. येथूनच परदेशांत आणि परदेशातून व्यापारी मालाची ने आण होत असे. साहजिकच संस्कृतीच्या संबंधातील कल्पनांची देवाण घेवाण होत असणार. यांचा पहिल्याचा स्वीकार मराठवाड्यात होत असणार आणि तेथूनच सर्वदूर त्यांचे प्रसारण होत असणार. शिल्प आणि स्थापत्याच्या क्षेत्रात तर मराठवाडा नेहमीच अग्रेसर होता. त्याचा वरचष्मा होता. या क्षेत्रातील त्याचे योगदान वाखाणण्याजोगे होते. भाजे, बेडसे, कोण्डाणे येथील शैलगृहे कालक्रमदृष्ट्या आधीची आहेत यात शंकाच नाही पण उत्कृष्ट शैलगृहे घडविण्याचे श्रेय जाते ते मराठवाड्याकडेच. वेरुळ येथील कैलास लेणे हे या क्षेत्रातील संपरिपूर्ण परिष्कृततेचे उत्तम उदाहरण ठरावे. ते कळसापासून पायापर्यंत 'आधी कळस मग पाया रे' या पद्धतीने कोरले गेले हे तर खरेच, पण ते 'देव देऊळ परिवारु । कोरुनि काढिला डोंगरु । ऐसा भक्तीचा व्यवहार । का न व्हावा ।। असे भक्ती व्यवहारातील अद्वैत कसे असावे याचे उदाहरणही ठरणारे लेणे आहे. तात्पर्य की मराठवाड्याने कलेसाठी कला असे न मानता जीवनासाठी तिचा उपयोग व्हावा ही दृष्टी बाळगली होती. (लेख मराठवाडा: इतिहास व संस्कृती. डॉ. गो.बं. देगलूरकर, मराठवाडा वारसा आणि सद्यस्थिती खंड १, संपादक, डॉ. मारुती आवरगंड, श्री विठ्ठल कदम) *अंबाजोगाई मराठी भाषेचा उगम येथे झाला व पुरातन काळात असेलेली हत्तीखाना, बाराखंबी मंदिर येथेच आहे.येथे पहिला मराठी ग्रंथ या ठिकाणी श्री मुकुंदराज स्वामी यांनी लिहला. इसवी सन १४०० पूर्वी हजारो वर्षे मराठवाड्यावर [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[यादव]], [[इक्ष्वाकू]] या सारख्या मराठी लोकांचे राज्य होते. तर ४०० वर्ष देवगिरीच्या यादवांचे साम्राज्य होते आणि ते निम्म्यापेक्षा जास्त भारताच्या भागावर राज्य करत होते. नंतर चार शतके मुस्लिम राजवटीखाली मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली आणि [[निजाम|निजामाच्या]] [[हैदराबाद]] संस्थानाचा भाग होता. निजामाने मराठवाड्यावर [[हैदराबाद संस्थान]] भारतात विलीन होईपर्यंत राज्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://marathivishwakosh.in/khandas/khand12/index.php?option=com_content&view=article&id=10390|title=मराठवाडा|प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई|भाषा=मराठी|ॲक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०१४}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्याच्या लढ्यात बरोबरीनेच [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] लढला गेला. १७ सप्टेंबरला मराठवाड्याला हैदराबाद संस्थानातून स्वातंत्र्य मिळाले. १ नोव्हेंबर १९५६ पासून मराठवाडा विभाग [[मुंबई]] राज्यास जोडण्यात आला. १ मे १९६० पासून मराठवाडा हा नवीन [[महाराष्ट्र]] राज्याचा भाग झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49444233|title=विधानसभा निवडणूक 2019: महाराष्ट्र विधानसभेची पहिली निवडणूक आणि तीन मुख्यमंत्री}}</ref> स्वातन्त्र्योत्तर काळात [[काँग्रेस]]चे नेते, [[शंकरराव चव्हाण]] यांचे प्रदीर्घ काळ मराठवाडा भागावर राजकीय प्रभुत्व होते. ते आधी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले व नंतर त्यांनी भारतीय संघराज्याचे [[गृहमंत्री]], [[अर्थमंत्री]] ईत्यादी केन्द्रीय मंत्रिपदेही सांभाळली. त्यांचा महाराष्ट्रातील जलसिंचन क्षेत्रांचा गाढा अभ्यास होता. विकास क्षेत्रातील.[[पैठण]]चा [[जायकवाडी धरण|जायकवाडी]] जलसिंचन प्रकल्प हे त्यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे. ==भौगोलिक स्थान== ===मुख्य शहरे=== * [[छत्रपती संभाजीनगर]] : ही मराठवाड्याची राजधानी व प्रमुख औद्योगिक शहर आहे. हे शहर ऐतिहासिक वास्तु, लेणी इत्यादींसाठी प्रसिद्ध आहे. छत्रपती संभाजी नगर येथून मुंबई-दिल्ली औद्योगिक मार्गिका जात आहे. याच जिल्ह्यात बिबी का मकबरा, [[अजिंठा]] - वेरूळ लेण्या,[[दौलताबाद किल्ला]] आणि [[जायकवाडी धरण]] आहे. पर्यटन स्थळे आणि धार्मिक स्थळे या जिल्ह्यात आहेत. येथेच छत्रपती संभाजीनगर प्रशासकीय विभागाचे मुख्यालय आहे. या जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडून [[गोदावरी]] ही नदी वाहते. * [[अंबाजोगाई]] अंबाजोगाई हे शहर बीड जिल्ह्यातील मुख्य शहर म्हणून ओळखले जाते. मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळख आहे. या शहराला शिक्षणाची पंढरी आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेलं शहर आहे. अंबाजोगाई शहराला प्राचीन काळापासून खूप वारसा आहे. या शहरातून मराठी भाषेचा उगम झाला होता. या तालुक्यात तुम्हाला माता योगेश्वरी देवी मंदिर, मराठी भाषेतील पहिला मराठी ग्रंथ लिहणारे मुकुंदराज स्वामी यांची समाधी येथे आहे. * [[सिल्लोड]] : हे छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सर्वात मोठे आणि प्रगतशील शहर आहे. तालुक्यात अंधारी आणि अजिंठा सारखी मोठी गावे आहेत की तालुक्याचा प्रगतीत मोठा हातभार लावतात. * [[धाराशिव]] : या शहरापासून जवळच धाराशिव लेणी आहेत. या शहराजवळून भोगावती नदी वाहते. याच जिल्ह्यात तुळजापूर येथे [[तुळजाभवानी माता मंदिर]] आहे. तसेच लाखो भाविकांचे कुलदैवत असलेल्या काळभैरवनाथ श्री क्षेत्र सोनारी याच जिल्ह्यात आहे. अनेक धार्मिक पर्यटन स्थळे या जिल्ह्यात आहेत. * [[जालना]] : जालना शहर मराठवाड्यातील एक महत्त्वाची बाजारपेठ व औद्योगिक केंद्र आहे. या शहराला बियाणांची राजधानी असे म्हणतात. इथे स्टील उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहे. याच जिल्ह्यात [[भोकरदन]] हे प्राचीन शहर वसलेले आहे. जालना मधील श्रीक्षेत्र राजूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. येथे राजुरेश्वर गणपतीचे खुप भव्यदिव्य असे मंदिर आहे. * [[नांदेड]] : ह्या शहराला मराठवाड्याची उपराजधानी म्हणून ओळखले जाते. हे शहर गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे. नांदेड येथे सचखंड गुरुद्वारा आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि केंद्रीय मंत्री [[शंकरराव चव्हाण]] इथलेच आहेत. * [[परभणी]] : परभणी येथे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ आहे. परभणी जंक्शन हे मराठवाड्यातील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. * [[बीड]] : बीड ला पांडवकाळात [[दुर्गावतीनगर]] म्हणत असत. पुढे चालुक्यकालीन चंपावती राणीच्या नावावरून देण्यात आलेले '[[चंपावतीनगर]]' हे या शहराचे दुसरे नाव आहे. कंकालेश्वर हे बीड मधील ऐतिहासिक पुरातन भगवान शंकराचे मंदिर आहे. हे चारही बाजूने पाण्याने वेढलेले आहे. मंदिराचे दगडी बांधकाम आहे. या जिल्ह्यात वंजारी आक्रमक आणि शूर आहेत, त्यांच्यामध्ये शैक्षणिक प्रगती उत्तम आहे. * [[लातूर]] : लातूर हे मराठवाड्यातील प्रमुख शैक्षणिक केंद्र आहे. गुणवत्तापूर्ण शिक्षणप्रणालीमुळे शिक्षण क्षेत्रात लातूर आकृतिबंध (पॅटर्न) निर्माण झाला आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] इथलेच आहेत. * [[हिंगोली]] : हिंगोली शहर कयाधू नदीच्या काठावर वसले आहे. हिंगोली येथील दसरा महोत्सव प्रसिद्ध आहे. [[औंढा नागनाथ]] हे महादेवाचे प्रसिद्ध मंदिर याच जिल्ह्यात आहे. * [[परळी वैजनाथ]] परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एक आहे. या शहरात बीड जिल्ह्यातील रेल्वे जंक्शन आहे. या शहरात औष्णिक विद्युत केंद्र आहे. या शहरात अनेक प्रकारची उद्योग चालतात. ===महत्त्वाची ठिकाणे=== [[Image:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|thumb|नांदेड येथील सचखण्ड गुरुद्वारा]] संत [[नामदेव]] महाराजांचे जन्मस्थान [[नरसी (नामदेव)]], संत [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांचे जन्मस्थान [[आपेगाव]], संत [[जनाबाई]]चे जन्मगाव [[गंगाखेड]], [[शिर्डी]]च्या [[साईबाबा|साईबाबांचे]] जन्मगाव [[पाथरी]], संत एकनाथांचे [[पैठण]], [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदासांचे]] जन्मगाव [[जांब]], देवीचे शक्तिपीठ [[माहूर]], ज्योतिर्लिंग [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[औंढा नागनाथ]], ज्योतिर्लिंग [[घृष्णेश्वर मंदिर]], [[शीख]] धर्मीयांचा [[नांदेड]] येथील सचखंड [[गुरुद्वारा]] इत्यादी धार्मिक स्थाने या विभागात येतात. * [[परळी-वैद्यनाथ|परळी वैजनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र * [[अंबाजोगाई]] सांस्कृतिक, धार्मिक, शैक्षणिक व ऐतिहासिक वारसा * [[माहूर]] धार्मिक पर्यटन केंद्र * [[औंढा नागनाथ]] धार्मिक पर्यटन केंद्र * [[केदारेश्वर देवालय]] - केदारेश्वर देवालय [[शिल्प स्थापत्य]]कलेचा उत्कृष्ठ नमुना * कल्हाली, ता. कंधार, जि. [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] - निजामकालीन जहागिरीचे गाव, ३५ हुतात्म्याचे ग्रामकेंंद्र, ब्रह्मदेवाचे देवस्थान. * श्री क्षेत्र गहिनीनाथगड चिंचोली * श्री क्षेत्र भगवानगड (धौम्य गड ) * श्री क्षेत्र नारायणगड - मराठवाड्यातील धाकटी पंढरी * श्री क्षेत्र गोरक्षनाथ टेकडी संस्थान, बीड तालुका * कपिलधार धबधबा, मांजरसुम्भा, बीड * श्री क्षेत्र माऊली महाराज मंदिर,चाकरवाडी ता.केज जि.बीड * श्री क्षेत्र मच्छिन्द्रनाथ, सावरगाव मायंम्बा, ता आष्टी जि बीड * श्री क्षेत्र पिंपळनेर गणपतीचे * श्री क्षेत्र भैरवनाथ, जरुड ता बीड * श्री तुळजाभवानी मंदिर तुळजापूर ता.तुळजापूर जि. धाराशिव * श्री काळभैरवनाथ (सिद्धनाथ) सोनारी ता.परांडा जि.धाराशिव * नळदुर्ग किल्ला ता. तुळजापूर जि. धाराशिव * नळदुर्ग व अणदूर खंडोबा देवस्थान ता.तुळजापूर जि. धाराशिव * चालुक्यकालीन केदारेश्वर मंदिर, धर्मापुरी * धर्मापुरी किल्ला * भुईकोट किल्ला, किल्ले धारूर, धारूर जि. बीड * आसरादेवी मंदिर असरडोह, ता.धारूर, जि.बीड == नद्या == [[चित्र:Nandur_madhmeshwar_canal.jpg|thumb|नान्दुर मधमेश्वर कालवा]] गोदावरी ही मराठवाड्यातील मुख्य नदी आहे. पूर्णा, पैनगंगा, सीना, शिवणा, मांजरा, दुधना या विभागातील इतर महत्त्वाच्या नद्या आहेत. '''गोदावरी :''' मराठवाड्यातून [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] ही प्रमुख नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत तिने छत्रपती संभाजीनगर बीड, जालना व परभणी, बीड व जालना अशा जिल्हा सीमा निश्चित केल्या आहेत. गोदावरीची वाहण्याची दिशा साधारणपणे वायव्येकडून आग्नेयेकडे आहे. बीड जिल्ह्यातील सिन्धफणा, वाण, सरस्वती, या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. [[मांजरा नदी|'''मांजरा'']] : पाटोदा तालुक्यातील बालाघाटच्या डोंगराळ भागात उगम पावणारी मांजरा नदी सुरुवातीस उत्तर - दक्षिण - असा प्रवास करून जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेवरून पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अशी वाहत जाऊन पुढे लातूर जिल्ह्यात प्रवेशते. तिचा बराचसा प्रवास गोदावरीला काहीसा समांतर असा होतो. बऱ्याच ठिकाणी या नदीने अहमदनगर-बीड, धाराशिव-बीड व लातूर-बीड या जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमेचे कार्य केले आहे. उगमापासून सुमारे ६१६ किलोमीटर प्रवास करून ही नदी पुढे नांदेड जिल्ह्यात कुण्डलवाडी गावाजवळ गोदावरीस मिळते. सिन्धफणा नदी पाटोदा तालुक्यात चिंचोली टेकड्यात उगम पावते. प्रथम उत्तरेकडे, नंतर पूर्वेकडे व तदनंतर पुन्हा उत्तरेकडे, किंबहुना ईशान्येकडे प्रवास करीत माजलगाव तालुक्यात मंजरथजवळ गोदावरीस मिळते. बीड तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी बिन्दुसरा नदी बीड शहरातून वाहत जाऊन पुढे सिन्धफणा नदीस मिळते. कुंडलिका ही सिन्धफणेची आणखी एक उपनदी जिल्ह्यातच उगम पावून जिल्ह्यातच सिन्धफणा नदीस मिळते. [[सिना]] : जिल्ह्याच्या व आष्टी तालुक्याच्याही नैर्ऋत्य सीमेवरून सीना नदी वाहते. काही अंतरापर्यंत तिने [[अहिल्यानगर]] व बीड जिल्ह्यांमधील नैसर्गिक सीमा म्हणून काम केले आहे. त्याच वेळी तिने अहिल्यानगर जिल्ह्यातील नगर तालुका व बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुका यांची सीमारेषाही स्पष्ट केली आहे.{{संदर्भ हवा}} [[कयाधू]] : नदी हिंगोली जिल्ह्याच्या उत्तर-पूर्व सीमेवरून वाहताना [[वाशिम]] आणि [[यवतमाळ]] जिल्ह्यांची नैसर्गिक सीमा बनते. '''मनकर्णिका''' - बीड व माजलगाव तालुक्यातील नदी. पुढे सिंदफनाला मिळते. आंबेसावळी ता बीड येथे मनकर्णिका १ प्रकल्प व लिंबारूई देवी येथे मनकर्णिका २ सिंचन प्रकल्प या नदीवर आहेत ''' वाण ''' वाण ही नदी बीड जिल्ह्यातील प्रमुख नद्यापैकी एक आहे. या नदीचा उगम धारुरच्या घाटातून होतो आणि ही नदी पुन्हा गोदावरीला जाऊन मिळते. या नदीवर नागापूर चे धरण आहे. == मराठवाड्यातील धरणे== मोठे प्रकल्प - १ २ ३ ४ ५ प्रकल्प नाव- नदी, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी मध्यम प्रकल्प १ २ ३ ४ ५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र, लाभ क्षेत्रातातील कंपन्या,एमआयडीसी लहान प्रकल्प १ २ ३ ४ ५ प्रकल्प नाव, धरणासाठी अधिग्रहण क्षेत्र, विस्थापित झालेल्यांची संख्या, धरणाची उंची, पाणी साठवण क्षमता,मृत साठा, पाटचाऱ्या, एकूण लाभ क्षेत्र. ==प्रशासन== ===महसूल=== मराठवाड्यातील पुढील आठही जिल्ह्यांचा मिळून [[छत्रपती संभाजीनगर महसुली विभाग]] तयार झाला आहे. विभागाचे मुख्यालय छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. [[विभागीय आयुक्त]] हा या महसुली विभागाचा सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकारी असतो. * [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * [[धाराशिव जिल्हा]] * [[जालना जिल्हा]] * [[नांदेड जिल्हा]] * [[परभणी जिल्हा]] * [[बीड जिल्हा]] * [[लातूर जिल्हा]] * [[हिंगोली जिल्हा]] ===न्यायदान=== सर्व जिल्ह्यांत जिल्हा न्यायालये आणि इतर न्यायालये आहेत. [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ]] छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. मराठवाड्यातील आठही जिल्हे आणि लगतच्या [[अहमदनगर]] आणि [[जळगाव]] जिल्ह्यांमधून उच्च न्यायालयात आलेल्या खटल्यांचे कामकाज येथे चालते. ==अर्थव्यवस्था== मराठवाडा हा प्राचीन काळापासून राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक दृष्टीने अत्यंत समृद्ध राहिलेला आहे. मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अभ्यासताना सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव आणि मुस्लिम राजवट कालीन आर्थिक जीवन समजून घ्यावे लागेल. आर्थिक दृष्टिकोनातून मराठवाड्याची चिकित्सा करताना त्या काळातील आर्थिक जीवन स्पष्ट करावे लागेल. गोदाखोरे हे मराठवाड्यातील सर्वात विस्तृत व समृद्ध खोरे आहे. मराठवाड्याचा बराचसा भाग या खोऱ्याने व्यापला आहे. या भूमीने प्राचीन काळपासून ते आजपर्यंत अनेक आर्थिक चढउतार पाहिलेले आहेत. मराठवाड्याने प्राचीन, मध्ययुगीन आणि अर्वाचीन कालखंडात देशाच्या आर्थिक विकासात ऐतिहासिक योगदान दिले आहे. विशेषतः भारताच्या आर्थिक विकासाच्या जडणघडणीतही मराठवाड्याने महत्त्वाचा वाटा उचललेला आहे. त्याचबरोबर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील व्यापार क्षेत्रात आपली ओळख प्राचीन व मध्ययुगीन काळात निर्माण केली आहे. प्राचीन काळात अनेक व्यापारी केंद्रे किंवा नगरे भरभराटीस आली होती. तेर, भोकरदन (भोगवर्धन) व पैठण (प्रतिष्ठान) या सातवाहन काळातील प्रसिद्ध व्यापारी बाजारपेठा होत्या. या व्यापारी केंद्रातून परदेशात माल पाठविला जात असे. मराठवाड्यातील आर्थिक समृद्ध वारसा कशा होता यावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न या लेखात केला आहे. प्राचीन काळापासूनच भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. आपल्या देशातील सामाजिक आणि आर्थिक जीवन कृषीवरच अवलंबून आहे. लोक वर्षातून दोन वेळा आणि क्वचित प्रसंगी तीन वेळा पीक घेत असत. शेती ही मान्सुनवर अवलंबून असे. शेतीमधून अन्न-धान्य निर्मिती आणि रोजगार मिळत असे. सातवाहन काळापासून कापूस हे या परिसरातील मुख्य पीक होते. आजही विशेषतः गोदावरीच्या खोऱ्यात कापूस उत्पादन मोठया प्रमाणात घेतले जाते. कृषी उत्पादनावरच येथील उद्योगधंदे आधारित होते. साधारणत: शेतीच्या जमिनीची मालकी राजाची असे. परंतु शेतीकरिता ती निरनिराळ्या लोकांत वाटली जात असे. तत्कालीन लोकांचे जीवन हे कृषीवर आधारित असल्याने त्या काळात कृषी संबंधित सर्व उद्योग विकसित झाले होते. प्राचीन भारतातील लोकांचा पशुपालन हा महत्त्वाचा व्यवसाय होता. प्राचीन काळात हल (लहान लाकडी नांगर) व नांगल (मोठा लोखंडी नागर) असे नांगराचे दोन प्रकार होते. त्या काळात शेतकऱ्यांना हलिक असे म्हटले जात. नांगराचा उपयोग शेती कार्यात वैदिक काळापासून केला जात. दूध, दही, लोणी, तूप आणि दुधापासून बनविलेले अनेक पदार्थ हे लोकांचे प्रमुख अन्नपदार्थात मोडत असल्यामुळे दूध देणारे प्राणी पाळण्यावर लोकांचा सर्वाधिक भर होता. गाय, बैल, घोडा, गाढव, बकरी, मेंढी, कुत्रा, हत्ती, डुक्कर, व खेचर हे प्राणी पाळले जात होते. भारतीय व्यापारी परंपरा चार हजार वर्षे जूनी आहे. प्राचीन काळात भारताचा विदेशी व्यापार सुद्धा भरभराटीस आला होता. व्यापारी लोकांना समाजात मान सन्मान, प्रतिष्ठा व महत्त्व होते. विदेशी व्यापार जलमार्गाने होत असे. बौद्ध जातक कथात समुद्र प्रवासाची वर्णने व अनेक बंदराची माहिती उल्लेखनीय मिळते. व्यापारी लोक राजस्थान मार्गे नरकच्छ व शूर्पारक या बंदरातून बेबीलोनला जात. भारताचा चीन, मांचुरीया, जपान, इराण, ग्रीक, सिलोन, इजिप्त, मेक्सिको, बेबीलोन, रोम, अमेरीका, जावा, मलाया, सवर्णद्वीप व अरब देशांशी व्यापार चालू होता. तसेच विदेशी व्यापारी सुद्धा भारतीय बंदरात येऊन मालाची खरेदी-विक्री करीत. भारतातून विविध प्रकारच्या वस्तू विदेशात पाठविल्या जात आणि त्याचे मूल्य म्हणून परदेशातून विपूल सोने मिळत असे. चीन व ब्रह्मदेशातील माल भारतातील व्यापारी केंद्रातून पाश्चात्य देशाकडे पाठवला जात असे. भारतीय व्यापारी चीनी रेशमी वस्त्रे विकत घेत व ते पाश्चात देशांना निर्यात करीत. रोमच्या लोकांना भारतीय वस्त्र व आभूषणे आवडत असत. बंगाल आणि तामिळनाडू येथील मलमल जगप्रसिद्ध होती. विदेशी लोकांना भारतातील विविध प्रकारचे पदार्थ व मसाले आणि विविध सुंदर वस्तूंची आवड होती. त्यामुळे भारतातील वस्तूंना परदेशात चांगलीच मागणी होती. मसाल्याचे पदार्थ, सुगंधी द्रव्ये, औषधे, जडीबूटी, हिरे, मोती, लोखंड, तांबे, चंदन, कातडी, सूती व रेशीम कापड, सागाचे लाकूड, वनस्पतीचे बी-बियाणे व रोपे, मलमल, हस्तीदंत व त्यापासून बनविलेल्या वस्तू आणि विविध प्रकारचे पशुपक्षी भारतातून निर्यात केली जात असत. मराठवाडा हा प्राचीन आणि मध्ययुगीन विदेशी व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. मराठवाडयातील व्यापारी विदेशात जाऊन आपल्या मालाची विक्री करीत असत. मराठवाडयातील तेर व पैठण या शहरातील व्यापाऱ्यांचे रोमशी प्रत्यक्ष व्यापारी संबंध होते. पैठणच्या उत्खननात अनेक रोमन अवशेष मिळाले आहेत. मराठवाड्याचा व्यापार हा भूमार्ग, नदीमार्ग व समुद्र मार्गाने केला जाई. घोडे, गाढव, उंट, नौका व बैलगाड़ी ही एकदरीत मालवाहतुकीची साधने होती. व्यापारी हा माल बैलगाडी, गाढवावर, उटावर व घोडयाच्या पाठीवर टाकून वाहून नेत असत. नाव व जहाज ही सुद्धा वाहतुकीची महत्त्वाची साधने होती. देशांतर्गत व्यापारी वाहतूक ही नदीमार्गाने व भूमार्गाने होत असे तर समुद्रमार्गाने परदेशी माल पाठविला जात. प्रवासात चोर व लुटारूंची भिती असल्याने सर्व व्यापारी मिळून एक संरक्षकदल बाळगीत असत. राजासुद्धा व्यापारांच्या संरक्षणाची व्यवस्था करीत.संपूर्ण व्यापारावर राजा नियंत्रण ठेवत. मालवाहतूकीसाठी राजा मार्फतच मार्ग सुकर केले जात. प्रवासात व्यापारी व त्याच्या मालाच्या संरक्षणाची संपूर्ण व्यवस्था राजा करीत असे. व्यापारी वर्गावर राजाचे नियंत्रण असावे यासाठी व्यापार किंवा व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी राजाची परवानगी घेणे आवश्यक होते.अकराव्या शतकात हिंदू धर्मशास्त्राने परदेशगमन निषिद्ध ठरविल्याने भारतीय व्यापारी परदेशी जाणे बंद झाले. इ.स. १२०० नंतर भारतात मुस्लीम सत्ता पसरु लागल्या. मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी समाजावर वर्चस्व निर्माण व्यापारावर ताबा घेतला. व्यापारी क्षेत्रात त्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले. अ) प्राचीन कालीन मराठवाड्यातील आर्थिक जीवन १. सातवाहन कालीन:- सातवाहन काळात मराठवाड्यामध्ये संपन्नता आणि वैभवाचे युग सुरू झाले होते. सातवाहनाच्या राजकीय उदयामुळे या परिसराच्या आर्थिक इतिहासात एका नव्या पर्वाचा आरंभ झाला. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी जास्तीत जास्त जमीन लागवडीखाली आणली. सातवाहनांची अर्थव्यवस्था ही कृषी आणि व्यापार क्षेत्रावर आधारित होती. जलसिंचनाच्या सुविधा वाढवल्यामुळे कृषी उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. पर्यायाने महसुलाच्या उत्पादनातही भर पडली. व्यापाराने सातवाहनांच्या आर्थिक समृद्धीत महत्त्वाची भूमिका पार पडली. सातवाहन राज्यकर्त्यांनी वाहतूक आणि दळणवळणाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्यामुळे अंतर्गत व्यापारात वाढ झाली. सातवाहन काळात अनेक नगराची व व्यापारी बंदराची निर्मिती झाली. त्यांच्या समृद्धीचे चित्र त्यांनी कोरलेल्या लेण्यातून समजू शकते. तसेच परकीय प्रवाशी प्लिनी, टॉलेनी, एरीमन आणि पेरीप्लसने त्यांच्या लिखाणातून सातवाहन काळातील समृद्धीचे स्वरूप समजते. सातवाहन काळात आंतरराष्ट्रीय व देशांतर्गत व्यापारात मोठया प्रमाणात वाढ झाली. सातवाहनांची गलबते रोममधील अथेन्सला पोहचू लागली. भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. सातवाहन काळात लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. सातवाहन कालीन प्रतिष्ठान, तेर, भोकरदन आदि परिसरात जे उत्खनन झाले त्यात अन्नधान्याचे अवशेष फार मोठ्या प्रमाणात हाती लागले. या काळात तांदूळ मोठ्या प्रमाणात पिकविला जात होता. हरबरा, एरंडी, भूईमूग आदि द्विदल धान्याचे व कडधान्याचे पीक घेतले जात होते. मराठवाड्यातील जमीन गहू, कापूस, ज्वारी या कडधान्याच्या उत्पादनासाठी उत्तम होती. गाथा सप्तसतीमध्ये शेतीसाठी वापरण्यात येणाऱ्या औजारांचा तपशील दिला आहे. शेतीसाठी बैलांचा वापर केला जात होता. या काळात सामान्यत: दोन पिके काढण्याची पद्धत होती. पैठणसारख्या नदीकाठच्या शहरात पुराचे, महापुराचे संकट सातत्याने जाणवत असे. या काळात अनेक नगरांची निर्मिती करून व्यापाराला राजाश्रय दिल्याने आर्थिक प्रगती सुरू झाली. या काळात तेर, भोगवर्धन, कोल्हापूर, जुन्नर आणि पैठण ही प्रसिद्ध व्यापारी केंद्रे होती. अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन दिल्यामुळे सातवाहनांची अर्थव्यवस्था भक्कम बनली. सातवाहनांनी पश्चिम किनाऱ्यावरील बाजारपेठा काबीज केल्या. व्यापारी बंदरांची निर्मिती केल्याने भारतीय उत्पादनाला पाश्चिमात्य बाजारपेठा उपलब्ध झाल्या. या काळात युरोपीयांशीही व्यापार सुरू झालेला होता. त्याठिकाणी तयार होणारे रेश्मी वस्त्रे तलम कपडे, हस्तिदंती वस्तू आणि पैठण येथे तयार होणारी पैठणी साडी या वस्तू व मसाल्याचे पदार्थ निर्यात केले जाऊ लागले. युरोपियन बाजारपेठेत हस्तिदंती वस्तू व रेश्मीवस्त्राला अनन्यसाधारण महत्त्व होते. त्या मोबदल्यात युरोपीयांकडून सोने व चांदीचा ओघ भारताकडे सुरू झाला. त्यामुळे ‘स्ट्रेबी' या विचारवंताने सातवाहन राजाकडून येणाऱ्या महागडया वस्तूच्या आयातीवर बंदी घालण्याची मागणी रोमन सम्राटाकडे केली होती. इ.स. दुसऱ्या शतकात आंतरराष्ट्रीय व्यापार शिगेस पोहचल्याचे सातवाहनांच्या चलनातील चांदीच्या नाण्यावरून अनुमान निघते. सातवाहन आणि रोम याचे प्रत्यक्ष संबंध असल्याचे आता उत्खननातून स्पष्ट झाले आहे. पैठण, नेवासा, भोकरदन आणि तेर आदि ठिकाणी सातवाहन घरासोबत रोमन पद्धतीचे घरे आढळले आहेत. रोमन घरात प्रामुख्याने रोमन नाणी, खापरे, मुर्ती, नाणी इत्यादी वस्तू सापडल्या आहेत. रोमच्या ऐतिहासिक कागदपत्रातूनही या संबंधाचा उल्लेख येतो. रोमन सम्राट ट्रॉमबेरस (इ.स. १४ ते ३७) चे एक चांदीचे नाणे पैठण येथे सापडले आहे. यावरून ख्रिस्त शताब्दी पुर्वीपासून पैठण व रोमचे संबंध असल्याचे स्पष्ट होते. तसेच रोमन सम्राटांच्या प्रतिकृती असणारे अनेक मातीची पुतळे भोकरदन, पैठण व तेर येथे सापडले आहेत. व्यापाऱ्यांनी सातवाहन साम्राज्यातील मालाला युरोपीयन बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली. जलमार्गाने होणाऱ्या व्यापारास संरक्षण दिल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा विकास झाला. पैठण हे सातवाहनाच्या राजधानीचे ठिकाण असून ते अनेक शतके व्यापारी केंद्र बनले. ते भारतातील सर्व प्रमुख व्यापारी पेठांशी जोडले होते. एकंदरीत सातवाहन काळात लाभलेल्या राजकीय स्थैर्यामुळे आर्थिक विकासाला मोठा वाव मिळाला. 2) वाकाटक कालीन आर्थिक स्थिती:-मराठवाड्यात सातवाहनांच्या अस्तानंतर वाकाटक सत्ता राज्य करत होती. वाकाटक गुप्तांचे समकालीन होते. गुप्तांचे सुवर्णयुग दक्षिणेत आणण्याची जबाबदारी वाकाटक सत्तेने पार पाडली. वाकाटक काळात आर्थिक सुबत्ता होती. पण वाकाटक सत्तेचे प्रभाव क्षेत्र मराठवाड्यात कमी आणि विदर्भात अधिक होते. राज्याच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन म्हणजे भूमीकर होय. राज्यातील प्रजा सुखी आणि समृद्ध होती. राजकीय स्थैर्य प्राप्त झाले होते.वाकाटक काळातील लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच होता. शेतीमध्ये रब्बी आणि खरीप पिके घेतली जात असत. तांदुळ, चरु, जब, ज्वारी, कापूस, हरभरा, एरंडी, भुईमुग, तीळ, मसुर, मूग, मिरची, अद्रक, हळद, अलसी व सरस या पिकांचे उत्पादन घेतले जाई. तसेच अनेक प्रकारच्या वृक्षांचीही लागवड केली जात असे. औषधीयुक्त वृक्ष मोठ्या प्रमाणात लावले जात. विविध फळांची झाडेही लावली जात. अंगूर, शाक व ईख ही महत्त्वाची फळ झाडे होती. कालवे, पाटबंधारे, विहिरीच्या पाण्यावर शेती केली जात असे. कालवे व पाटबंधाऱ्यातून राज्यामार्फत शेतीला पाणीपुरवठा केला जात असे. त्या मोबदल्यात काही कर शेतकऱ्यांकडून घेतला जात असे. पशुपालन हा शेतकऱ्यांचा पुरक व्यवसाय होता. शेती बैलाच्या मदतीने केली जाई. गाय, म्हैस, बैल, शेळया मेंढ्या यांचे पालन शेतकरी करीत असे. पशुपालन हे शेतोपयोगी होते. वाकाटक काळात उद्योगधंदे व व्यवसायाचा फार विकास झाला. वाकाटकांच्या काळात अनेक शहरे उदयास आली होती. पैठण, तेर, भोकरदन येथील व्यापार उदीम वाढला होता. त्यामुळे अनेक उद्योग व व्यवसाय भरभराटीस आले होते. कापड उद्योग हा सर्वात मोठा होता. पैठण हे शहर कापड उद्योगासाठी प्रसिद्ध होते. या काळात कलाकुसरीचे काम प्रसिद्ध होते. सुवर्ण, चांदी, ब्रांझ धातूच्या कौशल्यपूर्ण नक्षीदार कलाकृती तयार करणारे व्यवसाय उदयास आले होते. प्रवासात व्यापाऱ्यांचे व त्यांच्या मालाचे चोर, दरोडेखोर, लुटारू व जंगली प्राण्यापासून रक्षण करण्याचे काम थल नियामक नावाची व्यक्ती करीत असे.वाकाटक कालखंडात शेती, पशुपालन, विविध व्यवसाय, उदयोगधंदे व व्यापार यांची भरभराट झाल्याने मराठवाडा आर्थिक दृष्टया समृद्ध बनला होता. 3) बदामीचे चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- बदामीचे चालुक्य घराणे प्राचीन भारतीय इतिहासात सुप्रसिद्ध आहे. बदामी चालुक्यांची सत्ता दख्खनच्या बहुतेक भागावर पसरली होती. त्यांनी बांधलेल्या अनेक देवालयांत एका विशिष्ट स्थापत्य पद्धतीचा उपयोग केलामुळे ती चालुक्य स्थापत्य पद्धती म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या काळी संस्कृत व कन्नड भाषांत अनेक उत्तम प्रकरणे, काव्ये रचली आहेत. या राजसत्तेविषयी थोडी माहिती यूआन च्वांग या चिनी यात्रेकरुच्या प्रवास वर्णनावरून आणि चरित्रावरून मिळते.६४१-४२ मध्ये चिनी यात्रेकरून यूआन च्वांग त्याच्या दरबारी आला होता. यूआन च्वांग त्याला महाराष्ट्राचा अधिपती म्हणतो. इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ याचा या वंशातील दुसरा पुलकेशी राजाशी पत्रव्यवहार व राजदूतांची देवघेव झाली होती, त्याविषयीचा एक उल्लेख एका फार्सी बखरीत आढळतो. पुलकेशीने इराणचा राजा द्वितीय खुसरौ (खुस्रव) यास नजराणा व हत्ती पाठवून त्याच्याशी ६२५ च्या सुमारास राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले. उत्तरेस नर्मदेपर्यंत त्याचे राज्य पसरल्यामुळे त्याने नासिक येथे आपली दुसरी राजधानी केली असावी. सामान्यतः यांची नाणी अद्यापि सापडली नाहीत. गुजरातेत स्थापलेल्या घराण्यातील जयाश्रय राजाचे नाणे सापडले आहे. त्यावरून बदामीच्या मुख्य घराण्याची नाणी पुढेमागे सापडतील. ४) राष्ट्रकुट कालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकूटांच्या कालखंडात मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न आणि समृद्ध होती. याची पुढील महत्त्वाची कारणे आहेत. १) राष्ट्रकूट साम्राज्यातील प्राकृतिक रचना ही आर्थिक स्थिती संपन्न बनवण्यास महत्त्वाची ठरली. या प्रदेशातील सुपीक जमीन, खनिज संपत्ती आणि हवामान यांचा मोलाचा वाटा आहे. २) कृषी हा येथील मुलभूत व्यवसाय असून याच व्यवसायातून अनेकांना मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध झाला आणि यातूनच सामान्य जनतेचे आर्थिक जीवन समृद्ध बनले होते. ३) राष्ट्रकूट काळात अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार मोठ्या प्रमाणात वाढला होता. व्यापाराने आर्थिक समृद्धी वाढली. ४) राष्ट्रकूटांनी आपल्या साम्राज्याच्या सीमा नेहमी विस्तारीत करण्याचा प्रयत्न केला आणि नव्याने जिंकलेल्या प्रदेशातून बरीच संपत्ती मराठवाड्यात आणली. राष्ट्रकूट कालखंडात काळी कसदार कापसाची जमीन मोठ्या प्रमाणात असल्याने या जमिनीतून मिळणारे उत्पादनही उत्कृष्ट दर्जाचे असे. अरब प्रवाशांनी ही पश्चिम भारतातील सुपीक जमिनीचे वर्णन केले आहे आणि यातील धान्याचा दर्जा उच्च असल्याचे म्हटले आहे. राष्ट्रकूटांच्या काळात कापसाचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन काढले जाई. मराठवाड्यात पहिल्या शतकापासून ते तेराव्या शतकापर्यंत सुती वस्त्राची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती होत होती. गाथा सप्तशती मध्ये कपासीचे उल्लेख आहेत. कपासीची लागवड, वेचणी, राखण याचे वर्णन यात आले आहे. मराठवाडयात तेर, भोकरदन या ठिकाणच्या उत्खननात धान्याचे अवशेष प्राप्त झाले आहेत." हालच्या गाथासप्तशतीमध्ये तत्कालीन कृषी उत्पादनाच्या भिन्न प्रकाराची नाहिती मिळते. सामान्यतः तांदूळ मोठया प्रमाणावर पिकवला जात होता. त्या कालखंडात पर्जन्यमान तुलनात्मकरित्या अधिक असावे. तांदूळाशिवाय एरंडी, भुईमूग, द्विदल धान्य व कडधान्याची पिके घेतली जात होती. राष्ट्रकूट काळात तांदळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असे. त्यामुळे गावचा हिशेबनीस, सुतार, मजूर इत्यादीचे पगार किंवा मजुरी तांदळामध्येच दिली जाई. दुसरे महत्त्वाचे पीक म्हणजे ऊस होय. याच बरोबर राष्ट्रकूटकाळात मधाचे उत्पादन ही मोठ्या प्रमाणात होत असे. इ.स. ९५६ मध्ये आलेल्या इब्न- हौकल या अरबी प्रवाशाने याचे वर्णन केले आहे. राष्ट्रकुटांची पहिली राजधानी आजचे वेरुळ म्हणजे प्राचीन काळातील एलापूर होती. कंधार व लातूर या राष्ट्रकूटांच्या दोन राजधान्या होत्या. वेरुळ, कंधार, लातूर ही राष्ट्रकुट काळातील भरभराटीस आलेली महत्वाची व्यापारी व बाजारपेठांची केंद्रे होती. या शहरात अनेक बाजारपेठा होत्या, गुर्जरपण (गुजराथी लोकांचे पेठ) व क्षुण्णहटिका (चुना भट्टीचा बाजार) या दोन पेठांचा उल्लेख एका शिलालेखात आलेला आहे. विविध प्रकारची व विविध धातूंची नाणी विकसित झाल्याचे दिसते. कनिष्क, निष्क, कार्षापण, माषक व काकणी याशिवाय दिनार व सुवर्ण यासारखी नाणी यांचा उल्लेख सापडतो. या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना - श्रेणी असत तर गावात किंवा नगरात दुकाने घालून व्यापार करणाऱ्यांना श्रेष्ठी म्हणत असत. तर दुसऱ्या माल नेऊन विक्री करणाऱ्यांना सार्थवाह म्हणत असे. या काळातील व्यापाऱ्यांनी अनेक प्रकारचे दानधर्म केल्याचे उल्लेख आलेले आहेत. यातूनच येथील लेण्या व भव्य मंदिरांचे निर्माण होण्यास सुकर झाल्याचे दिसते.राष्ट्रकूट कालखंडातही मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती अत्यंत संपन्न होती. राष्ट्रकूटांनी आपल्या राजवटीत लोककल्याणकारी कार्यावर जास्त खर्च केला. राष्ट्रकूटांची दुय्यम राजधानी असलेल्या शहरात त्यांनी तेथील जनतेकरिता व बाहेरून येणाऱ्या अतिथीसाठी चांगली सुविधा उपलब्ध करून दिली होती. 5) कल्याणी चालुक्यकालीन आर्थिक स्थिती:- राष्ट्रकुट सत्तेच्या अस्तानंतर कल्याणीचे चालुक्यांची दक्षिण भारतात सत्ता निर्माण झाली. राष्ट्रकुटांच्या नंतर एक पराक्रमी वंश म्हणून दक्षिण भारतात कल्याणीच्या चालुक्याकडे पहिले जाते. कल्याणी चालुक्यांचा कालखंड हा सामान्यपणे इ.स. ९६३ ते इ. स. ११८१ पर्यंतचा समजला जातो. कल्याणी चालुक्यांच्या कालखंडातच अंबाजोगाई, लातूर, धाराशिव आणि धर्मापूरी येथे व्यापारी केंद्रे उदयास आली. दक्षिण भारतात नैसर्गिक जलसिंचनाच्या अभावामुळे कृत्रिम पद्दतीने जलसिंचनाची व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक होते. कल्याणी चालुक्यांनी प्राकृतिक रचनेचा अभ्यास करून तलावांची निर्मिती करण्यासाठी पुढाकार घेतला. शासनकर्त्यांकडून शेतीच्या विकासासाठी जलसिंचनाच्या व्यवस्था निर्माण करत. जलसिंचनाच्या तलाव व नदीवरील बांध या साधनांच्या निर्मितीमध्ये शासक वर्गासोबतच मंदिर संस्थेचेही फार मोठे योगदान आहे. अनेक तलाव दिसतात. यापैकी बरेच तलाव दगडांनी बांधून काढले असावेत असे तडकल्ल या नावावरून वाटते. तलावाच्या देखरेखीचे काम प्रामुख्याने ग्रामसभाकडे सोपविण्यात आले होते. तलावाच्या निर्मितीसाठी केल्या जाणाऱ्या दानाप्रमाणेच तलावाच्या दुरुस्तीसाठीच दान दिले जाई. ग्रामीण शेतकरी जलसिंचनाच्या मोबदल्यात विशिष्ट असा कर शासनकर्त्याकडे जमा करीत सामूहिक व व्यक्तिगत प्रयत्नामुळे जलसिंचनाची व्यवस्था केले जाई. कृषी जलसिंचनासाठी विहिरीच्या पाण्याचाही वापर केला जाई. पाणी वर काढण्यासाठी विविध प्राण्यांचा वापर केला जाई. पाणी काढण्यासाठी राहटा सारख्या यंत्राचा वापर केला जाई. विहीर खोदण्यापूर्वी शेतीजमिनीच्या मालकाची परवानगी घेणे आवश्यक होते असे. या कालखंडात दक्षिणेत पाणी पुरवठयाचे साधन म्हणून तलाव, विहिरी सोबतच कालव्यांचाही वापर करण्यात आलेला होता. विविध शेतीमालाचे उत्पादन घेतले जाई. तांदूळ, जवस, ज्वारी, बाजरी आणि गव्हाचे उत्पादन संपूर्ण दक्षिण भारतात घेतली जाई. वरील उत्पादनांव्यतिरिक्त विविध कडधान्य, तीळ, ऊस इत्यादी ठिकाणचे उत्पादन घेतले जाई. ब) मध्ययुगीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:- १. यादवकालीन आर्थिक स्थिती:- मराठवाड्यातील यादव हे शेवटची समृद्ध राजवट आहे. यादवांची देवगिरी ही राजधानी होती. यादव काळात जागतिक बाजारपेठेत क्रांतीकारक बदल झाले होते. पश्चिम आशिया आणि आफ्रिकेमध्ये नवीन बाजारपेठा निर्माण झाल्या. भारतीय वस्त्रे व मसाल्याच्या पदार्थाना मागणी वाढली होती. उत्पादन प्रक्रियेमध्ये आमूलाग्र बदल झाला. त्यांचा परिणाम म्हणून यादव काळात पैठण, तेर अंबाजोगाई, लातूर ही शहरे नवीन बाजारपेठा नावारूपाला आल्या होत्या. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पैठणच्या रेशमी वस्त्राचे परत एकदा वर्चस्व प्रस्थापित झाले. यादव काळात वस्त्रोद्योग आणि मसाल्याचे पदार्थ या उद्योगांचा विकास झाल्यामुळे मराठवाडयाची आर्थिक भरभराट झाली. मध्ययुगीन काळात मराठवाड्यातील देवगिरी, पैठण, अंबाजोगाई ही शहरे व्यापारासाठी आघाडीवर होती. देवगिरी जवाहिऱ्यांच्या व्यापार यासाठी प्रसिद्ध होते. हिरे माणिकाना पैलू पाडण्याच्या कामाप्रमाणे सोन्या-चांदीची व इतर बरीच कलाकुसरीची कामे सुबक होत असत. राजधानी व महाराष्ट्राचे केंद्रस्थान म्हणून देवगिरीस सर्वप्रकारच्या व्यापाराला चांगलाच वाव मिळत होता. त्यावेळी मराठवाडयाचा व्यापार गुजरात, तेलंगणा, कर्नाटक, केरळ, इत्यादी प्रांताशी चालत असे मराठवाडयातील पैठण येथे तयार होणारे मलमली, मखमली व रेशमी कापड भारतात सर्वत्र मोठया प्रमाणत विकत असे. पैठणमधील पैठण्यांना सर्वत्र मागणी होती. इतकेच नव्हे तर बाहेरच्या देशातही पैठणी प्रसिद्धी मिळाली होती.मराठवाड्यात चामडे कमाविण्याचा उद्योग भरभराटीला आला होता. विविध उद्योग मराठवाड्यात विकसित झाल्याने व्यापार वाढला होता. यादवांच्या काळात व्यापाऱ्यांच्या संघटना किंवा श्रेणी अस्तित्त्वात होत्या. श्रेणीमध्ये निरनिराळ्या जातीतील लोकांचा सहभाग राहत असे. श्रेणीने घालून दिलेले नियम सर्व सभासदांना सारखेच बंधनकारक राहत असे. श्रेणीपेक्षा पूग ही एक दुसरी व्यापारी संघटना होती. न्यायदानाच्या बाबतीत श्रेणीहून भूगाचा मोठा अधिकार होता. श्रेणी व युग या दोन्ही संस्थाना राज्यमान्यता होती. आपल्या क्षेत्रापुरते न्यायदान करण्याचा अधिकार त्यांना दिलेला असे. त्याकाळात व्यापारी वर्ग राजा व प्रजा याच्यातील एक महत्वपूर्ण दुवा होता. या काळात विविध वजने मापे प्रचलित होती. यादव काळात व्यापार व्यवहारात व निरनिराळ्या व्यवसायात वजने व मापे यांचा उपयोग करण्याची प्रथा होती. धान्य मोजण्यासाठी कुडव पावशेर शेर, दुशेरी, अशेरी, पासरी, मण खंडी ही मापे होती तर तेला सारख्या द्रव पदार्थाचे मोजमाप करण्यासाठी पळी, किंवा डो अशी साधने होती सोन्यासारख्या मौल्यवान वस्तू तोलण्यासाठी गुज, बाल, जन, पळ, मासा, तोळा, दुतोळा, अशी वजने वापरत होती. जमीनीच्या मोजमापासाठी अगुलहस्त, निवर्तन, मत्तर अशा प्रकारची मापे होती. व्यापारी देवानघेवाणसाठी नाण्याबरोबरच धान्याचा वापर केला जात असे. स्वतंत्र चलन व्यवस्था करण्यात आली होती. यादवांनी पाडलेल्या सोन्याच्या नाण्यावर गरुडाचा छाप असे. निष्क, होन, गद्याण, वराह, फनम इत्यादी नाणी प्रचलित होती. यासाठी सोने, चांदी व तांबे यांचा वापर केला जात होता. बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण व्यवस्था सर्वस्वी स्वायत्त व स्वतंत्र होती. ग्रामीण समाजाचे जीवन आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध व आनंदी होते व आर्थिक सुबत्ता होती. थोडक्यात यादव काळात आर्थिक परिस्थिती अत्यंत वैभवशाली होती. २. मोगलकालीन मराठवाड्याची आर्थिक स्थिती:- मोगलकालीन कालखंडात शेती हाच अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. खेडे हा आर्थिक व्यवहाराचा केंद्रबिंदू होता.गावात बलुतेदारी पद्धती अस्तित्त्वात होती. ग्रामीण भागात परंपरेने चालणारे छोटे, मोठे उद्योग व्यवसाय चालू होते. बारा बलुतेदार व अठरा अलुतेदार याशिवाय काही व्यवसाय ग्रामीण भागात प्रचलित होते. त्यावरच लोकांची उपजिविका चालत असे. जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव माफक होते. कृषी व्यवसायात हिंदू व मुसलमान होते, बहूतांश शेती नैसर्गिक पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून होती. या काळात अधूनमधून दुष्काळ पडत असत. लोकांची आर्थिक स्थिती दयनीय होती. अकबराच्या काळात बटाटे, द्राक्षे, टरबूज यांची शेती करण्याची पद्धत सुरू झाली. तंबाखूचे पीक घेण्याची प्रथा याच काळात सुरू झाली. या काळात सुती व रेशमी कपडयांना चांगली मागणी होती. मोगलकाळात औरंगाबाद हे दक्षिण भारतातील सर्वात मोठे व्यापारी केंद्र होते. येथे अनेक बाजारपेठा होत्या. त्यापैकी बेगमपुरा, औरंगपुरा, सुलतानगंज, शहागज ही महत्त्वपूर्ण बाजार भरण्याची मुख्य ठिकाणे होती. बाजारपेठेत बाहेरून येणाऱ्या व्यापाऱ्यांना येथे माल ठेवण्यासाठी गोदामाची व्यवस्था केली होती. त्यामुळे माल सुरक्षित राहत असे. बाजाराचा प्रमुख अधिकारी हा दर आठवड्यास धान्यांचे दर लिहून सरकारला कळवित असे. मालांच्या किंमतीवर नियंत्रण ठेवण्याचे कार्य हा अधिकारी करत असे. आयात निर्यात पद्धतीने व्यापार होत असे. प्राचीन काळातील शहरांचे महत्व कमी होऊन औरंगाबाद, दौलताबाद, शहागड, खुलताबाद, जालना, नांदेड, बीड यांचे महत्व वाढले होते. दैनंदिन जीवन जगण्यात सामान्य मानसाला फारशा समस्या नव्हत्या. आयात निर्यात व्यापारासाठी स्थलमार्ग व जलमार्गाचा अवलंब होत असे. या काळात काही प्रमुख दळणवळणाचे मार्ग रुढ झाले होते. इ.स. १६६० पासून औरंगजेबाने औरंगाबाद येथे शाही टाकसाळ सुरू केली होती. या टाकसाळीत सोने व चांदीची नाणे तयार होत असत. नाणी तयार करण्याचे कार्य औरंगाबाद येथे सरकारी व खाजगी अशा दोन्ही स्तरावर होत असे. औरंगाबाद येथे रंगरेज गल्लीजवळ अजूनही टाकसाळ गल्ली आहे. इ.स. १७२० मध्ये निजाम असफजाह याने दक्षिण सुभा स्वतंत्र केला, तरी देखील औरंगाबादच्या टाकसाळीत मोगलांची नाणी पाडली जात असत. इ.स. १७२० ते १८४४ पर्यंत निजाम सरकार मोगलांची नाणी तयार करून स्वतःच्या राज्यात वापरत असे. औरंगाबाद हे नाणी बदलण्याचे दक्षिण भारतातील फार मोठे केंद्र होते. विल्यम नॉरीसची मराठवाड्यास भेट दिली. न्यू इंग्लीश कंपनीला मोगल बादशाहाकडून पूर्वीच्या इस्ट इंडिया कंपनीच्या सवलती मिळाव्यात म्हणून इंग्लंडचा राजा तिसरा विल्यम याने सर विल्यम नॉरीस यास आपला वकील म्हणून औरंगजेबाकडे पाठविले. त्यावेळी औरंगजेब मराठयांच्या विरुद्ध मोहिमेत गुंतला होता. विल्यम नॉरीसने आपल्या प्रवासाची दैनदिनी ठेवली होती तिचे संशोधन करून श्री हरीहरदास यांनी 'दि नॉरीस एबसी टू औरंगजेब' हा ग्रंथ लिहिला आहे. औरंगाबादचे वर्णन करताना तो लिहितो, "पर्वताची एक रांग उत्तरेकडे गेली आहे. या पर्वताच्या पायथ्याशी एक सुंदर खोरे आहे. औरंगाबाद या खोऱ्यात वसले आहे. या भागातील जमीन सुपीक आणि समृद्ध आहे. या शहरात अनेक धनिक व्यापारी आहेत औरंगाबाद त्या काळी फळफळावळीसाठी प्रसिद्ध होते. विशेषतः तेथील दाने व सत्री नॉरीसला फार आवडली. औरंगाबादचे गुलाब पाहून त्याला आपल्या देशातील गुलाबांची आठवण झाली. तो म्हणतो, "धान्य काय फळफळावळ काय -अगर फुले काय, औरंगाबादेत या सर्व वस्तू उत्तम आणि विपूल मिळतात". या कालखंडातील पावसाची अनिश्चितता, सततच्या युद्धांचा प्रसंग यामुळे पिकांची नासाडी, आर्थिक मदतीचा अभाव, भ्रष्ट राज्यकारभार यामुळे शेती व्यवसाय व शेतकरी हे दोन्ही मागासलेलेच होते. संपूर्ण शेती पावसावरच अवलंबून होती. या काळात शेतीची प्रतवारी लक्षात घेऊन त्या प्रमाणात शेतसारा वसूल केला जात असत. सारा रोख व धान्याच्या रुपाने भरण्याची सोय होती. या कालखंडात उद्योगधंद्यांची फारशी वाढ झालेली नव्हती. रस्त्यांचाही फारसा विकास झालेला नव्हता. प्रवासासाठी घोडागाडी, बैलगाडी, पालखी, मेना इत्यादींचा वापर होत असे. या काळात बाहेरच्या देशांशी व्यापार चालत असल्याचे उल्लेख सापडत नाही. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुस्लिम राजवटीत बेबंदशाही माजली होती. मुस्लिम राज्यकर्ते प्रजेला लुबाडीत होते. मुस्लिम राज्यकर्ते मराठी कर्तबदार सैन्य बाळगून ते मुलाखाचे राजे बनून विलासात आणि ख्यालीखुशालीत राज्य करत होते. 3) मराठाकालीन मराठवाडयाची आर्थिक:- मराठा सत्तेचा व मराठवाडा परिसराचा जास्त संबंध आला नाही. मराठी सत्तेचा उदय होण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार मुस्लिम राजवटीत नावारूपाला आले होते. मुसलमानी सत्तांना अनोळखी प्रदेशात आपले वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी कठीण जात होते. वर्चस्वासाठी पाचही मुस्लीम सत्ता आपापसात सतत लढाई करत होत्या. ह्या प्रदेशातील जनता ही हिंदू धर्माचीच होती. जनतेच्या समर्थनाशिवाय राज्याला स्थैर्य प्राप्त होवू शकत नाही म्हणून या स्थानिक हिंदू लोकांशी जुळवून घेणे मुसलमानी सत्ताधीशांना आवश्यक होते. मुस्लिम राज्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी मराठा वतनदारांवर होती. निजामशाही उदयास येण्यापूर्वी अनेक मराठी सरदार घराणी उदयास आली. त्यांना मुसलमानी राज्यात मोठी संधी प्राप्त झाली व सत्ता विस्ताराच्या व अधिकाराच्या संघर्षात वरच्या दर्जाची स्थाने मिळू लागली. यातुनच मराठे, धनगर, ब्राह्मण व इतर जमाती पुढे आल्याचे दिसते. या परिस्थितीत मराठ्यांना आपल्या बाजुने ठेवण्यासाठी, त्यांना खुश करण्यासाठी काही धार्मिक सवलती, पदव्या व जहागीर देऊन मुसलमानी सत्तांनी मराठ्यांचा गौरव करणे सुरू केले. लढाईत मोठमोठे पराक्रम गाजवण्यात ते नेहमी पुढाकार घेत. मराठे सरदार फौजबंद असत. कोणताही फौजबंद मराठा सरदार सुलतानाकडे गेला की, सुलतान त्याला आपल्या चाकरीला ठेवी. जहागिरी मिळालेले सरदार स्वतःला आपल्या जहागिरीचे राजे समजत. विजापूर व अहमदनगर येथील सुलतानांच्या पदरी अनेक मोठमोठे मराठे सरदार होते. निजामशाही व आदिलशाही यांनी दिल्लीचे मोगल व दक्षिणेतील पोर्तुगीज या सैन्याला टक्कर देण्यासाठी मराठा घराण्याची मदत घेतल्याची उदाहरणे आहेत. जहागीर व वतनदार आपल्या प्रदेशाचा कारभार पाहू लागले. या प्रदेशातील आर्थिक व्यवस्थेवर नियंत्रण करण्याचे अधिकार त्यांच्याकडे आले. मराठाकालीन आर्थिक जीवन शेती व्यवसायाशी संपूर्णपणे निगडीत होते. मराठा काळात शेती हाच प्रमुख व्यवसाय होता. पावसाची अनिश्चितता, नेहमीचा युद्धांचा प्रसंग त्यामुळे पिकांची होणारी नासधूस, मुस्लिम शासनकर्त्याकडून आर्थिक मदतीचा अभाव व जुलमी राज्यकारभार इत्यादीमुळे शेती करणे कठीण बनले होते. मुस्लिम राज्यकर्त्यांमध्ये वारंवार होणारी युद्धे यामुळे त्यांच्या शेतीचे सुद्धा अतोनात नुकसान होऊ लागले. शेती हा व्यवसाय अस्मानी व सुलतानी संकटाने धोक्यात आल्याने मराठे सैनिकी पेशाकडे वळले. मराठा कालखंडात आर्थिक व्यवहाराचे केंद्र बिंदू खेडे हाच होता. बाजारपेठेचे केंद्र असलेल्या खेडयाला कसबा या नावाने संबोधित असत. सामान्यतः गावात चार प्रकारच्या सत्ता रूढ होत्या त्यापैकी चौथी सत्ता म्हणजे व्यापारी सत्ता. ही सत्ता स्वतंत्र व श्रेष्ठ असल्याने त्यांना गावकीचे अधिकार होते. या कामासाठी सरकारकडून जमिनी मिळत त्यांना देशक' असे म्हणत. जमीनीच्या मोबदल्यात ते गावकीची विविध प्रकारची कामे करीत. त्यांना गावात प्रतिष्ठीत नागरिक समजले जात असे.(लेख:-मराठवाड्याच्या आर्थिक समृद्धीचा वारसा, प्रा. छाया दत्तराव भरोसे, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १, संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम) शेती हाच मराठवाड्यातल्या लोकांच्या निर्वाहाचा प्रमुख स्रोत आहे. तांदुळ, डाळी, तेलबिया आणि कापूस यावर आधारित प्रक्रिया उद्योग मराठवाड्यात विखुरलेले आहेत. [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[लातूर]], [[जालना]] आणि [[नांदेड]] शहरांच्या परिसरात उद्योगीकरण झाले आहे. धातू, प्लॅस्टिक, वाहने आणि पेये या क्षेत्रांतील अनेक कारखाने इ.स. १९८० नंतर मराठवाड्यात वाढले. जालना हा जिल्हा बियाणे केंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. ==समाजरचना आणि लोकजीवन== या भागात अधिक लोक हे ग्रामीण भागांत राहतात. तसेच ३०-४० टक्के लोक शहरी भागात राहतात. जास्तीत जास्त लोकजीवन हे शेतीवर अवलंबून आहे. ==शिक्षण== सातवाहन या राजवटीचा काळ मराठवाड्याच्या दृष्टीने भरभराटीचा होता असे म्हणणे योग्य ठरेल. या काळामध्ये मराठवाड्याने केलेले नेतृत्व अनेक क्षेत्रात प्रभावशाली होते. यात राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रांचा समावेश होता. या काळात कला आणि साहित्य निर्मितीला चालना मिळाली. याच काळात गाथा सप्तशती या महत्वाच्या ग्रंथाची निर्मिती झाली. सातवाहन कुळातील राजे विद्वान ,सुसंस्कृत आणि विद्येचे पुरस्कर्ते होते. या काळात पैठण, जुन्नर आणि तेर येथे शैक्षणिक केंद्र विकसित झाली. संस्कृत बरोबर प्राकृत भाषेला त्यांनी प्रोत्साहन दिले. साहित्य निर्मिती बरोबरच साक्षरतेला चालना दिली हे त्यांचे महत्वाचे योगदान ठरते. या काळात निर्माण झालेल्या शिलालेखांची संख्या मोठी आहे. समाजात मोठ्या प्रमाणात वाचक वर्ग असल्याचे असल्याचे हे लक्षण आहे. त्या नंतर आलेल्या वाकाटक या राज वंशानेही कलेला आश्रय दिला. या काळात अजिंठा येथील प्रसिद्ध लेण्यांची निर्मिती झाली. हरिवीजय या ग्रंथाची निर्मिती याच काळात झाली. चालुक्य वंशीय राजवटीत मराठवाडा केंद्र स्थानी राहिला नाही. राष्ट्रकूट हे घराणे महाराष्ट्रीय होते. या काळात तलगुंड या ठिकाणी शाळा असण्याचा उल्लेख आढळतो. त्यावेळी मातृभाषेत शिक्षण दिले जात असावे. हे दोन्ही मुद्दे मराठवाड्याच्या दृष्टीने महत्वाचे आहेत. शाळेचे संगोपन गावकरी करीत असाही पुरावा सापडतो. कल्याणीच्या चालुक्य काळात शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळाले एवढेच आपण म्हणू शकतो. शैक्षणिक दृष्ट्या यादवांचा कालखंड अतिशय महत्वाचा ठरतो. मराठवाड्याची शैक्षणिक आणि साहित्यिक परंपरा या काळात अधोरेखित होते. या काळात संस्कृत प्रमाणेच मराठी भाषा समृद्ध झाली. मुकुंदराज यांच्या विवेक सिंधु आणि ज्ञानेश्वर यांच्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथांची निर्मिती याच काळात झाली. मराठी वाङमयातील हा महान ग्रंथ मानला जातो . मराठवाडा मुस्लिम राजवटीखाली जाण्यापूर्वी मराठवड्यातील शिक्षण पद्धती विकसित झाली होती. मुस्लिम राजवट : चौदावे शतक ते अठराव्या शतकापर्यंत मुस्लिम राजवटीत शिक्षण हे पूर्वीप्रमाणेच दिले जात होते. मोगल सत्ते नंतर त्यात मदरशांची भर पडली. ही व्यवस्था मिश्र प्रमाणात ब्रिटिश कालखंड सुरू होई पर्यंत सुरू होती. इष्ट इंडिया कंपनी सत्तेवर आल्यानंतरही अनेक वर्षे सरकारने शिक्षणाकडे लक्ष दिले नव्हते. काही इंग्रज समाज आणि धर्म प्रसारकांनी सरकारकडे ही मागणी केली. त्यानुसार भारतात इंग्रजी मध्यमाची शाळा सुरू झाली. याच काळात मराठवडा हा निजामाच्या अधिपत्या खाली होता. या दोन्हींचा एकत्रित परिणाम हा मराठवड्यातील शिक्षणावर झालेला दिसून येतो. याचा तौलनिक आढावा घेतल्यास सध्या असणाऱ्या परिस्थितीचा आढावा घेता येईल. निजामकालिन शिक्षण ;- निजाम राजवटीत हैदराबाद संस्थान चार भागात विभागले गेले होते. मेडक -गुलशनाबाद, वारंगल, औरंगाबाद आणि गुलबर्गा हे ते चार विभाग होत. या विभागांची पुढे जिल्हा आणि तालुका अशी विभागणी होती. सर्व मिळून १७ जिल्हे होते. मराठवाडा हा औरंगाबाद आणि गुलबर्गा यात विभागला होता. निजाम राज्यात गावोगावी चालणाऱ्या शाळेत शिकविणाऱ्या शिक्षकांचा पगार गावकरी देत असत. गावच्या ऐपतीवर तो अवलंबून होता. निजमाचे ब्रिटिश राजवटी बरोबर चांगले संबंध होते. त्यामुळे सेंट जॉर्ज ग्रामर् ही इंग्रजी माध्यमाची शाळा १८३४ मध्ये स्थापन झाली. ती मुख्यतः युरोपियन मुलांसाठी होती. त्या नंतर बोलारम येथे वैद्यक शाळा आणि १८५५ मध्ये हैदराबाद येथे रोमन कॅथॉलीक मिशन तर्फे शाळा सुरू करण्यात आली. प्रथम निजामाच्या कर्मचाऱ्यासाठी असणारी ही शाळा सर्व जातीच्या मुलांसाठी खुली करण्यात आली. त्या नंतर इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा हैदराबाद शहर, औरंगाबाद, वारंगल आणि गुलबर्गा येथे सुरू करण्यात आल्या. यात दोन सर्व साधारण आणि तंत्र विषयक आणि व्यावसायिक शाळांचा समावेश होता. या ठिकाणी अलिगढ, चेन्नई, मुंबई आणि बंगाल येथील शिक्षकांची नेमणूक करण्यात आली. हैदराबाद मध्ये मदरसा १८३० मध्ये स्थापन करण्यात आला. त्या नंतर १८५९ मध्ये प्रत्येक जिल्ह्याच्या ठिकाणी तीन आणि तालुक्याच्या ठिकाणी दोन शाळा सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. शाळेची फी तालुका शाळेत एक आणा आणि जिल्हा शाळेत दोन आणे एव्ह्डी होती. पहिली अभियांत्रिकी संस्था १८७० साली स्थापन करण्यात आली. सन १८७२ मध्ये एकूण स्थानिक भाषेतील शाळांची संख्या १२५ होती. याशिवाय हैदराबाद शहरात १६ शाळा होत्या . सन १८७५ मध्ये औरंगाबाद येथे मराठी -इंग्रजी अशी द्वि भाषिक शाळा उघडण्यात आली. दारूल ऊलुम उर्फ ओरीएन्टल महाविद्यालय १८५४ मध्ये सुरू झाले. यात पर्शियन आणि अरेबिक मध्यमातून भौतिक शास्त्र, रसायन, गणित आणि खगोल शास्त्र शिकवले जाई. इंग्लिश माध्यमच्या शाळेत १८५७ पासून अरेबिक, पर्शियन, हिंदुस्तानी, मराठी, तेलगू, आणि कन्नड भाषा शिकवल्या जात. काही समाज सुधारकांनी केलेले प्रयत्नही उल्लेखनीय आहेत. बिलगर्मी यांनी वारंगल, हैदराबाद आणि औरंगाबाद येथे तीन औद्योगिक शाळा काढल्या. वेंकट राम रेड्डी यांनी मुलींचे माध्यमिक विद्यालय आणि मूला-मुलींसाठी वसतिगृहे काढली. भाग्य राम रेड्डी यांनी वंचित घटक आणि दलित वर्गातील मुलांसाठी शाळा काढल्या. अशा प्रकारे शिक्षणाची सुरुवात होऊनही सामाजिक परिस्थिति आशादायक नव्हती. सर्व साधारण साक्षरता ३ टक्के तर इंग्लिश साक्षरता ०.३ टक्के इतकीच होती. इतर संस्थानच्या तुलनेत ती सर्वात कमी होती. साक्षरता दर हिंदु २.६, मुस्लिमस ८.९, ख्रिच्चन २५.२ असा होता. तेलंगणाचा साक्षरता दर ४.२ तर मराठवाड्याचा २.४ एव्हडा होता. मराठवाड्याच्या शैक्षणिक मागासले पणाची बीजे इथे रोवलेली आहेत. स्वातंत्र्य मिळाल्या नंतरही मराठवाड्यात उच्च शिक्षणाचा प्रसार होण्यासाठी दशक उलटावे लागले. प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तरावरील शिक्षणाची सोयही अपुरी होती. सन १९५७ मध्ये प्राथमिक शाळांची संख्या ३६८६, माध्यमिक २३१ आणि उच्च माध्यमिक फक्त ९५ एव्हडी होती. त्यात एक तंत्र विषयक आणि एका इंटर मिजियट महाविद्यालयाचा समावेश होता. सुदैवाने १९५० मध्ये औरंगबादला एक आणि नांदेडला एक अशा दोन महाविद्यालयाची स्थपणा झाली. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी त्यासाठी पुढाकार घेतला. तसेच १९५४ ते ५६ या दरम्यान एक शिक्षणशास्त्र, एक वैद्यक आणि एक शेती महाविद्यालय यांची त्यात भर पडली. सन २०२३ मध्ये मराठवाड्यात शाळांची संख्या २०००० एव्हडी आहे. उच्च शिक्षणाचा विचार केल्यास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ आणि वसंतराव नाईक कृषि विद्यापीठ अशी तीन विद्यापीठे आहेत. या विद्यापीठात अनुदानित आणि विनाअनुदानित महाविद्यालयांची संख्या सुमारे ६५० एव्हडी आहे. मराठवाड्यात आय आय टी ही उच्च शिक्षणाशी संबंधित अभियांत्रिकी संस्था नाही, तसेच व्यवस्थापन विषयक शिक्षण देणारी आय आय आय एम देखील नाही. यू डी सी टी या रसायन शस्त्राशी संबंधित मुंबईतील संस्थेची शाखा जालना येथे आहे. ही उपशाखा आहे. हिंगोली जिल्ह्यात औंढा येथे येऊ घातलेला लायगो हा गुरुत्वाकर्षण तरंग मोजणारा प्रकल्प हीच एक जमेची बाब आहे. सन २०२० पासून नवे शिक्षणिक धोरण आले आहे. सद्यस्थितीत शिक्षणाची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणात आहे असे म्हणता येईल. असे असले तरी गुणवत्ता हा महत्वाचा मुद्दा ठरणार आहे. मराठवाड्यात क्षमता असूनही उच्च शिक्षणाची ज्ञान केंद्र हव्या त्या प्रमाणात विकसित होत नाहीत हा खरा कळीचा मुद्दा आहे. नव्या धोरणामुळे आता नवी संधी आणि आव्हाने तयार होत आहेत. भविष्यात गुणवत्ता वाढवायची असल्यास हे धोरण यशस्वीपणे कसे राबविता येईल याचा विचार आवश्यक आहे . [लेख:- मराठवाडा:शिक्षण परंपरा व सद्यस्थिति, डॉ पंडित विद्यासागर, मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १,संपादक:- डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम] छत्रपती संभाजीनगरचे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] आणि नांदेडचे [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]] ही दोन शासननियंत्रित आणि [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त सर्वसाधारण शिक्षणाची विद्यापीठे मराठवाड्यात आहेत तसेच खाजगी विद्यापीठे सुद्धा स्थापन झाली आहेत. त्याशिवाय परभणी येथे [[वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ]] आहे. औरंगाबादचे [[शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, औरंगाबाद|शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय]], नांदेडचे [[श्री गुरू गोविंद सिंगजी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नांदेड| श्री गुरूगोविंदसिंहजी अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] प्रसिद्ध आहे. याशिवाय इतर अनेक स्वायत्त शिक्षणसंस्था मराठवाड्यात आहेत. === डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ === {{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ}} [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी वेरूळ-अजिंठ्यालगतच छत्रपती संभाजीनगर परिसरात एक मोठे शिक्षण, ज्ञानकेंद्र उभारण्याची योजना आखली होती. प्रामुख्याने आधुनिक शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या समाजातील बहुसंख्यकांसाठी हे नियोजन होते. छत्रपती संभाजीनगर शहराजवळच्या भागाचे [[नागसेन वन]] असे नामकरण करून तेथे [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]]च्या [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना त्यांनी केली. याच परिसरात स्वातंत्र्यानंतर [[मराठवाडा विद्यापीठ]] स्थापन करण्यात आले. या विद्यापीठाचे उद्‌घाटन भारताचे पहिले पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या हस्ते २३ ऑगस्ट १९५८ रोजी झाले.<ref name="UNI">[http://www.bamu.net/history.htm डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823104300/http://www.bamu.net/history.htm |date=2011-08-23 }} इतिहास.</ref> सुरुवातीला 'मराठवाडा विद्यापीठ' एवढेच नाव असलेल्या या विद्यापीठाचा नामविस्तार पुढे महाराष्ट्र शासनाने [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] असा केला. या प्रदेशातील छत्रपती संभाजीनगर, [[जालना]], [[बीड]] आणि [[धाराशिव]] या चार जिल्ह्यांतील महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[धाराशिव]] येथे या विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे. देशातील विद्यापीठांमध्ये पहिला नाट्यशास्त्र विभाग डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात सुरू झाला. === स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ === {{मुख्य|स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ}} [[नांदेड]] येथे मुख्यालय असलेल्या या [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] (यूजीसी) मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची स्थापना १७ सप्टेंबर १९९४ रोजी झाली. निजामाच्या राजवटीतून विभाग मुक्त करण्यासाठी विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत चाललेल्या लढ्याचे अग्रणी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांचे नाव या विद्यापीठाला देण्यात आले आहे.<ref name="SRT">[http://srtmun.ac.in/Aboutsrtmun.aspx स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे] संकेतस्थळ.</ref> प्रदेशातील [[नांदेड]], [[हिंगोली]], [[परभणी]] आणि [[लातूर]] या चार जिल्ह्यांतली महाविद्यालये हे या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र आहे. [[लातूर]] येथे विद्यापीठाचे उपकेंद्र आहे. === वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ === {{मुख्य|वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ}} १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचनेच्या काही काळ आधी तत्कालीन हैदराबाद राज्यात असलेल्या परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आली होती. त्याचाच पुढे विस्तार करून १८ मे १९७२ रोजी परभणीत मराठवाडा विभागातील कृषी क्षेत्राच्‍या विशेष गरजा व लोकभावना लक्षात घेऊन मराठवाडा कृषी विद्यापीठाची स्थापना झाली. हरितक्रांतीचे प्रणेते [[वसंतराव नाईक]] यांच्‍या जन्‍मशताब्‍दी वर्षानिमित्त राज्‍यातील कृषी क्षेत्रातील त्‍यांच्‍या अतुलनीय योगदानाबद्दल १ जुलै २०१३ रोजी विद्यापीठाचा नामविस्‍तार वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ असा करण्‍यात आला. शिक्षण – १९५६ साली परभणी येथे कृषी महाविद्यालयाच्‍या स्‍थापनेने सुरुवात होऊन आज विद्यापीठांतर्गत १२ घटक व ४३ संलग्‍न महाविद्यालये आहेत. तसेच ९ घटक व २० कृषि तन्त्र विद्यालये, ३३ संलग्‍न कृषितंत्र निकेतने आहेत. याद्वारे विद्यार्थ्‍यांना कृषिविषयक शिक्षण मिळते. विद्यापीठामध्‍ये कृषी, उद्यानविद्या, कृषी व्‍यवसाय व्‍यवस्‍थापन, कृषी अभियांत्रिकी, गृहविज्ञान, अन्‍नतंत्रज्ञान यात दोन वर्षाचा पदव्‍युत्तर, तर आचार्य पदवी कार्यक्रम हा कृषी शाखेच्‍या नऊ विषयांत, अन्‍नतंत्रज्ञान शाखेतील पाच विषयांत, कृषी अभियांत्रिकी शाखेतील चार विषयांत व गृह विज्ञान शाखेत एका विषयात राबविण्‍यात येतो. संशोधन – विद्यापीठात राज्‍य शासन अनुदानित ३४ संशोधन योजना व २४ अखिल भारतीय समन्‍वयक संशोधन प्रकल्‍प कार्यरत असून आजपर्यंत सव्‍वाशेपेक्षा जास्त विविध पिकांचे वाण, पंचवीसपेक्षा जास्‍त कृषी औजारे व यन्त्रे विकसित करून शेतकऱ्यांसाठी सहाशेपेक्षा जास्‍त तंत्रज्ञान शिफारसी प्रस्तुत केल्‍या आहेत. विस्‍तार शिक्षण - विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्‍याचे कार्य विस्‍तार शिक्षण गट (१), कृषी तन्त्रज्ञान माहिती केंद्र (१), विभागीय कृषी विस्‍तार केंद्र (४) तसेच ३ घटक व ८ अशासकीय कृषी विज्ञान केंद्राद्वारे केले जाते. विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्‍या शेतापर्यंत जलदगतीने व प्रभावीपणे पोहोचण्‍यासाठी विद्यापीठ विविध नाविन्यपूर्ण विस्‍तार शिक्षण उपक्रम नियमित राबवीत असते. दरवर्षी १८ मे रोजी खरीप पीक मेळावा (विद्यापीठ वर्धापनदिन) व १७ सप्टेंबर या मराठवाडा मुक्‍तिसंग्राम दिनाच्या दिवशी रबी पीक मेळावा घेण्‍यात येतो. शेतकऱ्यांना खरीप व रबी हंगामाबाबत मार्गदर्शन करून विद्यापीठाने तयार केलेल्‍या बियाणाचे वाटप केले जाते. [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्या जयंती निमित्त ३ जानेवारी रोजी दरवर्षी महिला शेतकरी मेळावा आयोजित होतो. याचा लाभ राज्‍यातील लाखो शेतकरी बांधव घेतात. विद्यापीठाद्वारे दरवर्षी कृषि दैनंदिनी, कृषी दिनदर्शिका, विविध विषयांवरील पुस्तिका, घडीपत्रिका, शेतीभाती मासिक यांचे प्रकाशन होते. ==नामांकित शिक्षण संस्था== * नवविकास मंडळ शिक्षण संस्था * नूतन शिक्षण संस्था * केंद्रीय महाविद्यालय, [[परभणी]] * भारतीय शिक्षण प्रसारक मंडळ * मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ * योगेश्वरी शिक्षण संस्था, [[अंबाजोगाई]] * सरस्वती भुवन शिक्षण संस्था, [[छत्रपती संभाजीनगर]]. ==साहित्य आणि साहित्यिक== [[Image:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|200px|right|thumb|अजिण्ठ्यातिल लेण्यांमधले एक चित्र]] * भगवानगडाचे मठाधिपती डॉ नामदेव महाराज शास्त्री हे महाराष्ट्रातील एकमेव न्यायाचार्य आहेत. संतसाहित्याचे गाढे अभ्यासक आहेत. * श्री क्षेत्र संत मीराबाई संस्थान महासांगवी येथील महंत राधाताई महाराज सानप आईसाहेब या महाराष्ट्रातील पहिल्या व एकमेव मठाधिपती आहेत. मराठवाड्यातील डॉक्टर [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] यांनी मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली आहे. तर [[तुळशीराम गुट्टे]] यांनीही मराठी संत साहित्याचे अभ्यासक अशी लोकमान्यता मिळवली असून पुणे विद्यापीठातून संत मुक्ताई यांच्या जीवनावर पी.एचडी प्रदान केली आहे. आज त्यांची सहा पुस्तके प्रकाशित आहेत. तर तीन पुस्तके प्रकाशनाच्या वाटेवर आहेत. [[नरहर कुरुंदकर]] हे मराठी भाषेचे अग्रणी समीक्षक म्हणून परिचित होते. [[नाथराव नेरळकर]] यांनी शास्त्रीय संगीताची धुरा वाहिली. [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]], [[फ.मुं. शिंदे]] यांनी काव्यलेखन तर नरेंद्र नाईक यांनी काव्य व कादंबरी लेखन केले. त्यांची 'काळोखातील अग्निशिखा' कादंबरी लोकप्रियतेच्या उत्तुंग शिखरावर आहे .दैनिक मराठवाडाचे संपादक [[अनंत भालेराव]] व [[दैनिक प्रजावाणी, नांदेड]]चे संपादक [[सुधाकर डोईफोडे]] यांनी सामाजिक चेतना व आर्थिक प्रगतीस चालना मिळावी म्हणून सक्रिय कार्य केले. डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]] यांच्या ’वऱ्हाड निघालंय लण्डनला’ या एकपात्री प्रयोगांच्या संख्येने जागतिक विक्रम केला. डॉ. वा. ल. कुलकर्णी यांनीही मराठवाड्यातील अनेक साहित्यिक घडवले. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातील मराठी भाषा विभाग नावारूपास आणले. ==पुस्तके== * ’मराठवाडा वारसा व सद्यस्थिति खंड १’, संपादक: डॉ. मारुती आवरगंड, श्री. विठ्ठल कदम * ’असाही मराठवाडा’ (मराठवाड्याचे सांस्कृतिक अंतरंग दाखविणारा ग्रन्थ), लेखक : डॉ. किरण देशमुख (प्रकाशक : निर्मल प्रकाशन, नांदेड) * ’काळोखातील अग्निशिखा’ (ऐतिहासिक कादंबरी) (प्रकाशक दिलीपराज प्रकाशन,पुणे) : हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्याच्या पार्श्वभूमीवरची कादंबरी-लेखक : नरेंद्र नाईक * ’नाटयधर्मी मराठवाडा’ - लेखक : त्र्यम्बक महाजन. * मराठवाडा : एक सांस्कृतिक मागोवा (अरुणचन्द्र पाठक) * ’मराठवाडी माणसं’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] * ’मराठवाड्यातील लोककथा’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] * मराठवाड्यातील देवतांची रूपे (प्रा. डॉ. किरण देशमुख) * ’मराठवाड्यातील शिलालेख’ - लेखक : [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] * ’माझा महान मराठवाडा’ - लेखक : हेमकांत महामुनी ==मराठवाड्यात छापली जाणारी काही उल्लेखनीय वृत्तपत्रे== * दै. मराठवाडा * दै. [[प्रजावाणी]] * दै. [[लोकसत्ता]] * दै. [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] * दै. [[दिव्य मराठी]] * दै. [[एकमत]] * दै. चंपावतीपत्र * दै. कार्यारंभ * दै. मराठवाडा साथी * दै. झुंजारनेता * दै. [[पुढारी (वृत्तपत्र)|पुढारी]] * दै. कार्यारंभ == मराठवाड्यातील नामांकित व्यक्ति == [[चित्र:Govinbhai_shroff.jpg|इवलेसे|गोविंदभाई श्रॉफ]] === राजकारण === * [[नानाजी देशमुख]] * [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] * [[प्रमोद महाजन]] * [[शंकरराव चव्हाण]] * [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]] * [[सुंदरराव सोळंके]] * [[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]] * [[शिवराज पाटील]] * [[विलासराव देशमुख]] * [[अशोक चव्हाण]] * [[गोपीनाथ मुंडे]] * केशरबाई क्षीरसागर * [[केशवराव धोंडगे]] * जयसिंग गायकवाड * बाबासाहेब सवनेकर * बाबुरावजी काळे * मुकुंदराव पेडगावकर * रफीक झकेरिया * वसंतराव काळे * शिवाजीराव पंडित * डॉ. मारुती आवरगंड ==स्वतंत्र मराठवाडा शिक्षक मतदारसंघ== १९७४ साली मराठवाड्याला स्वतंत्र शिक्षक मतदारसंघ मिळाला. आजपर्यंत या मतदारसंघातून खालील शिक्षक आमदारांनी शिक्षकांचे विधान परिषदेत प्रतिनिधित्व केले आहे. # डी.के. देशमुख #राजाभाऊ उदगीरकर # पी.जी. दस्तुरकर # प.म. पाटील # वसंतराव काळे # विक्रम काळे ([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]) ==समाजकारण आणि ग्रामीण विकास== * लक्ष्मण गायकवाड * चंदुलाल बियाणी * मच्छिंद्र गोजमे * ना.य. डोळे * विठ्ठलराव देशपांडे * प्रा. मधुकर मुंडे * विजयआण्णा बोराडे * व्यंकटेश चौधरी === व्यावसायिक === * नंदकुमार धूत * [[जवाहरलाल दर्डा]] * मच्छिंद्र चाटे * रणजित देशमुख * [[बद्रीनारायण बारवाले]] * चंदुलाल बियाणी ===मराठवाड्यातील साहित्यिक=== * [[अनुराधा पाटील]] * [[ऋषिकेश कांबळे]] * [[छाया महाजन]] * प्रा. बाळासाहेब बोरसे * प्रा प्रतिभा अहिरे * डॉ. तुळशीराम महाराज गुट्टे * [[जयदेव डोळे]] * प्रा. दत्ता भगत * दादा गोरे * दासू वैद्य * [[नरहर कुरुंदकर]] * नरेंद्र नाईक * डॉ. [[गंगाधर पानतावणे]] * पी. विठ्ठल * [[प्रल्हाद ईरबाजी सोनकांबळे]] * [[फ.मुं. शिंदे]] * बी. रघुनाथ * मुक्तविहारी * [[युसुफखान महंमदखान पठाण]] * रमेश दीक्षित * रविंद्र किंबहुने * रावजी राठोड * [[लक्ष्मीकांत तांबोळी]] * [[वामन रामराव कांत]] * श्रीकांत देशमुख * डॉ. सरदारसिंग बैनाडे<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=ज्येष्ठ कवी, लेखक व उत्तम सभा संचालक|last=बैनाडे|first=सरदारसिंग|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * सुधीर रसाळ * डॉ. सूर्यनारायण रणसुभे ===मराठवाड्यातील कलावंत=== * [[मकरंद अनासपुरे]] * डॉ. नीरज बाळासाहेब बोरसे * [[चंद्रकांत कुलकर्णी]] * मयूरी कांगो * [[योगेश शिरसाट]] * डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]] * [[संदीप पाठक|संदिप पाठक]] * सोन्या एस. सोळंके * [[संकर्षण कऱ्हाडे]] === संत आणि महंत === * पाचलेगावकर महाराज * [[एकनाथ|संत एकनाथ]] ([[पैठण]]) * [[नामदेव|संत नामदेव]] ([[नरसी (नामदेव)|नरसी]]) * संत मन्मथ स्वामी (श्री क्षेत्र [[कपिलधार]],बीड) * संत व कवी [[मुकुंदराज]] ([[अंबाजोगाई]], बीड) * संत [[दासोपंत]] ([[अंबाजोगाई]],बीड) * संत [[ज्ञानेश्वर]] ([[आपेगाव]]) * संत [[जनाबाई]] ([[गंगाखेड]]) * संत ज्ञानेश्वर महाराज- चाकरवाडी,बीड * संत [[गोरा कुंभार]] - [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]], धाराशिव * न्यायाचार्य महंत नामदेव शास्त्री - श्री क्षेत्र [[भगवानगड]], बीड * स्वामी डॉ. तुळशीराम गुट्टे महाराज - श्री क्षेत्र दत्ताधाम * महंत आईसाहेब राधाताई सानप - श्री संत मीराबाई संस्थान महासांगवी * संत वामनभाऊ * महंत विठ्ठल महाराज शास्त्री (गहिनीनाथ गड) * महंत अजिनाथ महाराज शास्त्री (तारकेश्वर गड) * महंत काशिनाथ महाराज शास्त्री (नागतळा) * ह.भ.प. महादेव भाऊ शेकडे (मसोबाची वाडी) * महंत विष्णू महाराज केंद्रे - ज्ञानेश्वरी मंदिर संस्थान आळंदी * महंत शिवाजी महाराज ([[नारायणगड (बीड)|नारायणगड]])  * संदिपान महाराज शिंदे हासेगावकर  * केशव महाराज उखळीकर परळी  * ज्ञानेश्वर दादा महाराज आपेगाव (माउलीचे) * चैतन्य महाराज देगलूरकर * माधवबुवा शास्त्री ([[अंबाजोगाई]])  * योगीराज महाराज पैठणकर  * प्रकाश महाराज बोधले डिकसळ ===खेळाडू=== * अंकित बावणे * [[इक्बाल सिद्दिकी]] * विजय झोल * [[संजय बांगर]] * [[अविनाश साबळे]] == पर्यटन == * [[हुजूर साहेब| तख्त सचखंड श्री हुजुर अबचलनगर साहिब]]: श्री. [[गुरू गोविंदसिंह]] यांचा गुरुद्वारा, रामायणात नांदेडचा उल्लेख भारतमाता जिथून आला होता, त्या ठिकाणाचा उल्लेख आहे. * [[सिद्धार्थ उद्यान व प्राणी संग्रहालय]] हे छ्त्रपती संभाजीनगर येथील उद्यान आहे, जे मराठवाड्यातील एकमेव प्राणिसंग्रहालय आहे. * भारताचा राष्ट्रीय पक्षी असलेल्या मोरांसाठी प्रसिद्ध असलेले नायगाव अभयारण्य बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात आहे. * [[माहूरची पांडवलेणी]] * येडशी रामलिंग घाट अभयारण्य हे धाराशिव जिल्ह्यात आहे.या अभयारण्यात लांडगा, हरीण, माकडे, मोर इत्यादी प्राणी पाहायला मिळतात. * [[कंधार किल्ला]] * सौताडा हे स्थळ बीड जिल्ह्यातील पाटोदा तालुक्यात असून येथील विंचरणा नदीवरील धबधबा प्रसिद्ध आहे. पाटोदा तालुक्यातील डोंगराळ परिसरात उगम पावणारी विंचरणा नदी वाहत जाऊन पुढे सौताडा येथे विंचरणेचा प्रवाह सुमारे सत्तर मीटर उंचीवरून दरीत कोसळतो. येथील धबधबा प्रसिद्ध आहे. * [[तुळजाभवानी मंदिर]] * [[पितळखोरे लेणी]] - आशिया खंडातील पहिली प्राचीन लेणी. औरंगाबाद जिल्ह्यातील कन्नड तालुका येथे ही लेणी आहे पूर्ण आकारातील या लेणी होत्या ठिसूळ खडक लागण्याने सोडून दिल्या गेल्या. येथे तथागत बुद्धाचे पेटिंग्ज आजही काही प्रमाणात आहे येथे भिक्खुना आरामासाठी, विपश्यनेसाठी छोट छोट्या खोल्या दिसून येतात इथले द्वारपाल प्रसिद्ध होते स्थानिक रहिवासी, पर्यटकानी लेणी ध्वस्त केल्या आहेत. ==हे सुद्धा पहा== * [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] * [[दालन:मराठवाडा]] * [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र राज्य}} {{महाराष्ट्राचे उपप्रांत}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:मराठवाडा|*]] gstuiyq4k25631hsddo0o0qw0egc791 0 3875 2709449 2682728 2026-09-13T18:59:16Z अभय नातू 206 संदर्भ 2709449 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = महाबळेश्वर |इतर_नाव = |टोपणनाव = महाराष्ट्राचे नंदनवन |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |आकाशदेखावा = Mahabaleshwar Pratapgad 023.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = |जिल्हा = सातारा |तालुका_नावे = [[महाबळेश्वर तालुका]] |अक्षांश = 17.92172 |रेखांश = 73.6556 |क्षेत्रफळ_एकूण = १३७.५१ |उंची = १४३८ |लोकसंख्या_एकूण = १२७३७ |लोकसंख्या_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |संकेतस्थळ = satara.gov.in |संकेतस्थळ_नाव = सातारा जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ |गुणक_शीर्षक = हो |स्वयंवर्गीत = नाही }} {{विकिकरण}} '''महाबळेश्वर''' हे ठिकाण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] एक थंड हवेचे ठिकाण व प्रेक्षणीय स्थळ असून, येथे पर्यटक वर्षभर भेट देतात.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/34689/ |title=महाबळेश्वर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> ब्रिटिश काळापासून महाबळेश्वराला लाभलेला उत्कृष्ट गिरीस्थान हा लौकिक आजही कायम आहे. [[समुद्रसपाटी|समुद्रसपाटीपासून]] १,३७२ मीटर उंचीवर [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटांच्या]] सह्याद्री रांगेत वसलेले महाबळेश्वर हे थंड हवेचे व सहलीचे निसर्गरम्य ठिकाण आहे. * '''महाराष्ट्राचे नंदनवन''' म्हणून ओळखले जाणारे हे प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. [[सातारा जिल्हा|सातारा]] जिल्ह्यातील '''महाबळेश्वर हे एक गिरीस्थान नगरपालिका''' असणारे तालुक्याचे शहर आहे.<ref>{{cite web |url=https://satara.gov.in/ |title=सातार जिल्ह्याचे अधिकृत संकेतस्थळ |website=Satara District Portal |access-date=13 September 2026}}</ref> [[सह्याद्री]] पर्वताच्या पश्चिम घाटातील उंच डोंगरावर हे वसलेले शहर आहे. भारतातील जी हिरवळीने सजलेली काही मोजकीच ठिकाणे आहेत, त्यातीलच हे एक आहे. * ब्रिटिश राजवटीत हे [[मुंबई इलाखा|मुंबई परगण्याची]] उन्हाळ्यातील राजधानी होती. याचे क्षेत्रफळ १३७.५१ किमी² (५२.९५ स्क्वेअर मैल) आहे. समुद्रसपाटीपासून याची उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे. सन २०११ च्या जनगणनेनुसार याची लोकसंख्या १२,७३७ आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India 2011: Mahabaleshwar |website=Census of India |access-date=13 September 2026}}</ref> येथे [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] या भाषा बोलल्या जातात. पुरुष / स्त्री प्रमाण १०/९ असे आहे. येथील [[साक्षरता]] प्रमाण ७८% आहे. ६ वर्षांखालील मुलांची लोकसंख्या ११% आहे. == भौगोलिक परिस्थिती आणि हवामान == महाबळेश्वर शहर १७.९२३७ उत्तर अक्षांश आणि ७३.६५८६ पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. याची सरासरी उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Mahabaleshwar.html |title=महाबळेश्वरची भौगोलिक माहिती |website=Falling Rain Genomics |access-date=13 September 2026}}</ref> हे [[पुणे]] शहराच्या नैऋत्य बाजूस १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून २८५ किमी अंतरावर आहे. हे १५० वर्ग किमी क्षेत्रफळ असणारे विशाल असे पठार आहे आणि त्याच्या सर्व बाजूंनी खोल दऱ्या आहेत. याचे समुद्रसपाटीपासून सर्वात उंच ठिकाण १४३९ मी. आहे, जे विल्सन/सनराईज पॉइंट म्हणून ओळखले जाते. # मळकोम पेठ, # जुने क्षेत्र महाबळेश्वर आणि # शिंडोलचा भाग अशा ३ खेडेगावांचे मिळून हे गिरीस्थान/शहर निर्माण झालेले आहे. [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] नदीचा उगम येथे झालेला आहे, जी [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] या राज्यांतून वाहते. जुन्या महाबळेश्वरमधील पुराणकालीन महाबळेश्वर मंदिराच्या जवळील 'गोमुखातून' या नदीचा उगम झाला अशी पौराणिक श्रद्धा आहे. कृष्णा नदीशिवाय आणखी ४ नद्या त्याच गोमुखातून उगम पावलेल्या आहेत, त्या म्हणजे [[कोयना नदी|कोयना]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[सावित्री नदी|सावित्री]], आणि [[गायत्री नदी|गायत्री]] या नद्या आहेत. महाबळेश्वरचे हवामान [[स्ट्रॉबेरी]] पिकासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. त्यामुळे या भागात स्ट्रॉबेरीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.<ref>{{cite news |title=स्थानिक बाजारपेठेत स्ट्रॉबेरीसाठी वाढती मागणी |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> भारत देशाच्या एकूण स्ट्रॉबेरी उत्पादनापैकी सुमारे ८५% स्ट्रॉबेरी उत्पादन या क्षेत्रात होते.<ref>{{cite news |title=Growing demand for strawberries in domestic market |url=https://www.financialexpress.com/ |work=The Financial Express |access-date=13 September 2026}}</ref> == पर्यटकीय महत्त्व == सह्याद्रीच्या पठारावर वसलेल्या या ठिकाणी दाट वनश्री आहे. येथील महाबळेश्वराचे महादेवाचे देऊळ हे [[शिंगणापूर]] संस्थापक [[देवगिरीचे यादव|यादवकालीन राजा]] [[सिंघनदेव]] याने [[इ.स.चे १३ वे शतक|तेराव्या शतकात]] बांधले. [[अफझलखान]]च्या तंबूवरील कापून आणलेले सोन्याचे कळस [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] या महाबळेश्वर मंदिरास अर्पण केले होते.<ref name="vishwakosh"/> महाबळेश्वर येथील महाबळेश्वर मंदिर, लागून असलेले [[जावळीचे खोरे]] आणि [[प्रतापगड]] या सर्व स्थळांना शिवरायांच्या नावाचा व कर्तृत्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे. [[चित्र:Mahableshwar_hills.jpg|इवलेसे|महाबळेश्वरजवळील टेकड्या]] महाबळेश्वरला [[पाऊस|पावसाचे]] प्रमाण खूप असून पावसाळ्यात हा परिसर अत्यंत निसर्गरम्य दिसतो. येथील निसर्गसौंदर्य, [[खंडाळा]], [[लोणावळा]] किंवा [[माथेरान]]प्रमाणे या ठिकाणी असलेले व्ह्यू पॉईंट्स खूप आकर्षक आहेत. विल्सन पॉईंट, आर्थर सीट पॉईंट, लॉडविक पॉईंट हे त्यांपैकी प्रसिद्ध डोंगरकडे असून या ठिकाणी पर्यटकांची मोठी गर्दी असते. महाबळेश्वराच्या मंदिरातून [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[कोयना नदी|कोयना]], [[सावित्री नदी|सावित्री]] व गोवित्री या पाच [[नदी|नद्या]] उगम पावतात. येथे पंचगंगेचे देऊळ आहे. हे ठिकाण क्षेत्र महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे. '''सावित्री''' ही नदी पश्चिमवाहिनी आहे तर बाकीच्या नद्या पूर्ववाहिनी आहेत. [[वेण्णा तलाव]] म्हणजे पर्यटकांचे मोठे आकर्षण होय. [[महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी|महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी]], रासबेरी, [[जांभूळ|जांभळाचा मध]] व लाल मुळे, [[गाजर|गाजरे]] प्रसिद्ध आहेत. महाबळेश्वरचा [[मध]] खूपच चविष्ट आणि प्रसिद्ध आहे. [[गुलकंद]]ही येथे मोठ्या प्रमाणावर मिळते. === १) पंचगंगा मंदिर === कृष्णा, कोयना, गायत्री, सावित्री, वेण्णा, सरस्वती आणि भागीरथी या नद्यांचे उगमस्थान म्हणून पंचगंगा मंदिर प्रसिद्ध आहे. यापैकी पहिल्या पाच नद्यांचा ओहोळ सतत बाराही महिने वाहत असतो. हे मंदिर अत्यंत प्राचीन मानले जाते. === २) कृष्णाबाई मंदिर === पंचगंगा मंदिराच्या पाठीमागे अगदी जवळच कृष्णाबाई नावाचे मंदिर आहे जिथे कृष्णा नदीची पूजा केली जाते. हे १८८८ मध्ये उंच टेकडीवर बांधण्यात आले, जिथून पूर्ण कृष्णा खोऱ्याचे नयनरम्य दृश्य दिसते. === ३) मंकी पॉइंट === नैसर्गिकरीत्या येथे असे तीन दगड आहेत जे मंकीसारखे (माकडांसारखे) समोरासमोर बसलेले दिसतात आणि महात्मा गांधींच्या तीन माकडांच्या संदेशाची आठवण करून देतात. === ४) आर्थर सीट पॉइंट === समुद्रसपाटीपासून १,३४० मीटर उंचीवर असलेला हा महाबळेश्वरमधील प्रमुख पॉइंट आहे. सर आर्थर मालिट यांच्या नावावरून या जागेला हे नाव मिळाले. खाली असणाऱ्या खोल दरीच्या निसर्गरम्य दृश्यासाठी हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. === ५) वेण्णा लेक (तलाव) === वेण्णा लेक हे पर्यटकांसाठी महाबळेश्वरमधील प्रमुख आकर्षण आहे. हा तलाव सर्व बाजूंनी हिरव्यागार झाडांनी वेढलेला आहे. १८४२ साली या वेण्णा लेकची निर्मिती सातारचे राजे छत्रपती [[अप्पासाहेब महाराज]] यांनी केली. येथे पर्यटकांसाठी नौकाविहाराची सुविधा उपलब्ध आहे. === ६) केटस् पॉईंट === महाबळेश्वरच्या पूर्व बाजूस हा पॉइंट आहे. येथून पर्यटकांना [[बलकवडी धरण|बलकवडी]] आणि [[धोम धरण|धोम धरणाचा]] परिसर पाहता येतो. === ७) नीडल होल पॉइंट / एलिफंट हेड पॉइंट === काटे पॉईंटजवळच हा नीडल पॉईंट आहे. नैसर्गिकरीत्या खडकाला सुईसारखे भोक पडलेले दिसते म्हणून त्याला नीडल होल म्हटले जाते. तसेच हा खडक हत्तीच्या सोंडेसारखा दिसतो म्हणून याला एलिफंट हेड पॉईंट असेही म्हणतात. === ८) विल्सन पॉइंट === सर लेस्ली विल्सन हे १९२३ ते १९२६ दरम्यान मुंबईचे राज्यपाल असताना या पॉईंटला त्यांचे नाव देण्यात आले. महाबळेश्वरमधील १४३९ मीटर उंचीचा हा सर्वात उंच पॉईंट आहे. येथून सूर्योदय आणि सूर्यास्त दोन्ही स्पष्ट दिसतात. === ९) प्रतापगड === महाबळेश्वरपासून महाड रस्त्यावर २१ किमी अंतरावर [[प्रतापगड]] हा ऐतिहासिक किल्ला आहे. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी या किल्ल्याच्या पायथ्याशी [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] आणि [[अफझलखान]] यांच्यात ऐतिहासिक भेट व लढाई झाली होती. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे बांधकाम पूर्ण केले. === १०) लिंगमळा धबधबा === महाबळेश्वरजवळ हा प्रसिद्ध धबधबा असून सुमारे ६०० फूट उंचीवरून पाणी खाली वेण्णा खोऱ्यात पडते. == इतिहास == [[इ.स. १२१५]] मध्ये [[देवगिरीचे यादव|देवगिरीचे राजे]] सिंघनदेव यांनी जुन्या महाबळेश्वरला भेट दिली तेव्हा त्यांनी कृष्णा नदीच्या उगमस्थानी लहान मंदिर आणि कुंड बांधले. १६ व्या शतकात [[चंद्रराव मोरे]] यांनी जावळी व महाबळेश्वरच्या भागात सत्ता प्रस्थापित केली. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळी जिंकून या प्रदेशाचे ऐतिहासिक महत्त्व वाढवले. १८१९ मध्ये ब्रिटिशांनी सातारच्या छत्रपतींच्या नियंत्रणाखाली हा भाग आणला. कर्नल लॉडविक यांनी १८२४ मध्ये या डोंगराळ भागाचा शोध घेतला. महाबळेश्वरची ब्रिटिशकालीन ओळख 'माल्कमपेठ' अशीही होती. * महाबळेश्वर येथील '''राजभवन''' हे महाराष्ट्राच्या राज्यपालांचे उन्हाळी निवासस्थान म्हणून वापरले जाते. == वाहतूक == === रस्ता मार्ग === * सातारा शहरापासून महाबळेश्वर मेढा आणि केळघर घाटमार्गे सुमारे ५५ किमी अंतरावर आहे. * [[वाई]] तालुक्याच्या शहरापासून महाबळेश्वर ३३ किमी अंतरावर आहे. * [[पुणे]] शहरापासून १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून सुमारे २६० किमी अंतरावर रस्ता मार्गाने महाबळेश्वर जोडलेले आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी. बस]] व खासगी वाहने मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. === रेल्वे मार्ग === * सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक [[सातारा रेल्वे स्थानक|सातारा]] (६० किमी) व [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] (१२० किमी) हे आहे. * [[कोकण रेल्वे]]वरील [[खेड रेल्वे स्थानक|खेड]] हे स्थानक सुमारे ९० किमी अंतरावर आहे. === विमान सेवा === * सर्वात जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ [[पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (१२० किमी) आणि [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]] (२६० किमी) येथे आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सातारा जिल्हा]] [[वर्ग:थंड हवेची ठिकाणे]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्वतशिखरे]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्यटनस्थळे]] [[वर्ग:महाबळेश्वर तालुका]] lwr2ynkblupkn8ybwj2427pkcklncrh 2709468 2709449 2026-09-13T21:32:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709468 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = महाबळेश्वर |इतर_नाव = |टोपणनाव = महाराष्ट्राचे नंदनवन |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |आकाशदेखावा = Mahabaleshwar Pratapgad 023.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = |जिल्हा = सातारा |तालुका_नावे = [[महाबळेश्वर तालुका]] |अक्षांश = 17.92172 |रेखांश = 73.6556 |क्षेत्रफळ_एकूण = १३७.५१ |उंची = १४३८ |लोकसंख्या_एकूण = १२७३७ |लोकसंख्या_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |संकेतस्थळ = satara.gov.in |संकेतस्थळ_नाव = सातारा जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ |गुणक_शीर्षक = हो |स्वयंवर्गीत = नाही }} {{विकिकरण}} '''महाबळेश्वर''' हे ठिकाण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] एक थंड हवेचे ठिकाण व प्रेक्षणीय स्थळ असून, येथे पर्यटक वर्षभर भेट देतात.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/34689/ |title=महाबळेश्वर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> ब्रिटिश काळापासून महाबळेश्वराला लाभलेला उत्कृष्ट गिरीस्थान हा लौकिक आजही कायम आहे. [[समुद्रसपाटी|समुद्रसपाटीपासून]] १,३७२ मीटर उंचीवर [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटांच्या]] सह्याद्री रांगेत वसलेले महाबळेश्वर हे थंड हवेचे व सहलीचे निसर्गरम्य ठिकाण आहे. * '''महाराष्ट्राचे नंदनवन''' म्हणून ओळखले जाणारे हे प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. [[सातारा जिल्हा|सातारा]] जिल्ह्यातील '''महाबळेश्वर हे एक गिरीस्थान नगरपालिका''' असणारे तालुक्याचे शहर आहे.<ref>{{cite web |url=https://satara.gov.in/ |title=सातार जिल्ह्याचे अधिकृत संकेतस्थळ |website=Satara District Portal |access-date=13 September 2026 |archive-date=2026-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608133817/https://www.satara.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> [[सह्याद्री]] पर्वताच्या पश्चिम घाटातील उंच डोंगरावर हे वसलेले शहर आहे. भारतातील जी हिरवळीने सजलेली काही मोजकीच ठिकाणे आहेत, त्यातीलच हे एक आहे. * ब्रिटिश राजवटीत हे [[मुंबई इलाखा|मुंबई परगण्याची]] उन्हाळ्यातील राजधानी होती. याचे क्षेत्रफळ १३७.५१ किमी² (५२.९५ स्क्वेअर मैल) आहे. समुद्रसपाटीपासून याची उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे. सन २०११ च्या जनगणनेनुसार याची लोकसंख्या १२,७३७ आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India 2011: Mahabaleshwar |website=Census of India |access-date=13 September 2026}}</ref> येथे [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] या भाषा बोलल्या जातात. पुरुष / स्त्री प्रमाण १०/९ असे आहे. येथील [[साक्षरता]] प्रमाण ७८% आहे. ६ वर्षांखालील मुलांची लोकसंख्या ११% आहे. == भौगोलिक परिस्थिती आणि हवामान == महाबळेश्वर शहर १७.९२३७ उत्तर अक्षांश आणि ७३.६५८६ पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. याची सरासरी उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Mahabaleshwar.html |title=महाबळेश्वरची भौगोलिक माहिती |website=Falling Rain Genomics |access-date=13 September 2026}}</ref> हे [[पुणे]] शहराच्या नैऋत्य बाजूस १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून २८५ किमी अंतरावर आहे. हे १५० वर्ग किमी क्षेत्रफळ असणारे विशाल असे पठार आहे आणि त्याच्या सर्व बाजूंनी खोल दऱ्या आहेत. याचे समुद्रसपाटीपासून सर्वात उंच ठिकाण १४३९ मी. आहे, जे विल्सन/सनराईज पॉइंट म्हणून ओळखले जाते. # मळकोम पेठ, # जुने क्षेत्र महाबळेश्वर आणि # शिंडोलचा भाग अशा ३ खेडेगावांचे मिळून हे गिरीस्थान/शहर निर्माण झालेले आहे. [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] नदीचा उगम येथे झालेला आहे, जी [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] या राज्यांतून वाहते. जुन्या महाबळेश्वरमधील पुराणकालीन महाबळेश्वर मंदिराच्या जवळील 'गोमुखातून' या नदीचा उगम झाला अशी पौराणिक श्रद्धा आहे. कृष्णा नदीशिवाय आणखी ४ नद्या त्याच गोमुखातून उगम पावलेल्या आहेत, त्या म्हणजे [[कोयना नदी|कोयना]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[सावित्री नदी|सावित्री]], आणि [[गायत्री नदी|गायत्री]] या नद्या आहेत. महाबळेश्वरचे हवामान [[स्ट्रॉबेरी]] पिकासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. त्यामुळे या भागात स्ट्रॉबेरीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.<ref>{{cite news |title=स्थानिक बाजारपेठेत स्ट्रॉबेरीसाठी वाढती मागणी |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> भारत देशाच्या एकूण स्ट्रॉबेरी उत्पादनापैकी सुमारे ८५% स्ट्रॉबेरी उत्पादन या क्षेत्रात होते.<ref>{{cite news |title=Growing demand for strawberries in domestic market |url=https://www.financialexpress.com/ |work=The Financial Express |access-date=13 September 2026}}</ref> == पर्यटकीय महत्त्व == सह्याद्रीच्या पठारावर वसलेल्या या ठिकाणी दाट वनश्री आहे. येथील महाबळेश्वराचे महादेवाचे देऊळ हे [[शिंगणापूर]] संस्थापक [[देवगिरीचे यादव|यादवकालीन राजा]] [[सिंघनदेव]] याने [[इ.स.चे १३ वे शतक|तेराव्या शतकात]] बांधले. [[अफझलखान]]च्या तंबूवरील कापून आणलेले सोन्याचे कळस [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] या महाबळेश्वर मंदिरास अर्पण केले होते.<ref name="vishwakosh"/> महाबळेश्वर येथील महाबळेश्वर मंदिर, लागून असलेले [[जावळीचे खोरे]] आणि [[प्रतापगड]] या सर्व स्थळांना शिवरायांच्या नावाचा व कर्तृत्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे. [[चित्र:Mahableshwar_hills.jpg|इवलेसे|महाबळेश्वरजवळील टेकड्या]] महाबळेश्वरला [[पाऊस|पावसाचे]] प्रमाण खूप असून पावसाळ्यात हा परिसर अत्यंत निसर्गरम्य दिसतो. येथील निसर्गसौंदर्य, [[खंडाळा]], [[लोणावळा]] किंवा [[माथेरान]]प्रमाणे या ठिकाणी असलेले व्ह्यू पॉईंट्स खूप आकर्षक आहेत. विल्सन पॉईंट, आर्थर सीट पॉईंट, लॉडविक पॉईंट हे त्यांपैकी प्रसिद्ध डोंगरकडे असून या ठिकाणी पर्यटकांची मोठी गर्दी असते. महाबळेश्वराच्या मंदिरातून [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[कोयना नदी|कोयना]], [[सावित्री नदी|सावित्री]] व गोवित्री या पाच [[नदी|नद्या]] उगम पावतात. येथे पंचगंगेचे देऊळ आहे. हे ठिकाण क्षेत्र महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे. '''सावित्री''' ही नदी पश्चिमवाहिनी आहे तर बाकीच्या नद्या पूर्ववाहिनी आहेत. [[वेण्णा तलाव]] म्हणजे पर्यटकांचे मोठे आकर्षण होय. [[महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी|महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी]], रासबेरी, [[जांभूळ|जांभळाचा मध]] व लाल मुळे, [[गाजर|गाजरे]] प्रसिद्ध आहेत. महाबळेश्वरचा [[मध]] खूपच चविष्ट आणि प्रसिद्ध आहे. [[गुलकंद]]ही येथे मोठ्या प्रमाणावर मिळते. === १) पंचगंगा मंदिर === कृष्णा, कोयना, गायत्री, सावित्री, वेण्णा, सरस्वती आणि भागीरथी या नद्यांचे उगमस्थान म्हणून पंचगंगा मंदिर प्रसिद्ध आहे. यापैकी पहिल्या पाच नद्यांचा ओहोळ सतत बाराही महिने वाहत असतो. हे मंदिर अत्यंत प्राचीन मानले जाते. === २) कृष्णाबाई मंदिर === पंचगंगा मंदिराच्या पाठीमागे अगदी जवळच कृष्णाबाई नावाचे मंदिर आहे जिथे कृष्णा नदीची पूजा केली जाते. हे १८८८ मध्ये उंच टेकडीवर बांधण्यात आले, जिथून पूर्ण कृष्णा खोऱ्याचे नयनरम्य दृश्य दिसते. === ३) मंकी पॉइंट === नैसर्गिकरीत्या येथे असे तीन दगड आहेत जे मंकीसारखे (माकडांसारखे) समोरासमोर बसलेले दिसतात आणि महात्मा गांधींच्या तीन माकडांच्या संदेशाची आठवण करून देतात. === ४) आर्थर सीट पॉइंट === समुद्रसपाटीपासून १,३४० मीटर उंचीवर असलेला हा महाबळेश्वरमधील प्रमुख पॉइंट आहे. सर आर्थर मालिट यांच्या नावावरून या जागेला हे नाव मिळाले. खाली असणाऱ्या खोल दरीच्या निसर्गरम्य दृश्यासाठी हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. === ५) वेण्णा लेक (तलाव) === वेण्णा लेक हे पर्यटकांसाठी महाबळेश्वरमधील प्रमुख आकर्षण आहे. हा तलाव सर्व बाजूंनी हिरव्यागार झाडांनी वेढलेला आहे. १८४२ साली या वेण्णा लेकची निर्मिती सातारचे राजे छत्रपती [[अप्पासाहेब महाराज]] यांनी केली. येथे पर्यटकांसाठी नौकाविहाराची सुविधा उपलब्ध आहे. === ६) केटस् पॉईंट === महाबळेश्वरच्या पूर्व बाजूस हा पॉइंट आहे. येथून पर्यटकांना [[बलकवडी धरण|बलकवडी]] आणि [[धोम धरण|धोम धरणाचा]] परिसर पाहता येतो. === ७) नीडल होल पॉइंट / एलिफंट हेड पॉइंट === काटे पॉईंटजवळच हा नीडल पॉईंट आहे. नैसर्गिकरीत्या खडकाला सुईसारखे भोक पडलेले दिसते म्हणून त्याला नीडल होल म्हटले जाते. तसेच हा खडक हत्तीच्या सोंडेसारखा दिसतो म्हणून याला एलिफंट हेड पॉईंट असेही म्हणतात. === ८) विल्सन पॉइंट === सर लेस्ली विल्सन हे १९२३ ते १९२६ दरम्यान मुंबईचे राज्यपाल असताना या पॉईंटला त्यांचे नाव देण्यात आले. महाबळेश्वरमधील १४३९ मीटर उंचीचा हा सर्वात उंच पॉईंट आहे. येथून सूर्योदय आणि सूर्यास्त दोन्ही स्पष्ट दिसतात. === ९) प्रतापगड === महाबळेश्वरपासून महाड रस्त्यावर २१ किमी अंतरावर [[प्रतापगड]] हा ऐतिहासिक किल्ला आहे. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी या किल्ल्याच्या पायथ्याशी [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] आणि [[अफझलखान]] यांच्यात ऐतिहासिक भेट व लढाई झाली होती. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे बांधकाम पूर्ण केले. === १०) लिंगमळा धबधबा === महाबळेश्वरजवळ हा प्रसिद्ध धबधबा असून सुमारे ६०० फूट उंचीवरून पाणी खाली वेण्णा खोऱ्यात पडते. == इतिहास == [[इ.स. १२१५]] मध्ये [[देवगिरीचे यादव|देवगिरीचे राजे]] सिंघनदेव यांनी जुन्या महाबळेश्वरला भेट दिली तेव्हा त्यांनी कृष्णा नदीच्या उगमस्थानी लहान मंदिर आणि कुंड बांधले. १६ व्या शतकात [[चंद्रराव मोरे]] यांनी जावळी व महाबळेश्वरच्या भागात सत्ता प्रस्थापित केली. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळी जिंकून या प्रदेशाचे ऐतिहासिक महत्त्व वाढवले. १८१९ मध्ये ब्रिटिशांनी सातारच्या छत्रपतींच्या नियंत्रणाखाली हा भाग आणला. कर्नल लॉडविक यांनी १८२४ मध्ये या डोंगराळ भागाचा शोध घेतला. महाबळेश्वरची ब्रिटिशकालीन ओळख 'माल्कमपेठ' अशीही होती. * महाबळेश्वर येथील '''राजभवन''' हे महाराष्ट्राच्या राज्यपालांचे उन्हाळी निवासस्थान म्हणून वापरले जाते. == वाहतूक == === रस्ता मार्ग === * सातारा शहरापासून महाबळेश्वर मेढा आणि केळघर घाटमार्गे सुमारे ५५ किमी अंतरावर आहे. * [[वाई]] तालुक्याच्या शहरापासून महाबळेश्वर ३३ किमी अंतरावर आहे. * [[पुणे]] शहरापासून १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून सुमारे २६० किमी अंतरावर रस्ता मार्गाने महाबळेश्वर जोडलेले आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी. बस]] व खासगी वाहने मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. === रेल्वे मार्ग === * सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक [[सातारा रेल्वे स्थानक|सातारा]] (६० किमी) व [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] (१२० किमी) हे आहे. * [[कोकण रेल्वे]]वरील [[खेड रेल्वे स्थानक|खेड]] हे स्थानक सुमारे ९० किमी अंतरावर आहे. === विमान सेवा === * सर्वात जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ [[पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (१२० किमी) आणि [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]] (२६० किमी) येथे आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सातारा जिल्हा]] [[वर्ग:थंड हवेची ठिकाणे]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्वतशिखरे]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्यटनस्थळे]] [[वर्ग:महाबळेश्वर तालुका]] md9vjasuz1kpiicag46qoxhmecnxsvk 0 4419 2709460 2705780 2026-09-13T19:20:51Z अभय नातू 206 /* उच्च शिक्षण */ 2709460 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|इवलेसे|उजवे|विद्यार्थी दशेतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९१८)]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्र विषयात डॉक्टरेट (पी.एचडी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच, दक्षिण आशियातून दोन वेगवेगळ्या संस्थांमधून दोन डॉक्टरेट पदव्या (पी.एचडी. व डी.एससी.) संपादन करणारे ते पहिले दक्षिण आशियाई विद्वान ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/15777/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref><ref name="lokrajya">{{cite journal |last=आगलावे |first=डॉ. सरोज |date=एप्रिल २०१५ |title=कर विकासोन्मुख हवेत... |journal=लोकराज्य |publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन |volume=71 |pages=१२}}</ref> त्यांनी १८९६ ते १९२३ या कालावधीत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि [[ग्रेज इन]] या जागतिक दर्जाच्या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण पूर्ण केले. या कालावधीत त्यांनी बी.ए., दोन वेळा एम.ए., पी.एचडी., एम.एससी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एससी. या पदव्या संपादन केल्या. पुढे १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. (कोलंबिया विद्यापीठ) आणि डी.लिट. (उस्मानिया विद्यापीठ) या मानद पदव्या बहाल करण्यात आल्या.<ref name="gaikwad-bio">{{cite book |title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर |last=गायकवाड 'राजवंश' |first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ |publisher=रिया प्रकाशन |year=२०१६ |location=कोल्हापूर |pages=२६–२७, ७३, ७९}}</ref><ref name="columbia-bio">{{cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/index.html |title=Ambedkar Timeline |website=Columbia University |access-date=13 September 2026}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === कृष्णराव अर्जुन केळुसकर (केळुसकर गुरुजी) यांनी आंबेडकरांची भेट [[बडोदा संस्थान|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांच्याशी घडवून आणली. त्यानंतर निर्णयसागर छापखान्याचे मालक दामोदर सावळाराम यंदे यांच्याही सहकार्याने सयाजीराव गायकवाड यांनी आंबेडकरांसाठी जानेवारी १९०८ पासून दरमहा २५ रुपयांची शिष्यवृत्ती मंजूर केली.<ref name="gaikwad-bio"/> ३ जानेवारी १९०८ रोजी आंबेडकरांनी मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला. यासह आंबेडकर घराण्यातून महाविद्यालयीन शिक्षण घेणारे ते पहिले व्यक्ती ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> महाविद्यालयात त्यांनी इंग्रजी आणि [[फारसी भाषा|फारसी]] भाषांचा सखोल अभ्यास केला. प्रा. मुलर आणि प्रा. के. बी. इराणी यांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले. [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३ मध्ये ते बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. मुंबई विद्यापीठातून बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे ते अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref name="keer-bio">{{cite book |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |last=Keer |first=Dhananjay |publisher=Popular Prakashan |year=1954 |location=Mumbai |isbn=978-8171542376}}</ref> पदवी पूर्ण झाल्यानंतर २३ जानेवारी १९१३ रोजी ते बडोदा संस्थानात सेवेत रुजू झाले. मात्र, पितृछत्र हरपल्याची बातमी मिळताच ते मुंबईस परतले; ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी त्यांच्या वडिलांचे (रामजी आंबेडकर) निधन झाले.<ref name="gaikwad-bio"/> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|इवलेसे|उजवे|कोलंबिया विद्यापीठात अभ्यासरत असताना डॉ. आंबेडकर (१९१३-१६)]] बी.ए. उत्तर काळात महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेस पाठवण्यासाठी निवडलेल्या चार विद्यार्थ्यांमध्ये डॉ. आंबेडकरांचा समावेश होता. १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ या तीन वर्षांच्या कालावधीसाठी दरमहा साडेअकरा पाउंडची शिष्यवृत्ती मंजूर करण्यात आली.<ref name="gaikwad-bio"/> २१ जुलै १९१३ रोजी ते [[न्यू यॉर्क]] येथे पोहोचले आणि त्यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठाच्या]] राज्यशास्त्र शाखेत प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी अर्थशास्त्र हा मुख्य विषय, तर समाजशास्त्र, इतिहास, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान हे उपविषय निवडले. प्रा. [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन आर. के. सेलिग्मन]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सखोल संशोधन केले.<ref name="columbia-bio"/> १५ मे १९१५ रोजी त्यांनी *एन्शंट इंडियन कॉमर्स* (Ancient Indian Commerce) या विषयावर प्रबंध सादर करून एम.ए.ची पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी *द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनालिटिकल स्टडी* या विषयावर डॉक्टरेटचा प्रबंध लिहिला.<ref name="keer-bio"/> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने हा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पी.एचडी. पदवी देण्याचे निश्चित केले; हाच प्रबंध पुढे १९२५ मध्ये लंडनच्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने *द इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* (British भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती) या नावाने प्रकाशित केला.<ref name="gaikwad-bio"/> ८ जून १९२७ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना रीतसर पी.एचडी. पदवी प्रदान केली.<ref name="columbia-bio"/> कोलंबिया विद्यापीठात ९ मे १९१६ रोजी प्रा. ए. ए. गोल्डनवायझर यांच्या मानववंशशास्त्र चर्चासत्रात डॉ. आंबेडकरांनी *कास्ट्स इन इंडिया: देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट* (Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development) हा प्रसिद्ध शोधनिबंध सादर केला, जो मे १९१७ मध्ये *इंडियन अँटीक्वेरी* नियतकालिकामध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="keer-bio"/> कोलंबियात त्यांना [[जॉन ड्युई]] या विचारवंतांचेही मार्गदर्शन लाभले, ज्यांच्या समतावादी तत्त्वज्ञानाचा आंबेडकरांच्या सामाजिक विचारांवर खोल प्रभाव पडला.<ref name="columbia-bio"/> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|इवलेसे|उजवे|३००px|लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये प्राध्यापक व सहकाऱ्यांसोबत डॉ. आंबेडकर (१९१६-१७)]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|इवलेसे|लंडन येथे बॅरिस्टर पदवी प्राप्त केल्यानंतर डॉ. आंबेडकर (१९२२)]] जून १९१६ मध्ये डॉ. आंबेडकर लंडनला पोहोचले. ऑक्टोबर १९१६ मध्ये त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये एम.एससी.साठी नाव नोंदवले, तसेच ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी [[ग्रेज इन]] (Gray's Inn) या संस्थेत प्रवेश घेतला.<ref name="gaikwad-bio"/> परंतु, बडोदा संस्थानाकडून मिळालेली शिष्यवृत्ती संपल्याने त्यांना जुलै १९१७ मध्ये भारतात परतणे भाग पडले. लंडन विद्यापीठाकडून पुढील चार वर्षांच्या आत परत येऊन अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची विशेष परवानगी त्यांनी मिळवून ठेवली होती.<ref name="keer-bio"/> भारतात परतल्यानंतर त्यांनी काही काळ बडोदा संस्थानात सैनिकी सचिव (Military Secretary) म्हणून काम केले; परंतु तेथील अस्पृश्यतेच्या तीव्र अनुभवांमुळे त्यांनी नोकरी सोडली.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> मुंबईत परतल्यानंतर त्यांनी दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स आणि त्यानंतर १० नोव्हेंबर १९१८ पासून [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] येथे अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केले.<ref name="gaikwad-bio"/> या काळात त्यांनी *मूकनायक* हे पाक्षिक सुरू केले तसेच कोल्हापूरचे छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांच्या आर्थिक सहकार्याने सप्टेंबर १९२० मध्ये ते पुन्हा लंडनला रवाना झाले.<ref name="keer-bio"/> लंडनमध्ये पुनरागमन केल्यानंतर त्यांनी अत्यंत कठोर परिश्रमपूर्वक अभ्यास केला. जून १९२१ मध्ये त्यांनी *प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* या प्रबंधाबद्दल एम.एससी. (M.Sc.) पदवी मिळवली. २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज इन संस्थेने त्यांना 'बॅरिस्टर-ॲट-लॉ' ही पदवी प्रदान केली.<ref name="gaikwad-bio"/> त्यानंतर त्यांनी *द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी: इट्स ओरिजिन अँड इट्स सोल्युशन* (The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution) हा प्रबंध सादर केला. लंडन विद्यापीठाने नोव्हेंबर १९२३ मध्ये या संशोधनाबद्दल त्यांना 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (D.Sc.) ही उच्च पदवी बहाल केली.<ref name="keer-bio"/> हा प्रबंध डिसेंबर १९२३ मध्ये पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपाने प्रकाशित केला, ज्याला अर्थशास्त्रज्ञ एडविन कॅनन यांची प्रस्तावना लाभली होती.<ref name="gaikwad-bio"/> या संशोधनातील शिफारशींचा उपयोग पुढे भारतातील [[रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया|भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या]] (RBI) स्थापनेसाठीच्या 'हिल्टन यंग आयोगा'ने (Hilton Young Commission) मार्गदर्शन म्हणून केला.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/aboutusdisplay.aspx |title=History of Reserve Bank of India |website=Reserve Bank of India |access-date=13 September 2026}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी आजपर्यंत जपून ठेवली आहे. आता ती खुर्ची कासने येथील विहारात मलबारी यांनी दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/5 5] }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्यातील योगदान == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} "हैदराबाद संस्थानात भाषण, लेखन, शिक्षण व सभा स्वातंत्र्य मिळत नाही तोपर्यंत नागरी स्वातंत्र्य येणार नाही, असे बाबासाहेबांनी सांगितले होते. शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशनच्या माध्यमातून हैदराबाद संस्थानामध्येही दलितांना स्वातंत्र्याचा विचार बाबासाहेबांनी दिला होता", असेही भगवानराव देशपांडे म्हणले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकामध्ये ब्रिटिशांनी हिंदुस्थानातील संस्थानिकांना आपले स्वतंत्र राष्ट्र घोषित करण्याची परवानगी दिली होती. मोहम्मद अली जिन्ना यांनी आपली पाकिस्तानाची मागणी यशस्वी केली, त्यानंतर हैदराबाद संस्थानाच्या निजामाने हे १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांचे संस्थान हे स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. निजामाचे हैदराबाद संस्थान धर्मांध रजाकारांचे राज्य होते, जिथे न्याय हक्कांसारख्या मूलभूत अधिकारांवरच बंदी होती. इ.स. १९३८ ते १९४८ या कालखंडात आंबेडकर यांनासुद्धा हैदराबाद संस्थानात सभा, परिषद, मेळावे वा संमेलने घेण्यास मज्जाव घातला गेला होता. अशा या निजामांमुळे होणाऱ्या संभाव्य धोक्याचे निवारण करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, तत्कालीन गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल आणि तत्कालीन कायदामंत्री आंबेडकर यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने जेव्हा हैदराबाद संस्थानावर पोलीस कारवाई केली तेव्हा आंबेडकर यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना पाठिंबा दिला होता. पोलीस कारवाईचा निर्णय घेण्यापूर्वी पटेल यांनी आंबेडकर यांच्याशी सविस्तर चर्चा केली होती. हैदराबादचा इतिहास आणि भूगोल पाहता निजाम स्वतंत्र राहणे शक्यच नाही, असे स्पष्टीकरण त्यावेळी आंबेडकरांनी पटेल यांना दिले होते. "आपण जर सैन्य पाठविण्याचा निर्णय घेणार असाल तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर त्याचे विपरीत परिणाम होतील. या घटनेची संयुक्त राष्ट्रसंघामध्ये चर्चा होईल. भारताचे सैन्य हैदराबाद संस्थानात घुसले व त्यांनी हैदराबाद संस्थानावर आक्रमण केले, असे अनेक अर्थ निघू शकतील", असे आंबेडकर म्हणाले. त्यामुळे आंबेडकरांनी असे सुचवले की आपण हैदराबाद संस्थानावर भारतीय सैन्यच पाठवू परंतु या कृतीला 'पोलीस ॲक्शन' हे नाव देऊ. पटेल यांनी आंबेडकरांच्या सूचनेचा स्वीकार केला आणि पुढे तेथे भारतीय सैन्य पाठवून कारवाई झाली व त्याला पोलीस ॲक्शन हा शब्द वापरला गेला. शेवटी भारतीय सैनिकांसमोर निजामाच्या सैनिकांचा पराभव झाला आणि १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाचे राज्य भारतात सामील झाले.<ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff|pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/154 154]–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|access-date=2021-02-13|archive-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] 6aky405mx92lxyxeqfy9ofhcb8srbl5 0 9507 2709414 2709391 2026-09-13T13:54:12Z Ganesh591 62733 /* निकाल */ 2709414 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक | image = | image_size = 200px | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[#स्वरूप|खाली पहा]] | first = {{ubl|[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]|इंग्लंड}} | last = {{ubl|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]|भारत}} | next = {{ubl|२०२७|दक्षिण आफ्रिका|झिम्बाब्वे|नामिबिया}} | participants = १४ | champions = {{cr|AUS}} (६वे विजेतेपद) | most successful = {{cr|AUS}} (६ विजेतेपदे) | most runs = {{cricon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (२,२७८) | most wickets = {{cricon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (७१) | website = {{URL|https://www.cricketworldcup.com|cricketworldcup.com}} | current = }}{{Season sidebar | image = | caption = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी | title = आवृत्त्या | list = * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] * [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] * ''२०२७'' * ''२०३१'' }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा साइडबार}} '''क्रिकेट विश्वचषक''', अधिकृतपणे '''आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक''' म्हणून ओळखला जातो,<ref>{{cite web |title=ICC Men's Cricket World Cup 2019 shatters audience records|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1277987 |publisher=[[International Cricket Council|ICC]] |access-date=12 April 2021 }}</ref> ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय चॅम्पियनशिप आहे. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) या खेळाच्या प्रशासकीय मंडळाद्वारे हा कार्यक्रम दर चार वर्षांनी आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये प्राथमिक पात्रता फेरी अंतिम स्पर्धेपर्यंत जाते. ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे आणि आयसीसी द्वारे "आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॅलेंडरचा प्रमुख कार्यक्रम" म्हणून गणली जाते.<ref>[http://www.cricketworldcup.com/about ICC Cricket World Cup: About] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601200603/http://www.cricketworldcup.com/about |date=1 June 2013 }} – International Cricket Council. Retrieved 30 June 2013.</ref> हे क्रिकेट खेळाचे सर्वोच्च चॅम्पियनशिप मानले जाते. पहिला विश्वचषक जून १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, पहिला एकदिवसीय क्रिकेट सामना फक्त चार वर्षांपूर्वी खेळला गेला होता. तथापि, पहिल्या पुरुषांच्या स्पर्धेच्या दोन वर्षे आधी एक वेगळा महिला क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यात आला होता आणि ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यात कसोटी सामन्यांची त्रिकोणी स्पर्धा खेळली जात असताना १९१२ च्या सुरुवातीला अनेक आंतरराष्ट्रीय संघांचा समावेश असलेली स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. पहिले तीन विश्वचषक इंग्लंडमध्ये झाले. १९८७ च्या स्पर्धेपासून, एका अनौपचारिक रोटेशन प्रणाली अंतर्गत देशांदरम्यान होस्टिंग सामायिक केले गेले आहे, चौदा आयसीसी सदस्यांनी स्पर्धेत किमान एक सामना आयोजित केला आहे. स्पर्धेच्या टप्प्यासाठी कोणते संघ पात्र ठरतात हे निर्धारित करण्यासाठी सध्याच्या फॉरमॅटमध्ये पात्रता टप्प्याचा समावेश आहे, जो मागील तीन वर्षांमध्ये होतो. स्पर्धेच्या टप्प्यात, आपोआप पात्र ठरलेल्या यजमान राष्ट्रासह १० संघ, यजमान राष्ट्रामधील ठिकाणांवर जवळपास एक महिन्याच्या कालावधीत विजेतेपदासाठी स्पर्धा करतात. २०२७ च्या आवृत्तीमध्ये, विस्तारित १४-संघ अंतिम स्पर्धा सामावून घेण्यासाठी स्वरूप बदलले जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2019}}</ref> एकूण वीस संघांनी स्पर्धेच्या १३ आवृत्त्यांमध्ये भाग घेतला आहे, ज्यामध्ये अलीकडील २०२३ स्पर्धेत दहा संघ सहभागी झाले आहेत. ऑस्ट्रेलियाने सहा वेळा, भारत आणि वेस्ट इंडीजने प्रत्येकी दोनदा, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे. पूर्ण-सदस्य नसलेल्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी केन्याने २००३ स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. २०२३ साली भारतात झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलिया हा सध्याचा चॅम्पियन आहे. त्यानंतरचा २०२७ विश्वचषक दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे संयुक्तपणे होणार आहे. ==इतिहास== {| class="wikitable floatright" style="text-align:center; font-size:85%" |+ क्रिकेट विश्वचषक |- ! वर्ष !!style="width:200px"| चॅम्पियन्स |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}} |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}} |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}} |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |style="text-align:left"| {{cr|PAK}} |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |style="text-align:left"| {{cr|SL}} |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(३)}} |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(४)}} |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(५)}} |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |style="text-align:left"| {{cr|ENG}} |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(६)}} |} {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचा इतिहास}} २४ आणि २५ सप्टेंबर १८४४ रोजी कॅनडा आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना खेळला गेला.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |title=The oldest international contest of them all |author=Martin Williamson |publisher=ESPN |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605032043/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |archive-date=5 June 2013 |url-status=live}}</ref> तथापि, पहिला श्रेय दिलेला कसोटी सामना 1877 मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात खेळला गेला आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दोन्ही संघ नियमितपणे अशेज साठी स्पर्धा करत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला १८८९ मध्ये कसोटी दर्जा देण्यात आला.<ref>{{cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|publisher=ESPNcricinfo|date=15 March 1877|title=1st Test Scorecard|access-date=28 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212191405/http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|archive-date=12 February 2009|url-status=live}}</ref> प्रतिनिधी क्रिकेट संघ एकमेकांच्या दौऱ्यासाठी निवडले गेले, परिणामी द्विपक्षीय स्पर्धा झाली. १९०० पॅरिस गेम्समध्ये ऑलिम्पिक खेळ म्हणून क्रिकेटचाही समावेश करण्यात आला होता, जिथे ग्रेट ब्रिटनने फ्रान्सला हरवून सुवर्णपदक जिंकले होते.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 August 1900|title=Olympic Games, 1900, Final|access-date=9 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226014434/http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|archive-date=26 December 2014|url-status=live}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेटचा हा एकमेव देखावा होता.<ref>{{cite web|last=Purohit|first=Abhishek|title=Will Cricket Bat Again at the Olympics? Know Process for Inclusion at LA28|publisher=International Olympic Committee|date=10 August 2021|url=https://olympics.com/en/featured-news/cricket-olympics-los-angeles-2028-games-icc|access-date=5 December 2021}}</ref> आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पहिली बहुपक्षीय स्पर्धा ही १९१२ त्रिकोणी स्पर्धा होती, ही कसोटी क्रिकेट स्पर्धा इंग्लंडमध्ये त्यावेळच्या तीन कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये खेळली गेली: इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका. इव्हेंट यशस्वी झाला नाही: उन्हाळा अपवादात्मकपणे ओला होता, ओलसर खेळपट्ट्यांवर खेळणे कठीण होते आणि "क्रिकेटच्या वाढी" मुळे प्रेक्षकांची उपस्थिती कमी होती.<ref>{{cite web |url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The original damp squib|date=23 April 2005|access-date=29 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161938/http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html |archive-date=16 October 2007}}</ref> तेव्हापासून, आंतरराष्ट्रीय कसोटी क्रिकेट सामान्यत: द्विपक्षीय मालिका म्हणून आयोजित केले गेले: १९९९ मध्ये त्रिकोणी आशियाई कसोटी चॅम्पियनशिप होईपर्यंत बहुपक्षीय कसोटी स्पर्धा पुन्हा आयोजित करण्यात आली नाही.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The run-out that sparked a riot|date=30 October 2010|access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022194822/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html |archive-date=22 October 2014}}</ref> १९२८ मध्ये वेस्ट इंडीज,<ref>{{Cite web |title=England vs West Indies Scorecard 1928 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-england-1928-61871/england-vs-west-indies-1st-test-62559/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३० मध्ये न्यू झीलंड,<ref>{{Cite web |title=New Zealand vs England Scorecard 1929/30 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-new-zealand-1929-30-61781/new-zealand-vs-england-1st-test-62572/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३२ मध्ये भारत<ref>{{Cite web |title=England vs India Scorecard 1932 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-1932-62281/england-vs-india-only-test-62605/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> आणि १९५२ मध्ये पाकिस्तान<ref>{{Cite web |title=Pakistan vs India Scorecard 1952/53 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-india-1952-53-61529/india-vs-pakistan-4th-test-62744/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> यांच्या समावेशासह कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांची संख्या हळूहळू वाढत गेली. तथापि, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट तीन, चार किंवा पाच दिवसांचे द्विपक्षीय कसोटी सामने म्हणून खेळले जात राहिले. १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, इंग्लिश काउंटी क्रिकेट संघांनी क्रिकेटची एक लहान आवृत्ती खेळण्यास सुरुवात केली जी फक्त एक दिवस टिकली. १९६२ मध्ये मिडलँड्स नॉक-आउट कप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार-सांघिक नॉकआऊट स्पर्धेने सुरुवात करून<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The low-key birth of one-day cricket|date=9 April 2011|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919032251/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html |archive-date=19 September 2013}}</ref> आणि १९६३ मधील उद्घाटन जिलेट चषक सुरू ठेवत, इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय क्रिकेटची लोकप्रियता वाढली. १९६९ मध्ये राष्ट्रीय संडे लीगची स्थापना झाली. पहिला एक-दिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना १९७१ मध्ये मेलबर्न येथे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पावसामुळे रद्द झालेल्या कसोटी सामन्याच्या पाचव्या दिवशी खेळला गेला, उपलब्ध वेळ भरून काढण्यासाठी आणि निराश झालेल्या प्रेक्षकांची भरपाई म्हणून. हा चाळीस षटकांचा खेळ होता ज्यात प्रति षटक आठ चेंडू होते.<ref>{{cite web |url=http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |publisher=newicc.cricket.org |title=What is One-Day International cricket? |access-date=10 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |archive-date=19 November 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-11-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html }}</ref> इंग्लंड आणि जगाच्या इतर भागांतील देशांतर्गत एकदिवसीय स्पर्धांचे यश आणि लोकप्रियता, तसेच सुरुवातीच्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमुळे आयसीसीने क्रिकेटचे आयोजन करण्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त केले. <ref name="WCHistory">{{cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The World Cup&nbsp;– A brief history|access-date=7 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328095116/http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|archive-date=28 March 2008|url-status=live}}</ref> ===प्रुडेंशियल विश्वचषक (१९७५–१९८३)=== {{main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक}} [[File:Prudential Cup.jpg|thumb|upright=0.9|प्रुडेंशियल कप ट्रॉफी]] उद्घाटन क्रिकेट विश्वचषक १९७५ मध्ये इंग्लंडने आयोजित केला होता, त्या वेळी एवढा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी संसाधने पुढे टाकण्यास सक्षम असलेले एकमेव राष्ट्र. पहिल्या तीन स्पर्धा इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आल्या होत्या आणि प्रायोजक प्रुडेंशियल पीएलसी नंतर अधिकृतपणे प्रुडेंशियल कप म्हणून ओळखल्या जातात. सामन्यांमध्ये प्रति संघ ६० (६ चेंडू १ षटक) षटके होती, पारंपारिक स्वरूपात दिवसा खेळले गेले, खेळाडूंनी क्रिकेटचे पांढरे कपडे घातले आणि लाल क्रिकेट चेंडू वापरला.<ref>Browning (1999), pp. 5–9</ref> पहिल्या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते: ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज (त्यावेळी सहा कसोटी राष्ट्रे), श्रीलंका आणि पूर्व आफ्रिकेतील संमिश्र संघ.<ref name=cricket>Browning (1999), pp. 26–31</ref> एक उल्लेखनीय वगळण्यात आलेला संघ दक्षिण आफ्रिका होता, ज्यांना वर्णभेदामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली होती. ही स्पर्धा वेस्ट इंडीजने जिंकली होती, ज्याने लॉर्ड्सवरील अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा १७ धावांनी पराभव केला होता.<ref name=cricket/> १९७५ च्या विश्वचषक फायनलमध्ये एकदिवसीय सामन्यात हिट विकेट घेणारा वेस्ट इंडीजचा रॉय फ्रेडरिक्स हा पहिला फलंदाज होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|title=50 fascinating facts about World Cups – Part 1|website=Cricbuzz|date=22 January 2015 |language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221174220/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> १९७९ च्या विश्वचषकामध्ये श्रीलंका आणि कॅनडा पात्रता मिळवून विश्वचषकासाठी कसोटी न खेळणारे संघ निवडण्यासाठी आयसीसी ट्रॉफी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.<ref name="ICCTROPHY">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|publisher=ESPNcricinfo|title=ICC Trophy&nbsp;– A brief history|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126054556/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|archive-date=26 November 2006|url-status=live}}</ref> <ref name=history>Browning (1999), pp. 32–35</ref> वेस्ट इंडीजने फायनलमध्ये यजमान इंग्लंडचा ९२ धावांनी पराभव करत सलग दुसरी विश्वचषक स्पर्धा जिंकली. विश्वचषकानंतर झालेल्या बैठकीत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने ही स्पर्धा चतुर्मासिक स्पर्धा बनविण्यास सहमती दर्शविली.<ref name=history/> १९८३ च्या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने सलग तिसऱ्यांदा केले होते. या टप्प्यापर्यंत, श्रीलंका कसोटी खेळणारा राष्ट्र बनला होता आणि झिम्बाब्वे आयसीसी ट्रॉफीद्वारे पात्र ठरला होता. स्टंपपासून दूर असलेल्या ३० यार्ड (२७ मी) क्षेत्ररक्षण मंडळाची ओळख करून देण्यात आली. त्यामध्ये नेहमी चार फील्ड्समन असणे आवश्यक होते.<ref>Browning (1999), pp. 61–62</ref> बाद फेरीत जाण्यापूर्वी संघ दोनदा एकमेकांसमोर आले. फायनलमध्ये वेस्ट इंडीजचा ४३ धावांनी पराभव करून भारताने चॅम्पियनचा मुकुट पटकावला.<ref name="WCHistory"/><ref>Browning (1999), pp. 105–110</ref> === वेगवेगळे विजेते (१९८७–१९९६) === {{main|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक}} भारत आणि पाकिस्तानने १९८७ च्या स्पर्धेचे संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले होते, ही स्पर्धा प्रथमच इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आली होती. इंग्लंडच्या उन्हाळ्याच्या तुलनेत भारतीय उपखंडात दिवसाच्या प्रकाशाचे तास कमी असल्यामुळे हे खेळ सध्याच्या मानकानुसार प्रति डाव ६० ते ५० षटके कमी करण्यात आले. ऑस्ट्रेलियाने अंतिम फेरीत इंग्लंडचा ७ धावांनी पराभव करून चॅम्पियनशिप जिंकली, इंग्लंड आणि न्यू झीलंड यांच्यातील २०१९ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीतील सर्वात जवळच्या फरकाने. ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये झालेल्या १९९२ विश्वचषकाने खेळात अनेक बदल केले, जसे की रंगीत कपडे, पांढरे चेंडू, दिवस/रात्रीचे सामने आणि क्षेत्ररक्षण प्रतिबंध नियमांमध्ये बदल. वर्णद्वेषाच्या राजवटीच्या पतनानंतर आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा बहिष्काराच्या समाप्तीनंतर दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट संघाने प्रथमच या स्पर्धेत भाग घेतला. पाकिस्तानने स्पर्धेतील निराशाजनक सुरुवात करून अखेरीस अंतिम फेरीत इंग्लंडचा २२ धावांनी पराभव केला आणि विजेता म्हणून उदयास आला. १९९६ चे चॅम्पियनशिप भारतीय उपखंडात दुसऱ्यांदा आयोजित करण्यात आले होते, त्यात काही गट टप्प्यातील सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा यजमान म्हणून समावेश करण्यात आला होता. उपांत्य फेरीत, २५२ धावांचा पाठलाग करताना यजमानांनी १२० धावा करताना आठ विकेट गमावल्यानंतर, ईडन गार्डन्सवर भारतावर दणदणीत विजयाच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या श्रीलंकेला डीफॉल्टनुसार विजय मिळाला. लाहोर येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियाचा सात गडी राखून पराभव करून पहिले विजेतेपद पटकावले. ===ऑस्ट्रेलियाची हॅट्ट्रिक (१९९९–२००७)=== {{main|१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ क्रिकेट विश्वचषक}} १९९९ मध्ये, या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने केले होते, काही सामने स्कॉटलंड, आयर्लंड, वेल्स आणि नेदरलँडमध्येही आयोजित केले गेले होते.<ref>Browning (1999), p. 274</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&q=1999+cricket+world+cup+host&pg=PA7 |title=Cricket World Cup: A Summary of the Tournaments Since 1975 |author=French Toast |publisher=Smashwords |year=2014 |isbn=9781311429230 |format=e-book |access-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181716/https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&pg=PA7&dq=1999+cricket+world+cup+host&hl=en&sa=X&ei=d2qJVJyDMYuzUembgYgJ&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=1999%20cricket%20world%20cup%20host&f=false |archive-date=26 June 2019 |url-status=live }}</ref> विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघ सहभागी झाले होते. दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या सुपर सिक्स सामन्यात सामन्याच्या अंतिम षटकात ऑस्ट्रेलियाने आपले लक्ष्य गाठल्यानंतर उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref>Browning (1999), pp. 229–231</ref> त्यानंतर त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील सामना बरोबरीत सोडवून अंतिम फेरीत प्रवेश केला जेथे दक्षिण आफ्रिकेचे फलंदाज लान्स क्लुसनर आणि ॲलन डोनाल्ड यांच्यातील मिश्रणाने डोनाल्डला त्याची बॅट सोडली आणि मध्य-पिचमध्ये धावबाद होण्यासाठी अडकले. अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तानला १३२ धावांवर संपुष्टात आणले आणि त्यानंतर २० षटकांत आणि आठ गडी राखून लक्ष्य गाठले.<ref>Browning (1999), pp. 232–238</ref> [[File:Australian World Cup treble.jpg|thumb|upright=0.9|१०,००० हून अधिक चाहत्यांच्या जमावाने पहिल्या विश्वचषकाची हॅट्ट्रिक पूर्ण केल्याबद्दल ऑस्ट्रेलियन संघाचे स्वागत केले – मार्टिन प्लेस, सिडनी.]] दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि केन्या यांनी २००३ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या बारा वरून चौदा झाली. श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यावर केन्याचे विजय – आणि न्यू झीलंड संघाने सुरक्षेच्या कारणास्तव केन्यामध्ये खेळण्यास नकार दिला – यामुळे केन्याला उपांत्य फेरीत पोहोचता आले, हा असोसिएट संघाचा सर्वोत्तम परिणाम आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Washouts, walkovers, and black armband protests|access-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830100350/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html |archive-date=30 August 2015}}</ref> अंतिम सामन्यात, ऑस्ट्रेलियाने दोन गडी गमावून ३५९ धावा केल्या, जे फायनलमधील आतापर्यंतचे सर्वात मोठे धावसंख्या आहे आणि भारताचा १२५ धावांनी पराभव केला.<ref name="AUS2003">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |publisher=BBC Sport |title=Ruthless Aussies lift World Cup |date=23 March 2003 |access-date=29 January 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120655/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |archive-date=28 March 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Full tournament schedule |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |publisher=BBC Sport |date=23 March 2003 |access-date=22 February 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218103234/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |archive-date=18 February 2007 |url-status=live }}</ref> २००७ मध्ये, स्पर्धेचे आयोजन वेस्ट इंडीजने केले होते आणि सोळा संघांपर्यंत विस्तारित केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Australia triumph in a tournament to forget|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206124910/http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html |archive-date=6 February 2012}}</ref> ग्रुप स्टेजमध्ये वर्ल्ड कपमध्ये पदार्पण करणाऱ्या आयर्लंडकडून पाकिस्तानचा पराभव झाल्यानंतर, पाकिस्तानी प्रशिक्षक बॉब वुलमर त्यांच्या हॉटेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Bob Woolmer's death stuns cricket world|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025092541/http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html |archive-date=25 October 2012}}</ref> जमैका पोलिसांनी सुरुवातीला वूल्मरच्या मृत्यूचा खून तपास सुरू केला होता पण नंतर त्याचा मृत्यू हृदयविकाराने झाल्याची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|publisher=Cricinfo|title=Bob Woolmer investigation round-up|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516215421/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|archive-date=16 May 2007|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलियाने फायनलमध्ये श्रीलंकेचा डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धतीने ५३ धावांनी पराभव केला, आणि विश्वचषकातील त्यांची अपराजित धाव २९ सामन्यांपर्यंत वाढवली आणि विजय मिळवला.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|publisher=Cricinfo|title=Australia v Sri Lanka, World Cup final, Barbados|date=28 April 2007|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324035211/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|archive-date=24 March 2008|url-status=live}}</ref> === यजमानांचा विजय (२०११-२०१९) === {{main|२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक}} २०११ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भारत, श्रीलंका आणि बांगलादेश यांनी मिळून दिले होते. २००९ मध्ये श्रीलंकन ​​क्रिकेट संघावर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर पाकिस्तानचे यजमान हक्क काढून घेण्यात आले होते, मूळतः पाकिस्तानसाठी नियोजित खेळांचे इतर यजमान देशांना पुनर्वितरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |title=No World Cup matches in Pakistan |publisher=BBC Sport |access-date=15 July 2014 |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418013231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |archive-date=18 April 2009 |url-status=live}}</ref> विश्वचषकात सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या चौदा करण्यात आली.<ref name="2011WC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=India end a 28-year-long wait|access-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825010536/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html |archive-date=25 August 2013}}</ref> ऑस्ट्रेलियाचा २३ मे १९९९ पासून सुरू झालेल्या ३५ विश्वचषक सामन्यांच्या अपराजित मालिकेचा शेवट १९ मार्च २०११ रोजी पाकिस्तानविरुद्धचा अंतिम गट स्टेज सामन्याने केला.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|title=Pakistan top group after ending Australia's unbeaten World Cup streak|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185518/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|archive-date=13 February 2015|url-status=live}}</ref> मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात भारताने श्रीलंकेचा ६ गडी राखून पराभव करून त्यांचे दुसरे विश्वचषक जिंकले आणि घरच्या मैदानावर विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला देश बनला.<ref name="2011WC"/> विश्वचषकाच्या फायनलमध्ये दोन आशियाई देश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web|title=ICC Cricket World Cup|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/extra/cricket/topics/_/page/icc-cricket-world-cup|access-date=2 January 2022}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड यांनी संयुक्तपणे २०१५ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. सहभागींची संख्या चौदा राहिली. स्पर्धेत एकूण तीन विजयांसह आयर्लंड सर्वात यशस्वी सहयोगी राष्ट्र ठरला. न्यू झीलंडने रोमहर्षक पहिल्या उपांत्य फेरीत दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव करून त्यांच्या पहिल्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. मेलबर्न येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने न्यू झीलंडचा सात गडी राखून पराभव करत पाचव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref name="AUS2015">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |title=Cricket World Cup 2015: Australia crush New Zealand in final |publisher=BBC Sport |access-date=29 March 2015 |date=29 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329232637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |archive-date=29 March 2015 |url-status=live }}</ref> [[File:Englandvictorylap.png|thumb|right|इंग्लंडने १४ जुलै २०१९ रोजी त्यांच्या विजयानंतर लॉर्ड्सच्या आसपास आदरांजली वाहिली.]] २०१९ च्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड आणि वेल्स यांनी केले होते. सहभागींची संख्या १० पर्यंत कमी करण्यात आली. पावसामुळे राखीव दिवशी ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या उपांत्य फेरीत न्यू झीलंडने भारताचा पराभव केला.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|title=India vs New Zealand Highlights, World Cup 2019 semi-final: Match defers to reserve day|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=9 July 2019|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180216/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}</ref> दुसऱ्या उपांत्य फेरीत इंग्लंडने गतविजेत्या ऑस्ट्रेलियाचा पराभव केला. याआधी कोणत्याही अंतिम फेरीतील संघाने विश्वचषक जिंकला नव्हता. फायनलमध्ये, ५० षटकांनंतर स्कोअर २४१ वर टाय झाला आणि सामना सुपर ओव्हरमध्ये गेला, त्यानंतर स्कोअर पुन्हा १५ वर टाय झाला. विश्वचषक इंग्लंडने जिंकला होता, ज्यांच्या चौकारांची संख्या न्यू झीलंडपेक्षा जास्त होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |title=Epic final tied, Super Over tied,England win World Cup on boundary count |date=14 July 2019 |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032534/https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|title=England win Cricket World Cup: A golden hour ends in a champagne super over|date=14 July 2019|last=Fordyce|first=Tom|publisher=BBC Sport|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714235602/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|archive-date=14 July 2019|url-status=live}}</ref> ==स्वरूप== ===पात्रता=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}} १९७५ मधील पहिल्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, भाग घेणारे बहुसंख्य संघ आपोआप पात्र ठरले. २०१५ विश्वचषकापर्यंत हे मुख्यतः आयसीसी चे पूर्ण सदस्यत्व असल्यामुळे होते आणि २०१९ विश्वचषकासाठी हे मुख्यतः आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमधील क्रमवारीत स्थान मिळवून होते.<ref>{{cite news|title=Cricket World Cup 2019 to stay at only 10 teams|publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/33296828|access-date=22 August 2022}}</ref> १९७९ मधील दुसऱ्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, आपोआप पात्र ठरलेल्या संघांमध्ये पात्रता प्रक्रियेद्वारे विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या इतर काही संख्येने सामील झाले. पहिली पात्रता स्पर्धा म्हणजे आयसीसी ट्रॉफी;<ref>{{Cite web|url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|title=Cricinfo - 2005 ICC Trophy in Ireland|website=static.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2023}}</ref> नंतर प्री-क्वालिफायिंग टूर्नामेंट्ससह प्रक्रिया विस्तारते. २०११ विश्वचषकासाठी, आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीगने भूतकाळातील पूर्व-पात्रता प्रक्रियेची जागा घेतली; आणि "आयसीसी ट्रॉफी" चे नाव बदलून "आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता" असे करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |publisher=ICC |title=World Cricket League |access-date=28 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |archive-date=19 January 2007 |आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ }}</ref> वर्ल्ड क्रिकेट लीग ही आयसीसीच्या सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांना पात्र होण्यासाठी अधिक संधी देण्यासाठी प्रदान केलेली पात्रता प्रणाली होती. पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या वर्षभर वेगवेगळी असते.<ref>{{Cite web|url=https://static1.squarespace.com/static/533e6b7de4b0d84a3bd7c4be/t/5c3a7f7288251b8b3c637260/1547337591744/Cricket.pdf|title=International Cricket Council February 2019|website=static1.squarespace.com}}</ref> २०२३ च्या विश्वचषकापासून, फक्त यजमान देश आपोआप पात्र होतील. सर्व देश पात्रता निश्चित करण्यासाठी लीगच्या मालिकेत सहभागी होतील, ज्यामध्ये स्वयंचलित प्रमोशन आणि रेलेगेशन एका विश्वचषकाच्या चक्रातून दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत विभागणी केली जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 August 2022}}</ref> ===स्पर्धा=== [[File:Autographed bats of ODI World Cup winning teams at Blades of Glory Cricket Museum, Pune.jpg|thumb|भारताच्या [[पुणे]] येथील ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट संग्रहालयात ठेवलेल्या, स्पर्धेच्या प्रत्येक आवृत्तीतील विजेत्या संघांच्या स्वाक्षऱ्या.]] क्रिकेट विश्वचषकाच्या इतिहासात स्पर्धेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पहिल्या चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी चार संघांचे दोन गट अशा एकूण आठ संघांनी सहभाग घेतला होता.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|publisher=icc.cricket.org|title=1st tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093647/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> स्पर्धा दोन टप्प्यांत खेळवली जात होती, गट फेरी आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]]. प्रत्येक गटातील चारही संघ [[साखळी सामने|साखळी पद्धतीने]] एकमेकांविरुद्ध खेळत आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करत. उपांत्य फेरीतील विजेते संघ अंतिम सामन्यात एकमेकांविरुद्ध खेळत. वर्णभेदविरोधी बहिष्कार संपल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने १९९२ मधील पाचव्या स्पर्धेत पुनरागमन केले. त्या स्पर्धेत नऊ संघांनी गट फेरीत एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|publisher=icc.cricket.org|title=92 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093653/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> १९९६ मध्ये स्पर्धेचा आणखी विस्तार करून प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|publisher=icc.cricket.org|title=96 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093658/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत पोहोचले आणि त्यानंतर उपांत्य फेरी खेळवण्यात आली.<ref>{{Cite web|title=Wills World Cup, 1996 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/653/wills-world-cup-1996|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] विश्वचषकांसाठी वेगळे स्वरूप वापरण्यात आले. संघांची दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ ''सुपर ६'' फेरीत पोहोचले.<ref name="super6">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|title=Super 6|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222100838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|archive-date=२२ फेब्रुवारी २००७|url-status=live}}</ref> ''सुपर ६'' मधील संघांनी दुसऱ्या गटातून पात्र ठरलेल्या तीन संघांविरुद्ध सामने खेळले. पुढील फेरीत प्रवेश करताना, आपल्या गटातून सोबत पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलेल्या संघांविरुद्धच्या आधीच्या सामन्यांत मिळवलेले गुण संघांना पुढे नेण्याची परवानगी होती. त्यामुळे गट फेरीत चांगली कामगिरी करण्यासाठी संघांना अतिरिक्त प्रोत्साहन मिळत असे.<ref name="super6"/> ''सुपर ६'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचत आणि त्यातील विजेते अंतिम सामना खेळत.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 1999 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/718/icc-world-cup-1999|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cricket World Cup History 2003: Winners, Runners-up, Stats of World Cup 2003|url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|access-date=५ जुलै २०२३|website=NDTVSports.com|language=en|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061919/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|url-status=dead}}</ref> [[File:ICC CWC 2007 team captains.jpg|thumb|upright=0.9|२००७ क्रिकेट विश्वचषकातील संघांचे कर्णधार.]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ विश्वचषकात]] १६ संघांची प्रत्येकी चार संघांच्या चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|publisher=cricket world cup|title=World Cup groups|access-date=२८ जानेवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126002928/http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|archive-date=२६ जानेवारी २००७|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक गटात संघ एकमेकांविरुद्ध साखळी पद्धतीने खेळले. विजयासाठी संघांना गुण आणि बरोबरीसाठी अर्धा गुण मिळत असे. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ ''सुपर ८'' फेरीत प्रवेश करत. ''सुपर ८'' मधील संघांनी इतर गटांतून पात्र ठरलेल्या सहा संघांविरुद्ध सामने खेळले. गट फेरीप्रमाणेच गुण देण्यात येत होते; मात्र आपल्या मूळ गटातून ''सुपर ८'' साठी पात्र ठरलेल्या दुसऱ्या संघाविरुद्ध आधीच्या सामन्यात मिळवलेले गुण पुढे नेण्यात येत होते.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|publisher=cricketworldcup.com|title=About the Event|access-date=२ सप्टेंबर २००६|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905225042/http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|archive-date=५ सप्टेंबर २००६|url-status=dead}}</ref> ''सुपर ८'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले आणि उपांत्य फेरीतील विजेत्यांनी अंतिम सामना खेळला.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 2007 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/905/icc-world-cup-2007|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]<ref>{{cite web|url=http://www.cricknews.net|publisher=cricknews.net|title=2015 Cricket World Cup|access-date=३ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120741/http://www.cricknews.net/|archive-date=३ फेब्रुवारी २०१५|url-status=dead}}</ref> विश्वचषकांच्या गट फेरीत प्रत्येकी सात संघांचे दोन गट होते. प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत, त्यानंतर उपांत्य फेरीत आणि अखेरीस अंतिम सामन्यात प्रवेश करत.<ref>{{cite news|first=K.R.|last=Nayar|title=International Cricket Council approves 14-team cup|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|work=Gulf News|date=२९ जून २०११|access-date=२ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701153544/http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|archive-date=१ जुलै २०११|url-status=live}}</ref> स्पर्धेच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] आवृत्त्यांमध्ये सहभागी संघांची संख्या दहापर्यंत कमी करण्यात आली. सर्व दहा संघ एका साखळी गटात खेळले आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|last=Smale|first=Simon|title=The Cricket World Cup 2019 has shrunk to exclude the minnows, but why? And how come it's still so long?|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=४ जून २०१९|url=https://www.abc.net.au/news/2019-06-05/cricket-world-cup-minnows-where-have-they-gone/11176128|access-date=१८ ऑक्टोबर २०२०}}</ref> २०२७ आणि २०३१ विश्वचषकांमध्ये संघांची संख्या वाढवून १४ करण्यात येईल;<ref>{{cite web|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|title=ICC announces World Cup schedule; 14 teams in 2027 And 2031|website=Six Sports|date=२ जून २०२१|access-date=२ जून २०२१|archive-date=१ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricinfo.pro/cricket-world-cup-2023-date-teams-stadiums-tickets/|title=Mark your calendars for the Cricket World Cup 2023 as the tournament is set to begin on October 5, 2023. The matches will continue until November 19, 2023|website=Cricinfo|date=७ सप्टेंबर २०२३|access-date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> २०२७ मध्ये पहिल्या साखळी टप्प्यात प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट असतील. १४ संघांच्या स्पर्धेतील सर्वात खालच्या मानांकनाचे तीन पात्र संघ बारावा आणि अंतिम संघ निश्चित करण्यासाठी तीन सामन्यांची ''सुपर सिरीज'' फेरी खेळतील. प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ आणि दोन्ही गटांतील चौथ्या स्थानावरील संघांपैकी सर्वोत्तम कामगिरी करणारा एक संघ ''सुपर ७'' फेरीत प्रवेश करेल. ''सुपर ७'' फेरीतील अव्वल चार संघ बाद फेरीत प्रवेश करतील. आयसीसीने म्हटले की, या बदलांचा उद्देश स्पर्धेतील चुरस वाढवणे आणि त्याच वेळी स्पर्धेचा कालावधी कमी करणे हा होता.<ref>{{cite news|title=ICC revamp formats for marquee men’s events|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१५ जुलै २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|date=१५ जुलै २०२६|title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup|url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709|access-date=१५ जुलै २०२६|website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" |स्पर्धेच्या स्वरूपांचा सारांश |- !आवृत्ती !वर्ष !यजमान !संघ !सामने !प्राथमिक टप्पा !द्वितीय टप्पा !अंतिम टप्पा |- | style="text-align:center" |१ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | rowspan="2" |{{flag|इंग्लंड}} | rowspan=4 style="text-align:center" |८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१५ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: १२ सामने | rowspan="6" |नाही | rowspan="4" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (गटविजेते आणि उपविजेते): ३ सामने |- | style="text-align:center" |२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |- | style="text-align:center" |३ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{flag|इंग्लंड}}<br />{{flag|वेल्स}} | rowspan="2" style="text-align:center" |२७ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: २४ सामने |- | style="text-align:center" |४ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} |- | style="text-align:center" |५ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |३९ | style="text-align:center" |९ संघांचा साखळी टप्पा: ३६ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |६ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}}<br/>{{flag|श्रीलंका}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |३७ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |७ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}}<br/>{{flag|स्कॉटलंड}}<br/>{{flag|आयर्लंड}}<br/>{{flag|नेदरलँड्स}} | style="text-align:center" |४२ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | rowspan="2" |सुपर सिक्स (प्रत्येक गटातील अव्वल ३): ९ सामने | rowspan="2" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर सिक्समधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |८ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|केन्या}} | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |५४ | style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने |- | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{flag|वेस्ट इंडीज|cricket}} | style="text-align:center" |१६ | style="text-align:center" |५१ | style="text-align:center" |४ संघांचे ४ गट: २४ सामने |सुपर एट (प्रत्येक गटातील अव्वल २): २४ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर एटमधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१० | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|श्रीलंका}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१४ | rowspan=2 style="text-align:center" |४९ | rowspan=2 style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने | rowspan="4" |नाही | rowspan="2" style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |११ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} |- | style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१० | rowspan=2 style="text-align:center" |४८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१० संघांचा साखळी टप्पा: ४५ सामने | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१३ | style="text-align:center" |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |{{flag|भारत}} |- | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|''२०२७'']] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|नामिबिया}} | rowspan="2" style="text-align:center" |''१४'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''५७'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''सुपर सिरीज (३ संघांचा एक गट): ३ सामने''<br/><br/>''गट टप्पा (६ संघांचे २ गट): ३० सामने'' | rowspan="1" |''सुपर सेवन (प्रत्येक गटातील अव्वल ३ + चौथ्या स्थानावरील सर्वोत्तम संघ): २१ सामने'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''४ संघांची बाद फेरी (सुपर सेवनमधील अव्वल ४): ३ सामने'' |- | style="text-align:center" |१५ | style="text-align:center" |''२०३१'' |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | | | | |} ==ट्रॉफी== {{main|क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी विश्वचषक विजेत्यांना सादर केली जाते. सध्याची ट्रॉफी १९९९ च्या चॅम्पियनशिपसाठी तयार करण्यात आली होती आणि स्पर्धेच्या इतिहासातील हे पहिले कायमस्वरूपी पारितोषिक होते. याआधी प्रत्येक विश्वचषकासाठी वेगवेगळ्या ट्रॉफी बनवण्यात आल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|publisher=cricket-worldcup2015.net|title=Trophy is first permanent prize in Cricket World Cup|access-date=9 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203150018/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|archive-date=3 February 2015|आर्काईव्ह दिनांक=2015-09-07|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150907181704/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html}}</ref>{{Clarify|reason=is this right? were there different Prudential Cups, or was the same Cup used three times?|date=March 2023}} दोन महिन्यांच्या कालावधीत गॅरार्ड आणि कंपनीच्या कारागिरांच्या टीमने लंडनमध्ये ट्रॉफीची रचना आणि निर्मिती केली होती.<ref name=guardian_2015 /><ref>{{Cite web |title=Trophies {{!}} Famous Trophies |url=https://garrard.com/en/trophies/famous-trophies/ |access-date=2022-08-01 |website=Garrard |language=en-GB}}</ref> सध्याची ट्रॉफी चांदी आणि गिल्टपासून बनविली गेली आहे आणि तीन चांदीच्या स्तंभांनी एक सोनेरी ग्लोब आहे. स्टंप आणि बेल्सच्या आकाराचे स्तंभ, क्रिकेटच्या तीन मूलभूत पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात: फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण, तर ग्लोब हे क्रिकेट बॉलचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|publisher=webindia123.com|title=Cricket World Cup- Past Glimpses|access-date=31 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323235801/http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|archive-date=23 March 2008|url-status=live}}</ref> पृथ्वीच्या अक्षीय झुकावचे प्रतीक म्हणून शिवण झुकलेली आहे. हे ६० सेंटीमीटर (२.० फूट) उंच आहे आणि त्याचे वजन अंदाजे ११ किलोग्रॅम (२४ पौंड) आहे. मागील विजेत्यांची नावे ट्रॉफीच्या पायावर कोरलेली आहेत, एकूण वीस शिलालेखांसाठी जागा आहे. आयसीसी मूळ ट्रॉफी ठेवते. केवळ शिलालेखांमध्ये भिन्न असलेली प्रतिकृती विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी दिली जाते.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about|publisher=[[International Cricket Council]]|title=About the Tournament|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625075114/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about |archive-date=25 June 2014}}</ref> ==मीडिया कव्हरेज== ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे<ref>{{cite web|url=http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|title=Cricket World Cup 2015 3rd Most Watched Sports Event In The World|publisher=Total Sportek|date=11 January 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325171256/http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Alison |date=2022-07-25 |title=The Most Watched Sporting Events in The World |url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/ |access-date=2023-07-05 |website=Roadtrips |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/|title=The Most Watched Sporting Events in The World|last=Baker|first=Alison|date=25 July 2022|access-date=15 October 2022|website=www.roadtrips.com}}</ref> आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट अधिक प्रस्थापित झाल्यामुळे लागोपाठच्या स्पर्धांमुळे प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वाढत आहे. २०११ क्रिकेट विश्वचषक २०० हून अधिक देशांमध्ये २.२ अब्जाहून अधिक प्रेक्षकांसाठी प्रसारित करण्यात आला.<ref name=guardian_2015>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|title=More money, more viewers and fewer runs in prospect for intriguing World Cup|newspaper=The Guardian|date=12 February 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304022954/http://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|archive-date=4 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="CWC">{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|publisher=cricketworldcup.com|title=World Cup Overview|access-date=29 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|archive-date=24 January 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-24|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html}}</ref> मुख्यतः २०११ आणि २०१५ विश्वचषकासाठी दूरचित्रवाणी अधिकार अमेरिकी १.१ अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त विकले गेले<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC rights for to ESPN-star|access-date=30 January 2007|date=9 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आणि प्रायोजकत्व अधिकार आणखी अमेरिकी ५०० दशलक्ष डॉलर मध्ये विकले गेले.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC set to cash in on sponsorship rights|access-date=30 January 2007|date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आयसीसी ने २०१९ विश्वचषकासाठी एकूण १.६ अब्ज दर्शक तसेच स्पर्धेच्या डिजिटल व्हिडिओला ४.६ अब्ज व्ह्यूजचा दावा केला आहे.<ref name="2019 ICC viewership">{{Cite web|title=ICC Men's Cricket World Cup gives GDP 350 million boost to UK economy|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1634008|access-date=2021-04-08|website=www.icc-cricket.com|language=en}}</ref> स्पर्धेतील सर्वात जास्त पाहिलेला सामना भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट गेम होता, जो ३०० दशलक्षाहून अधिक लोकांनी थेट पाहिला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1346930|title=2019 Men's Cricket World Cup most watched ever|date=16 September 2019|access-date=15 October 2022|website=www.icc-cricket.com}}</ref> ==प्रेक्षकांची उपस्थिती== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |- ! वर्ष !! यजमान !! एकूण उपस्थिती !! संदर्भ |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, केन्या || ६,२६,८४५ || <ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |publisher=ICC |title=Cricket World Cup 2003 |page=12 |access-date=29 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |archive-date=21 March 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-03-21 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf }}</ref> |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || वेस्ट इंडीज || ६,७२,००० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || भारत, श्रीलंका, बांगलादेश || १२,२९,८२६ || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड || ११,०६,४२० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || इंग्लंड आणि वेल्स || ७,५२,००० || <ref>{{cite web |title=2019 Cricket World Cup delivers UK£350m boost for UK economy |first=Sam |last=Carp |url=https://www.sportspromedia.com/news/2019-cricket-world-cup-uk-economy-impact-england-wales/?zephr_sso_ott=mabKiL |date=4 March 2020 |access-date=18 May 2023 |publisher=SportsPro Daily}}</ref> |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || भारत || १२,५०,३०७ ||<ref>{{cite web |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838 |date=21 November 2023 |access-date=21 November 2023 |publisher=cricketworldcup.com}}</ref> |} ==यजमानांची निवड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान}} आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कार्यकारी समिती क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यासाठी उत्सुक असलेल्या राष्ट्रांनी केलेल्या बोलींची तपासणी केल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=Asia to host 2011 World Cup|date=30 April 2006|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928205442/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|archive-date=28 September 2012|url-status=live}}</ref> {{location map+|Earth | float = center | width = 900 |caption=क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान देश |places= {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=51.300000|long=00.07000|label='''[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]''',<br />'''[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]''','''[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]''',<br />'''[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]''','''[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=28.363600|long=77.13480|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''',<br />'''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''',<br />'''[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.360000|long=73.02000|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''','''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=23.455000|long=90.23200|label='''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=06.540400|long=79.50340|label='''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=17.581700|long=-76.47350|label='''[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-18.261700|long=130.50280|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-43.314800|long=172.37130|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=01.16000|long=36.48|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-26.121600|long=28.02440|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-17.494500|long=31.03080|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-22.340000|long=17.05000|label='''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} }} [[File:Civic Centre-2003 CWC.jpg|thumb|दक्षिण आफ्रिकेतील २००३ क्रिकेट विश्वचषकाच्या निमित्ताने नागरी केंद्र उजळले]] इंग्लंडने पहिल्या तीन स्पर्धांचे आयोजन केले होते. आयसीसीने ठरवले की इंग्लंडने पहिली स्पर्धा आयोजित करावी कारण ते उद्घाटन कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक संसाधने समर्पित करण्यास तयार होते.<ref name="ENGHOST">{{cite web|url=http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|publisher=cricworld.com|title=The History of World Cup's|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|archive-date=13 March 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-03-13|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm}}</ref> भारताने तिसऱ्या क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमानपद स्वेच्छेने स्वीकारले, परंतु बहुतेक आयसीसी सदस्यांनी इंग्लंडला प्राधान्य दिले कारण जूनमध्ये इंग्लंडमध्ये दिवसाचा जास्त काळ म्हणजे एक सामना एका दिवसात पूर्ण होऊ शकतो.<ref>{{cite web|url=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1979 World Cup in England&nbsp;– West Indies retain their title|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523160232/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|archive-date=23 May 2006|url-status=live}}</ref> १९८७ क्रिकेट विश्वचषक भारत आणि पाकिस्तानमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, जो पहिल्यांदा इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1987 World Cup in India and Pakistan&nbsp;– Australia win tight tournament|access-date=15 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716040704/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|archive-date=16 July 2014|url-status=live}}</ref> १९८७, १९९६ आणि २०११ मध्ये दक्षिण आशिया, १९९२ आणि २०१५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया (ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये), २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २००७ मध्ये वेस्ट इंडीज यासारख्या भौगोलिक प्रदेशातील अनेक स्पर्धा संयुक्तपणे आयोजित केल्या गेल्या आहेत. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसी ने २०२४ ते २०३१ सायकल दरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या आयसीसी इव्हेंटसाठी यजमानांची नावे प्रकाशित केली. टी-२० विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसह ५० षटकांच्या विश्वचषकासाठी यजमानांची निवड स्पर्धात्मक बोली प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=India to host three ICC events in 2024-31 cycle |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119866/india-to-get-three-icc-events-in-next-cycle |access-date=16 November 2021 |work=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |access-date=16 November 2021 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> ==निकाल== {{Main|क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:2%;|{{abbr|आवृ.|आवृत्ती}} ! rowspan="2" style="width:4%;|वर्ष ! rowspan="2" style="width:14%;|यजमान ! rowspan="2" style="width:15%;|अंतिम सामन्याचे मैदान ! colspan=3|अंतिम सामना ! rowspan=2|{{abbr|संघांची<br />संख्या|संघांची संख्या}} |- ! style="width:15%; |विजेते ! style="width:30%; |निकाल ! style="width:15%; |उपविजेते |- !१ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२९१/८ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५ - अंतिम सामना|वेस्ट इंडीज १७ धावांनी विजयी]]'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२७४ सर्वबाद (५८.४ षटके)</small> | rowspan="4" |८ |- !२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२८६/९ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''वेस्ट इंडीज ९२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>१९४ सर्वबाद (५१ षटके)</small> |- !३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}}}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>१८३ सर्वबाद (५४.४ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ४३ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html (धावफलक)] |{{cr|WIN}}<br><small>१४० सर्वबाद (५२ षटके)</small> |- !४ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|पाकिस्तान}} }} |[[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२५३/५ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२४६/८ (५० षटके)</small> |- !५ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}|{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|PAK}}'''<br><small>२४९/६ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''पाकिस्तान २२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२२७ सर्वबाद (४९.२ षटके)</small> |९ |- !६ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}}|{{flag|पाकिस्तान}}|{{flag|श्रीलंका}}}} |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |'''{{cr|SRI}}'''<br><small>२४५/३ (४६.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२४१/७ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१२ |- !७ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}}{{efn|इंग्लंड हा एकमेव अधिकृत यजमान होता, परंतु वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड प्रजासत्ताक आणि नेदरलँड्स येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|वेल्स}} |{{flag|स्कॉटलंड}} |{{flag|आयर्लंड}} |{{flag|नेदरलँड्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१३३/२ (२०.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html (धावफलक)] |{{cr|PAK}}<br><small>१३२ सर्वबाद (३९ षटके)</small> |- !८ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}{{efn|[[दक्षिण आफ्रिका]] हा एकमेव अधिकृत मुख्य यजमान होता, परंतु झिम्बाब्वे आणि केन्या येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|केन्या}} }} |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>३५९/२ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया १२५ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२३४ सर्वबाद (३९.२ षटके)</small> |१४ |- !९ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] | style="text-align:left" |{{Flag|वेस्ट इंडीज}}{{efn|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीज क्रिकेट फेडरेशन]]च्या आठ सदस्य देशांनी सामने आयोजित केले - अँटिगा आणि बारबुडा, बार्बाडोस, ग्रेनाडा, गयाना, जमैका, सेंट किट्स आणि नेव्हिस, सेंट लुसिया आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो.}} |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२८१/४ (३८ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ५३ धावांनी विजयी (डी/एल)'''<br>[http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२१५/८ (३६ षटके)</small> |१६ |- !१० |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|श्रीलंका}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |[[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>२७७/४ (४८.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/current/match/433606.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२७४/६ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१४ |- !११ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}} |{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१८६/३ (३३.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/656495.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>१८३ सर्वबाद (४५ षटके)</small> |- !१२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|ENG}}'''<br><small>२४१ सर्वबाद (५० षटके)</small><br><small>१५/० ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>२४ चौकार, २ षटकार</small> | style="text-align:center" |'''सामना बरोबरीत <br> (सीमारेषीय फटक्यांच्या मोजणीवर इंग्लंड विजयी)'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/1144530.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>२४१/८ (५० षटके)</small><br><small>१५/१ ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>१४ चौकार, ३ षटकार</small> | rowspan="2" |१० |- !१३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] | style="text-align:left" |{{Flag|भारत}} |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२४१/४ (४३ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - अंतिम सामना|ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी]]'''<br>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/full-scorecard (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२४० सर्वबाद (५० षटके)</small> |- !१४ |२०२७ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}} |{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|नामिबिया}} }} |ठरायचे आहे | | | | rowspan="2" |१४ |- !१५ |२०३१ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |ठरायचे आहे | | | |} ;नोंदी {{Notelist}} क्रिकेट विश्वचषकातील देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा (१९७५-२०२३). [[File:Cricket_World_Cup_Countries'_best_results.svg|thumb|upright=3|center|देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा.]] ==स्पर्धेचा सारांश== किमान एकदा तरी २० राष्ट्रांनी क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली आहे. प्रत्येक स्पर्धेत सहा संघ सहभागी झाले आहेत, त्यापैकी पाच संघांनी विजेतेपद पटकावले आहे.<ref name="WCHistory"/> वेस्ट इंडीजने पहिल्या दोन स्पर्धा जिंकल्या आहेत, ऑस्ट्रेलियाने सहा, भारताने दोन, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा जिंकल्या आहेत. वेस्ट इंडीज (१९७५ आणि १९७९) आणि ऑस्ट्रेलिया (१९९९, २००३ आणि २००७) हे एकमेव संघ आहेत ज्यांनी सलग विजेतेपद मिळवले आहेत.<ref name="WCHistory"/> ऑस्ट्रेलिया तेरा पैकी आठ फायनल खेळला आहे (१९७५, १९८७, १९९६, १९९९, २००३, २००७, २०१५ आणि २०२३). न्यू झीलंडला अद्याप विश्वचषक जिंकता आलेला नाही, परंतु दोन वेळा (२०१५ आणि २०१९) उपविजेता ठरला आहे. कसोटी खेळत नसलेल्या देशाचा सर्वोत्तम निकाल म्हणजे २००३ स्पर्धेत केन्याने उपांत्य फेरी गाठणे; २००७ मध्ये आयर्लंडने दिलेला सुपर ८ (दुसरी फेरी) हा त्यांच्या पदार्पणातील कसोटी नसलेल्या संघाचा सर्वोत्तम निकाल आहे.<ref name="WCHistory"/> १९९६ च्या विश्वचषकाचा सह-यजमान म्हणून श्रीलंका ही स्पर्धा जिंकणारा पहिला यजमान होता, जरी अंतिम सामना पाकिस्तानमध्ये झाला.<ref name="WCHistory"/> भारताने २०११ मध्ये यजमान म्हणून विजय मिळवला आणि त्यांच्याच देशात खेळला जाणारा अंतिम सामना जिंकणारा पहिला संघ होता.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|title=India power past Sri Lanka to Cricket World Cup triumph|publisher=BBC Sport|date=2 April 2011|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|archive-date=3 April 2011|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडने अनुक्रमे २०१५ आणि २०१९ मध्ये या पराक्रमाची पुनरावृत्ती केली.<ref name="AUS2015"/> याखेरीज इंग्लंडने १९७९ मध्ये यजमान म्हणून अंतिम फेरी गाठली होती. स्पर्धेचे सह-यजमानपद भूषवताना त्यांचे सर्वोत्तम विश्वचषक निकाल किंवा बरोबरी साधणारे इतर देश २०१५ मध्ये न्यू झीलंड, २००३ मध्ये सुपर सिक्समध्ये पोहोचलेले झिम्बाब्वे आणि २००३ मध्येच उपांत्य फेरीत पोहोचलेले केन्या आहेत.<ref name="WCHistory"/> १९८७ मध्ये सह-यजमान भारत आणि पाकिस्तान हे दोघेही उपांत्य फेरीत पोहोचले होते, परंतु त्यांना अनुक्रमे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाने बाहेर काढले होते.<ref name="WCHistory"/> १९९२ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, १९९९ मध्ये इंग्लंड, २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २०११ मध्ये बांगलादेश हे यजमान संघ आहेत जे पहिल्या फेरीत बाहेर पडले होते.<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2019-05-24 |title=World Cup, 11 editions: How host countries fared |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/cricket-world-cup-host-countries-england-wales-lords-india/article27228795.ece |access-date=2022-08-22 |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> ===संघांची कामगिरी=== प्रत्येक विश्वचषकात संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन खाली दिले आहे. प्रत्येक स्पर्धेसाठी, प्रत्येक अंतिम स्पर्धेतील संघांची संख्या (कंसात) दर्शविली जाते. {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !rowspan="2" {{diagonal split header|<br />संघ|यजमान}} ![[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]<br/> {{small|(९)}} ![[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]<br/> {{small|(१२)}} ![[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]<br/> {{small|(१२)}} ![[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]<br/> {{small|(१६)}} ![[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]<br/> {{small|(१०)}} ![[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]<br/> {{small|(१०)}} !rowspan=2|{{tooltip|सहभाग|दिसणे}} |- !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|WAL}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>{{flagicon|Scotland}}<br/>{{flagicon|Ireland}}<br/>{{flagicon|Netherlands}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}}<br/>{{flagicon|Kenya}} !{{flagicon|West Indies}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}}<br/>{{flagicon|Bangladesh}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}} |- |style="text-align:left"|{{cr|AFG|२०१३}}|| || || || || || || || || || ||ग||१०वा||६वा ! ३ |- |style="text-align:left"|{{cr|AUS}}||style="background: silver"|'''उ.वि'''||ग||ग||style="background: gold"|'''वि'''||५वा||style="background: silver"|'''उ.वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''||style="background: gold"|'''वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''||style="background:#ffebcd;"|'''उ.उ'''||style="background: gold"|'''वि'''||style="background-color: #cc9966"|'''उप'''|| style="background: gold" |'''वि''' ! १३ |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}}|| || || || || || ||ग||ग|| ७वा |||ग||style="background:#ffebcd;"|'''उ.उ'''||८वा||| ८वा ! ७ |- |style="text-align:left"|{{cr|BER}}|| || || || || || || || ||ग|| || |||| ! १ |- |style="text-align:left"|{{cr|CAN}}|| ||ग|| || || || || ||ग||ग||ग|||||| ! ४ |- | style="text-align:left" |{{cr|ENG}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||ग||ग|| ५वा || style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||ग|| style="background: gold" |'''वि''' || ७वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IND}}||ग||ग|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||७वा|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| ६वा|| style="background:silver" |'''उ.वि'''||ग|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver"|'''उ.वि''' ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IRE}}|| || || || || || || || || ८वा||ग||ग|| || ! ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|KEN}}|| || || || || ||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| || || ! ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NAM}}|| || || || || || || ||ग|| || || || || ! १ |- | style="text-align:left" |{{cr|NED}}|| || || || || ||ग|| ||ग||ग||ग|| || || १०वा ! ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NZ}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| ५वा || style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background-color: #cc9966"|'''उप''' ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|PAK}}||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||५वा||५वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SCO}}|| || || || || || ||ग|| ||ग|| ||ग|| || ! ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SA}}{{efn|name=SAfr}}|| || || || || style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||७वा|| style="background-color: #cc9966"|'''उप''' ! ९ |- | style="text-align:left" |{{cr|SRI}}||ग||ग||ग||ग||८वा|| style="background: gold" |'''वि'''||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||६वा|| ९वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|UAE}}|| || || || || ||ग|| || || || ||ग|| || ! २ |- | style="text-align:left" |{{cr|WIN}}|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''||ग||६वा|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| ६वा|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|||९वा|| ! १२ |- | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}}|| || ||ग||ग||९वा||ग|| ५वा || ६वा ||ग||ग||ग|| || ! ९ |- ! colspan="15" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left"| {{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}|||ग|| || || || || || || || || || || || ! 1 |} '''माहिती''' *{{bg|gold|वि}} – विजेता *{{bg|silver|उ.वि}}– उपविजेता *{{bg|#cc9966|उप}}– उपांत्य फेरी *{{bg|#BBF3BB|सु.६}}– सुपर सिक्स (१९९९-२००३) *{{bg|#ffebcd|उ.उ}}– उपांत्यपूर्व फेरी (१९९६, २०११-२०१५) *{{bg|#ffebcd|सु.८}}– सुपर आठ (२००७) *ग&nbsp;– गट फेरी / पहिली फेरी *पा&nbsp;– पात्र, अजूनही स्पर्धेत आहे ===नवोदित संघ=== {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !वर्ष !संघ !एकूण |- |[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |{{cr|AUS}}, {{cr|पूर्व आफ्रिका}},{{efn|name=EAfr}} {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|WIN}}, {{cr|SL}} |८ |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |{{cr|CAN}} |१ |- |[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |{{cr|ZIM}} |१ |- |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |{{cr|SA|}}{{efn|name=SAfr}} |१ |- |[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |{{cr|KEN}}, {{cr|NED}}, {{cr|UAE}} |३ |- |[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |{{cr|BAN}}, {{cr|SCO}} |२ |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |{{cr|NAM}} |१ |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |{{cr|BER}}, {{cr|IRE}} |२ |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |{{cr|AFG|२०१३}} |१ |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |''कोणताही नाही'' |० |} ===आढावा=== खालील सारणी २०१९ स्पर्धेच्या अखेरीस मागील विश्वचषकातील संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन प्रदान करते. संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट कामगिरीनुसार, त्यानंतर दिसणे, एकूण विजयांची संख्या, एकूण खेळांची संख्या आणि वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! style="border-bottom:none" | !colspan=7|आकडेवारी ! rowspan="2" style="border-bottom:none" |सर्वोत्तम कामगिरी |- !style="border-top:none;width:150px;"|संघ !width=30|सहभाग !width=30|{{abbr|सामने|सामने खेळले}} !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|टाय !width=30|नि.ना !width=30|विजय%* |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} |१३||१०५||७८||२५||१||१||७५.४८||style="background:gold;" |{{sort|1.1|'''विजेता'''}}: ६ {{small|([[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} |१३||९५||६३||३०||१||१||६६.३१||style="background:gold;" |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक |१९८३]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} |१२||८०||४३||३५||०||२||५५.१२||style="background:gold;" |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक |१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक |१९७९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} |१३||९३||५२||३९||१||१||५७.१४||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} |१३||८८||४९||३७||०||२||५६.९७||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} |१३||८९||४०||४६||१||२||४६.५५||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} |१३||९९||५९||३८||१||१||६०.७१||style="background-color: silver" |{{sort|2.5|'''उपविजेता'''}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} |९||७४||४५||२६||२||१||६३.०१||style="background-color: #cc9966" |{{sort|3.2|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} |५||२९||७||२२||०||०||२४.१३||style="background-color: #cc9966"|{{sort|3.5|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} |९||५७||११||४२||१||३||२१.२९||{{sort|5.4|सुपर ६}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bangladesh}} |७||४९||१६||३२||०||१||३३.३३||{{sort|7.4|उपांत्यपूर्व फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} |३||२१||७||१३||१||०||३५.७१||{{sort|7.5|सुपर ८}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Netherlands}} |५||२९||४||२५||०||०||१३.७९||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Canada}} |४||१८||२||१६||०||०||११.११||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}} |- | style="text-align:left;" |{{nowrap|{{Cr|AFG|२०१३}}}} |३||२४||५||१९||०||०||२०.८३||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} |३||१४||०||१४||०||०||०.००||{{sort|9.3|गट फेरी}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{Cr|UAE}}}} |२||११||१||१०||०||०||९.०९||{{sort|9.4|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Namibia}} |१||६||०||६||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bermuda}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}} |- ! colspan="11" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left;"|{{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]])}} |- !colspan=11|{{smalldiv|1={{Updated|१९ नोव्हेंबर २०२३}}<br/>स्रोत: [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंद:'' * {{small|विजयाच्या टक्केवारीमध्ये निकाल नाही लागल्याला सामने समाविष्ट नाहीत आणि ते अर्ध्या विजयाच्या रूपात गणले जाते.}} * {{small|संघांना त्यांच्या सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, नंतर जिंकण्याची टक्केवारी, त्यानंतर (समान असल्यास) वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते.}} {{notelist|refs= {{efn|name=EAfr|१९८९ मध्ये विसर्जित}} {{efn|name=SAfr|१९९२ च्या विश्वचषकापूर्वी दक्षिण आफ्रिकेवर वर्णभेदामुळे बंदी घालण्यात आली होती}} }} ==इतर परिणाम== {{col-begin}} {{col-break}} ===यजमान संघांचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! यजमान संघ ! समाप्त केले |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=3|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | rowspan=4|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|England}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Scotland}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Netherlands}} | ''खेळला नाही'' |- | {{cr|Ireland}} | ''खेळला नाही'' |- | rowspan=3|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{crw|South Africa}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Zimbabwe}} | bgcolor=#BBF3BB| सुपर ६ |- | {{cr|Kenya}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=#FFEBCD| सुपर ८ |- | rowspan=3|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|India}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | {{cr|Bangladesh}} | ग्रुप स्टेज |- | rowspan=2|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|India}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | rowspan=3|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|South Africa}} | |- | {{cr|Zimbabwe}} | |- | {{cr|Namibia}} | |- | rowspan=3|[[२०३१ क्रिकेट विश्वचषक|२०३१]] | {{cr|India}} | |- | {{cr|Bangladesh}} | |- |} {{col-break}} ===गतविजेत्याचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! गतविजेते ! समाप्त केले |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|Sri Lanka}} | ग्रुप स्टेज |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|England}} | राउंड रॉबिन |- | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|Australia}} | |- |} {{col-end}} ==स्पर्धेचे रेकॉर्ड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकातील विक्रमांची यादी}} [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|right|thumbnail|विश्वचषकाच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा [[सचिन तेंडुलकर]]]] [[File:Glenn McGrath in Circular Quay, Sydney, Australia, 2018-02-03.jpg|thumbnail| विश्वचषकाच्या इतिहासातील आघाडीचा विकेट घेणारा गोलंदाज]] {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | विश्वचषकातील विक्रम<ref>All records are based on statistics at [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]].com's list of [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?id=12;type=trophy World Cup records] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103091603/http://www.cricinfo.com/db/STATS/WC/ |date=3 January 2007 }}</ref> |- ! colspan="3" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[सचिन तेंडुलकर]] |२,२७८ ([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सर्वोच्च सरासरी]] (किमान १० डाव) <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|title=Best Average in Cricket World Cup|publisher=ESPN Cricinfo|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626190708/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> |{{flagicon|South Africa}} [[लान्स क्लुसनर]] |१२४.०० ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च [[स्ट्राइक रेट|फलंदाजी स्ट्राइक रेट]] (किमान ५०० चेंडूंचा सामना केला) |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅक्सवेल]] |१६०.३२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोच्च स्कोअर | {{flagicon|New Zealand}} [[मार्टिन गप्टिल]] वि {{Flag|वेस्ट इंडीज}} |२३७[[नाबाद|*]] ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{flagicon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] आणि [[मार्लन सॅम्युअल्स]] <br> (दुसऱ्या गड्यासाठी) वि {{cr|Zimbabwe}} |३७२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[विराट कोहली]] |७६५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वाधिक शतक |{{flagicon|India}} [[रोहित शर्मा]] |७ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]-[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक शतके |{{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] |५ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] |७१ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |- |[[गोलंदाजीची सरासरी|सर्वात कमी सरासरी]] (किमान ४०० चेंडू टाकले) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१३.५२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[स्ट्राइक रेट]] (किमान २० बळी) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१५.८१ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[इकॉनॉमी रेट]] (किमान १००० चेंडू टाकले) |{{flagicon|West Indies}} [[अँडी रॉबर्ट्स]] |३.२४ ([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]–[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]) |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी आकडेवारी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] वि {{cr|Namibia}} |७/१५ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[मिचेल स्टार्क]] |२७ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक बाद ([[यष्टिरक्षक]]) |{{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]] |५४ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]–[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वाधिक झेल ([[क्षेत्ररक्षण (क्रिकेट)|क्षेत्ररक्षक]]) |{{flagicon|Australia}} [[रिकी पाँटिंग]] |२८ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- ! colspan="3" | संघ |- |सर्वोच्च स्कोअर |{{cr|South Africa}} वि {{cr|Sri Lanka}} |४२८/५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वात कमी स्कोअर |{{cr|Canada}} वि {{cr|Sri Lanka}} |३६ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च विजय % |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |७५.४८% (१०५ खेळले, ७८ जिंकले)<ref>{{cite web |title=World Cup Cricket Team Records & Stats |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy |website=ESPNCricinfo |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227115818/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12%3Btype%3Dtrophy |archive-date=27 February 2011 |url-status=live }}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |२७ (२० जून १९९९ – १९ मार्च २०११, एक [[निकाल (क्रिकेट)#परिणाम नाही|निकाल नाही]] वगळला)<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;size=100;spanmax2=20+mar+2011;spanmin2=23+May+1999;spanval2=span;team=2;template=results;trophy=12;type=team;view=results|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Team records|publisher=Cricinfo|access-date=30 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911093616/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2%3Bfilter%3Dadvanced%3Borderby%3Dstart%3Bsize%3D100%3Bspanmax2%3D20+mar+2011%3Bspanmin2%3D23+May+1999%3Bspanval2%3Dspan%3Bteam%3D2%3Btemplate%3Dresults%3Btrophy%3D12%3Btype%3Dteam%3Bview%3Dresults|archive-date=11 September 2015}}</ref> |- |सलग सर्वाधिक स्पर्धा जिंकतो |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |३ ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |} ===स्पर्धेद्वारे=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पुरस्कार}} {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! विजयी कर्णधार !! अंतिम सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू !! स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू !! सर्वाधिक धावा !! सर्वाधिक बळी |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]<ref name=potm_75-19>{{Cite web |title=ODI World Cup Finals: Full list of Player of the Match award winners from 1975 to 2019|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/odi-world-cup-final-man-of-the-match-list-award-winners-performances-records-stats-india-vs-australia-2023/article67550186.ece/|access-date=19 November 2023 |website=Sportstar|date=19 November 2023 }}</ref> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|NZ}} [[ग्लेन टर्नर]] (३३३) || {{flagicon|AUS}} [[गॅरी गिलमोर]] (११) |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[विव्ह रिचर्ड्स]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|WIN}} [[गॉर्डन ग्रीनिज]] (२५३) || {{flagicon|ENG}} [[माइक हेंड्रिक्स]] (१०) |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] ||{{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] || {{flagicon|IND}} [[मोहिंदर अमरनाथ]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही || {{flagicon|ENG}} [[डेव्हिड गोवर]] (३८४) || {{flagicon|IND}} [[रॉजर बिन्नी]] (१८) |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] ||{{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर]]|| {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही ||{{flagicon|ENG}} [[ग्रॅहम गूच]] (४७१) || {{flagicon|AUS}} [[क्रेग मॅकडरमॉट]] (१८) |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] ||{{flagicon|PAK}} [[इम्रान खान]] || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]]<ref name=potm_75-19/> ||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]] (४५६) || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]] (१८) |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]||{{flagicon|SL}} [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{flagicon|SL}} [[अरविंदा डी सिल्वा]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|SL}} [[सनथ जयसूर्या]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (५२३) ||{{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] (१५) |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] ||{{flagicon|AUS}} [[स्टीव्ह वॉ]] || {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]]<ref name=potm99>{{Cite web |title=Australia vs Pakistan, ICC World Cup 1999 |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-pakistan-final-65234/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>||{{flagicon|SA}} [[लान्स क्लुसनर]]<ref name=potm99/> || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] (४६१) ||{{flagicon|NZ}} [[जिऑफ ॲलॉट]] / <br/> {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]] (२०) |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]]<ref name=potm03>{{Cite web |date=23 March 2003 |title=Australia vs India, ICC World Cup 2003 Final |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]<ref name=potm03/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (६७३) || {{flagicon|SL}} [[चमिंडा वास]] (२३) |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट]]<ref>{{Cite web |date=18 November 2018 |title=This day, that year: Adam Gilchrist scores 149 to gift Australia World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-day-that-year-adam-gilchrist-scores-149-to-gift-australia-world-cup/story-k3ebcJURetMZw8I7ztP4CK.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]<ref>{{Cite web |date=29 April 2007 |title=McGrath bows out winning Player of the Tournament award |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgrath-bows-out-winning-player-of-the-tournament-award-292785 |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू हेडन]] (६५९) || {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (२६) |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]]<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web |date=11 November 2011 |title=Yuvraj Player of the Tournament; Dhoni Man of the Match of WC final |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yuvraj-player-of-the-tournament-dhoni-man-of-the-match-of-wc-final/story-8ll0UfgXUaIUtVeIrJMOIM.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[युवराज सिंग]]<ref name="hindustantimes.com"/>|| {{flagicon|SL}} [[तिलकरत्ने दिलशान]] (५००) || {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] / <br/> {{flagicon|IND}} [[झहीर खान]] (२१) |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || {{flagicon|AUS}} [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] ||{{flagicon|AUS}} [[जेम्स फॉकनर]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=James Faulkner Emerges From the Shadows of Two Mitchells in World Cup Final |url=https://sports.ndtv.com/icc-cricket-world-cup-2015/james-faulkner-emerges-from-the-shadows-of-two-mitchells-in-world-cup-final-1502822 |access-date=19 November 2023 |website=NDTV }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>||{{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Mitchell Starc named as player of ICC World Cup 2015 |url=https://www.indiatoday.in/sports/world-cup-2015/story/mitchell-starc-world-cup-2015-australia-new-zealand-246307-2015-03-29 |access-date=19 November 2023 |website=India Today}}</ref>||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन गप्टिल]] (५४७) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] / <br/>{{flagicon|NZ}} [[ट्रेंट बोल्ट]] (२२) |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || {{flagicon|ENG}} [[इऑन मॉर्गन]] ||{{flagicon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]]<ref name=potm19>{{Cite web |date=15 July 2019 |title=World Cup 2019 Awards Winners: Man of the Tournament and Man of the Match |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/cricket-world-cup-2019-awards-winners-list-man-of-the-tournament-and-man-of-the-match-5829154/ |access-date=19 November 2023 |website=Indian Express}}</ref>|| {{flagicon|NZ}} [[केन विल्यमसन]]<ref name=potm19/>|| {{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] (६४८) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] (२७) |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || {{flagicon|AUS}} [[पॅट कमिन्स]] || {{flagicon|AUS}} [[ट्रॅव्हिस हेड]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Travis Head delivers World Cup final masterclass in POTM display |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789833 |access-date=19 November 2023 |website=cricketworldcup.com }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=India star named Player of the Tournament at ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/3789837 |access-date=19 November 2023 |website=ICC}}</ref>||{{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (७६५) || {{flagicon|IND}} [[मोहम्मद शमी]] (२४) |- |} ==हे देखील पहा== *[[आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आयसीसी टी-२० विश्वचषक]] *[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]] *[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आशिया कप]] *[[विश्व चषक]] *[[विश्वचषकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ===स्रोत=== * {{cite book | last=Browning | first=Mark | title=A complete history of World Cup Cricket | url=https://archive.org/details/completehistoryo0000brow | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=1999 | isbn=0-7318-0833-9 }} == बाह्य दुवे == *{{official website|https://www.cricketworldcup.com/}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक *{{official website|https://www.icc-cricket.com/}} आयसीसी {{Navboxes|list= {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेते}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेता कर्णधार}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक फायनलमधील सामनावीर}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}} {{मुख्य विश्वचषक}} {{मुख्य जागतिक स्पर्धा}} }} {{Authority control}} [[वर्ग:क्रिकेट|विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] [[वर्ग:विश्वचषक]] fjnp31kfye2bis1k39eccvtzn9v2dds 2709415 2709414 2026-09-13T13:57:10Z Ganesh591 62733 /* निकाल */ 2709415 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक | image = | image_size = 200px | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[#स्वरूप|खाली पहा]] | first = {{ubl|[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]|इंग्लंड}} | last = {{ubl|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]|भारत}} | next = {{ubl|२०२७|दक्षिण आफ्रिका|झिम्बाब्वे|नामिबिया}} | participants = १४ | champions = {{cr|AUS}} (६वे विजेतेपद) | most successful = {{cr|AUS}} (६ विजेतेपदे) | most runs = {{cricon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (२,२७८) | most wickets = {{cricon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (७१) | website = {{URL|https://www.cricketworldcup.com|cricketworldcup.com}} | current = }}{{Season sidebar | image = | caption = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी | title = आवृत्त्या | list = * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] * [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] * ''२०२७'' * ''२०३१'' }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा साइडबार}} '''क्रिकेट विश्वचषक''', अधिकृतपणे '''आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक''' म्हणून ओळखला जातो,<ref>{{cite web |title=ICC Men's Cricket World Cup 2019 shatters audience records|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1277987 |publisher=[[International Cricket Council|ICC]] |access-date=12 April 2021 }}</ref> ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय चॅम्पियनशिप आहे. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) या खेळाच्या प्रशासकीय मंडळाद्वारे हा कार्यक्रम दर चार वर्षांनी आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये प्राथमिक पात्रता फेरी अंतिम स्पर्धेपर्यंत जाते. ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे आणि आयसीसी द्वारे "आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॅलेंडरचा प्रमुख कार्यक्रम" म्हणून गणली जाते.<ref>[http://www.cricketworldcup.com/about ICC Cricket World Cup: About] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601200603/http://www.cricketworldcup.com/about |date=1 June 2013 }} – International Cricket Council. Retrieved 30 June 2013.</ref> हे क्रिकेट खेळाचे सर्वोच्च चॅम्पियनशिप मानले जाते. पहिला विश्वचषक जून १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, पहिला एकदिवसीय क्रिकेट सामना फक्त चार वर्षांपूर्वी खेळला गेला होता. तथापि, पहिल्या पुरुषांच्या स्पर्धेच्या दोन वर्षे आधी एक वेगळा महिला क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यात आला होता आणि ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यात कसोटी सामन्यांची त्रिकोणी स्पर्धा खेळली जात असताना १९१२ च्या सुरुवातीला अनेक आंतरराष्ट्रीय संघांचा समावेश असलेली स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. पहिले तीन विश्वचषक इंग्लंडमध्ये झाले. १९८७ च्या स्पर्धेपासून, एका अनौपचारिक रोटेशन प्रणाली अंतर्गत देशांदरम्यान होस्टिंग सामायिक केले गेले आहे, चौदा आयसीसी सदस्यांनी स्पर्धेत किमान एक सामना आयोजित केला आहे. स्पर्धेच्या टप्प्यासाठी कोणते संघ पात्र ठरतात हे निर्धारित करण्यासाठी सध्याच्या फॉरमॅटमध्ये पात्रता टप्प्याचा समावेश आहे, जो मागील तीन वर्षांमध्ये होतो. स्पर्धेच्या टप्प्यात, आपोआप पात्र ठरलेल्या यजमान राष्ट्रासह १० संघ, यजमान राष्ट्रामधील ठिकाणांवर जवळपास एक महिन्याच्या कालावधीत विजेतेपदासाठी स्पर्धा करतात. २०२७ च्या आवृत्तीमध्ये, विस्तारित १४-संघ अंतिम स्पर्धा सामावून घेण्यासाठी स्वरूप बदलले जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2019}}</ref> एकूण वीस संघांनी स्पर्धेच्या १३ आवृत्त्यांमध्ये भाग घेतला आहे, ज्यामध्ये अलीकडील २०२३ स्पर्धेत दहा संघ सहभागी झाले आहेत. ऑस्ट्रेलियाने सहा वेळा, भारत आणि वेस्ट इंडीजने प्रत्येकी दोनदा, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे. पूर्ण-सदस्य नसलेल्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी केन्याने २००३ स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. २०२३ साली भारतात झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलिया हा सध्याचा चॅम्पियन आहे. त्यानंतरचा २०२७ विश्वचषक दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे संयुक्तपणे होणार आहे. ==इतिहास== {| class="wikitable floatright" style="text-align:center; font-size:85%" |+ क्रिकेट विश्वचषक |- ! वर्ष !!style="width:200px"| चॅम्पियन्स |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}} |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}} |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}} |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |style="text-align:left"| {{cr|PAK}} |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |style="text-align:left"| {{cr|SL}} |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(३)}} |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(४)}} |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(५)}} |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |style="text-align:left"| {{cr|ENG}} |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(६)}} |} {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचा इतिहास}} २४ आणि २५ सप्टेंबर १८४४ रोजी कॅनडा आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना खेळला गेला.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |title=The oldest international contest of them all |author=Martin Williamson |publisher=ESPN |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605032043/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |archive-date=5 June 2013 |url-status=live}}</ref> तथापि, पहिला श्रेय दिलेला कसोटी सामना 1877 मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात खेळला गेला आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दोन्ही संघ नियमितपणे अशेज साठी स्पर्धा करत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला १८८९ मध्ये कसोटी दर्जा देण्यात आला.<ref>{{cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|publisher=ESPNcricinfo|date=15 March 1877|title=1st Test Scorecard|access-date=28 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212191405/http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|archive-date=12 February 2009|url-status=live}}</ref> प्रतिनिधी क्रिकेट संघ एकमेकांच्या दौऱ्यासाठी निवडले गेले, परिणामी द्विपक्षीय स्पर्धा झाली. १९०० पॅरिस गेम्समध्ये ऑलिम्पिक खेळ म्हणून क्रिकेटचाही समावेश करण्यात आला होता, जिथे ग्रेट ब्रिटनने फ्रान्सला हरवून सुवर्णपदक जिंकले होते.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 August 1900|title=Olympic Games, 1900, Final|access-date=9 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226014434/http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|archive-date=26 December 2014|url-status=live}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेटचा हा एकमेव देखावा होता.<ref>{{cite web|last=Purohit|first=Abhishek|title=Will Cricket Bat Again at the Olympics? Know Process for Inclusion at LA28|publisher=International Olympic Committee|date=10 August 2021|url=https://olympics.com/en/featured-news/cricket-olympics-los-angeles-2028-games-icc|access-date=5 December 2021}}</ref> आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पहिली बहुपक्षीय स्पर्धा ही १९१२ त्रिकोणी स्पर्धा होती, ही कसोटी क्रिकेट स्पर्धा इंग्लंडमध्ये त्यावेळच्या तीन कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये खेळली गेली: इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका. इव्हेंट यशस्वी झाला नाही: उन्हाळा अपवादात्मकपणे ओला होता, ओलसर खेळपट्ट्यांवर खेळणे कठीण होते आणि "क्रिकेटच्या वाढी" मुळे प्रेक्षकांची उपस्थिती कमी होती.<ref>{{cite web |url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The original damp squib|date=23 April 2005|access-date=29 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161938/http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html |archive-date=16 October 2007}}</ref> तेव्हापासून, आंतरराष्ट्रीय कसोटी क्रिकेट सामान्यत: द्विपक्षीय मालिका म्हणून आयोजित केले गेले: १९९९ मध्ये त्रिकोणी आशियाई कसोटी चॅम्पियनशिप होईपर्यंत बहुपक्षीय कसोटी स्पर्धा पुन्हा आयोजित करण्यात आली नाही.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The run-out that sparked a riot|date=30 October 2010|access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022194822/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html |archive-date=22 October 2014}}</ref> १९२८ मध्ये वेस्ट इंडीज,<ref>{{Cite web |title=England vs West Indies Scorecard 1928 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-england-1928-61871/england-vs-west-indies-1st-test-62559/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३० मध्ये न्यू झीलंड,<ref>{{Cite web |title=New Zealand vs England Scorecard 1929/30 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-new-zealand-1929-30-61781/new-zealand-vs-england-1st-test-62572/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३२ मध्ये भारत<ref>{{Cite web |title=England vs India Scorecard 1932 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-1932-62281/england-vs-india-only-test-62605/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> आणि १९५२ मध्ये पाकिस्तान<ref>{{Cite web |title=Pakistan vs India Scorecard 1952/53 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-india-1952-53-61529/india-vs-pakistan-4th-test-62744/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> यांच्या समावेशासह कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांची संख्या हळूहळू वाढत गेली. तथापि, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट तीन, चार किंवा पाच दिवसांचे द्विपक्षीय कसोटी सामने म्हणून खेळले जात राहिले. १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, इंग्लिश काउंटी क्रिकेट संघांनी क्रिकेटची एक लहान आवृत्ती खेळण्यास सुरुवात केली जी फक्त एक दिवस टिकली. १९६२ मध्ये मिडलँड्स नॉक-आउट कप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार-सांघिक नॉकआऊट स्पर्धेने सुरुवात करून<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The low-key birth of one-day cricket|date=9 April 2011|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919032251/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html |archive-date=19 September 2013}}</ref> आणि १९६३ मधील उद्घाटन जिलेट चषक सुरू ठेवत, इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय क्रिकेटची लोकप्रियता वाढली. १९६९ मध्ये राष्ट्रीय संडे लीगची स्थापना झाली. पहिला एक-दिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना १९७१ मध्ये मेलबर्न येथे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पावसामुळे रद्द झालेल्या कसोटी सामन्याच्या पाचव्या दिवशी खेळला गेला, उपलब्ध वेळ भरून काढण्यासाठी आणि निराश झालेल्या प्रेक्षकांची भरपाई म्हणून. हा चाळीस षटकांचा खेळ होता ज्यात प्रति षटक आठ चेंडू होते.<ref>{{cite web |url=http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |publisher=newicc.cricket.org |title=What is One-Day International cricket? |access-date=10 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |archive-date=19 November 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-11-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html }}</ref> इंग्लंड आणि जगाच्या इतर भागांतील देशांतर्गत एकदिवसीय स्पर्धांचे यश आणि लोकप्रियता, तसेच सुरुवातीच्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमुळे आयसीसीने क्रिकेटचे आयोजन करण्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त केले. <ref name="WCHistory">{{cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The World Cup&nbsp;– A brief history|access-date=7 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328095116/http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|archive-date=28 March 2008|url-status=live}}</ref> ===प्रुडेंशियल विश्वचषक (१९७५–१९८३)=== {{main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक}} [[File:Prudential Cup.jpg|thumb|upright=0.9|प्रुडेंशियल कप ट्रॉफी]] उद्घाटन क्रिकेट विश्वचषक १९७५ मध्ये इंग्लंडने आयोजित केला होता, त्या वेळी एवढा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी संसाधने पुढे टाकण्यास सक्षम असलेले एकमेव राष्ट्र. पहिल्या तीन स्पर्धा इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आल्या होत्या आणि प्रायोजक प्रुडेंशियल पीएलसी नंतर अधिकृतपणे प्रुडेंशियल कप म्हणून ओळखल्या जातात. सामन्यांमध्ये प्रति संघ ६० (६ चेंडू १ षटक) षटके होती, पारंपारिक स्वरूपात दिवसा खेळले गेले, खेळाडूंनी क्रिकेटचे पांढरे कपडे घातले आणि लाल क्रिकेट चेंडू वापरला.<ref>Browning (1999), pp. 5–9</ref> पहिल्या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते: ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज (त्यावेळी सहा कसोटी राष्ट्रे), श्रीलंका आणि पूर्व आफ्रिकेतील संमिश्र संघ.<ref name=cricket>Browning (1999), pp. 26–31</ref> एक उल्लेखनीय वगळण्यात आलेला संघ दक्षिण आफ्रिका होता, ज्यांना वर्णभेदामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली होती. ही स्पर्धा वेस्ट इंडीजने जिंकली होती, ज्याने लॉर्ड्सवरील अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा १७ धावांनी पराभव केला होता.<ref name=cricket/> १९७५ च्या विश्वचषक फायनलमध्ये एकदिवसीय सामन्यात हिट विकेट घेणारा वेस्ट इंडीजचा रॉय फ्रेडरिक्स हा पहिला फलंदाज होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|title=50 fascinating facts about World Cups – Part 1|website=Cricbuzz|date=22 January 2015 |language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221174220/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> १९७९ च्या विश्वचषकामध्ये श्रीलंका आणि कॅनडा पात्रता मिळवून विश्वचषकासाठी कसोटी न खेळणारे संघ निवडण्यासाठी आयसीसी ट्रॉफी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.<ref name="ICCTROPHY">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|publisher=ESPNcricinfo|title=ICC Trophy&nbsp;– A brief history|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126054556/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|archive-date=26 November 2006|url-status=live}}</ref> <ref name=history>Browning (1999), pp. 32–35</ref> वेस्ट इंडीजने फायनलमध्ये यजमान इंग्लंडचा ९२ धावांनी पराभव करत सलग दुसरी विश्वचषक स्पर्धा जिंकली. विश्वचषकानंतर झालेल्या बैठकीत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने ही स्पर्धा चतुर्मासिक स्पर्धा बनविण्यास सहमती दर्शविली.<ref name=history/> १९८३ च्या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने सलग तिसऱ्यांदा केले होते. या टप्प्यापर्यंत, श्रीलंका कसोटी खेळणारा राष्ट्र बनला होता आणि झिम्बाब्वे आयसीसी ट्रॉफीद्वारे पात्र ठरला होता. स्टंपपासून दूर असलेल्या ३० यार्ड (२७ मी) क्षेत्ररक्षण मंडळाची ओळख करून देण्यात आली. त्यामध्ये नेहमी चार फील्ड्समन असणे आवश्यक होते.<ref>Browning (1999), pp. 61–62</ref> बाद फेरीत जाण्यापूर्वी संघ दोनदा एकमेकांसमोर आले. फायनलमध्ये वेस्ट इंडीजचा ४३ धावांनी पराभव करून भारताने चॅम्पियनचा मुकुट पटकावला.<ref name="WCHistory"/><ref>Browning (1999), pp. 105–110</ref> === वेगवेगळे विजेते (१९८७–१९९६) === {{main|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक}} भारत आणि पाकिस्तानने १९८७ च्या स्पर्धेचे संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले होते, ही स्पर्धा प्रथमच इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आली होती. इंग्लंडच्या उन्हाळ्याच्या तुलनेत भारतीय उपखंडात दिवसाच्या प्रकाशाचे तास कमी असल्यामुळे हे खेळ सध्याच्या मानकानुसार प्रति डाव ६० ते ५० षटके कमी करण्यात आले. ऑस्ट्रेलियाने अंतिम फेरीत इंग्लंडचा ७ धावांनी पराभव करून चॅम्पियनशिप जिंकली, इंग्लंड आणि न्यू झीलंड यांच्यातील २०१९ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीतील सर्वात जवळच्या फरकाने. ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये झालेल्या १९९२ विश्वचषकाने खेळात अनेक बदल केले, जसे की रंगीत कपडे, पांढरे चेंडू, दिवस/रात्रीचे सामने आणि क्षेत्ररक्षण प्रतिबंध नियमांमध्ये बदल. वर्णद्वेषाच्या राजवटीच्या पतनानंतर आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा बहिष्काराच्या समाप्तीनंतर दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट संघाने प्रथमच या स्पर्धेत भाग घेतला. पाकिस्तानने स्पर्धेतील निराशाजनक सुरुवात करून अखेरीस अंतिम फेरीत इंग्लंडचा २२ धावांनी पराभव केला आणि विजेता म्हणून उदयास आला. १९९६ चे चॅम्पियनशिप भारतीय उपखंडात दुसऱ्यांदा आयोजित करण्यात आले होते, त्यात काही गट टप्प्यातील सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा यजमान म्हणून समावेश करण्यात आला होता. उपांत्य फेरीत, २५२ धावांचा पाठलाग करताना यजमानांनी १२० धावा करताना आठ विकेट गमावल्यानंतर, ईडन गार्डन्सवर भारतावर दणदणीत विजयाच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या श्रीलंकेला डीफॉल्टनुसार विजय मिळाला. लाहोर येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियाचा सात गडी राखून पराभव करून पहिले विजेतेपद पटकावले. ===ऑस्ट्रेलियाची हॅट्ट्रिक (१९९९–२००७)=== {{main|१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ क्रिकेट विश्वचषक}} १९९९ मध्ये, या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने केले होते, काही सामने स्कॉटलंड, आयर्लंड, वेल्स आणि नेदरलँडमध्येही आयोजित केले गेले होते.<ref>Browning (1999), p. 274</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&q=1999+cricket+world+cup+host&pg=PA7 |title=Cricket World Cup: A Summary of the Tournaments Since 1975 |author=French Toast |publisher=Smashwords |year=2014 |isbn=9781311429230 |format=e-book |access-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181716/https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&pg=PA7&dq=1999+cricket+world+cup+host&hl=en&sa=X&ei=d2qJVJyDMYuzUembgYgJ&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=1999%20cricket%20world%20cup%20host&f=false |archive-date=26 June 2019 |url-status=live }}</ref> विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघ सहभागी झाले होते. दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या सुपर सिक्स सामन्यात सामन्याच्या अंतिम षटकात ऑस्ट्रेलियाने आपले लक्ष्य गाठल्यानंतर उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref>Browning (1999), pp. 229–231</ref> त्यानंतर त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील सामना बरोबरीत सोडवून अंतिम फेरीत प्रवेश केला जेथे दक्षिण आफ्रिकेचे फलंदाज लान्स क्लुसनर आणि ॲलन डोनाल्ड यांच्यातील मिश्रणाने डोनाल्डला त्याची बॅट सोडली आणि मध्य-पिचमध्ये धावबाद होण्यासाठी अडकले. अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तानला १३२ धावांवर संपुष्टात आणले आणि त्यानंतर २० षटकांत आणि आठ गडी राखून लक्ष्य गाठले.<ref>Browning (1999), pp. 232–238</ref> [[File:Australian World Cup treble.jpg|thumb|upright=0.9|१०,००० हून अधिक चाहत्यांच्या जमावाने पहिल्या विश्वचषकाची हॅट्ट्रिक पूर्ण केल्याबद्दल ऑस्ट्रेलियन संघाचे स्वागत केले – मार्टिन प्लेस, सिडनी.]] दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि केन्या यांनी २००३ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या बारा वरून चौदा झाली. श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यावर केन्याचे विजय – आणि न्यू झीलंड संघाने सुरक्षेच्या कारणास्तव केन्यामध्ये खेळण्यास नकार दिला – यामुळे केन्याला उपांत्य फेरीत पोहोचता आले, हा असोसिएट संघाचा सर्वोत्तम परिणाम आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Washouts, walkovers, and black armband protests|access-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830100350/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html |archive-date=30 August 2015}}</ref> अंतिम सामन्यात, ऑस्ट्रेलियाने दोन गडी गमावून ३५९ धावा केल्या, जे फायनलमधील आतापर्यंतचे सर्वात मोठे धावसंख्या आहे आणि भारताचा १२५ धावांनी पराभव केला.<ref name="AUS2003">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |publisher=BBC Sport |title=Ruthless Aussies lift World Cup |date=23 March 2003 |access-date=29 January 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120655/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |archive-date=28 March 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Full tournament schedule |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |publisher=BBC Sport |date=23 March 2003 |access-date=22 February 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218103234/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |archive-date=18 February 2007 |url-status=live }}</ref> २००७ मध्ये, स्पर्धेचे आयोजन वेस्ट इंडीजने केले होते आणि सोळा संघांपर्यंत विस्तारित केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Australia triumph in a tournament to forget|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206124910/http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html |archive-date=6 February 2012}}</ref> ग्रुप स्टेजमध्ये वर्ल्ड कपमध्ये पदार्पण करणाऱ्या आयर्लंडकडून पाकिस्तानचा पराभव झाल्यानंतर, पाकिस्तानी प्रशिक्षक बॉब वुलमर त्यांच्या हॉटेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Bob Woolmer's death stuns cricket world|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025092541/http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html |archive-date=25 October 2012}}</ref> जमैका पोलिसांनी सुरुवातीला वूल्मरच्या मृत्यूचा खून तपास सुरू केला होता पण नंतर त्याचा मृत्यू हृदयविकाराने झाल्याची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|publisher=Cricinfo|title=Bob Woolmer investigation round-up|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516215421/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|archive-date=16 May 2007|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलियाने फायनलमध्ये श्रीलंकेचा डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धतीने ५३ धावांनी पराभव केला, आणि विश्वचषकातील त्यांची अपराजित धाव २९ सामन्यांपर्यंत वाढवली आणि विजय मिळवला.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|publisher=Cricinfo|title=Australia v Sri Lanka, World Cup final, Barbados|date=28 April 2007|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324035211/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|archive-date=24 March 2008|url-status=live}}</ref> === यजमानांचा विजय (२०११-२०१९) === {{main|२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक}} २०११ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भारत, श्रीलंका आणि बांगलादेश यांनी मिळून दिले होते. २००९ मध्ये श्रीलंकन ​​क्रिकेट संघावर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर पाकिस्तानचे यजमान हक्क काढून घेण्यात आले होते, मूळतः पाकिस्तानसाठी नियोजित खेळांचे इतर यजमान देशांना पुनर्वितरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |title=No World Cup matches in Pakistan |publisher=BBC Sport |access-date=15 July 2014 |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418013231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |archive-date=18 April 2009 |url-status=live}}</ref> विश्वचषकात सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या चौदा करण्यात आली.<ref name="2011WC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=India end a 28-year-long wait|access-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825010536/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html |archive-date=25 August 2013}}</ref> ऑस्ट्रेलियाचा २३ मे १९९९ पासून सुरू झालेल्या ३५ विश्वचषक सामन्यांच्या अपराजित मालिकेचा शेवट १९ मार्च २०११ रोजी पाकिस्तानविरुद्धचा अंतिम गट स्टेज सामन्याने केला.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|title=Pakistan top group after ending Australia's unbeaten World Cup streak|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185518/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|archive-date=13 February 2015|url-status=live}}</ref> मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात भारताने श्रीलंकेचा ६ गडी राखून पराभव करून त्यांचे दुसरे विश्वचषक जिंकले आणि घरच्या मैदानावर विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला देश बनला.<ref name="2011WC"/> विश्वचषकाच्या फायनलमध्ये दोन आशियाई देश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web|title=ICC Cricket World Cup|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/extra/cricket/topics/_/page/icc-cricket-world-cup|access-date=2 January 2022}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड यांनी संयुक्तपणे २०१५ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. सहभागींची संख्या चौदा राहिली. स्पर्धेत एकूण तीन विजयांसह आयर्लंड सर्वात यशस्वी सहयोगी राष्ट्र ठरला. न्यू झीलंडने रोमहर्षक पहिल्या उपांत्य फेरीत दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव करून त्यांच्या पहिल्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. मेलबर्न येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने न्यू झीलंडचा सात गडी राखून पराभव करत पाचव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref name="AUS2015">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |title=Cricket World Cup 2015: Australia crush New Zealand in final |publisher=BBC Sport |access-date=29 March 2015 |date=29 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329232637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |archive-date=29 March 2015 |url-status=live }}</ref> [[File:Englandvictorylap.png|thumb|right|इंग्लंडने १४ जुलै २०१९ रोजी त्यांच्या विजयानंतर लॉर्ड्सच्या आसपास आदरांजली वाहिली.]] २०१९ च्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड आणि वेल्स यांनी केले होते. सहभागींची संख्या १० पर्यंत कमी करण्यात आली. पावसामुळे राखीव दिवशी ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या उपांत्य फेरीत न्यू झीलंडने भारताचा पराभव केला.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|title=India vs New Zealand Highlights, World Cup 2019 semi-final: Match defers to reserve day|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=9 July 2019|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180216/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}</ref> दुसऱ्या उपांत्य फेरीत इंग्लंडने गतविजेत्या ऑस्ट्रेलियाचा पराभव केला. याआधी कोणत्याही अंतिम फेरीतील संघाने विश्वचषक जिंकला नव्हता. फायनलमध्ये, ५० षटकांनंतर स्कोअर २४१ वर टाय झाला आणि सामना सुपर ओव्हरमध्ये गेला, त्यानंतर स्कोअर पुन्हा १५ वर टाय झाला. विश्वचषक इंग्लंडने जिंकला होता, ज्यांच्या चौकारांची संख्या न्यू झीलंडपेक्षा जास्त होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |title=Epic final tied, Super Over tied,England win World Cup on boundary count |date=14 July 2019 |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032534/https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|title=England win Cricket World Cup: A golden hour ends in a champagne super over|date=14 July 2019|last=Fordyce|first=Tom|publisher=BBC Sport|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714235602/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|archive-date=14 July 2019|url-status=live}}</ref> ==स्वरूप== ===पात्रता=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}} १९७५ मधील पहिल्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, भाग घेणारे बहुसंख्य संघ आपोआप पात्र ठरले. २०१५ विश्वचषकापर्यंत हे मुख्यतः आयसीसी चे पूर्ण सदस्यत्व असल्यामुळे होते आणि २०१९ विश्वचषकासाठी हे मुख्यतः आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमधील क्रमवारीत स्थान मिळवून होते.<ref>{{cite news|title=Cricket World Cup 2019 to stay at only 10 teams|publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/33296828|access-date=22 August 2022}}</ref> १९७९ मधील दुसऱ्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, आपोआप पात्र ठरलेल्या संघांमध्ये पात्रता प्रक्रियेद्वारे विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या इतर काही संख्येने सामील झाले. पहिली पात्रता स्पर्धा म्हणजे आयसीसी ट्रॉफी;<ref>{{Cite web|url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|title=Cricinfo - 2005 ICC Trophy in Ireland|website=static.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2023}}</ref> नंतर प्री-क्वालिफायिंग टूर्नामेंट्ससह प्रक्रिया विस्तारते. २०११ विश्वचषकासाठी, आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीगने भूतकाळातील पूर्व-पात्रता प्रक्रियेची जागा घेतली; आणि "आयसीसी ट्रॉफी" चे नाव बदलून "आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता" असे करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |publisher=ICC |title=World Cricket League |access-date=28 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |archive-date=19 January 2007 |आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ }}</ref> वर्ल्ड क्रिकेट लीग ही आयसीसीच्या सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांना पात्र होण्यासाठी अधिक संधी देण्यासाठी प्रदान केलेली पात्रता प्रणाली होती. पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या वर्षभर वेगवेगळी असते.<ref>{{Cite web|url=https://static1.squarespace.com/static/533e6b7de4b0d84a3bd7c4be/t/5c3a7f7288251b8b3c637260/1547337591744/Cricket.pdf|title=International Cricket Council February 2019|website=static1.squarespace.com}}</ref> २०२३ च्या विश्वचषकापासून, फक्त यजमान देश आपोआप पात्र होतील. सर्व देश पात्रता निश्चित करण्यासाठी लीगच्या मालिकेत सहभागी होतील, ज्यामध्ये स्वयंचलित प्रमोशन आणि रेलेगेशन एका विश्वचषकाच्या चक्रातून दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत विभागणी केली जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 August 2022}}</ref> ===स्पर्धा=== [[File:Autographed bats of ODI World Cup winning teams at Blades of Glory Cricket Museum, Pune.jpg|thumb|भारताच्या [[पुणे]] येथील ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट संग्रहालयात ठेवलेल्या, स्पर्धेच्या प्रत्येक आवृत्तीतील विजेत्या संघांच्या स्वाक्षऱ्या.]] क्रिकेट विश्वचषकाच्या इतिहासात स्पर्धेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पहिल्या चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी चार संघांचे दोन गट अशा एकूण आठ संघांनी सहभाग घेतला होता.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|publisher=icc.cricket.org|title=1st tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093647/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> स्पर्धा दोन टप्प्यांत खेळवली जात होती, गट फेरी आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]]. प्रत्येक गटातील चारही संघ [[साखळी सामने|साखळी पद्धतीने]] एकमेकांविरुद्ध खेळत आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करत. उपांत्य फेरीतील विजेते संघ अंतिम सामन्यात एकमेकांविरुद्ध खेळत. वर्णभेदविरोधी बहिष्कार संपल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने १९९२ मधील पाचव्या स्पर्धेत पुनरागमन केले. त्या स्पर्धेत नऊ संघांनी गट फेरीत एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|publisher=icc.cricket.org|title=92 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093653/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> १९९६ मध्ये स्पर्धेचा आणखी विस्तार करून प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|publisher=icc.cricket.org|title=96 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093658/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत पोहोचले आणि त्यानंतर उपांत्य फेरी खेळवण्यात आली.<ref>{{Cite web|title=Wills World Cup, 1996 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/653/wills-world-cup-1996|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] विश्वचषकांसाठी वेगळे स्वरूप वापरण्यात आले. संघांची दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ ''सुपर ६'' फेरीत पोहोचले.<ref name="super6">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|title=Super 6|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222100838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|archive-date=२२ फेब्रुवारी २००७|url-status=live}}</ref> ''सुपर ६'' मधील संघांनी दुसऱ्या गटातून पात्र ठरलेल्या तीन संघांविरुद्ध सामने खेळले. पुढील फेरीत प्रवेश करताना, आपल्या गटातून सोबत पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलेल्या संघांविरुद्धच्या आधीच्या सामन्यांत मिळवलेले गुण संघांना पुढे नेण्याची परवानगी होती. त्यामुळे गट फेरीत चांगली कामगिरी करण्यासाठी संघांना अतिरिक्त प्रोत्साहन मिळत असे.<ref name="super6"/> ''सुपर ६'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचत आणि त्यातील विजेते अंतिम सामना खेळत.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 1999 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/718/icc-world-cup-1999|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cricket World Cup History 2003: Winners, Runners-up, Stats of World Cup 2003|url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|access-date=५ जुलै २०२३|website=NDTVSports.com|language=en|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061919/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|url-status=dead}}</ref> [[File:ICC CWC 2007 team captains.jpg|thumb|upright=0.9|२००७ क्रिकेट विश्वचषकातील संघांचे कर्णधार.]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ विश्वचषकात]] १६ संघांची प्रत्येकी चार संघांच्या चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|publisher=cricket world cup|title=World Cup groups|access-date=२८ जानेवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126002928/http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|archive-date=२६ जानेवारी २००७|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक गटात संघ एकमेकांविरुद्ध साखळी पद्धतीने खेळले. विजयासाठी संघांना गुण आणि बरोबरीसाठी अर्धा गुण मिळत असे. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ ''सुपर ८'' फेरीत प्रवेश करत. ''सुपर ८'' मधील संघांनी इतर गटांतून पात्र ठरलेल्या सहा संघांविरुद्ध सामने खेळले. गट फेरीप्रमाणेच गुण देण्यात येत होते; मात्र आपल्या मूळ गटातून ''सुपर ८'' साठी पात्र ठरलेल्या दुसऱ्या संघाविरुद्ध आधीच्या सामन्यात मिळवलेले गुण पुढे नेण्यात येत होते.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|publisher=cricketworldcup.com|title=About the Event|access-date=२ सप्टेंबर २००६|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905225042/http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|archive-date=५ सप्टेंबर २००६|url-status=dead}}</ref> ''सुपर ८'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले आणि उपांत्य फेरीतील विजेत्यांनी अंतिम सामना खेळला.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 2007 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/905/icc-world-cup-2007|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]<ref>{{cite web|url=http://www.cricknews.net|publisher=cricknews.net|title=2015 Cricket World Cup|access-date=३ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120741/http://www.cricknews.net/|archive-date=३ फेब्रुवारी २०१५|url-status=dead}}</ref> विश्वचषकांच्या गट फेरीत प्रत्येकी सात संघांचे दोन गट होते. प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत, त्यानंतर उपांत्य फेरीत आणि अखेरीस अंतिम सामन्यात प्रवेश करत.<ref>{{cite news|first=K.R.|last=Nayar|title=International Cricket Council approves 14-team cup|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|work=Gulf News|date=२९ जून २०११|access-date=२ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701153544/http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|archive-date=१ जुलै २०११|url-status=live}}</ref> स्पर्धेच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] आवृत्त्यांमध्ये सहभागी संघांची संख्या दहापर्यंत कमी करण्यात आली. सर्व दहा संघ एका साखळी गटात खेळले आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|last=Smale|first=Simon|title=The Cricket World Cup 2019 has shrunk to exclude the minnows, but why? And how come it's still so long?|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=४ जून २०१९|url=https://www.abc.net.au/news/2019-06-05/cricket-world-cup-minnows-where-have-they-gone/11176128|access-date=१८ ऑक्टोबर २०२०}}</ref> २०२७ आणि २०३१ विश्वचषकांमध्ये संघांची संख्या वाढवून १४ करण्यात येईल;<ref>{{cite web|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|title=ICC announces World Cup schedule; 14 teams in 2027 And 2031|website=Six Sports|date=२ जून २०२१|access-date=२ जून २०२१|archive-date=१ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricinfo.pro/cricket-world-cup-2023-date-teams-stadiums-tickets/|title=Mark your calendars for the Cricket World Cup 2023 as the tournament is set to begin on October 5, 2023. The matches will continue until November 19, 2023|website=Cricinfo|date=७ सप्टेंबर २०२३|access-date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> २०२७ मध्ये पहिल्या साखळी टप्प्यात प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट असतील. १४ संघांच्या स्पर्धेतील सर्वात खालच्या मानांकनाचे तीन पात्र संघ बारावा आणि अंतिम संघ निश्चित करण्यासाठी तीन सामन्यांची ''सुपर सिरीज'' फेरी खेळतील. प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ आणि दोन्ही गटांतील चौथ्या स्थानावरील संघांपैकी सर्वोत्तम कामगिरी करणारा एक संघ ''सुपर ७'' फेरीत प्रवेश करेल. ''सुपर ७'' फेरीतील अव्वल चार संघ बाद फेरीत प्रवेश करतील. आयसीसीने म्हटले की, या बदलांचा उद्देश स्पर्धेतील चुरस वाढवणे आणि त्याच वेळी स्पर्धेचा कालावधी कमी करणे हा होता.<ref>{{cite news|title=ICC revamp formats for marquee men’s events|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१५ जुलै २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|date=१५ जुलै २०२६|title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup|url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709|access-date=१५ जुलै २०२६|website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" |स्पर्धेच्या स्वरूपांचा सारांश |- !आवृत्ती !वर्ष !यजमान !संघ !सामने !प्राथमिक टप्पा !द्वितीय टप्पा !अंतिम टप्पा |- | style="text-align:center" |१ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | rowspan="2" |{{flag|इंग्लंड}} | rowspan=4 style="text-align:center" |८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१५ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: १२ सामने | rowspan="6" |नाही | rowspan="4" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (गटविजेते आणि उपविजेते): ३ सामने |- | style="text-align:center" |२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |- | style="text-align:center" |३ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{flag|इंग्लंड}}<br />{{flag|वेल्स}} | rowspan="2" style="text-align:center" |२७ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: २४ सामने |- | style="text-align:center" |४ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} |- | style="text-align:center" |५ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |३९ | style="text-align:center" |९ संघांचा साखळी टप्पा: ३६ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |६ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}}<br/>{{flag|श्रीलंका}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |३७ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |७ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}}<br/>{{flag|स्कॉटलंड}}<br/>{{flag|आयर्लंड}}<br/>{{flag|नेदरलँड्स}} | style="text-align:center" |४२ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | rowspan="2" |सुपर सिक्स (प्रत्येक गटातील अव्वल ३): ९ सामने | rowspan="2" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर सिक्समधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |८ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|केन्या}} | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |५४ | style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने |- | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{flag|वेस्ट इंडीज|cricket}} | style="text-align:center" |१६ | style="text-align:center" |५१ | style="text-align:center" |४ संघांचे ४ गट: २४ सामने |सुपर एट (प्रत्येक गटातील अव्वल २): २४ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर एटमधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१० | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|श्रीलंका}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१४ | rowspan=2 style="text-align:center" |४९ | rowspan=2 style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने | rowspan="4" |नाही | rowspan="2" style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |११ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} |- | style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१० | rowspan=2 style="text-align:center" |४८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१० संघांचा साखळी टप्पा: ४५ सामने | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१३ | style="text-align:center" |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |{{flag|भारत}} |- | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|''२०२७'']] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|नामिबिया}} | rowspan="2" style="text-align:center" |''१४'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''५७'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''सुपर सिरीज (३ संघांचा एक गट): ३ सामने''<br/><br/>''गट टप्पा (६ संघांचे २ गट): ३० सामने'' | rowspan="1" |''सुपर सेवन (प्रत्येक गटातील अव्वल ३ + चौथ्या स्थानावरील सर्वोत्तम संघ): २१ सामने'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''४ संघांची बाद फेरी (सुपर सेवनमधील अव्वल ४): ३ सामने'' |- | style="text-align:center" |१५ | style="text-align:center" |''२०३१'' |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | | | | |} ==ट्रॉफी== {{main|क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी विश्वचषक विजेत्यांना सादर केली जाते. सध्याची ट्रॉफी १९९९ च्या चॅम्पियनशिपसाठी तयार करण्यात आली होती आणि स्पर्धेच्या इतिहासातील हे पहिले कायमस्वरूपी पारितोषिक होते. याआधी प्रत्येक विश्वचषकासाठी वेगवेगळ्या ट्रॉफी बनवण्यात आल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|publisher=cricket-worldcup2015.net|title=Trophy is first permanent prize in Cricket World Cup|access-date=9 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203150018/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|archive-date=3 February 2015|आर्काईव्ह दिनांक=2015-09-07|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150907181704/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html}}</ref>{{Clarify|reason=is this right? were there different Prudential Cups, or was the same Cup used three times?|date=March 2023}} दोन महिन्यांच्या कालावधीत गॅरार्ड आणि कंपनीच्या कारागिरांच्या टीमने लंडनमध्ये ट्रॉफीची रचना आणि निर्मिती केली होती.<ref name=guardian_2015 /><ref>{{Cite web |title=Trophies {{!}} Famous Trophies |url=https://garrard.com/en/trophies/famous-trophies/ |access-date=2022-08-01 |website=Garrard |language=en-GB}}</ref> सध्याची ट्रॉफी चांदी आणि गिल्टपासून बनविली गेली आहे आणि तीन चांदीच्या स्तंभांनी एक सोनेरी ग्लोब आहे. स्टंप आणि बेल्सच्या आकाराचे स्तंभ, क्रिकेटच्या तीन मूलभूत पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात: फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण, तर ग्लोब हे क्रिकेट बॉलचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|publisher=webindia123.com|title=Cricket World Cup- Past Glimpses|access-date=31 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323235801/http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|archive-date=23 March 2008|url-status=live}}</ref> पृथ्वीच्या अक्षीय झुकावचे प्रतीक म्हणून शिवण झुकलेली आहे. हे ६० सेंटीमीटर (२.० फूट) उंच आहे आणि त्याचे वजन अंदाजे ११ किलोग्रॅम (२४ पौंड) आहे. मागील विजेत्यांची नावे ट्रॉफीच्या पायावर कोरलेली आहेत, एकूण वीस शिलालेखांसाठी जागा आहे. आयसीसी मूळ ट्रॉफी ठेवते. केवळ शिलालेखांमध्ये भिन्न असलेली प्रतिकृती विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी दिली जाते.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about|publisher=[[International Cricket Council]]|title=About the Tournament|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625075114/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about |archive-date=25 June 2014}}</ref> ==मीडिया कव्हरेज== ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे<ref>{{cite web|url=http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|title=Cricket World Cup 2015 3rd Most Watched Sports Event In The World|publisher=Total Sportek|date=11 January 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325171256/http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Alison |date=2022-07-25 |title=The Most Watched Sporting Events in The World |url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/ |access-date=2023-07-05 |website=Roadtrips |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/|title=The Most Watched Sporting Events in The World|last=Baker|first=Alison|date=25 July 2022|access-date=15 October 2022|website=www.roadtrips.com}}</ref> आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट अधिक प्रस्थापित झाल्यामुळे लागोपाठच्या स्पर्धांमुळे प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वाढत आहे. २०११ क्रिकेट विश्वचषक २०० हून अधिक देशांमध्ये २.२ अब्जाहून अधिक प्रेक्षकांसाठी प्रसारित करण्यात आला.<ref name=guardian_2015>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|title=More money, more viewers and fewer runs in prospect for intriguing World Cup|newspaper=The Guardian|date=12 February 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304022954/http://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|archive-date=4 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="CWC">{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|publisher=cricketworldcup.com|title=World Cup Overview|access-date=29 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|archive-date=24 January 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-24|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html}}</ref> मुख्यतः २०११ आणि २०१५ विश्वचषकासाठी दूरचित्रवाणी अधिकार अमेरिकी १.१ अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त विकले गेले<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC rights for to ESPN-star|access-date=30 January 2007|date=9 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आणि प्रायोजकत्व अधिकार आणखी अमेरिकी ५०० दशलक्ष डॉलर मध्ये विकले गेले.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC set to cash in on sponsorship rights|access-date=30 January 2007|date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आयसीसी ने २०१९ विश्वचषकासाठी एकूण १.६ अब्ज दर्शक तसेच स्पर्धेच्या डिजिटल व्हिडिओला ४.६ अब्ज व्ह्यूजचा दावा केला आहे.<ref name="2019 ICC viewership">{{Cite web|title=ICC Men's Cricket World Cup gives GDP 350 million boost to UK economy|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1634008|access-date=2021-04-08|website=www.icc-cricket.com|language=en}}</ref> स्पर्धेतील सर्वात जास्त पाहिलेला सामना भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट गेम होता, जो ३०० दशलक्षाहून अधिक लोकांनी थेट पाहिला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1346930|title=2019 Men's Cricket World Cup most watched ever|date=16 September 2019|access-date=15 October 2022|website=www.icc-cricket.com}}</ref> ==प्रेक्षकांची उपस्थिती== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |- ! वर्ष !! यजमान !! एकूण उपस्थिती !! संदर्भ |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, केन्या || ६,२६,८४५ || <ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |publisher=ICC |title=Cricket World Cup 2003 |page=12 |access-date=29 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |archive-date=21 March 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-03-21 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf }}</ref> |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || वेस्ट इंडीज || ६,७२,००० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || भारत, श्रीलंका, बांगलादेश || १२,२९,८२६ || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड || ११,०६,४२० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || इंग्लंड आणि वेल्स || ७,५२,००० || <ref>{{cite web |title=2019 Cricket World Cup delivers UK£350m boost for UK economy |first=Sam |last=Carp |url=https://www.sportspromedia.com/news/2019-cricket-world-cup-uk-economy-impact-england-wales/?zephr_sso_ott=mabKiL |date=4 March 2020 |access-date=18 May 2023 |publisher=SportsPro Daily}}</ref> |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || भारत || १२,५०,३०७ ||<ref>{{cite web |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838 |date=21 November 2023 |access-date=21 November 2023 |publisher=cricketworldcup.com}}</ref> |} ==यजमानांची निवड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान}} आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कार्यकारी समिती क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यासाठी उत्सुक असलेल्या राष्ट्रांनी केलेल्या बोलींची तपासणी केल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=Asia to host 2011 World Cup|date=30 April 2006|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928205442/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|archive-date=28 September 2012|url-status=live}}</ref> {{location map+|Earth | float = center | width = 900 |caption=क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान देश |places= {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=51.300000|long=00.07000|label='''[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]''',<br />'''[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]''','''[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]''',<br />'''[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]''','''[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=28.363600|long=77.13480|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''',<br />'''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''',<br />'''[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.360000|long=73.02000|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''','''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=23.455000|long=90.23200|label='''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=06.540400|long=79.50340|label='''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=17.581700|long=-76.47350|label='''[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-18.261700|long=130.50280|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-43.314800|long=172.37130|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=01.16000|long=36.48|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-26.121600|long=28.02440|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-17.494500|long=31.03080|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-22.340000|long=17.05000|label='''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} }} [[File:Civic Centre-2003 CWC.jpg|thumb|दक्षिण आफ्रिकेतील २००३ क्रिकेट विश्वचषकाच्या निमित्ताने नागरी केंद्र उजळले]] इंग्लंडने पहिल्या तीन स्पर्धांचे आयोजन केले होते. आयसीसीने ठरवले की इंग्लंडने पहिली स्पर्धा आयोजित करावी कारण ते उद्घाटन कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक संसाधने समर्पित करण्यास तयार होते.<ref name="ENGHOST">{{cite web|url=http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|publisher=cricworld.com|title=The History of World Cup's|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|archive-date=13 March 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-03-13|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm}}</ref> भारताने तिसऱ्या क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमानपद स्वेच्छेने स्वीकारले, परंतु बहुतेक आयसीसी सदस्यांनी इंग्लंडला प्राधान्य दिले कारण जूनमध्ये इंग्लंडमध्ये दिवसाचा जास्त काळ म्हणजे एक सामना एका दिवसात पूर्ण होऊ शकतो.<ref>{{cite web|url=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1979 World Cup in England&nbsp;– West Indies retain their title|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523160232/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|archive-date=23 May 2006|url-status=live}}</ref> १९८७ क्रिकेट विश्वचषक भारत आणि पाकिस्तानमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, जो पहिल्यांदा इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1987 World Cup in India and Pakistan&nbsp;– Australia win tight tournament|access-date=15 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716040704/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|archive-date=16 July 2014|url-status=live}}</ref> १९८७, १९९६ आणि २०११ मध्ये दक्षिण आशिया, १९९२ आणि २०१५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया (ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये), २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २००७ मध्ये वेस्ट इंडीज यासारख्या भौगोलिक प्रदेशातील अनेक स्पर्धा संयुक्तपणे आयोजित केल्या गेल्या आहेत. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसी ने २०२४ ते २०३१ सायकल दरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या आयसीसी इव्हेंटसाठी यजमानांची नावे प्रकाशित केली. टी-२० विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसह ५० षटकांच्या विश्वचषकासाठी यजमानांची निवड स्पर्धात्मक बोली प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=India to host three ICC events in 2024-31 cycle |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119866/india-to-get-three-icc-events-in-next-cycle |access-date=16 November 2021 |work=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |access-date=16 November 2021 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> ==निकाल== {{Main|क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:2%;|{{abbr|आवृ.|आवृत्ती}} ! rowspan="2" style="width:4%;|वर्ष ! rowspan="2" style="width:14%;|यजमान ! rowspan="2" style="width:15%;|अंतिम सामन्याचे मैदान ! colspan=3|अंतिम सामना ! rowspan=2|{{abbr|संघांची<br />संख्या|संघांची संख्या}} |- ! style="width:15%; |विजेते ! style="width:30%; |निकाल ! style="width:15%; |उपविजेते |- !१ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२९१/८ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५ - अंतिम सामना|वेस्ट इंडीज १७ धावांनी विजयी]]'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२७४ सर्वबाद (५८.४ षटके)</small> | rowspan="4" |८ |- !२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२८६/९ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''वेस्ट इंडीज ९२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>१९४ सर्वबाद (५१ षटके)</small> |- !३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}}}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>१८३ सर्वबाद (५४.४ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ४३ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html (धावफलक)] |{{cr|WIN}}<br><small>१४० सर्वबाद (५२ षटके)</small> |- !४ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|पाकिस्तान}} }} |[[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२५३/५ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२४६/८ (५० षटके)</small> |- !५ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}|{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|PAK}}'''<br><small>२४९/६ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''पाकिस्तान २२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२२७ सर्वबाद (४९.२ षटके)</small> |९ |- !६ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}}|{{flag|पाकिस्तान}}|{{flag|श्रीलंका}}}} |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |'''{{cr|SRI}}'''<br><small>२४५/३ (४६.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२४१/७ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१२ |- !७ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}}{{efn|इंग्लंड हा एकमेव अधिकृत यजमान होता, परंतु वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड प्रजासत्ताक आणि नेदरलँड्स येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|वेल्स}} |{{flag|स्कॉटलंड}} |{{flag|आयर्लंड}} |{{flag|नेदरलँड्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१३३/२ (२०.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html (धावफलक)] |{{cr|PAK}}<br><small>१३२ सर्वबाद (३९ षटके)</small> |- !८ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}{{efn|[[दक्षिण आफ्रिका]] हा एकमेव अधिकृत मुख्य यजमान होता, परंतु झिम्बाब्वे आणि केन्या येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|केन्या}} }} |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>३५९/२ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया १२५ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२३४ सर्वबाद (३९.२ षटके)</small> |१४ |- !९ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] | style="text-align:left" |{{Flag|वेस्ट इंडीज}}{{efn|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीज क्रिकेट फेडरेशन]]च्या आठ सदस्य देशांनी सामने आयोजित केले - अँटिगा आणि बारबुडा, बार्बाडोस, ग्रेनाडा, गयाना, जमैका, सेंट किट्स आणि नेव्हिस, सेंट लुसिया आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो.}} |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२८१/४ (३८ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ५३ धावांनी विजयी (डी/एल)'''<br>[http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२१५/८ (३६ षटके)</small> |१६ |- !१० |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|श्रीलंका}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |[[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>२७७/४ (४८.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/current/match/433606.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२७४/६ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१४ |- !११ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}} |{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१८६/३ (३३.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/656495.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>१८३ सर्वबाद (४५ षटके)</small> |- !१२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|ENG}}'''<br><small>२४१ सर्वबाद (५० षटके)</small><br><small>१५/० ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>२४ चौकार, २ षटकार</small> | style="text-align:center" |'''सामना बरोबरीत <br> (सीमारेषीय फटक्यांच्या मोजणीवर इंग्लंड विजयी)'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/1144530.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>२४१/८ (५० षटके)</small><br><small>१५/१ ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>१४ चौकार, ३ षटकार</small> | rowspan="2" |१० |- !१३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] | style="text-align:left" |{{Flag|भारत}} |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२४१/४ (४३ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - अंतिम सामना|ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी]]'''<br>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/full-scorecard (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२४० सर्वबाद (५० षटके)</small> |- !१४ |२०२७ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}} |{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|नामिबिया}} }} |ठरायचे आहे | | | | rowspan="2" |१४ |- !१५ |२०३१ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |ठरायचे आहे | | | |} ;नोंदी {{Notelist}} क्रिकेट विश्वचषकातील देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा (१९७५-२०२३). [[File:Cricket_World_Cup_Countries'_best_results.svg|thumb|upright=3|center|देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा.]] ===विजेतेपदांचा सारांश=== {| class="wikitable sortable" |- ! संघ !style="width:40%;| विजेतेपदे !style="width:40%;| उपविजेतेपदे |- |style="background:gold"|{{cr|AUS}} |style="background:gold"|'''६''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |- |style="background:gold"|{{cr|IND}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |style="background:#C0C0C0" |२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|WIN}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|ENG}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |style="background:#C0C0C0"|३ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |- |style="background:gold"|{{cr|SL}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |- |style="background:gold"|{{cr|PAK}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]) |- |style="background:#C0C0C0"|{{cr|NZ}} |{{N/a}} |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |} ==स्पर्धेचा सारांश== किमान एकदा तरी २० राष्ट्रांनी क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली आहे. प्रत्येक स्पर्धेत सहा संघ सहभागी झाले आहेत, त्यापैकी पाच संघांनी विजेतेपद पटकावले आहे.<ref name="WCHistory"/> वेस्ट इंडीजने पहिल्या दोन स्पर्धा जिंकल्या आहेत, ऑस्ट्रेलियाने सहा, भारताने दोन, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा जिंकल्या आहेत. वेस्ट इंडीज (१९७५ आणि १९७९) आणि ऑस्ट्रेलिया (१९९९, २००३ आणि २००७) हे एकमेव संघ आहेत ज्यांनी सलग विजेतेपद मिळवले आहेत.<ref name="WCHistory"/> ऑस्ट्रेलिया तेरा पैकी आठ फायनल खेळला आहे (१९७५, १९८७, १९९६, १९९९, २००३, २००७, २०१५ आणि २०२३). न्यू झीलंडला अद्याप विश्वचषक जिंकता आलेला नाही, परंतु दोन वेळा (२०१५ आणि २०१९) उपविजेता ठरला आहे. कसोटी खेळत नसलेल्या देशाचा सर्वोत्तम निकाल म्हणजे २००३ स्पर्धेत केन्याने उपांत्य फेरी गाठणे; २००७ मध्ये आयर्लंडने दिलेला सुपर ८ (दुसरी फेरी) हा त्यांच्या पदार्पणातील कसोटी नसलेल्या संघाचा सर्वोत्तम निकाल आहे.<ref name="WCHistory"/> १९९६ च्या विश्वचषकाचा सह-यजमान म्हणून श्रीलंका ही स्पर्धा जिंकणारा पहिला यजमान होता, जरी अंतिम सामना पाकिस्तानमध्ये झाला.<ref name="WCHistory"/> भारताने २०११ मध्ये यजमान म्हणून विजय मिळवला आणि त्यांच्याच देशात खेळला जाणारा अंतिम सामना जिंकणारा पहिला संघ होता.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|title=India power past Sri Lanka to Cricket World Cup triumph|publisher=BBC Sport|date=2 April 2011|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|archive-date=3 April 2011|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडने अनुक्रमे २०१५ आणि २०१९ मध्ये या पराक्रमाची पुनरावृत्ती केली.<ref name="AUS2015"/> याखेरीज इंग्लंडने १९७९ मध्ये यजमान म्हणून अंतिम फेरी गाठली होती. स्पर्धेचे सह-यजमानपद भूषवताना त्यांचे सर्वोत्तम विश्वचषक निकाल किंवा बरोबरी साधणारे इतर देश २०१५ मध्ये न्यू झीलंड, २००३ मध्ये सुपर सिक्समध्ये पोहोचलेले झिम्बाब्वे आणि २००३ मध्येच उपांत्य फेरीत पोहोचलेले केन्या आहेत.<ref name="WCHistory"/> १९८७ मध्ये सह-यजमान भारत आणि पाकिस्तान हे दोघेही उपांत्य फेरीत पोहोचले होते, परंतु त्यांना अनुक्रमे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाने बाहेर काढले होते.<ref name="WCHistory"/> १९९२ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, १९९९ मध्ये इंग्लंड, २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २०११ मध्ये बांगलादेश हे यजमान संघ आहेत जे पहिल्या फेरीत बाहेर पडले होते.<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2019-05-24 |title=World Cup, 11 editions: How host countries fared |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/cricket-world-cup-host-countries-england-wales-lords-india/article27228795.ece |access-date=2022-08-22 |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> ===संघांची कामगिरी=== प्रत्येक विश्वचषकात संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन खाली दिले आहे. प्रत्येक स्पर्धेसाठी, प्रत्येक अंतिम स्पर्धेतील संघांची संख्या (कंसात) दर्शविली जाते. {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !rowspan="2" {{diagonal split header|<br />संघ|यजमान}} ![[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]<br/> {{small|(८)}} ![[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]<br/> {{small|(९)}} ![[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]<br/> {{small|(१२)}} ![[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]<br/> {{small|(१२)}} ![[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]<br/> {{small|(१६)}} ![[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]<br/> {{small|(१४)}} ![[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]<br/> {{small|(१०)}} ![[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]<br/> {{small|(१०)}} !rowspan=2|{{tooltip|सहभाग|दिसणे}} |- !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|WAL}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>{{flagicon|Scotland}}<br/>{{flagicon|Ireland}}<br/>{{flagicon|Netherlands}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}}<br/>{{flagicon|Kenya}} !{{flagicon|West Indies}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}}<br/>{{flagicon|Bangladesh}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}} |- |style="text-align:left"|{{cr|AFG|२०१३}}|| || || || || || || || || || ||ग||१०वा||६वा ! ३ |- |style="text-align:left"|{{cr|AUS}}||style="background: silver"|'''उ.वि'''||ग||ग||style="background: gold"|'''वि'''||५वा||style="background: silver"|'''उ.वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''||style="background: gold"|'''वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''||style="background:#ffebcd;"|'''उ.उ'''||style="background: gold"|'''वि'''||style="background-color: #cc9966"|'''उप'''|| style="background: gold" |'''वि''' ! १३ |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}}|| || || || || || ||ग||ग|| ७वा |||ग||style="background:#ffebcd;"|'''उ.उ'''||८वा||| ८वा ! ७ |- |style="text-align:left"|{{cr|BER}}|| || || || || || || || ||ग|| || |||| ! १ |- |style="text-align:left"|{{cr|CAN}}|| ||ग|| || || || || ||ग||ग||ग|||||| ! ४ |- | style="text-align:left" |{{cr|ENG}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||ग||ग|| ५वा || style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||ग|| style="background: gold" |'''वि''' || ७वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IND}}||ग||ग|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||७वा|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| ६वा|| style="background:silver" |'''उ.वि'''||ग|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver"|'''उ.वि''' ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IRE}}|| || || || || || || || || ८वा||ग||ग|| || ! ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|KEN}}|| || || || || ||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| || || ! ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NAM}}|| || || || || || || ||ग|| || || || || ! १ |- | style="text-align:left" |{{cr|NED}}|| || || || || ||ग|| ||ग||ग||ग|| || || १०वा ! ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NZ}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| ५वा || style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background-color: #cc9966"|'''उप''' ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|PAK}}||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''||ग||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||५वा||५वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SCO}}|| || || || || || ||ग|| ||ग|| ||ग|| || ! ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SA}}{{efn|name=SAfr}}|| || || || || style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||७वा|| style="background-color: #cc9966"|'''उप''' ! ९ |- | style="text-align:left" |{{cr|SRI}}||ग||ग||ग||ग||८वा|| style="background: gold" |'''वि'''||ग|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''||६वा|| ९वा ! १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|UAE}}|| || || || || ||ग|| || || || ||ग|| || ! २ |- | style="text-align:left" |{{cr|WIN}}|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background: gold" |'''वि'''|| style="background: silver" |'''उ.वि'''||ग||६वा|| style="background-color: #cc9966" |'''उप'''||ग||ग|| ६वा|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उ.उ'''|||९वा|| ! १२ |- | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}}|| || ||ग||ग||९वा||ग|| ५वा || ६वा ||ग||ग||ग|| || ! ९ |- ! colspan="15" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left"| {{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}|||ग|| || || || || || || || || || || || ! 1 |} '''माहिती''' *{{bg|gold|वि}} – विजेता *{{bg|silver|उ.वि}}– उपविजेता *{{bg|#cc9966|उप}}– उपांत्य फेरी *{{bg|#BBF3BB|सु.६}}– सुपर सिक्स (१९९९-२००३) *{{bg|#ffebcd|उ.उ}}– उपांत्यपूर्व फेरी (१९९६, २०११-२०१५) *{{bg|#ffebcd|सु.८}}– सुपर आठ (२००७) *ग&nbsp;– गट फेरी / पहिली फेरी *पा&nbsp;– पात्र, अजूनही स्पर्धेत आहे ===नवोदित संघ=== {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !वर्ष !संघ !एकूण |- |[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |{{cr|AUS}}, {{cr|पूर्व आफ्रिका}},{{efn|name=EAfr}} {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|WIN}}, {{cr|SL}} |८ |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |{{cr|CAN}} |१ |- |[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |{{cr|ZIM}} |१ |- |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |{{cr|SA|}}{{efn|name=SAfr}} |१ |- |[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |{{cr|KEN}}, {{cr|NED}}, {{cr|UAE}} |३ |- |[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |{{cr|BAN}}, {{cr|SCO}} |२ |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |{{cr|NAM}} |१ |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |{{cr|BER}}, {{cr|IRE}} |२ |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |{{cr|AFG|२०१३}} |१ |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |''कोणताही नाही'' |० |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |''कोणताही नाही'' |० |} ===आढावा=== खालील सारणी २०१९ स्पर्धेच्या अखेरीस मागील विश्वचषकातील संघांच्या कामगिरीचे विहंगावलोकन प्रदान करते. संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट कामगिरीनुसार, त्यानंतर दिसणे, एकूण विजयांची संख्या, एकूण खेळांची संख्या आणि वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! style="border-bottom:none" | !colspan=7|आकडेवारी ! rowspan="2" style="border-bottom:none" |सर्वोत्तम कामगिरी |- !style="border-top:none;width:150px;"|संघ !width=30|सहभाग !width=30|{{abbr|सामने|सामने खेळले}} !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|टाय !width=30|नि.ना !width=30|विजय%* |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} |१३||१०५||७८||२५||१||१||७५.४८||style="background:gold;" |{{sort|1.1|'''विजेता'''}}: ६ {{small|([[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} |१३||९५||६३||३०||१||१||६६.३१||style="background:gold;" |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक |१९८३]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} |१२||८०||४३||३५||०||२||५५.१२||style="background:gold;" |{{sort|1.3|'''विजेता'''}}: २ {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक |१९७५]], [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक |१९७९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} |१३||९३||५२||३९||१||१||५७.१४||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} |१३||८८||४९||३७||०||२||५६.९७||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} |१३||८९||४०||४६||१||२||४६.५५||style="background:gold;" |{{sort|1.5|'''विजेता'''}}: १ {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} |१३||९९||५९||३८||१||१||६०.७१||style="background-color: silver" |{{sort|2.5|'''उपविजेता'''}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} |९||७४||४५||२६||२||१||६३.०१||style="background-color: #cc9966" |{{sort|3.2|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]], [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} |५||२९||७||२२||०||०||२४.१३||style="background-color: #cc9966"|{{sort|3.5|'''उपांत्य फेरी'''}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} |९||५७||११||४२||१||३||२१.२९||{{sort|5.4|सुपर ६}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bangladesh}} |७||४९||१६||३२||०||१||३३.३३||{{sort|7.4|उपांत्यपूर्व फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} |३||२१||७||१३||१||०||३५.७१||{{sort|7.5|सुपर ८}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Netherlands}} |५||२९||४||२५||०||०||१३.७९||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Canada}} |४||१८||२||१६||०||०||११.११||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]], [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]])}} |- | style="text-align:left;" |{{nowrap|{{Cr|AFG|२०१३}}}} |३||२४||५||१९||०||०||२०.८३||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]], [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} |३||१४||०||१४||०||०||०.००||{{sort|9.3|गट फेरी}} {{small|([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]], [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{Cr|UAE}}}} |२||११||१||१०||०||०||९.०९||{{sort|9.4|गट फेरी}} {{small|([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]], [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Namibia}} |१||६||०||६||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bermuda}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]])}} |- ! colspan="11" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left;"|{{cr|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]])}} |- !colspan=11|{{smalldiv|1={{Updated|१९ नोव्हेंबर २०२३}}<br/>स्रोत: [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंद:'' * {{small|विजयाच्या टक्केवारीमध्ये निकाल नाही लागल्याला सामने समाविष्ट नाहीत आणि ते अर्ध्या विजयाच्या रूपात गणले जाते.}} * {{small|संघांना त्यांच्या सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, नंतर जिंकण्याची टक्केवारी, त्यानंतर (समान असल्यास) वर्णक्रमानुसार क्रमवारी लावली जाते.}} {{notelist|refs= {{efn|name=EAfr|१९८९ मध्ये विसर्जित}} {{efn|name=SAfr|१९९२ च्या विश्वचषकापूर्वी दक्षिण आफ्रिकेवर वर्णभेदामुळे बंदी घालण्यात आली होती}} }} ==इतर परिणाम== {{col-begin}} {{col-break}} ===यजमान संघांचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! यजमान संघ ! समाप्त केले |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=3|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | rowspan=4|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|England}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Scotland}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Netherlands}} | ''खेळला नाही'' |- | {{cr|Ireland}} | ''खेळला नाही'' |- | rowspan=3|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{crw|South Africa}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Zimbabwe}} | bgcolor=#BBF3BB| सुपर ६ |- | {{cr|Kenya}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=#FFEBCD| सुपर ८ |- | rowspan=3|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|India}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | {{cr|Bangladesh}} | ग्रुप स्टेज |- | rowspan=2|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|India}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | rowspan=3|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|South Africa}} | |- | {{cr|Zimbabwe}} | |- | {{cr|Namibia}} | |- | rowspan=3|[[२०३१ क्रिकेट विश्वचषक|२०३१]] | {{cr|India}} | |- | {{cr|Bangladesh}} | |- |} {{col-break}} ===गतविजेत्याचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! गतविजेते ! समाप्त केले |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|Sri Lanka}} | ग्रुप स्टेज |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|England}} | राउंड रॉबिन |- | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|Australia}} | |- |} {{col-end}} ==स्पर्धेचे रेकॉर्ड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकातील विक्रमांची यादी}} [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|right|thumbnail|विश्वचषकाच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा [[सचिन तेंडुलकर]]]] [[File:Glenn McGrath in Circular Quay, Sydney, Australia, 2018-02-03.jpg|thumbnail| विश्वचषकाच्या इतिहासातील आघाडीचा विकेट घेणारा गोलंदाज]] {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | विश्वचषकातील विक्रम<ref>All records are based on statistics at [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]].com's list of [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?id=12;type=trophy World Cup records] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103091603/http://www.cricinfo.com/db/STATS/WC/ |date=3 January 2007 }}</ref> |- ! colspan="3" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[सचिन तेंडुलकर]] |२,२७८ ([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सर्वोच्च सरासरी]] (किमान १० डाव) <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|title=Best Average in Cricket World Cup|publisher=ESPN Cricinfo|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626190708/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> |{{flagicon|South Africa}} [[लान्स क्लुसनर]] |१२४.०० ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च [[स्ट्राइक रेट|फलंदाजी स्ट्राइक रेट]] (किमान ५०० चेंडूंचा सामना केला) |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅक्सवेल]] |१६०.३२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोच्च स्कोअर | {{flagicon|New Zealand}} [[मार्टिन गप्टिल]] वि {{Flag|वेस्ट इंडीज}} |२३७[[नाबाद|*]] ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{flagicon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] आणि [[मार्लन सॅम्युअल्स]] <br> (दुसऱ्या गड्यासाठी) वि {{cr|Zimbabwe}} |३७२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[विराट कोहली]] |७६५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वाधिक शतक |{{flagicon|India}} [[रोहित शर्मा]] |७ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]-[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक शतके |{{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] |५ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] |७१ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |- |[[गोलंदाजीची सरासरी|सर्वात कमी सरासरी]] (किमान ४०० चेंडू टाकले) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१३.५२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[स्ट्राइक रेट]] (किमान २० बळी) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१५.८१ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[इकॉनॉमी रेट]] (किमान १००० चेंडू टाकले) |{{flagicon|West Indies}} [[अँडी रॉबर्ट्स]] |३.२४ ([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]–[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]) |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी आकडेवारी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] वि {{cr|Namibia}} |७/१५ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[मिचेल स्टार्क]] |२७ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक बाद ([[यष्टिरक्षक]]) |{{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]] |५४ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]–[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वाधिक झेल ([[क्षेत्ररक्षण (क्रिकेट)|क्षेत्ररक्षक]]) |{{flagicon|Australia}} [[रिकी पाँटिंग]] |२८ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- ! colspan="3" | संघ |- |सर्वोच्च स्कोअर |{{cr|South Africa}} वि {{cr|Sri Lanka}} |४२८/५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वात कमी स्कोअर |{{cr|Canada}} वि {{cr|Sri Lanka}} |३६ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च विजय % |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |७५.४८% (१०५ खेळले, ७८ जिंकले)<ref>{{cite web |title=World Cup Cricket Team Records & Stats |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy |website=ESPNCricinfo |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227115818/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12%3Btype%3Dtrophy |archive-date=27 February 2011 |url-status=live }}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |२७ (२० जून १९९९ – १९ मार्च २०११, एक [[निकाल (क्रिकेट)#परिणाम नाही|निकाल नाही]] वगळला)<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;size=100;spanmax2=20+mar+2011;spanmin2=23+May+1999;spanval2=span;team=2;template=results;trophy=12;type=team;view=results|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Team records|publisher=Cricinfo|access-date=30 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911093616/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2%3Bfilter%3Dadvanced%3Borderby%3Dstart%3Bsize%3D100%3Bspanmax2%3D20+mar+2011%3Bspanmin2%3D23+May+1999%3Bspanval2%3Dspan%3Bteam%3D2%3Btemplate%3Dresults%3Btrophy%3D12%3Btype%3Dteam%3Bview%3Dresults|archive-date=11 September 2015}}</ref> |- |सलग सर्वाधिक स्पर्धा जिंकतो |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |३ ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |} ===स्पर्धेद्वारे=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पुरस्कार}} {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! विजयी कर्णधार !! अंतिम सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू !! स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू !! सर्वाधिक धावा !! सर्वाधिक बळी |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]<ref name=potm_75-19>{{Cite web |title=ODI World Cup Finals: Full list of Player of the Match award winners from 1975 to 2019|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/odi-world-cup-final-man-of-the-match-list-award-winners-performances-records-stats-india-vs-australia-2023/article67550186.ece/|access-date=19 November 2023 |website=Sportstar|date=19 November 2023 }}</ref> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|NZ}} [[ग्लेन टर्नर]] (३३३) || {{flagicon|AUS}} [[गॅरी गिलमोर]] (११) |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[विव्ह रिचर्ड्स]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|WIN}} [[गॉर्डन ग्रीनिज]] (२५३) || {{flagicon|ENG}} [[माइक हेंड्रिक्स]] (१०) |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] ||{{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] || {{flagicon|IND}} [[मोहिंदर अमरनाथ]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही || {{flagicon|ENG}} [[डेव्हिड गोवर]] (३८४) || {{flagicon|IND}} [[रॉजर बिन्नी]] (१८) |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] ||{{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर]]|| {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही ||{{flagicon|ENG}} [[ग्रॅहम गूच]] (४७१) || {{flagicon|AUS}} [[क्रेग मॅकडरमॉट]] (१८) |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] ||{{flagicon|PAK}} [[इम्रान खान]] || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]]<ref name=potm_75-19/> ||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]] (४५६) || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]] (१८) |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]||{{flagicon|SL}} [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{flagicon|SL}} [[अरविंदा डी सिल्वा]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|SL}} [[सनथ जयसूर्या]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (५२३) ||{{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] (१५) |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] ||{{flagicon|AUS}} [[स्टीव्ह वॉ]] || {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]]<ref name=potm99>{{Cite web |title=Australia vs Pakistan, ICC World Cup 1999 |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-pakistan-final-65234/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>||{{flagicon|SA}} [[लान्स क्लुसनर]]<ref name=potm99/> || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] (४६१) ||{{flagicon|NZ}} [[जिऑफ ॲलॉट]] / <br/> {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]] (२०) |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]]<ref name=potm03>{{Cite web |date=23 March 2003 |title=Australia vs India, ICC World Cup 2003 Final |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]<ref name=potm03/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (६७३) || {{flagicon|SL}} [[चमिंडा वास]] (२३) |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट]]<ref>{{Cite web |date=18 November 2018 |title=This day, that year: Adam Gilchrist scores 149 to gift Australia World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-day-that-year-adam-gilchrist-scores-149-to-gift-australia-world-cup/story-k3ebcJURetMZw8I7ztP4CK.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]<ref>{{Cite web |date=29 April 2007 |title=McGrath bows out winning Player of the Tournament award |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgrath-bows-out-winning-player-of-the-tournament-award-292785 |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू हेडन]] (६५९) || {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (२६) |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]]<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web |date=11 November 2011 |title=Yuvraj Player of the Tournament; Dhoni Man of the Match of WC final |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yuvraj-player-of-the-tournament-dhoni-man-of-the-match-of-wc-final/story-8ll0UfgXUaIUtVeIrJMOIM.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[युवराज सिंग]]<ref name="hindustantimes.com"/>|| {{flagicon|SL}} [[तिलकरत्ने दिलशान]] (५००) || {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] / <br/> {{flagicon|IND}} [[झहीर खान]] (२१) |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || {{flagicon|AUS}} [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] ||{{flagicon|AUS}} [[जेम्स फॉकनर]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=James Faulkner Emerges From the Shadows of Two Mitchells in World Cup Final |url=https://sports.ndtv.com/icc-cricket-world-cup-2015/james-faulkner-emerges-from-the-shadows-of-two-mitchells-in-world-cup-final-1502822 |access-date=19 November 2023 |website=NDTV }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>||{{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Mitchell Starc named as player of ICC World Cup 2015 |url=https://www.indiatoday.in/sports/world-cup-2015/story/mitchell-starc-world-cup-2015-australia-new-zealand-246307-2015-03-29 |access-date=19 November 2023 |website=India Today}}</ref>||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन गप्टिल]] (५४७) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] / <br/>{{flagicon|NZ}} [[ट्रेंट बोल्ट]] (२२) |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || {{flagicon|ENG}} [[इऑन मॉर्गन]] ||{{flagicon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]]<ref name=potm19>{{Cite web |date=15 July 2019 |title=World Cup 2019 Awards Winners: Man of the Tournament and Man of the Match |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/cricket-world-cup-2019-awards-winners-list-man-of-the-tournament-and-man-of-the-match-5829154/ |access-date=19 November 2023 |website=Indian Express}}</ref>|| {{flagicon|NZ}} [[केन विल्यमसन]]<ref name=potm19/>|| {{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] (६४८) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] (२७) |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || {{flagicon|AUS}} [[पॅट कमिन्स]] || {{flagicon|AUS}} [[ट्रॅव्हिस हेड]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Travis Head delivers World Cup final masterclass in POTM display |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789833 |access-date=19 November 2023 |website=cricketworldcup.com }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=India star named Player of the Tournament at ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/3789837 |access-date=19 November 2023 |website=ICC}}</ref>||{{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (७६५) || {{flagicon|IND}} [[मोहम्मद शमी]] (२४) |- |} ==हे देखील पहा== *[[आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आयसीसी टी-२० विश्वचषक]] *[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]] *[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आशिया कप]] *[[विश्व चषक]] *[[विश्वचषकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ===स्रोत=== * {{cite book | last=Browning | first=Mark | title=A complete history of World Cup Cricket | url=https://archive.org/details/completehistoryo0000brow | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=1999 | isbn=0-7318-0833-9 }} == बाह्य दुवे == *{{official website|https://www.cricketworldcup.com/}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक *{{official website|https://www.icc-cricket.com/}} आयसीसी {{Navboxes|list= {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेते}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेता कर्णधार}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक फायनलमधील सामनावीर}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}} {{मुख्य विश्वचषक}} {{मुख्य जागतिक स्पर्धा}} }} {{Authority control}} [[वर्ग:क्रिकेट|विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] [[वर्ग:विश्वचषक]] 684y8q0vc4r4qca1b5nxzvhgsj9y1v9 2709416 2709415 2026-09-13T14:14:43Z Ganesh591 62733 /* स्पर्धेचा सारांश */ 2709416 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक | image = | image_size = 200px | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[#स्वरूप|खाली पहा]] | first = {{ubl|[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]|इंग्लंड}} | last = {{ubl|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]|भारत}} | next = {{ubl|२०२७|दक्षिण आफ्रिका|झिम्बाब्वे|नामिबिया}} | participants = १४ | champions = {{cr|AUS}} (६वे विजेतेपद) | most successful = {{cr|AUS}} (६ विजेतेपदे) | most runs = {{cricon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (२,२७८) | most wickets = {{cricon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (७१) | website = {{URL|https://www.cricketworldcup.com|cricketworldcup.com}} | current = }}{{Season sidebar | image = | caption = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी | title = आवृत्त्या | list = * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] * [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] * ''२०२७'' * ''२०३१'' }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा साइडबार}} '''क्रिकेट विश्वचषक''', अधिकृतपणे '''आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक''' म्हणून ओळखला जातो,<ref>{{cite web |title=ICC Men's Cricket World Cup 2019 shatters audience records|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1277987 |publisher=[[International Cricket Council|ICC]] |access-date=12 April 2021 }}</ref> ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय चॅम्पियनशिप आहे. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) या खेळाच्या प्रशासकीय मंडळाद्वारे हा कार्यक्रम दर चार वर्षांनी आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये प्राथमिक पात्रता फेरी अंतिम स्पर्धेपर्यंत जाते. ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे आणि आयसीसी द्वारे "आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॅलेंडरचा प्रमुख कार्यक्रम" म्हणून गणली जाते.<ref>[http://www.cricketworldcup.com/about ICC Cricket World Cup: About] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601200603/http://www.cricketworldcup.com/about |date=1 June 2013 }} – International Cricket Council. Retrieved 30 June 2013.</ref> हे क्रिकेट खेळाचे सर्वोच्च चॅम्पियनशिप मानले जाते. पहिला विश्वचषक जून १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, पहिला एकदिवसीय क्रिकेट सामना फक्त चार वर्षांपूर्वी खेळला गेला होता. तथापि, पहिल्या पुरुषांच्या स्पर्धेच्या दोन वर्षे आधी एक वेगळा महिला क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यात आला होता आणि ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यात कसोटी सामन्यांची त्रिकोणी स्पर्धा खेळली जात असताना १९१२ च्या सुरुवातीला अनेक आंतरराष्ट्रीय संघांचा समावेश असलेली स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. पहिले तीन विश्वचषक इंग्लंडमध्ये झाले. १९८७ च्या स्पर्धेपासून, एका अनौपचारिक रोटेशन प्रणाली अंतर्गत देशांदरम्यान होस्टिंग सामायिक केले गेले आहे, चौदा आयसीसी सदस्यांनी स्पर्धेत किमान एक सामना आयोजित केला आहे. स्पर्धेच्या टप्प्यासाठी कोणते संघ पात्र ठरतात हे निर्धारित करण्यासाठी सध्याच्या फॉरमॅटमध्ये पात्रता टप्प्याचा समावेश आहे, जो मागील तीन वर्षांमध्ये होतो. स्पर्धेच्या टप्प्यात, आपोआप पात्र ठरलेल्या यजमान राष्ट्रासह १० संघ, यजमान राष्ट्रामधील ठिकाणांवर जवळपास एक महिन्याच्या कालावधीत विजेतेपदासाठी स्पर्धा करतात. २०२७ च्या आवृत्तीमध्ये, विस्तारित १४-संघ अंतिम स्पर्धा सामावून घेण्यासाठी स्वरूप बदलले जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2019}}</ref> एकूण वीस संघांनी स्पर्धेच्या १३ आवृत्त्यांमध्ये भाग घेतला आहे, ज्यामध्ये अलीकडील २०२३ स्पर्धेत दहा संघ सहभागी झाले आहेत. ऑस्ट्रेलियाने सहा वेळा, भारत आणि वेस्ट इंडीजने प्रत्येकी दोनदा, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे. पूर्ण-सदस्य नसलेल्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी केन्याने २००३ स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. २०२३ साली भारतात झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलिया हा सध्याचा चॅम्पियन आहे. त्यानंतरचा २०२७ विश्वचषक दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे संयुक्तपणे होणार आहे. ==इतिहास== {| class="wikitable floatright" style="text-align:center; font-size:85%" |+ क्रिकेट विश्वचषक |- ! वर्ष !!style="width:200px"| चॅम्पियन्स |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}} |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}} |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}} |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |style="text-align:left"| {{cr|PAK}} |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |style="text-align:left"| {{cr|SL}} |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(३)}} |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(४)}} |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(५)}} |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |style="text-align:left"| {{cr|ENG}} |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(६)}} |} {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचा इतिहास}} २४ आणि २५ सप्टेंबर १८४४ रोजी कॅनडा आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना खेळला गेला.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |title=The oldest international contest of them all |author=Martin Williamson |publisher=ESPN |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605032043/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |archive-date=5 June 2013 |url-status=live}}</ref> तथापि, पहिला श्रेय दिलेला कसोटी सामना 1877 मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात खेळला गेला आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दोन्ही संघ नियमितपणे अशेज साठी स्पर्धा करत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला १८८९ मध्ये कसोटी दर्जा देण्यात आला.<ref>{{cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|publisher=ESPNcricinfo|date=15 March 1877|title=1st Test Scorecard|access-date=28 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212191405/http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|archive-date=12 February 2009|url-status=live}}</ref> प्रतिनिधी क्रिकेट संघ एकमेकांच्या दौऱ्यासाठी निवडले गेले, परिणामी द्विपक्षीय स्पर्धा झाली. १९०० पॅरिस गेम्समध्ये ऑलिम्पिक खेळ म्हणून क्रिकेटचाही समावेश करण्यात आला होता, जिथे ग्रेट ब्रिटनने फ्रान्सला हरवून सुवर्णपदक जिंकले होते.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 August 1900|title=Olympic Games, 1900, Final|access-date=9 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226014434/http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|archive-date=26 December 2014|url-status=live}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेटचा हा एकमेव देखावा होता.<ref>{{cite web|last=Purohit|first=Abhishek|title=Will Cricket Bat Again at the Olympics? Know Process for Inclusion at LA28|publisher=International Olympic Committee|date=10 August 2021|url=https://olympics.com/en/featured-news/cricket-olympics-los-angeles-2028-games-icc|access-date=5 December 2021}}</ref> आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पहिली बहुपक्षीय स्पर्धा ही १९१२ त्रिकोणी स्पर्धा होती, ही कसोटी क्रिकेट स्पर्धा इंग्लंडमध्ये त्यावेळच्या तीन कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये खेळली गेली: इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका. इव्हेंट यशस्वी झाला नाही: उन्हाळा अपवादात्मकपणे ओला होता, ओलसर खेळपट्ट्यांवर खेळणे कठीण होते आणि "क्रिकेटच्या वाढी" मुळे प्रेक्षकांची उपस्थिती कमी होती.<ref>{{cite web |url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The original damp squib|date=23 April 2005|access-date=29 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161938/http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html |archive-date=16 October 2007}}</ref> तेव्हापासून, आंतरराष्ट्रीय कसोटी क्रिकेट सामान्यत: द्विपक्षीय मालिका म्हणून आयोजित केले गेले: १९९९ मध्ये त्रिकोणी आशियाई कसोटी चॅम्पियनशिप होईपर्यंत बहुपक्षीय कसोटी स्पर्धा पुन्हा आयोजित करण्यात आली नाही.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The run-out that sparked a riot|date=30 October 2010|access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022194822/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html |archive-date=22 October 2014}}</ref> १९२८ मध्ये वेस्ट इंडीज,<ref>{{Cite web |title=England vs West Indies Scorecard 1928 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-england-1928-61871/england-vs-west-indies-1st-test-62559/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३० मध्ये न्यू झीलंड,<ref>{{Cite web |title=New Zealand vs England Scorecard 1929/30 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-new-zealand-1929-30-61781/new-zealand-vs-england-1st-test-62572/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३२ मध्ये भारत<ref>{{Cite web |title=England vs India Scorecard 1932 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-1932-62281/england-vs-india-only-test-62605/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> आणि १९५२ मध्ये पाकिस्तान<ref>{{Cite web |title=Pakistan vs India Scorecard 1952/53 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-india-1952-53-61529/india-vs-pakistan-4th-test-62744/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> यांच्या समावेशासह कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांची संख्या हळूहळू वाढत गेली. तथापि, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट तीन, चार किंवा पाच दिवसांचे द्विपक्षीय कसोटी सामने म्हणून खेळले जात राहिले. १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, इंग्लिश काउंटी क्रिकेट संघांनी क्रिकेटची एक लहान आवृत्ती खेळण्यास सुरुवात केली जी फक्त एक दिवस टिकली. १९६२ मध्ये मिडलँड्स नॉक-आउट कप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार-सांघिक नॉकआऊट स्पर्धेने सुरुवात करून<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The low-key birth of one-day cricket|date=9 April 2011|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919032251/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html |archive-date=19 September 2013}}</ref> आणि १९६३ मधील उद्घाटन जिलेट चषक सुरू ठेवत, इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय क्रिकेटची लोकप्रियता वाढली. १९६९ मध्ये राष्ट्रीय संडे लीगची स्थापना झाली. पहिला एक-दिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना १९७१ मध्ये मेलबर्न येथे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पावसामुळे रद्द झालेल्या कसोटी सामन्याच्या पाचव्या दिवशी खेळला गेला, उपलब्ध वेळ भरून काढण्यासाठी आणि निराश झालेल्या प्रेक्षकांची भरपाई म्हणून. हा चाळीस षटकांचा खेळ होता ज्यात प्रति षटक आठ चेंडू होते.<ref>{{cite web |url=http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |publisher=newicc.cricket.org |title=What is One-Day International cricket? |access-date=10 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |archive-date=19 November 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-11-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html }}</ref> इंग्लंड आणि जगाच्या इतर भागांतील देशांतर्गत एकदिवसीय स्पर्धांचे यश आणि लोकप्रियता, तसेच सुरुवातीच्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमुळे आयसीसीने क्रिकेटचे आयोजन करण्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त केले. <ref name="WCHistory">{{cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The World Cup&nbsp;– A brief history|access-date=7 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328095116/http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|archive-date=28 March 2008|url-status=live}}</ref> ===प्रुडेंशियल विश्वचषक (१९७५–१९८३)=== {{main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक}} [[File:Prudential Cup.jpg|thumb|upright=0.9|प्रुडेंशियल कप ट्रॉफी]] उद्घाटन क्रिकेट विश्वचषक १९७५ मध्ये इंग्लंडने आयोजित केला होता, त्या वेळी एवढा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी संसाधने पुढे टाकण्यास सक्षम असलेले एकमेव राष्ट्र. पहिल्या तीन स्पर्धा इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आल्या होत्या आणि प्रायोजक प्रुडेंशियल पीएलसी नंतर अधिकृतपणे प्रुडेंशियल कप म्हणून ओळखल्या जातात. सामन्यांमध्ये प्रति संघ ६० (६ चेंडू १ षटक) षटके होती, पारंपारिक स्वरूपात दिवसा खेळले गेले, खेळाडूंनी क्रिकेटचे पांढरे कपडे घातले आणि लाल क्रिकेट चेंडू वापरला.<ref>Browning (1999), pp. 5–9</ref> पहिल्या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते: ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज (त्यावेळी सहा कसोटी राष्ट्रे), श्रीलंका आणि पूर्व आफ्रिकेतील संमिश्र संघ.<ref name=cricket>Browning (1999), pp. 26–31</ref> एक उल्लेखनीय वगळण्यात आलेला संघ दक्षिण आफ्रिका होता, ज्यांना वर्णभेदामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली होती. ही स्पर्धा वेस्ट इंडीजने जिंकली होती, ज्याने लॉर्ड्सवरील अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा १७ धावांनी पराभव केला होता.<ref name=cricket/> १९७५ च्या विश्वचषक फायनलमध्ये एकदिवसीय सामन्यात हिट विकेट घेणारा वेस्ट इंडीजचा रॉय फ्रेडरिक्स हा पहिला फलंदाज होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|title=50 fascinating facts about World Cups – Part 1|website=Cricbuzz|date=22 January 2015 |language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221174220/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> १९७९ च्या विश्वचषकामध्ये श्रीलंका आणि कॅनडा पात्रता मिळवून विश्वचषकासाठी कसोटी न खेळणारे संघ निवडण्यासाठी आयसीसी ट्रॉफी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.<ref name="ICCTROPHY">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|publisher=ESPNcricinfo|title=ICC Trophy&nbsp;– A brief history|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126054556/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|archive-date=26 November 2006|url-status=live}}</ref> <ref name=history>Browning (1999), pp. 32–35</ref> वेस्ट इंडीजने फायनलमध्ये यजमान इंग्लंडचा ९२ धावांनी पराभव करत सलग दुसरी विश्वचषक स्पर्धा जिंकली. विश्वचषकानंतर झालेल्या बैठकीत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने ही स्पर्धा चतुर्मासिक स्पर्धा बनविण्यास सहमती दर्शविली.<ref name=history/> १९८३ च्या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने सलग तिसऱ्यांदा केले होते. या टप्प्यापर्यंत, श्रीलंका कसोटी खेळणारा राष्ट्र बनला होता आणि झिम्बाब्वे आयसीसी ट्रॉफीद्वारे पात्र ठरला होता. स्टंपपासून दूर असलेल्या ३० यार्ड (२७ मी) क्षेत्ररक्षण मंडळाची ओळख करून देण्यात आली. त्यामध्ये नेहमी चार फील्ड्समन असणे आवश्यक होते.<ref>Browning (1999), pp. 61–62</ref> बाद फेरीत जाण्यापूर्वी संघ दोनदा एकमेकांसमोर आले. फायनलमध्ये वेस्ट इंडीजचा ४३ धावांनी पराभव करून भारताने चॅम्पियनचा मुकुट पटकावला.<ref name="WCHistory"/><ref>Browning (1999), pp. 105–110</ref> === वेगवेगळे विजेते (१९८७–१९९६) === {{main|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक}} भारत आणि पाकिस्तानने १९८७ च्या स्पर्धेचे संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले होते, ही स्पर्धा प्रथमच इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आली होती. इंग्लंडच्या उन्हाळ्याच्या तुलनेत भारतीय उपखंडात दिवसाच्या प्रकाशाचे तास कमी असल्यामुळे हे खेळ सध्याच्या मानकानुसार प्रति डाव ६० ते ५० षटके कमी करण्यात आले. ऑस्ट्रेलियाने अंतिम फेरीत इंग्लंडचा ७ धावांनी पराभव करून चॅम्पियनशिप जिंकली, इंग्लंड आणि न्यू झीलंड यांच्यातील २०१९ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीतील सर्वात जवळच्या फरकाने. ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये झालेल्या १९९२ विश्वचषकाने खेळात अनेक बदल केले, जसे की रंगीत कपडे, पांढरे चेंडू, दिवस/रात्रीचे सामने आणि क्षेत्ररक्षण प्रतिबंध नियमांमध्ये बदल. वर्णद्वेषाच्या राजवटीच्या पतनानंतर आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा बहिष्काराच्या समाप्तीनंतर दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट संघाने प्रथमच या स्पर्धेत भाग घेतला. पाकिस्तानने स्पर्धेतील निराशाजनक सुरुवात करून अखेरीस अंतिम फेरीत इंग्लंडचा २२ धावांनी पराभव केला आणि विजेता म्हणून उदयास आला. १९९६ चे चॅम्पियनशिप भारतीय उपखंडात दुसऱ्यांदा आयोजित करण्यात आले होते, त्यात काही गट टप्प्यातील सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा यजमान म्हणून समावेश करण्यात आला होता. उपांत्य फेरीत, २५२ धावांचा पाठलाग करताना यजमानांनी १२० धावा करताना आठ विकेट गमावल्यानंतर, ईडन गार्डन्सवर भारतावर दणदणीत विजयाच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या श्रीलंकेला डीफॉल्टनुसार विजय मिळाला. लाहोर येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियाचा सात गडी राखून पराभव करून पहिले विजेतेपद पटकावले. ===ऑस्ट्रेलियाची हॅट्ट्रिक (१९९९–२००७)=== {{main|१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ क्रिकेट विश्वचषक}} १९९९ मध्ये, या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने केले होते, काही सामने स्कॉटलंड, आयर्लंड, वेल्स आणि नेदरलँडमध्येही आयोजित केले गेले होते.<ref>Browning (1999), p. 274</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&q=1999+cricket+world+cup+host&pg=PA7 |title=Cricket World Cup: A Summary of the Tournaments Since 1975 |author=French Toast |publisher=Smashwords |year=2014 |isbn=9781311429230 |format=e-book |access-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181716/https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&pg=PA7&dq=1999+cricket+world+cup+host&hl=en&sa=X&ei=d2qJVJyDMYuzUembgYgJ&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=1999%20cricket%20world%20cup%20host&f=false |archive-date=26 June 2019 |url-status=live }}</ref> विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघ सहभागी झाले होते. दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या सुपर सिक्स सामन्यात सामन्याच्या अंतिम षटकात ऑस्ट्रेलियाने आपले लक्ष्य गाठल्यानंतर उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref>Browning (1999), pp. 229–231</ref> त्यानंतर त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील सामना बरोबरीत सोडवून अंतिम फेरीत प्रवेश केला जेथे दक्षिण आफ्रिकेचे फलंदाज लान्स क्लुसनर आणि ॲलन डोनाल्ड यांच्यातील मिश्रणाने डोनाल्डला त्याची बॅट सोडली आणि मध्य-पिचमध्ये धावबाद होण्यासाठी अडकले. अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तानला १३२ धावांवर संपुष्टात आणले आणि त्यानंतर २० षटकांत आणि आठ गडी राखून लक्ष्य गाठले.<ref>Browning (1999), pp. 232–238</ref> [[File:Australian World Cup treble.jpg|thumb|upright=0.9|१०,००० हून अधिक चाहत्यांच्या जमावाने पहिल्या विश्वचषकाची हॅट्ट्रिक पूर्ण केल्याबद्दल ऑस्ट्रेलियन संघाचे स्वागत केले – मार्टिन प्लेस, सिडनी.]] दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि केन्या यांनी २००३ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या बारा वरून चौदा झाली. श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यावर केन्याचे विजय – आणि न्यू झीलंड संघाने सुरक्षेच्या कारणास्तव केन्यामध्ये खेळण्यास नकार दिला – यामुळे केन्याला उपांत्य फेरीत पोहोचता आले, हा असोसिएट संघाचा सर्वोत्तम परिणाम आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Washouts, walkovers, and black armband protests|access-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830100350/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html |archive-date=30 August 2015}}</ref> अंतिम सामन्यात, ऑस्ट्रेलियाने दोन गडी गमावून ३५९ धावा केल्या, जे फायनलमधील आतापर्यंतचे सर्वात मोठे धावसंख्या आहे आणि भारताचा १२५ धावांनी पराभव केला.<ref name="AUS2003">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |publisher=BBC Sport |title=Ruthless Aussies lift World Cup |date=23 March 2003 |access-date=29 January 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120655/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |archive-date=28 March 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Full tournament schedule |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |publisher=BBC Sport |date=23 March 2003 |access-date=22 February 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218103234/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |archive-date=18 February 2007 |url-status=live }}</ref> २००७ मध्ये, स्पर्धेचे आयोजन वेस्ट इंडीजने केले होते आणि सोळा संघांपर्यंत विस्तारित केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Australia triumph in a tournament to forget|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206124910/http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html |archive-date=6 February 2012}}</ref> ग्रुप स्टेजमध्ये वर्ल्ड कपमध्ये पदार्पण करणाऱ्या आयर्लंडकडून पाकिस्तानचा पराभव झाल्यानंतर, पाकिस्तानी प्रशिक्षक बॉब वुलमर त्यांच्या हॉटेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Bob Woolmer's death stuns cricket world|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025092541/http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html |archive-date=25 October 2012}}</ref> जमैका पोलिसांनी सुरुवातीला वूल्मरच्या मृत्यूचा खून तपास सुरू केला होता पण नंतर त्याचा मृत्यू हृदयविकाराने झाल्याची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|publisher=Cricinfo|title=Bob Woolmer investigation round-up|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516215421/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|archive-date=16 May 2007|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलियाने फायनलमध्ये श्रीलंकेचा डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धतीने ५३ धावांनी पराभव केला, आणि विश्वचषकातील त्यांची अपराजित धाव २९ सामन्यांपर्यंत वाढवली आणि विजय मिळवला.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|publisher=Cricinfo|title=Australia v Sri Lanka, World Cup final, Barbados|date=28 April 2007|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324035211/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|archive-date=24 March 2008|url-status=live}}</ref> === यजमानांचा विजय (२०११-२०१९) === {{main|२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक}} २०११ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भारत, श्रीलंका आणि बांगलादेश यांनी मिळून दिले होते. २००९ मध्ये श्रीलंकन ​​क्रिकेट संघावर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर पाकिस्तानचे यजमान हक्क काढून घेण्यात आले होते, मूळतः पाकिस्तानसाठी नियोजित खेळांचे इतर यजमान देशांना पुनर्वितरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |title=No World Cup matches in Pakistan |publisher=BBC Sport |access-date=15 July 2014 |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418013231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |archive-date=18 April 2009 |url-status=live}}</ref> विश्वचषकात सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या चौदा करण्यात आली.<ref name="2011WC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=India end a 28-year-long wait|access-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825010536/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html |archive-date=25 August 2013}}</ref> ऑस्ट्रेलियाचा २३ मे १९९९ पासून सुरू झालेल्या ३५ विश्वचषक सामन्यांच्या अपराजित मालिकेचा शेवट १९ मार्च २०११ रोजी पाकिस्तानविरुद्धचा अंतिम गट स्टेज सामन्याने केला.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|title=Pakistan top group after ending Australia's unbeaten World Cup streak|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185518/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|archive-date=13 February 2015|url-status=live}}</ref> मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात भारताने श्रीलंकेचा ६ गडी राखून पराभव करून त्यांचे दुसरे विश्वचषक जिंकले आणि घरच्या मैदानावर विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला देश बनला.<ref name="2011WC"/> विश्वचषकाच्या फायनलमध्ये दोन आशियाई देश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web|title=ICC Cricket World Cup|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/extra/cricket/topics/_/page/icc-cricket-world-cup|access-date=2 January 2022}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड यांनी संयुक्तपणे २०१५ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. सहभागींची संख्या चौदा राहिली. स्पर्धेत एकूण तीन विजयांसह आयर्लंड सर्वात यशस्वी सहयोगी राष्ट्र ठरला. न्यू झीलंडने रोमहर्षक पहिल्या उपांत्य फेरीत दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव करून त्यांच्या पहिल्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. मेलबर्न येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने न्यू झीलंडचा सात गडी राखून पराभव करत पाचव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref name="AUS2015">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |title=Cricket World Cup 2015: Australia crush New Zealand in final |publisher=BBC Sport |access-date=29 March 2015 |date=29 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329232637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |archive-date=29 March 2015 |url-status=live }}</ref> [[File:Englandvictorylap.png|thumb|right|इंग्लंडने १४ जुलै २०१९ रोजी त्यांच्या विजयानंतर लॉर्ड्सच्या आसपास आदरांजली वाहिली.]] २०१९ च्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड आणि वेल्स यांनी केले होते. सहभागींची संख्या १० पर्यंत कमी करण्यात आली. पावसामुळे राखीव दिवशी ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या उपांत्य फेरीत न्यू झीलंडने भारताचा पराभव केला.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|title=India vs New Zealand Highlights, World Cup 2019 semi-final: Match defers to reserve day|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=9 July 2019|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180216/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}</ref> दुसऱ्या उपांत्य फेरीत इंग्लंडने गतविजेत्या ऑस्ट्रेलियाचा पराभव केला. याआधी कोणत्याही अंतिम फेरीतील संघाने विश्वचषक जिंकला नव्हता. फायनलमध्ये, ५० षटकांनंतर स्कोअर २४१ वर टाय झाला आणि सामना सुपर ओव्हरमध्ये गेला, त्यानंतर स्कोअर पुन्हा १५ वर टाय झाला. विश्वचषक इंग्लंडने जिंकला होता, ज्यांच्या चौकारांची संख्या न्यू झीलंडपेक्षा जास्त होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |title=Epic final tied, Super Over tied,England win World Cup on boundary count |date=14 July 2019 |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032534/https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|title=England win Cricket World Cup: A golden hour ends in a champagne super over|date=14 July 2019|last=Fordyce|first=Tom|publisher=BBC Sport|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714235602/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|archive-date=14 July 2019|url-status=live}}</ref> ==स्वरूप== ===पात्रता=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}} १९७५ मधील पहिल्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, भाग घेणारे बहुसंख्य संघ आपोआप पात्र ठरले. २०१५ विश्वचषकापर्यंत हे मुख्यतः आयसीसी चे पूर्ण सदस्यत्व असल्यामुळे होते आणि २०१९ विश्वचषकासाठी हे मुख्यतः आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमधील क्रमवारीत स्थान मिळवून होते.<ref>{{cite news|title=Cricket World Cup 2019 to stay at only 10 teams|publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/33296828|access-date=22 August 2022}}</ref> १९७९ मधील दुसऱ्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, आपोआप पात्र ठरलेल्या संघांमध्ये पात्रता प्रक्रियेद्वारे विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या इतर काही संख्येने सामील झाले. पहिली पात्रता स्पर्धा म्हणजे आयसीसी ट्रॉफी;<ref>{{Cite web|url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|title=Cricinfo - 2005 ICC Trophy in Ireland|website=static.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2023}}</ref> नंतर प्री-क्वालिफायिंग टूर्नामेंट्ससह प्रक्रिया विस्तारते. २०११ विश्वचषकासाठी, आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीगने भूतकाळातील पूर्व-पात्रता प्रक्रियेची जागा घेतली; आणि "आयसीसी ट्रॉफी" चे नाव बदलून "आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता" असे करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |publisher=ICC |title=World Cricket League |access-date=28 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |archive-date=19 January 2007 |आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ }}</ref> वर्ल्ड क्रिकेट लीग ही आयसीसीच्या सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांना पात्र होण्यासाठी अधिक संधी देण्यासाठी प्रदान केलेली पात्रता प्रणाली होती. पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या वर्षभर वेगवेगळी असते.<ref>{{Cite web|url=https://static1.squarespace.com/static/533e6b7de4b0d84a3bd7c4be/t/5c3a7f7288251b8b3c637260/1547337591744/Cricket.pdf|title=International Cricket Council February 2019|website=static1.squarespace.com}}</ref> २०२३ च्या विश्वचषकापासून, फक्त यजमान देश आपोआप पात्र होतील. सर्व देश पात्रता निश्चित करण्यासाठी लीगच्या मालिकेत सहभागी होतील, ज्यामध्ये स्वयंचलित प्रमोशन आणि रेलेगेशन एका विश्वचषकाच्या चक्रातून दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत विभागणी केली जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 August 2022}}</ref> ===स्पर्धा=== [[File:Autographed bats of ODI World Cup winning teams at Blades of Glory Cricket Museum, Pune.jpg|thumb|भारताच्या [[पुणे]] येथील ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट संग्रहालयात ठेवलेल्या, स्पर्धेच्या प्रत्येक आवृत्तीतील विजेत्या संघांच्या स्वाक्षऱ्या.]] क्रिकेट विश्वचषकाच्या इतिहासात स्पर्धेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पहिल्या चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी चार संघांचे दोन गट अशा एकूण आठ संघांनी सहभाग घेतला होता.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|publisher=icc.cricket.org|title=1st tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093647/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> स्पर्धा दोन टप्प्यांत खेळवली जात होती, गट फेरी आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]]. प्रत्येक गटातील चारही संघ [[साखळी सामने|साखळी पद्धतीने]] एकमेकांविरुद्ध खेळत आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करत. उपांत्य फेरीतील विजेते संघ अंतिम सामन्यात एकमेकांविरुद्ध खेळत. वर्णभेदविरोधी बहिष्कार संपल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने १९९२ मधील पाचव्या स्पर्धेत पुनरागमन केले. त्या स्पर्धेत नऊ संघांनी गट फेरीत एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|publisher=icc.cricket.org|title=92 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093653/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> १९९६ मध्ये स्पर्धेचा आणखी विस्तार करून प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|publisher=icc.cricket.org|title=96 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093658/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत पोहोचले आणि त्यानंतर उपांत्य फेरी खेळवण्यात आली.<ref>{{Cite web|title=Wills World Cup, 1996 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/653/wills-world-cup-1996|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] विश्वचषकांसाठी वेगळे स्वरूप वापरण्यात आले. संघांची दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ ''सुपर ६'' फेरीत पोहोचले.<ref name="super6">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|title=Super 6|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222100838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|archive-date=२२ फेब्रुवारी २००७|url-status=live}}</ref> ''सुपर ६'' मधील संघांनी दुसऱ्या गटातून पात्र ठरलेल्या तीन संघांविरुद्ध सामने खेळले. पुढील फेरीत प्रवेश करताना, आपल्या गटातून सोबत पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलेल्या संघांविरुद्धच्या आधीच्या सामन्यांत मिळवलेले गुण संघांना पुढे नेण्याची परवानगी होती. त्यामुळे गट फेरीत चांगली कामगिरी करण्यासाठी संघांना अतिरिक्त प्रोत्साहन मिळत असे.<ref name="super6"/> ''सुपर ६'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचत आणि त्यातील विजेते अंतिम सामना खेळत.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 1999 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/718/icc-world-cup-1999|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cricket World Cup History 2003: Winners, Runners-up, Stats of World Cup 2003|url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|access-date=५ जुलै २०२३|website=NDTVSports.com|language=en|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061919/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|url-status=dead}}</ref> [[File:ICC CWC 2007 team captains.jpg|thumb|upright=0.9|२००७ क्रिकेट विश्वचषकातील संघांचे कर्णधार.]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ विश्वचषकात]] १६ संघांची प्रत्येकी चार संघांच्या चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|publisher=cricket world cup|title=World Cup groups|access-date=२८ जानेवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126002928/http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|archive-date=२६ जानेवारी २००७|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक गटात संघ एकमेकांविरुद्ध साखळी पद्धतीने खेळले. विजयासाठी संघांना गुण आणि बरोबरीसाठी अर्धा गुण मिळत असे. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ ''सुपर ८'' फेरीत प्रवेश करत. ''सुपर ८'' मधील संघांनी इतर गटांतून पात्र ठरलेल्या सहा संघांविरुद्ध सामने खेळले. गट फेरीप्रमाणेच गुण देण्यात येत होते; मात्र आपल्या मूळ गटातून ''सुपर ८'' साठी पात्र ठरलेल्या दुसऱ्या संघाविरुद्ध आधीच्या सामन्यात मिळवलेले गुण पुढे नेण्यात येत होते.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|publisher=cricketworldcup.com|title=About the Event|access-date=२ सप्टेंबर २००६|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905225042/http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|archive-date=५ सप्टेंबर २००६|url-status=dead}}</ref> ''सुपर ८'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले आणि उपांत्य फेरीतील विजेत्यांनी अंतिम सामना खेळला.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 2007 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/905/icc-world-cup-2007|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]<ref>{{cite web|url=http://www.cricknews.net|publisher=cricknews.net|title=2015 Cricket World Cup|access-date=३ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120741/http://www.cricknews.net/|archive-date=३ फेब्रुवारी २०१५|url-status=dead}}</ref> विश्वचषकांच्या गट फेरीत प्रत्येकी सात संघांचे दोन गट होते. प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत, त्यानंतर उपांत्य फेरीत आणि अखेरीस अंतिम सामन्यात प्रवेश करत.<ref>{{cite news|first=K.R.|last=Nayar|title=International Cricket Council approves 14-team cup|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|work=Gulf News|date=२९ जून २०११|access-date=२ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701153544/http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|archive-date=१ जुलै २०११|url-status=live}}</ref> स्पर्धेच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] आवृत्त्यांमध्ये सहभागी संघांची संख्या दहापर्यंत कमी करण्यात आली. सर्व दहा संघ एका साखळी गटात खेळले आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|last=Smale|first=Simon|title=The Cricket World Cup 2019 has shrunk to exclude the minnows, but why? And how come it's still so long?|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=४ जून २०१९|url=https://www.abc.net.au/news/2019-06-05/cricket-world-cup-minnows-where-have-they-gone/11176128|access-date=१८ ऑक्टोबर २०२०}}</ref> २०२७ आणि २०३१ विश्वचषकांमध्ये संघांची संख्या वाढवून १४ करण्यात येईल;<ref>{{cite web|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|title=ICC announces World Cup schedule; 14 teams in 2027 And 2031|website=Six Sports|date=२ जून २०२१|access-date=२ जून २०२१|archive-date=१ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricinfo.pro/cricket-world-cup-2023-date-teams-stadiums-tickets/|title=Mark your calendars for the Cricket World Cup 2023 as the tournament is set to begin on October 5, 2023. The matches will continue until November 19, 2023|website=Cricinfo|date=७ सप्टेंबर २०२३|access-date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> २०२७ मध्ये पहिल्या साखळी टप्प्यात प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट असतील. १४ संघांच्या स्पर्धेतील सर्वात खालच्या मानांकनाचे तीन पात्र संघ बारावा आणि अंतिम संघ निश्चित करण्यासाठी तीन सामन्यांची ''सुपर सिरीज'' फेरी खेळतील. प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ आणि दोन्ही गटांतील चौथ्या स्थानावरील संघांपैकी सर्वोत्तम कामगिरी करणारा एक संघ ''सुपर ७'' फेरीत प्रवेश करेल. ''सुपर ७'' फेरीतील अव्वल चार संघ बाद फेरीत प्रवेश करतील. आयसीसीने म्हटले की, या बदलांचा उद्देश स्पर्धेतील चुरस वाढवणे आणि त्याच वेळी स्पर्धेचा कालावधी कमी करणे हा होता.<ref>{{cite news|title=ICC revamp formats for marquee men’s events|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१५ जुलै २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|date=१५ जुलै २०२६|title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup|url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709|access-date=१५ जुलै २०२६|website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" |स्पर्धेच्या स्वरूपांचा सारांश |- !आवृत्ती !वर्ष !यजमान !संघ !सामने !प्राथमिक टप्पा !द्वितीय टप्पा !अंतिम टप्पा |- | style="text-align:center" |१ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | rowspan="2" |{{flag|इंग्लंड}} | rowspan=4 style="text-align:center" |८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१५ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: १२ सामने | rowspan="6" |नाही | rowspan="4" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (गटविजेते आणि उपविजेते): ३ सामने |- | style="text-align:center" |२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |- | style="text-align:center" |३ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{flag|इंग्लंड}}<br />{{flag|वेल्स}} | rowspan="2" style="text-align:center" |२७ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: २४ सामने |- | style="text-align:center" |४ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} |- | style="text-align:center" |५ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |३९ | style="text-align:center" |९ संघांचा साखळी टप्पा: ३६ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |६ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}}<br/>{{flag|श्रीलंका}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |३७ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |७ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}}<br/>{{flag|स्कॉटलंड}}<br/>{{flag|आयर्लंड}}<br/>{{flag|नेदरलँड्स}} | style="text-align:center" |४२ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | rowspan="2" |सुपर सिक्स (प्रत्येक गटातील अव्वल ३): ९ सामने | rowspan="2" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर सिक्समधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |८ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|केन्या}} | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |५४ | style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने |- | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{flag|वेस्ट इंडीज|cricket}} | style="text-align:center" |१६ | style="text-align:center" |५१ | style="text-align:center" |४ संघांचे ४ गट: २४ सामने |सुपर एट (प्रत्येक गटातील अव्वल २): २४ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर एटमधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१० | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|श्रीलंका}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१४ | rowspan=2 style="text-align:center" |४९ | rowspan=2 style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने | rowspan="4" |नाही | rowspan="2" style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |११ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} |- | style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१० | rowspan=2 style="text-align:center" |४८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१० संघांचा साखळी टप्पा: ४५ सामने | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१३ | style="text-align:center" |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |{{flag|भारत}} |- | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|''२०२७'']] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|नामिबिया}} | rowspan="2" style="text-align:center" |''१४'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''५७'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''सुपर सिरीज (३ संघांचा एक गट): ३ सामने''<br/><br/>''गट टप्पा (६ संघांचे २ गट): ३० सामने'' | rowspan="1" |''सुपर सेवन (प्रत्येक गटातील अव्वल ३ + चौथ्या स्थानावरील सर्वोत्तम संघ): २१ सामने'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''४ संघांची बाद फेरी (सुपर सेवनमधील अव्वल ४): ३ सामने'' |- | style="text-align:center" |१५ | style="text-align:center" |''२०३१'' |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | | | | |} ==ट्रॉफी== {{main|क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी विश्वचषक विजेत्यांना सादर केली जाते. सध्याची ट्रॉफी १९९९ च्या चॅम्पियनशिपसाठी तयार करण्यात आली होती आणि स्पर्धेच्या इतिहासातील हे पहिले कायमस्वरूपी पारितोषिक होते. याआधी प्रत्येक विश्वचषकासाठी वेगवेगळ्या ट्रॉफी बनवण्यात आल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|publisher=cricket-worldcup2015.net|title=Trophy is first permanent prize in Cricket World Cup|access-date=9 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203150018/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|archive-date=3 February 2015|आर्काईव्ह दिनांक=2015-09-07|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150907181704/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html}}</ref>{{Clarify|reason=is this right? were there different Prudential Cups, or was the same Cup used three times?|date=March 2023}} दोन महिन्यांच्या कालावधीत गॅरार्ड आणि कंपनीच्या कारागिरांच्या टीमने लंडनमध्ये ट्रॉफीची रचना आणि निर्मिती केली होती.<ref name=guardian_2015 /><ref>{{Cite web |title=Trophies {{!}} Famous Trophies |url=https://garrard.com/en/trophies/famous-trophies/ |access-date=2022-08-01 |website=Garrard |language=en-GB}}</ref> सध्याची ट्रॉफी चांदी आणि गिल्टपासून बनविली गेली आहे आणि तीन चांदीच्या स्तंभांनी एक सोनेरी ग्लोब आहे. स्टंप आणि बेल्सच्या आकाराचे स्तंभ, क्रिकेटच्या तीन मूलभूत पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात: फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण, तर ग्लोब हे क्रिकेट बॉलचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|publisher=webindia123.com|title=Cricket World Cup- Past Glimpses|access-date=31 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323235801/http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|archive-date=23 March 2008|url-status=live}}</ref> पृथ्वीच्या अक्षीय झुकावचे प्रतीक म्हणून शिवण झुकलेली आहे. हे ६० सेंटीमीटर (२.० फूट) उंच आहे आणि त्याचे वजन अंदाजे ११ किलोग्रॅम (२४ पौंड) आहे. मागील विजेत्यांची नावे ट्रॉफीच्या पायावर कोरलेली आहेत, एकूण वीस शिलालेखांसाठी जागा आहे. आयसीसी मूळ ट्रॉफी ठेवते. केवळ शिलालेखांमध्ये भिन्न असलेली प्रतिकृती विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी दिली जाते.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about|publisher=[[International Cricket Council]]|title=About the Tournament|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625075114/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about |archive-date=25 June 2014}}</ref> ==मीडिया कव्हरेज== ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे<ref>{{cite web|url=http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|title=Cricket World Cup 2015 3rd Most Watched Sports Event In The World|publisher=Total Sportek|date=11 January 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325171256/http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Alison |date=2022-07-25 |title=The Most Watched Sporting Events in The World |url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/ |access-date=2023-07-05 |website=Roadtrips |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/|title=The Most Watched Sporting Events in The World|last=Baker|first=Alison|date=25 July 2022|access-date=15 October 2022|website=www.roadtrips.com}}</ref> आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट अधिक प्रस्थापित झाल्यामुळे लागोपाठच्या स्पर्धांमुळे प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वाढत आहे. २०११ क्रिकेट विश्वचषक २०० हून अधिक देशांमध्ये २.२ अब्जाहून अधिक प्रेक्षकांसाठी प्रसारित करण्यात आला.<ref name=guardian_2015>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|title=More money, more viewers and fewer runs in prospect for intriguing World Cup|newspaper=The Guardian|date=12 February 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304022954/http://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|archive-date=4 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="CWC">{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|publisher=cricketworldcup.com|title=World Cup Overview|access-date=29 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|archive-date=24 January 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-24|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html}}</ref> मुख्यतः २०११ आणि २०१५ विश्वचषकासाठी दूरचित्रवाणी अधिकार अमेरिकी १.१ अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त विकले गेले<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC rights for to ESPN-star|access-date=30 January 2007|date=9 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आणि प्रायोजकत्व अधिकार आणखी अमेरिकी ५०० दशलक्ष डॉलर मध्ये विकले गेले.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC set to cash in on sponsorship rights|access-date=30 January 2007|date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आयसीसी ने २०१९ विश्वचषकासाठी एकूण १.६ अब्ज दर्शक तसेच स्पर्धेच्या डिजिटल व्हिडिओला ४.६ अब्ज व्ह्यूजचा दावा केला आहे.<ref name="2019 ICC viewership">{{Cite web|title=ICC Men's Cricket World Cup gives GDP 350 million boost to UK economy|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1634008|access-date=2021-04-08|website=www.icc-cricket.com|language=en}}</ref> स्पर्धेतील सर्वात जास्त पाहिलेला सामना भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट गेम होता, जो ३०० दशलक्षाहून अधिक लोकांनी थेट पाहिला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1346930|title=2019 Men's Cricket World Cup most watched ever|date=16 September 2019|access-date=15 October 2022|website=www.icc-cricket.com}}</ref> ==प्रेक्षकांची उपस्थिती== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |- ! वर्ष !! यजमान !! एकूण उपस्थिती !! संदर्भ |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, केन्या || ६,२६,८४५ || <ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |publisher=ICC |title=Cricket World Cup 2003 |page=12 |access-date=29 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |archive-date=21 March 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-03-21 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf }}</ref> |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || वेस्ट इंडीज || ६,७२,००० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || भारत, श्रीलंका, बांगलादेश || १२,२९,८२६ || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड || ११,०६,४२० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || इंग्लंड आणि वेल्स || ७,५२,००० || <ref>{{cite web |title=2019 Cricket World Cup delivers UK£350m boost for UK economy |first=Sam |last=Carp |url=https://www.sportspromedia.com/news/2019-cricket-world-cup-uk-economy-impact-england-wales/?zephr_sso_ott=mabKiL |date=4 March 2020 |access-date=18 May 2023 |publisher=SportsPro Daily}}</ref> |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || भारत || १२,५०,३०७ ||<ref>{{cite web |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838 |date=21 November 2023 |access-date=21 November 2023 |publisher=cricketworldcup.com}}</ref> |} ==यजमानांची निवड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान}} आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कार्यकारी समिती क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यासाठी उत्सुक असलेल्या राष्ट्रांनी केलेल्या बोलींची तपासणी केल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=Asia to host 2011 World Cup|date=30 April 2006|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928205442/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|archive-date=28 September 2012|url-status=live}}</ref> {{location map+|Earth | float = center | width = 900 |caption=क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान देश |places= {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=51.300000|long=00.07000|label='''[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]''',<br />'''[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]''','''[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]''',<br />'''[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]''','''[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=28.363600|long=77.13480|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''',<br />'''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''',<br />'''[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.360000|long=73.02000|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''','''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=23.455000|long=90.23200|label='''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=06.540400|long=79.50340|label='''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=17.581700|long=-76.47350|label='''[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-18.261700|long=130.50280|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-43.314800|long=172.37130|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=01.16000|long=36.48|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-26.121600|long=28.02440|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-17.494500|long=31.03080|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-22.340000|long=17.05000|label='''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} }} [[File:Civic Centre-2003 CWC.jpg|thumb|दक्षिण आफ्रिकेतील २००३ क्रिकेट विश्वचषकाच्या निमित्ताने नागरी केंद्र उजळले]] इंग्लंडने पहिल्या तीन स्पर्धांचे आयोजन केले होते. आयसीसीने ठरवले की इंग्लंडने पहिली स्पर्धा आयोजित करावी कारण ते उद्घाटन कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक संसाधने समर्पित करण्यास तयार होते.<ref name="ENGHOST">{{cite web|url=http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|publisher=cricworld.com|title=The History of World Cup's|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|archive-date=13 March 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-03-13|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm}}</ref> भारताने तिसऱ्या क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमानपद स्वेच्छेने स्वीकारले, परंतु बहुतेक आयसीसी सदस्यांनी इंग्लंडला प्राधान्य दिले कारण जूनमध्ये इंग्लंडमध्ये दिवसाचा जास्त काळ म्हणजे एक सामना एका दिवसात पूर्ण होऊ शकतो.<ref>{{cite web|url=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1979 World Cup in England&nbsp;– West Indies retain their title|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523160232/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|archive-date=23 May 2006|url-status=live}}</ref> १९८७ क्रिकेट विश्वचषक भारत आणि पाकिस्तानमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, जो पहिल्यांदा इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1987 World Cup in India and Pakistan&nbsp;– Australia win tight tournament|access-date=15 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716040704/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|archive-date=16 July 2014|url-status=live}}</ref> १९८७, १९९६ आणि २०११ मध्ये दक्षिण आशिया, १९९२ आणि २०१५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया (ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये), २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २००७ मध्ये वेस्ट इंडीज यासारख्या भौगोलिक प्रदेशातील अनेक स्पर्धा संयुक्तपणे आयोजित केल्या गेल्या आहेत. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसी ने २०२४ ते २०३१ सायकल दरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या आयसीसी इव्हेंटसाठी यजमानांची नावे प्रकाशित केली. टी-२० विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसह ५० षटकांच्या विश्वचषकासाठी यजमानांची निवड स्पर्धात्मक बोली प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=India to host three ICC events in 2024-31 cycle |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119866/india-to-get-three-icc-events-in-next-cycle |access-date=16 November 2021 |work=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |access-date=16 November 2021 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> ==निकाल== {{Main|क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:2%;|{{abbr|आवृ.|आवृत्ती}} ! rowspan="2" style="width:4%;|वर्ष ! rowspan="2" style="width:14%;|यजमान ! rowspan="2" style="width:15%;|अंतिम सामन्याचे मैदान ! colspan=3|अंतिम सामना ! rowspan=2|{{abbr|संघांची<br />संख्या|संघांची संख्या}} |- ! style="width:15%; |विजेते ! style="width:30%; |निकाल ! style="width:15%; |उपविजेते |- !१ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२९१/८ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५ - अंतिम सामना|वेस्ट इंडीज १७ धावांनी विजयी]]'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२७४ सर्वबाद (५८.४ षटके)</small> | rowspan="4" |८ |- !२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२८६/९ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''वेस्ट इंडीज ९२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>१९४ सर्वबाद (५१ षटके)</small> |- !३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}}}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>१८३ सर्वबाद (५४.४ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ४३ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html (धावफलक)] |{{cr|WIN}}<br><small>१४० सर्वबाद (५२ षटके)</small> |- !४ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|पाकिस्तान}} }} |[[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२५३/५ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२४६/८ (५० षटके)</small> |- !५ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}|{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|PAK}}'''<br><small>२४९/६ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''पाकिस्तान २२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२२७ सर्वबाद (४९.२ षटके)</small> |९ |- !६ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}}|{{flag|पाकिस्तान}}|{{flag|श्रीलंका}}}} |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |'''{{cr|SRI}}'''<br><small>२४५/३ (४६.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२४१/७ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१२ |- !७ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}}{{efn|इंग्लंड हा एकमेव अधिकृत यजमान होता, परंतु वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड प्रजासत्ताक आणि नेदरलँड्स येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|वेल्स}} |{{flag|स्कॉटलंड}} |{{flag|आयर्लंड}} |{{flag|नेदरलँड्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१३३/२ (२०.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html (धावफलक)] |{{cr|PAK}}<br><small>१३२ सर्वबाद (३९ षटके)</small> |- !८ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}{{efn|[[दक्षिण आफ्रिका]] हा एकमेव अधिकृत मुख्य यजमान होता, परंतु झिम्बाब्वे आणि केन्या येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|केन्या}} }} |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>३५९/२ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया १२५ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२३४ सर्वबाद (३९.२ षटके)</small> |१४ |- !९ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] | style="text-align:left" |{{Flag|वेस्ट इंडीज}}{{efn|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीज क्रिकेट फेडरेशन]]च्या आठ सदस्य देशांनी सामने आयोजित केले - अँटिगा आणि बारबुडा, बार्बाडोस, ग्रेनाडा, गयाना, जमैका, सेंट किट्स आणि नेव्हिस, सेंट लुसिया आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो.}} |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२८१/४ (३८ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ५३ धावांनी विजयी (डी/एल)'''<br>[http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२१५/८ (३६ षटके)</small> |१६ |- !१० |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|श्रीलंका}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |[[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>२७७/४ (४८.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/current/match/433606.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२७४/६ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१४ |- !११ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}} |{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१८६/३ (३३.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/656495.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>१८३ सर्वबाद (४५ षटके)</small> |- !१२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|ENG}}'''<br><small>२४१ सर्वबाद (५० षटके)</small><br><small>१५/० ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>२४ चौकार, २ षटकार</small> | style="text-align:center" |'''सामना बरोबरीत <br> (सीमारेषीय फटक्यांच्या मोजणीवर इंग्लंड विजयी)'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/1144530.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>२४१/८ (५० षटके)</small><br><small>१५/१ ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>१४ चौकार, ३ षटकार</small> | rowspan="2" |१० |- !१३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] | style="text-align:left" |{{Flag|भारत}} |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२४१/४ (४३ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - अंतिम सामना|ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी]]'''<br>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/full-scorecard (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२४० सर्वबाद (५० षटके)</small> |- !१४ |२०२७ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}} |{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|नामिबिया}} }} |ठरायचे आहे | | | | rowspan="2" |१४ |- !१५ |२०३१ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |ठरायचे आहे | | | |} ;नोंदी {{Notelist}} क्रिकेट विश्वचषकातील देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा (१९७५-२०२३). [[File:Cricket_World_Cup_Countries'_best_results.svg|thumb|upright=3|center|देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा.]] ===विजेतेपदांचा सारांश=== {| class="wikitable sortable" |- ! संघ !style="width:40%;| विजेतेपदे !style="width:40%;| उपविजेतेपदे |- |style="background:gold"|{{cr|AUS}} |style="background:gold"|'''६''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |- |style="background:gold"|{{cr|IND}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |style="background:#C0C0C0" |२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|WIN}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|ENG}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |style="background:#C0C0C0"|३ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |- |style="background:gold"|{{cr|SL}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |- |style="background:gold"|{{cr|PAK}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]) |- |style="background:#C0C0C0"|{{cr|NZ}} |{{N/a}} |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |} ==स्पर्धेचा सारांश== वीस देश कमीत कमी एकदा क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्र ठरले आहेत. सहा संघांनी प्रत्येक स्पर्धेत भाग घेतला असून त्यांपैकी पाच संघांनी विजेतेपद पटकावले आहे.<ref name="WCHistory"/> [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजने]] पहिल्या दोन स्पर्धा जिंकल्या, [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] सहा वेळा, [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारताने]] दोन वेळा, तर [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]], [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] यांनी प्रत्येकी एकदा विजेतेपद पटकावले आहे. वेस्ट इंडीज ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]) आणि ऑस्ट्रेलिया ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]]) हे सलग विजेतेपदे पटकावणारे एकमेव संघ आहेत.<ref name="WCHistory"/> ऑस्ट्रेलियाने तेरा अंतिम सामन्यांपैकी आठ अंतिम सामने ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] आणि [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) खेळले आहेत. [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघ|न्यूझीलंडने]] अद्याप विश्वचषक जिंकलेला नाही, मात्र तो दोनदा उपविजेता ठरला आहे ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]). कसोटी न खेळणाऱ्या देशाची सर्वोत्तम कामगिरी [[केन्या क्रिकेट संघ|केन्याने]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] स्पर्धेत उपांत्य फेरी गाठणे ही आहे; तर विश्वचषक पदार्पणात कसोटी न खेळणाऱ्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंडने]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] मध्ये सुपर ८ (दुसरी फेरी) गाठणे ही आहे.<ref name="WCHistory"/> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६ विश्वचषकाचा]] सहयजमान असलेला श्रीलंका हा स्पर्धा जिंकणारा पहिला यजमान संघ ठरला, मात्र अंतिम सामना पाकिस्तानमध्ये झाला होता.<ref name="WCHistory"/> भारताने २०११ मध्ये यजमान म्हणून विजेतेपद पटकावले आणि स्वतःच्या देशात खेळवलेला अंतिम सामना जिंकणारा तो पहिला संघ ठरला.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9444277.stm|title=India power past Sri Lanka to Cricket World Cup triumph|publisher=BBC Sport|date=२ एप्रिल २०११|access-date=१७ मार्च २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|archive-date=३ एप्रिल २०११|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडने अनुक्रमे २०१५ आणि २०१९ मध्ये ही कामगिरी केली.<ref name="AUS2015"/> याशिवाय १९७९ मध्ये इंग्लंड आणि २०२३ मध्ये भारत यांनी स्वतःच्या देशात आयोजित स्पर्धेत अंतिम फेरी गाठली. स्पर्धेचे सहयजमान असताना आपली सर्वोत्तम विश्वचषक कामगिरी करणाऱ्या किंवा तिची बरोबरी करणाऱ्या इतर देशांमध्ये २०११ आणि २०१५ मध्ये अनुक्रमे अंतिम फेरी गाठणारे श्रीलंका आणि न्यूझीलंड, २००३ मध्ये सुपर सिक्स फेरी गाठणारा झिम्बाब्वे आणि २००३ मध्ये उपांत्य फेरी गाठणारा केन्या यांचा समावेश होतो.<ref name="WCHistory"/> १९८७ मध्ये सहयजमान भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही संघांनी उपांत्य फेरी गाठली, मात्र त्यांना अनुक्रमे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाकडून पराभव पत्करावा लागला.<ref name="WCHistory"/> १९९२ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, १९९९ मध्ये इंग्लंड, २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २०११ मध्ये बांगलादेश हे यजमान संघ पहिल्याच फेरीत बाद झाले.<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=२०१९-०५-२४ |title=World Cup, 11 editions: How host countries fared |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/cricket-world-cup-host-countries-england-wales-lords-india/article27228795.ece |access-date=२०२२-०८-२२ |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> ===संघांची कामगिरी=== प्रत्येक विश्वचषकातील संघांच्या कामगिरीचा आढावा खाली दिला आहे. प्रत्येक स्पर्धेसाठी अंतिम स्पर्धेत सहभागी झालेल्या संघांची संख्या कंसात दिली आहे. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" {{diagonal split header 2|<br/>संघ|संघांची संख्या/<br>हंगाम<br>यजमान}} !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] !{{small|(९)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] !{{small|(१२)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] !{{small|(१२)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] !{{small|(१६)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] !{{small|(१०)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] !{{small|(१०)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] !{{small|(१४)}}<br/>२०२७ ! rowspan="2" |{{tooltip|सहभाग|सहभागांची संख्या}} |- !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}} !{{nobr|{{flagicon|England}} {{flagicon|Wales}}}}<br/>{{nobr|{{flagicon|Scotland}} {{flagicon|Ireland}}}}<br/>{{flagicon|Netherlands}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}}<br/>{{flagicon|Kenya}} !{{flagicon|West Indies}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}}<br/>{{flagicon|Bangladesh}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Namibia}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}} |- |style="text-align:left"|{{cr|AFG|२०१३}}|| || || || || || || || || || ||गट फेरी||१०वे||६वे|| ठरायचे आहे | ३ |- |style="text-align:left"|{{cr|AUS}}||style="background: silver"|'''उपविजेता'''||गट फेरी||गट फेरी||style="background: gold"|'''विजेता'''||style="border: 3px solid red" | ५वे||style="background: silver"|'''उपविजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''||style="background: gold"|'''विजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''||style="background:#ffebcd;"|'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||style="border: 3px solid red; background: gold"|'''विजेता'''||style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| ठरायचे आहे | १३ |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}}|| || || || || || ||गट फेरी||गट फेरी|| ७वे ||style="border: 3px solid red" |गट फेरी||style="background:#ffebcd;"|'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||८वे||| ८वे|| ठरायचे आहे | ७ |- |style="text-align:left"|{{cr|BER}}|| || || || || || || || ||गट फेरी|| || |||| || | १ |- |style="text-align:left"|{{cr|CAN}}|| ||गट फेरी|| || || || || ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|||||| || ठरायचे आहे | ४ |- | style="text-align:left" |{{cr|ENG}}|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||style="border: 3px solid red" | गट फेरी|| गट फेरी || ५वे || style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता''' || ७वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IND}}||गट फेरी||गट फेरी|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||७वे|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| ६वे|| style="background:silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red;background: silver"|'''उपविजेता''' || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IRE}}|| || || || || || || || || ८वे ||गट फेरी||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|KEN}}|| || || || || ||गट फेरी||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी|| || || || ठरायचे आहे | ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NAM}}|| || || || || || || ||गट फेरी|| || || || || || ठरायचे आहे | १ |- | style="text-align:left" |{{cr|NED}}|| || || || || ||गट फेरी|| ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|| || || १०वे || ठरायचे आहे | ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NZ}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| ५वे || style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी''' || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|PAK}}||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="border: 3px solid red; background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||५वे||५वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SCO}}|| || || || || || ||गट फेरी|| ||गट फेरी|| ||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SA}}{{efn|name=SAfr}}|| || || || || style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||style="border: 3px solid red;" |गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||७वे|| style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी''' || style="border: 3px solid red" | पात्र | ९ |- | style="text-align:left" |{{cr|SRI}}||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी||८वे|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता'''||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||६वे|| ९वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" | {{nobr|{{cr|UAE}}}}|| || || || || ||गट फेरी|| || || || ||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | २ |- | style="text-align:left" |{{cr|WIN}}|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी||६वे|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी||style="border: 3px solid red;" |६वे || style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|||९वे|| || ठरायचे आहे | १२ |- | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}}|| || ||गट फेरी||गट फेरी||९वे||गट फेरी|| ५वे || style="border: 3px solid red;" |६वे ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|| || || style="border: 3px solid red" | पात्र | ९ |- ! colspan="16" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left"| {{flag|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}|||गट फेरी|| || || ||colspan=10{{n/a}} | १ |} '''संकेत''' *{{bg|gold|विजेता}} - विजेता *{{bg|silver|उपविजेता}} - उपविजेता *{{bg|#cc9966|उपांत्य फेरी}} - उपांत्य फेरी *{{bg|#BBF3BB|सुपर सिक्स}} - सुपर सिक्स (१९९९-२००३) *{{bg|#ffebcd|उपांत्यपूर्व फेरी}} - उपांत्यपूर्व फेरी (१९९६, २०११-२०१५) *{{bg|#ffebcd|सुपर एट}} - सुपर एट (२००७) *गट फेरी&nbsp;- गट फेरी / पहिली फेरी *पात्र&nbsp;- पात्र, अजूनही स्पर्धेत *{{border|width=3px|color=red|&nbsp; &nbsp;}} - यजमान ===पदार्पण करणारे संघ=== {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !वर्ष !संघ !एकूण |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] |{{cr|AUS}}, {{flag|पूर्व आफ्रिका}},{{efn|name=EAfr}} {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|WIN}}, {{cr|SL}} |८ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |{{cr|CAN}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{cr|ZIM}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{cr|SA|}}{{efn|name=SAfr}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{cr|KEN}}, {{cr|NED}}, {{cr|UAE}} |३ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{cr|BAN}}, {{cr|SCO}} |२ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{cr|NAM}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{cr|BER}}, {{cr|IRE}} |२ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{cr|AFG|२०१३}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] |''कोणीही नाही'' |० |} ===आढावा=== [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३ स्पर्धेच्या]] समाप्तीपर्यंतच्या मागील विश्वचषकांमधील संघांच्या कामगिरीचा आढावा खालील तक्त्यात दिला आहे. संघांची मांडणी प्रथम सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, त्यानंतर सहभागांची संख्या, विजयाची टक्केवारी, एकूण विजय, एकूण सामने आणि शेवटी वर्णक्रमानुसार करण्यात आली आहे: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2"style="width:150px;"|संघ ! colspan=7 | आकडेवारी ! rowspan="2" class="unsortable" | सर्वोत्तम कामगिरी |- !width=30|सहभाग !width=30|{{abbr|सामने|खेळलेले सामने}} !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|निकाल नाही !width=30|विजय %* |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} |१३||१०५||७८||२५||१||१||७५.४८||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} |१३||९५||६३||३०||१||१||६७.५५||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} |१२||८०||४३||३५||०||२||५५.१२||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} |१३||९३||५२||३९||१||१||५७.१४||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} |१३||८८||४९||३७||०||२||५६.९७||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} |१३||८९||४०||४६||१||२||४६.५५||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} |१३||९९||५९||३८||१||१||६०.७१||style="background-color: silver" | उपविजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} |९||७४||४५||२६||२||१||६३.०१||style="background-color: #cc9966" | उपांत्य फेरी {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} |५||२९||६||२२||०||०||२१.४२||style="background-color: #cc9966"| उपांत्य फेरी {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} |९||५७||११||४२||१||३||२१.२९||{{sort|5.4|सुपर ६}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bangladesh}} |७||४९||१६||३२||०||१||३३.३३||{{sort|7.4|सुपर ८}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} आणि {{sort|7.4|उपांत्यपूर्व फेरी}} <small>([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} |३||२१||७||१३||१||०||३५.७१||{{sort|7.5|सुपर ८}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Netherlands}} |५||२९||४||२५||०||०||१३.७९||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Canada}} |४||१८||२||१६||०||०||११.११||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]])}} |- | style="text-align:left;" |{{nowrap|{{Cr|AFG|२०१३}}}} |३||२४||५||१९||०||०||२०.८३||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} |३||१४||०||१४||०||०||०.००||{{sort|9.3|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{Cr|UAE}}}} |२||११||१||१०||०||०||९.०९||{{sort|9.4|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Namibia}} |१||६||०||६||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bermuda}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} |- ! colspan="11" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left;"|{{flag|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]])}} |- !colspan=11|{{smalldiv|1={{Updated|१९ नोव्हेंबर २०२३}}<br/>स्रोत: [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंद:'' * {{small|विजयाच्या टक्केवारीत अनिर्णित सामने वगळले आहेत आणि बरोबरीचा सामना अर्धा विजय म्हणून गणला आहे.}} * {{small|संघांची क्रमवारी प्रथम सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, त्यानंतर विजयाच्या टक्केवारीनुसार आणि ती समान असल्यास वर्णक्रमानुसार लावली आहे.}} {{notelist|refs= {{efn|name=EAfr|१९८९ मध्ये संघ विसर्जित करण्यात आला.}} {{efn|name=SAfr|१९९२ विश्वचषकापूर्वी [[वर्णभेद|वर्णभेदामुळे]] दक्षिण आफ्रिकेवर बंदी होती.}} }} ==इतर परिणाम== {{col-begin}} {{col-break}} ===यजमान संघांचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! यजमान संघ ! समाप्त केले |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=3|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | rowspan=4|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|England}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Scotland}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Netherlands}} | ''खेळला नाही'' |- | {{cr|Ireland}} | ''खेळला नाही'' |- | rowspan=3|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{crw|South Africa}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Zimbabwe}} | bgcolor=#BBF3BB| सुपर ६ |- | {{cr|Kenya}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=#FFEBCD| सुपर ८ |- | rowspan=3|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|India}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | {{cr|Bangladesh}} | ग्रुप स्टेज |- | rowspan=2|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|India}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | rowspan=3|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|South Africa}} | |- | {{cr|Zimbabwe}} | |- | {{cr|Namibia}} | |- | rowspan=3|[[२०३१ क्रिकेट विश्वचषक|२०३१]] | {{cr|India}} | |- | {{cr|Bangladesh}} | |- |} {{col-break}} ===गतविजेत्याचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! गतविजेते ! समाप्त केले |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|Sri Lanka}} | ग्रुप स्टेज |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|England}} | राउंड रॉबिन |- | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|Australia}} | |- |} {{col-end}} ==स्पर्धेचे रेकॉर्ड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकातील विक्रमांची यादी}} [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|right|thumbnail|विश्वचषकाच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा [[सचिन तेंडुलकर]]]] [[File:Glenn McGrath in Circular Quay, Sydney, Australia, 2018-02-03.jpg|thumbnail| विश्वचषकाच्या इतिहासातील आघाडीचा विकेट घेणारा गोलंदाज]] {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | विश्वचषकातील विक्रम<ref>All records are based on statistics at [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]].com's list of [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?id=12;type=trophy World Cup records] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103091603/http://www.cricinfo.com/db/STATS/WC/ |date=3 January 2007 }}</ref> |- ! colspan="3" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[सचिन तेंडुलकर]] |२,२७८ ([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सर्वोच्च सरासरी]] (किमान १० डाव) <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|title=Best Average in Cricket World Cup|publisher=ESPN Cricinfo|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626190708/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> |{{flagicon|South Africa}} [[लान्स क्लुसनर]] |१२४.०० ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च [[स्ट्राइक रेट|फलंदाजी स्ट्राइक रेट]] (किमान ५०० चेंडूंचा सामना केला) |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅक्सवेल]] |१६०.३२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोच्च स्कोअर | {{flagicon|New Zealand}} [[मार्टिन गप्टिल]] वि {{Flag|वेस्ट इंडीज}} |२३७[[नाबाद|*]] ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{flagicon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] आणि [[मार्लन सॅम्युअल्स]] <br> (दुसऱ्या गड्यासाठी) वि {{cr|Zimbabwe}} |३७२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[विराट कोहली]] |७६५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वाधिक शतक |{{flagicon|India}} [[रोहित शर्मा]] |७ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]-[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक शतके |{{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] |५ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] |७१ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |- |[[गोलंदाजीची सरासरी|सर्वात कमी सरासरी]] (किमान ४०० चेंडू टाकले) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१३.५२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[स्ट्राइक रेट]] (किमान २० बळी) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१५.८१ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[इकॉनॉमी रेट]] (किमान १००० चेंडू टाकले) |{{flagicon|West Indies}} [[अँडी रॉबर्ट्स]] |३.२४ ([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]–[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]) |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी आकडेवारी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] वि {{cr|Namibia}} |७/१५ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[मिचेल स्टार्क]] |२७ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक बाद ([[यष्टिरक्षक]]) |{{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]] |५४ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]–[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वाधिक झेल ([[क्षेत्ररक्षण (क्रिकेट)|क्षेत्ररक्षक]]) |{{flagicon|Australia}} [[रिकी पाँटिंग]] |२८ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- ! colspan="3" | संघ |- |सर्वोच्च स्कोअर |{{cr|South Africa}} वि {{cr|Sri Lanka}} |४२८/५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वात कमी स्कोअर |{{cr|Canada}} वि {{cr|Sri Lanka}} |३६ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च विजय % |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |७५.४८% (१०५ खेळले, ७८ जिंकले)<ref>{{cite web |title=World Cup Cricket Team Records & Stats |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy |website=ESPNCricinfo |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227115818/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12%3Btype%3Dtrophy |archive-date=27 February 2011 |url-status=live }}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |२७ (२० जून १९९९ – १९ मार्च २०११, एक [[निकाल (क्रिकेट)#परिणाम नाही|निकाल नाही]] वगळला)<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;size=100;spanmax2=20+mar+2011;spanmin2=23+May+1999;spanval2=span;team=2;template=results;trophy=12;type=team;view=results|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Team records|publisher=Cricinfo|access-date=30 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911093616/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2%3Bfilter%3Dadvanced%3Borderby%3Dstart%3Bsize%3D100%3Bspanmax2%3D20+mar+2011%3Bspanmin2%3D23+May+1999%3Bspanval2%3Dspan%3Bteam%3D2%3Btemplate%3Dresults%3Btrophy%3D12%3Btype%3Dteam%3Bview%3Dresults|archive-date=11 September 2015}}</ref> |- |सलग सर्वाधिक स्पर्धा जिंकतो |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |३ ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |} ===स्पर्धेद्वारे=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पुरस्कार}} {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! विजयी कर्णधार !! अंतिम सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू !! स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू !! सर्वाधिक धावा !! सर्वाधिक बळी |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]<ref name=potm_75-19>{{Cite web |title=ODI World Cup Finals: Full list of Player of the Match award winners from 1975 to 2019|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/odi-world-cup-final-man-of-the-match-list-award-winners-performances-records-stats-india-vs-australia-2023/article67550186.ece/|access-date=19 November 2023 |website=Sportstar|date=19 November 2023 }}</ref> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|NZ}} [[ग्लेन टर्नर]] (३३३) || {{flagicon|AUS}} [[गॅरी गिलमोर]] (११) |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[विव्ह रिचर्ड्स]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|WIN}} [[गॉर्डन ग्रीनिज]] (२५३) || {{flagicon|ENG}} [[माइक हेंड्रिक्स]] (१०) |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] ||{{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] || {{flagicon|IND}} [[मोहिंदर अमरनाथ]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही || {{flagicon|ENG}} [[डेव्हिड गोवर]] (३८४) || {{flagicon|IND}} [[रॉजर बिन्नी]] (१८) |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] ||{{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर]]|| {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही ||{{flagicon|ENG}} [[ग्रॅहम गूच]] (४७१) || {{flagicon|AUS}} [[क्रेग मॅकडरमॉट]] (१८) |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] ||{{flagicon|PAK}} [[इम्रान खान]] || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]]<ref name=potm_75-19/> ||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]] (४५६) || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]] (१८) |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]||{{flagicon|SL}} [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{flagicon|SL}} [[अरविंदा डी सिल्वा]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|SL}} [[सनथ जयसूर्या]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (५२३) ||{{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] (१५) |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] ||{{flagicon|AUS}} [[स्टीव्ह वॉ]] || {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]]<ref name=potm99>{{Cite web |title=Australia vs Pakistan, ICC World Cup 1999 |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-pakistan-final-65234/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>||{{flagicon|SA}} [[लान्स क्लुसनर]]<ref name=potm99/> || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] (४६१) ||{{flagicon|NZ}} [[जिऑफ ॲलॉट]] / <br/> {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]] (२०) |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]]<ref name=potm03>{{Cite web |date=23 March 2003 |title=Australia vs India, ICC World Cup 2003 Final |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]<ref name=potm03/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (६७३) || {{flagicon|SL}} [[चमिंडा वास]] (२३) |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट]]<ref>{{Cite web |date=18 November 2018 |title=This day, that year: Adam Gilchrist scores 149 to gift Australia World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-day-that-year-adam-gilchrist-scores-149-to-gift-australia-world-cup/story-k3ebcJURetMZw8I7ztP4CK.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]<ref>{{Cite web |date=29 April 2007 |title=McGrath bows out winning Player of the Tournament award |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgrath-bows-out-winning-player-of-the-tournament-award-292785 |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू हेडन]] (६५९) || {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (२६) |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]]<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web |date=11 November 2011 |title=Yuvraj Player of the Tournament; Dhoni Man of the Match of WC final |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yuvraj-player-of-the-tournament-dhoni-man-of-the-match-of-wc-final/story-8ll0UfgXUaIUtVeIrJMOIM.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[युवराज सिंग]]<ref name="hindustantimes.com"/>|| {{flagicon|SL}} [[तिलकरत्ने दिलशान]] (५००) || {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] / <br/> {{flagicon|IND}} [[झहीर खान]] (२१) |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || {{flagicon|AUS}} [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] ||{{flagicon|AUS}} [[जेम्स फॉकनर]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=James Faulkner Emerges From the Shadows of Two Mitchells in World Cup Final |url=https://sports.ndtv.com/icc-cricket-world-cup-2015/james-faulkner-emerges-from-the-shadows-of-two-mitchells-in-world-cup-final-1502822 |access-date=19 November 2023 |website=NDTV }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>||{{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Mitchell Starc named as player of ICC World Cup 2015 |url=https://www.indiatoday.in/sports/world-cup-2015/story/mitchell-starc-world-cup-2015-australia-new-zealand-246307-2015-03-29 |access-date=19 November 2023 |website=India Today}}</ref>||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन गप्टिल]] (५४७) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] / <br/>{{flagicon|NZ}} [[ट्रेंट बोल्ट]] (२२) |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || {{flagicon|ENG}} [[इऑन मॉर्गन]] ||{{flagicon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]]<ref name=potm19>{{Cite web |date=15 July 2019 |title=World Cup 2019 Awards Winners: Man of the Tournament and Man of the Match |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/cricket-world-cup-2019-awards-winners-list-man-of-the-tournament-and-man-of-the-match-5829154/ |access-date=19 November 2023 |website=Indian Express}}</ref>|| {{flagicon|NZ}} [[केन विल्यमसन]]<ref name=potm19/>|| {{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] (६४८) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] (२७) |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || {{flagicon|AUS}} [[पॅट कमिन्स]] || {{flagicon|AUS}} [[ट्रॅव्हिस हेड]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Travis Head delivers World Cup final masterclass in POTM display |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789833 |access-date=19 November 2023 |website=cricketworldcup.com }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=India star named Player of the Tournament at ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/3789837 |access-date=19 November 2023 |website=ICC}}</ref>||{{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (७६५) || {{flagicon|IND}} [[मोहम्मद शमी]] (२४) |- |} ==हे देखील पहा== *[[आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आयसीसी टी-२० विश्वचषक]] *[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]] *[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आशिया कप]] *[[विश्व चषक]] *[[विश्वचषकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ===स्रोत=== * {{cite book | last=Browning | first=Mark | title=A complete history of World Cup Cricket | url=https://archive.org/details/completehistoryo0000brow | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=1999 | isbn=0-7318-0833-9 }} == बाह्य दुवे == *{{official website|https://www.cricketworldcup.com/}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक *{{official website|https://www.icc-cricket.com/}} आयसीसी {{Navboxes|list= {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेते}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेता कर्णधार}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक फायनलमधील सामनावीर}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}} {{मुख्य विश्वचषक}} {{मुख्य जागतिक स्पर्धा}} }} {{Authority control}} [[वर्ग:क्रिकेट|विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] [[वर्ग:विश्वचषक]] a9xo5kmwxtmzfnq9hnsp6nqiu6y9kym 2709417 2709416 2026-09-13T14:14:54Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2709417 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक | image = | image_size = 200px | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[#स्वरूप|खाली पहा]] | first = {{ubl|[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]]|इंग्लंड}} | last = {{ubl|[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]|भारत}} | next = {{ubl|२०२७|दक्षिण आफ्रिका|झिम्बाब्वे|नामिबिया}} | participants = १४ | champions = {{cr|AUS}} (६वे विजेतेपद) | most successful = {{cr|AUS}} (६ विजेतेपदे) | most runs = {{cricon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (२,२७८) | most wickets = {{cricon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (७१) | website = {{URL|https://www.cricketworldcup.com|cricketworldcup.com}} | current = }}{{Season sidebar | image = | caption = आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी | title = आवृत्त्या | list = * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] * [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] * [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] * ''२०२७'' * ''२०३१'' }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा साइडबार}} '''क्रिकेट विश्वचषक''', अधिकृतपणे '''आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक''' म्हणून ओळखला जातो,<ref>{{cite web |title=ICC Men's Cricket World Cup 2019 shatters audience records|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1277987 |publisher=[[International Cricket Council|ICC]] |access-date=12 April 2021 }}</ref> ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेटची आंतरराष्ट्रीय चॅम्पियनशिप आहे. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) या खेळाच्या प्रशासकीय मंडळाद्वारे हा कार्यक्रम दर चार वर्षांनी आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये प्राथमिक पात्रता फेरी अंतिम स्पर्धेपर्यंत जाते. ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे आणि आयसीसी द्वारे "आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कॅलेंडरचा प्रमुख कार्यक्रम" म्हणून गणली जाते.<ref>[http://www.cricketworldcup.com/about ICC Cricket World Cup: About] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601200603/http://www.cricketworldcup.com/about |date=1 June 2013 }} – International Cricket Council. Retrieved 30 June 2013.</ref> हे क्रिकेट खेळाचे सर्वोच्च चॅम्पियनशिप मानले जाते. पहिला विश्वचषक जून १९७५ मध्ये इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, पहिला एकदिवसीय क्रिकेट सामना फक्त चार वर्षांपूर्वी खेळला गेला होता. तथापि, पहिल्या पुरुषांच्या स्पर्धेच्या दोन वर्षे आधी एक वेगळा महिला क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यात आला होता आणि ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि दक्षिण आफ्रिका यांच्यात कसोटी सामन्यांची त्रिकोणी स्पर्धा खेळली जात असताना १९१२ च्या सुरुवातीला अनेक आंतरराष्ट्रीय संघांचा समावेश असलेली स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. पहिले तीन विश्वचषक इंग्लंडमध्ये झाले. १९८७ च्या स्पर्धेपासून, एका अनौपचारिक रोटेशन प्रणाली अंतर्गत देशांदरम्यान होस्टिंग सामायिक केले गेले आहे, चौदा आयसीसी सदस्यांनी स्पर्धेत किमान एक सामना आयोजित केला आहे. स्पर्धेच्या टप्प्यासाठी कोणते संघ पात्र ठरतात हे निर्धारित करण्यासाठी सध्याच्या फॉरमॅटमध्ये पात्रता टप्प्याचा समावेश आहे, जो मागील तीन वर्षांमध्ये होतो. स्पर्धेच्या टप्प्यात, आपोआप पात्र ठरलेल्या यजमान राष्ट्रासह १० संघ, यजमान राष्ट्रामधील ठिकाणांवर जवळपास एक महिन्याच्या कालावधीत विजेतेपदासाठी स्पर्धा करतात. २०२७ च्या आवृत्तीमध्ये, विस्तारित १४-संघ अंतिम स्पर्धा सामावून घेण्यासाठी स्वरूप बदलले जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2019}}</ref> एकूण वीस संघांनी स्पर्धेच्या १३ आवृत्त्यांमध्ये भाग घेतला आहे, ज्यामध्ये अलीकडील २०२३ स्पर्धेत दहा संघ सहभागी झाले आहेत. ऑस्ट्रेलियाने सहा वेळा, भारत आणि वेस्ट इंडीजने प्रत्येकी दोनदा, तर पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंग्लंडने प्रत्येकी एकदा ही स्पर्धा जिंकली आहे. पूर्ण-सदस्य नसलेल्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी केन्याने २००३ स्पर्धेच्या उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. २०२३ साली भारतात झालेल्या विश्वचषक स्पर्धेत ऑस्ट्रेलिया हा सध्याचा चॅम्पियन आहे. त्यानंतरचा २०२७ विश्वचषक दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे संयुक्तपणे होणार आहे. ==इतिहास== {| class="wikitable floatright" style="text-align:center; font-size:85%" |+ क्रिकेट विश्वचषक |- ! वर्ष !!style="width:200px"| चॅम्पियन्स |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}} |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] |style="text-align:left"| {{cr|WIN}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}} |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}} |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] |style="text-align:left"| {{cr|PAK}} |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] |style="text-align:left"| {{cr|SL}} |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(३)}} |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(४)}} |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] |style="text-align:left"| {{cr|IND}}&nbsp;{{small|(२)}} |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(५)}} |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] |style="text-align:left"| {{cr|ENG}} |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |style="text-align:left"| {{cr|AUS}}&nbsp;{{small|(६)}} |} {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचा इतिहास}} २४ आणि २५ सप्टेंबर १८४४ रोजी कॅनडा आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना खेळला गेला.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |title=The oldest international contest of them all |author=Martin Williamson |publisher=ESPN |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605032043/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/141170.html |archive-date=5 June 2013 |url-status=live}}</ref> तथापि, पहिला श्रेय दिलेला कसोटी सामना 1877 मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंड यांच्यात खेळला गेला आणि त्यानंतरच्या वर्षांत दोन्ही संघ नियमितपणे अशेज साठी स्पर्धा करत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला १८८९ मध्ये कसोटी दर्जा देण्यात आला.<ref>{{cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|publisher=ESPNcricinfo|date=15 March 1877|title=1st Test Scorecard|access-date=28 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212191405/http://content-uk.cricinfo.com/australia/content/match/62396.html|archive-date=12 February 2009|url-status=live}}</ref> प्रतिनिधी क्रिकेट संघ एकमेकांच्या दौऱ्यासाठी निवडले गेले, परिणामी द्विपक्षीय स्पर्धा झाली. १९०० पॅरिस गेम्समध्ये ऑलिम्पिक खेळ म्हणून क्रिकेटचाही समावेश करण्यात आला होता, जिथे ग्रेट ब्रिटनने फ्रान्सला हरवून सुवर्णपदक जिंकले होते.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 August 1900|title=Olympic Games, 1900, Final|access-date=9 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226014434/http://www.espncricinfo.com/columns/engine/match/320838.html|archive-date=26 December 2014|url-status=live}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये क्रिकेटचा हा एकमेव देखावा होता.<ref>{{cite web|last=Purohit|first=Abhishek|title=Will Cricket Bat Again at the Olympics? Know Process for Inclusion at LA28|publisher=International Olympic Committee|date=10 August 2021|url=https://olympics.com/en/featured-news/cricket-olympics-los-angeles-2028-games-icc|access-date=5 December 2021}}</ref> आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पहिली बहुपक्षीय स्पर्धा ही १९१२ त्रिकोणी स्पर्धा होती, ही कसोटी क्रिकेट स्पर्धा इंग्लंडमध्ये त्यावेळच्या तीन कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये खेळली गेली: इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिका. इव्हेंट यशस्वी झाला नाही: उन्हाळा अपवादात्मकपणे ओला होता, ओलसर खेळपट्ट्यांवर खेळणे कठीण होते आणि "क्रिकेटच्या वाढी" मुळे प्रेक्षकांची उपस्थिती कमी होती.<ref>{{cite web |url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The original damp squib|date=23 April 2005|access-date=29 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161938/http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/207248.html |archive-date=16 October 2007}}</ref> तेव्हापासून, आंतरराष्ट्रीय कसोटी क्रिकेट सामान्यत: द्विपक्षीय मालिका म्हणून आयोजित केले गेले: १९९९ मध्ये त्रिकोणी आशियाई कसोटी चॅम्पियनशिप होईपर्यंत बहुपक्षीय कसोटी स्पर्धा पुन्हा आयोजित करण्यात आली नाही.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The run-out that sparked a riot|date=30 October 2010|access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022194822/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/483619.html |archive-date=22 October 2014}}</ref> १९२८ मध्ये वेस्ट इंडीज,<ref>{{Cite web |title=England vs West Indies Scorecard 1928 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-england-1928-61871/england-vs-west-indies-1st-test-62559/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३० मध्ये न्यू झीलंड,<ref>{{Cite web |title=New Zealand vs England Scorecard 1929/30 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-new-zealand-1929-30-61781/new-zealand-vs-england-1st-test-62572/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> १९३२ मध्ये भारत<ref>{{Cite web |title=England vs India Scorecard 1932 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-england-1932-62281/england-vs-india-only-test-62605/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> आणि १९५२ मध्ये पाकिस्तान<ref>{{Cite web |title=Pakistan vs India Scorecard 1952/53 {{!}} Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-india-1952-53-61529/india-vs-pakistan-4th-test-62744/full-scorecard |access-date=2023-07-05 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> यांच्या समावेशासह कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या राष्ट्रांची संख्या हळूहळू वाढत गेली. तथापि, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट तीन, चार किंवा पाच दिवसांचे द्विपक्षीय कसोटी सामने म्हणून खेळले जात राहिले. १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, इंग्लिश काउंटी क्रिकेट संघांनी क्रिकेटची एक लहान आवृत्ती खेळण्यास सुरुवात केली जी फक्त एक दिवस टिकली. १९६२ मध्ये मिडलँड्स नॉक-आउट कप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार-सांघिक नॉकआऊट स्पर्धेने सुरुवात करून<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The low-key birth of one-day cricket|date=9 April 2011|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919032251/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/510124.html |archive-date=19 September 2013}}</ref> आणि १९६३ मधील उद्घाटन जिलेट चषक सुरू ठेवत, इंग्लंडमध्ये एकदिवसीय क्रिकेटची लोकप्रियता वाढली. १९६९ मध्ये राष्ट्रीय संडे लीगची स्थापना झाली. पहिला एक-दिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामना १९७१ मध्ये मेलबर्न येथे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातील पावसामुळे रद्द झालेल्या कसोटी सामन्याच्या पाचव्या दिवशी खेळला गेला, उपलब्ध वेळ भरून काढण्यासाठी आणि निराश झालेल्या प्रेक्षकांची भरपाई म्हणून. हा चाळीस षटकांचा खेळ होता ज्यात प्रति षटक आठ चेंडू होते.<ref>{{cite web |url=http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |publisher=newicc.cricket.org |title=What is One-Day International cricket? |access-date=10 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html |archive-date=19 November 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-11-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20061119054342/http://newicc.cricket.org/icc/odi/what_is_one-day_cricket.html }}</ref> इंग्लंड आणि जगाच्या इतर भागांतील देशांतर्गत एकदिवसीय स्पर्धांचे यश आणि लोकप्रियता, तसेच सुरुवातीच्या एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमुळे आयसीसीने क्रिकेटचे आयोजन करण्याचा विचार करण्यास प्रवृत्त केले. <ref name="WCHistory">{{cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|publisher=ESPNcricinfo|title=The World Cup&nbsp;– A brief history|access-date=7 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080328095116/http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/content/story/264535.html|archive-date=28 March 2008|url-status=live}}</ref> ===प्रुडेंशियल विश्वचषक (१९७५–१९८३)=== {{main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३ क्रिकेट विश्वचषक}} [[File:Prudential Cup.jpg|thumb|upright=0.9|प्रुडेंशियल कप ट्रॉफी]] उद्घाटन क्रिकेट विश्वचषक १९७५ मध्ये इंग्लंडने आयोजित केला होता, त्या वेळी एवढा मोठा कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी संसाधने पुढे टाकण्यास सक्षम असलेले एकमेव राष्ट्र. पहिल्या तीन स्पर्धा इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्यात आल्या होत्या आणि प्रायोजक प्रुडेंशियल पीएलसी नंतर अधिकृतपणे प्रुडेंशियल कप म्हणून ओळखल्या जातात. सामन्यांमध्ये प्रति संघ ६० (६ चेंडू १ षटक) षटके होती, पारंपारिक स्वरूपात दिवसा खेळले गेले, खेळाडूंनी क्रिकेटचे पांढरे कपडे घातले आणि लाल क्रिकेट चेंडू वापरला.<ref>Browning (1999), pp. 5–9</ref> पहिल्या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते: ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज (त्यावेळी सहा कसोटी राष्ट्रे), श्रीलंका आणि पूर्व आफ्रिकेतील संमिश्र संघ.<ref name=cricket>Browning (1999), pp. 26–31</ref> एक उल्लेखनीय वगळण्यात आलेला संघ दक्षिण आफ्रिका होता, ज्यांना वर्णभेदामुळे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली होती. ही स्पर्धा वेस्ट इंडीजने जिंकली होती, ज्याने लॉर्ड्सवरील अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा १७ धावांनी पराभव केला होता.<ref name=cricket/> १९७५ च्या विश्वचषक फायनलमध्ये एकदिवसीय सामन्यात हिट विकेट घेणारा वेस्ट इंडीजचा रॉय फ्रेडरिक्स हा पहिला फलंदाज होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|title=50 fascinating facts about World Cups – Part 1|website=Cricbuzz|date=22 January 2015 |language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221174220/https://www.cricbuzz.com/cricket-news/69522/icc-cricket-world-cups-fascinating-facts-part-1|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> १९७९ च्या विश्वचषकामध्ये श्रीलंका आणि कॅनडा पात्रता मिळवून विश्वचषकासाठी कसोटी न खेळणारे संघ निवडण्यासाठी आयसीसी ट्रॉफी स्पर्धा सुरू करण्यात आली.<ref name="ICCTROPHY">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|publisher=ESPNcricinfo|title=ICC Trophy&nbsp;– A brief history|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126054556/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|archive-date=26 November 2006|url-status=live}}</ref> <ref name=history>Browning (1999), pp. 32–35</ref> वेस्ट इंडीजने फायनलमध्ये यजमान इंग्लंडचा ९२ धावांनी पराभव करत सलग दुसरी विश्वचषक स्पर्धा जिंकली. विश्वचषकानंतर झालेल्या बैठकीत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने ही स्पर्धा चतुर्मासिक स्पर्धा बनविण्यास सहमती दर्शविली.<ref name=history/> १९८३ च्या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने सलग तिसऱ्यांदा केले होते. या टप्प्यापर्यंत, श्रीलंका कसोटी खेळणारा राष्ट्र बनला होता आणि झिम्बाब्वे आयसीसी ट्रॉफीद्वारे पात्र ठरला होता. स्टंपपासून दूर असलेल्या ३० यार्ड (२७ मी) क्षेत्ररक्षण मंडळाची ओळख करून देण्यात आली. त्यामध्ये नेहमी चार फील्ड्समन असणे आवश्यक होते.<ref>Browning (1999), pp. 61–62</ref> बाद फेरीत जाण्यापूर्वी संघ दोनदा एकमेकांसमोर आले. फायनलमध्ये वेस्ट इंडीजचा ४३ धावांनी पराभव करून भारताने चॅम्पियनचा मुकुट पटकावला.<ref name="WCHistory"/><ref>Browning (1999), pp. 105–110</ref> === वेगवेगळे विजेते (१९८७–१९९६) === {{main|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषक}} भारत आणि पाकिस्तानने १९८७ च्या स्पर्धेचे संयुक्तपणे यजमानपद भूषवले होते, ही स्पर्धा प्रथमच इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आली होती. इंग्लंडच्या उन्हाळ्याच्या तुलनेत भारतीय उपखंडात दिवसाच्या प्रकाशाचे तास कमी असल्यामुळे हे खेळ सध्याच्या मानकानुसार प्रति डाव ६० ते ५० षटके कमी करण्यात आले. ऑस्ट्रेलियाने अंतिम फेरीत इंग्लंडचा ७ धावांनी पराभव करून चॅम्पियनशिप जिंकली, इंग्लंड आणि न्यू झीलंड यांच्यातील २०१९ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीतील सर्वात जवळच्या फरकाने. ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये झालेल्या १९९२ विश्वचषकाने खेळात अनेक बदल केले, जसे की रंगीत कपडे, पांढरे चेंडू, दिवस/रात्रीचे सामने आणि क्षेत्ररक्षण प्रतिबंध नियमांमध्ये बदल. वर्णद्वेषाच्या राजवटीच्या पतनानंतर आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा बहिष्काराच्या समाप्तीनंतर दक्षिण आफ्रिकेच्या क्रिकेट संघाने प्रथमच या स्पर्धेत भाग घेतला. पाकिस्तानने स्पर्धेतील निराशाजनक सुरुवात करून अखेरीस अंतिम फेरीत इंग्लंडचा २२ धावांनी पराभव केला आणि विजेता म्हणून उदयास आला. १९९६ चे चॅम्पियनशिप भारतीय उपखंडात दुसऱ्यांदा आयोजित करण्यात आले होते, त्यात काही गट टप्प्यातील सामन्यांसाठी श्रीलंकेचा यजमान म्हणून समावेश करण्यात आला होता. उपांत्य फेरीत, २५२ धावांचा पाठलाग करताना यजमानांनी १२० धावा करताना आठ विकेट गमावल्यानंतर, ईडन गार्डन्सवर भारतावर दणदणीत विजयाच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या श्रीलंकेला डीफॉल्टनुसार विजय मिळाला. लाहोर येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियाचा सात गडी राखून पराभव करून पहिले विजेतेपद पटकावले. ===ऑस्ट्रेलियाची हॅट्ट्रिक (१९९९–२००७)=== {{main|१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ क्रिकेट विश्वचषक}} १९९९ मध्ये, या स्पर्धेचे आयोजन इंग्लंडने केले होते, काही सामने स्कॉटलंड, आयर्लंड, वेल्स आणि नेदरलँडमध्येही आयोजित केले गेले होते.<ref>Browning (1999), p. 274</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&q=1999+cricket+world+cup+host&pg=PA7 |title=Cricket World Cup: A Summary of the Tournaments Since 1975 |author=French Toast |publisher=Smashwords |year=2014 |isbn=9781311429230 |format=e-book |access-date=11 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626181716/https://books.google.com/books?id=iZq8BAAAQBAJ&pg=PA7&dq=1999+cricket+world+cup+host&hl=en&sa=X&ei=d2qJVJyDMYuzUembgYgJ&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=1999%20cricket%20world%20cup%20host&f=false |archive-date=26 June 2019 |url-status=live }}</ref> विश्वचषक स्पर्धेत बारा संघ सहभागी झाले होते. दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या सुपर सिक्स सामन्यात सामन्याच्या अंतिम षटकात ऑस्ट्रेलियाने आपले लक्ष्य गाठल्यानंतर उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref>Browning (1999), pp. 229–231</ref> त्यानंतर त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील सामना बरोबरीत सोडवून अंतिम फेरीत प्रवेश केला जेथे दक्षिण आफ्रिकेचे फलंदाज लान्स क्लुसनर आणि ॲलन डोनाल्ड यांच्यातील मिश्रणाने डोनाल्डला त्याची बॅट सोडली आणि मध्य-पिचमध्ये धावबाद होण्यासाठी अडकले. अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तानला १३२ धावांवर संपुष्टात आणले आणि त्यानंतर २० षटकांत आणि आठ गडी राखून लक्ष्य गाठले.<ref>Browning (1999), pp. 232–238</ref> [[File:Australian World Cup treble.jpg|thumb|upright=0.9|१०,००० हून अधिक चाहत्यांच्या जमावाने पहिल्या विश्वचषकाची हॅट्ट्रिक पूर्ण केल्याबद्दल ऑस्ट्रेलियन संघाचे स्वागत केले – मार्टिन प्लेस, सिडनी.]] दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे आणि केन्या यांनी २००३ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या बारा वरून चौदा झाली. श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यावर केन्याचे विजय – आणि न्यू झीलंड संघाने सुरक्षेच्या कारणास्तव केन्यामध्ये खेळण्यास नकार दिला – यामुळे केन्याला उपांत्य फेरीत पोहोचता आले, हा असोसिएट संघाचा सर्वोत्तम परिणाम आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Washouts, walkovers, and black armband protests|access-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830100350/http://www.espncricinfo.com/wctimeline/content/current/story/795703.html |archive-date=30 August 2015}}</ref> अंतिम सामन्यात, ऑस्ट्रेलियाने दोन गडी गमावून ३५९ धावा केल्या, जे फायनलमधील आतापर्यंतचे सर्वात मोठे धावसंख्या आहे आणि भारताचा १२५ धावांनी पराभव केला.<ref name="AUS2003">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |publisher=BBC Sport |title=Ruthless Aussies lift World Cup |date=23 March 2003 |access-date=29 January 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328120655/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2870000/newsid_2875100/2875135.stm |archive-date=28 March 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Full tournament schedule |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |publisher=BBC Sport |date=23 March 2003 |access-date=22 February 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218103234/http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/fixturesresults/default.stm |archive-date=18 February 2007 |url-status=live }}</ref> २००७ मध्ये, स्पर्धेचे आयोजन वेस्ट इंडीजने केले होते आणि सोळा संघांपर्यंत विस्तारित केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Australia triumph in a tournament to forget|access-date=15 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206124910/http://www.espncricinfo.com/wchistory/content/story/314997.html |archive-date=6 February 2012}}</ref> ग्रुप स्टेजमध्ये वर्ल्ड कपमध्ये पदार्पण करणाऱ्या आयर्लंडकडून पाकिस्तानचा पराभव झाल्यानंतर, पाकिस्तानी प्रशिक्षक बॉब वुलमर त्यांच्या हॉटेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=Bob Woolmer's death stuns cricket world|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025092541/http://www.espncricinfo.com/wc2007/content/story/285953.html |archive-date=25 October 2012}}</ref> जमैका पोलिसांनी सुरुवातीला वूल्मरच्या मृत्यूचा खून तपास सुरू केला होता पण नंतर त्याचा मृत्यू हृदयविकाराने झाल्याची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|publisher=Cricinfo|title=Bob Woolmer investigation round-up|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516215421/http://content-usa.cricinfo.com/woolmer/content/story/286045.html|archive-date=16 May 2007|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलियाने फायनलमध्ये श्रीलंकेचा डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धतीने ५३ धावांनी पराभव केला, आणि विश्वचषकातील त्यांची अपराजित धाव २९ सामन्यांपर्यंत वाढवली आणि विजय मिळवला.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|publisher=Cricinfo|title=Australia v Sri Lanka, World Cup final, Barbados|date=28 April 2007|access-date=6 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324035211/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/292773.html|archive-date=24 March 2008|url-status=live}}</ref> === यजमानांचा विजय (२०११-२०१९) === {{main|२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९ क्रिकेट विश्वचषक}} २०११ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भारत, श्रीलंका आणि बांगलादेश यांनी मिळून दिले होते. २००९ मध्ये श्रीलंकन ​​क्रिकेट संघावर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर पाकिस्तानचे यजमान हक्क काढून घेण्यात आले होते, मूळतः पाकिस्तानसाठी नियोजित खेळांचे इतर यजमान देशांना पुनर्वितरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |title=No World Cup matches in Pakistan |publisher=BBC Sport |access-date=15 July 2014 |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418013231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/other_international/pakistan/8004684.stm |archive-date=18 April 2009 |url-status=live}}</ref> विश्वचषकात सहभागी होणाऱ्या संघांची संख्या चौदा करण्यात आली.<ref name="2011WC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html|publisher=ESPNcricinfo|title=India end a 28-year-long wait|access-date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825010536/http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/659953.html |archive-date=25 August 2013}}</ref> ऑस्ट्रेलियाचा २३ मे १९९९ पासून सुरू झालेल्या ३५ विश्वचषक सामन्यांच्या अपराजित मालिकेचा शेवट १९ मार्च २०११ रोजी पाकिस्तानविरुद्धचा अंतिम गट स्टेज सामन्याने केला.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|title=Pakistan top group after ending Australia's unbeaten World Cup streak|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185518/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/03/19/cricket.australia.pakistan.bangladesh/|archive-date=13 February 2015|url-status=live}}</ref> मुंबईतील वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या अंतिम सामन्यात भारताने श्रीलंकेचा ६ गडी राखून पराभव करून त्यांचे दुसरे विश्वचषक जिंकले आणि घरच्या मैदानावर विश्वचषक जिंकणारा भारत पहिला देश बनला.<ref name="2011WC"/> विश्वचषकाच्या फायनलमध्ये दोन आशियाई देश आमनेसामने येण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web|title=ICC Cricket World Cup|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/extra/cricket/topics/_/page/icc-cricket-world-cup|access-date=2 January 2022}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड यांनी संयुक्तपणे २०१५ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवले होते. सहभागींची संख्या चौदा राहिली. स्पर्धेत एकूण तीन विजयांसह आयर्लंड सर्वात यशस्वी सहयोगी राष्ट्र ठरला. न्यू झीलंडने रोमहर्षक पहिल्या उपांत्य फेरीत दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव करून त्यांच्या पहिल्या विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत प्रवेश केला. मेलबर्न येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने न्यू झीलंडचा सात गडी राखून पराभव करत पाचव्यांदा विश्वचषक जिंकला.<ref name="AUS2015">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |title=Cricket World Cup 2015: Australia crush New Zealand in final |publisher=BBC Sport |access-date=29 March 2015 |date=29 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329232637/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32105654 |archive-date=29 March 2015 |url-status=live }}</ref> [[File:Englandvictorylap.png|thumb|right|इंग्लंडने १४ जुलै २०१९ रोजी त्यांच्या विजयानंतर लॉर्ड्सच्या आसपास आदरांजली वाहिली.]] २०१९ च्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड आणि वेल्स यांनी केले होते. सहभागींची संख्या १० पर्यंत कमी करण्यात आली. पावसामुळे राखीव दिवशी ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या उपांत्य फेरीत न्यू झीलंडने भारताचा पराभव केला.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|title=India vs New Zealand Highlights, World Cup 2019 semi-final: Match defers to reserve day|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=9 July 2019|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180216/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/india-vs-new-zealand-live-score-world-cup-2019-semi-final/articleshow/70139254.cms|archive-date=11 July 2019|url-status=live}}</ref> दुसऱ्या उपांत्य फेरीत इंग्लंडने गतविजेत्या ऑस्ट्रेलियाचा पराभव केला. याआधी कोणत्याही अंतिम फेरीतील संघाने विश्वचषक जिंकला नव्हता. फायनलमध्ये, ५० षटकांनंतर स्कोअर २४१ वर टाय झाला आणि सामना सुपर ओव्हरमध्ये गेला, त्यानंतर स्कोअर पुन्हा १५ वर टाय झाला. विश्वचषक इंग्लंडने जिंकला होता, ज्यांच्या चौकारांची संख्या न्यू झीलंडपेक्षा जास्त होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |title=Epic final tied, Super Over tied,England win World Cup on boundary count |date=14 July 2019 |access-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032534/https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019/ |archive-date=15 July 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|title=England win Cricket World Cup: A golden hour ends in a champagne super over|date=14 July 2019|last=Fordyce|first=Tom|publisher=BBC Sport|access-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714235602/https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48985109|archive-date=14 July 2019|url-status=live}}</ref> ==स्वरूप== ===पात्रता=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्रक्रिया}} १९७५ मधील पहिल्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, भाग घेणारे बहुसंख्य संघ आपोआप पात्र ठरले. २०१५ विश्वचषकापर्यंत हे मुख्यतः आयसीसी चे पूर्ण सदस्यत्व असल्यामुळे होते आणि २०१९ विश्वचषकासाठी हे मुख्यतः आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिपमधील क्रमवारीत स्थान मिळवून होते.<ref>{{cite news|title=Cricket World Cup 2019 to stay at only 10 teams|publisher=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/33296828|access-date=22 August 2022}}</ref> १९७९ मधील दुसऱ्या विश्वचषकापासून ते २०१९ च्या विश्वचषकापर्यंत, आपोआप पात्र ठरलेल्या संघांमध्ये पात्रता प्रक्रियेद्वारे विश्वचषकासाठी पात्र ठरलेल्या इतर काही संख्येने सामील झाले. पहिली पात्रता स्पर्धा म्हणजे आयसीसी ट्रॉफी;<ref>{{Cite web|url=https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT2005/ARTICLES/history.html|title=Cricinfo - 2005 ICC Trophy in Ireland|website=static.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2023}}</ref> नंतर प्री-क्वालिफायिंग टूर्नामेंट्ससह प्रक्रिया विस्तारते. २०११ विश्वचषकासाठी, आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीगने भूतकाळातील पूर्व-पात्रता प्रक्रियेची जागा घेतली; आणि "आयसीसी ट्रॉफी" चे नाव बदलून "आयसीसी पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता" असे करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |publisher=ICC |title=World Cricket League |access-date=28 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ |archive-date=19 January 2007 |आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-19 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070119011351/http://www.icc-cricket.com/icc/development/wcl/ }}</ref> वर्ल्ड क्रिकेट लीग ही आयसीसीच्या सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांना पात्र होण्यासाठी अधिक संधी देण्यासाठी प्रदान केलेली पात्रता प्रणाली होती. पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या वर्षभर वेगवेगळी असते.<ref>{{Cite web|url=https://static1.squarespace.com/static/533e6b7de4b0d84a3bd7c4be/t/5c3a7f7288251b8b3c637260/1547337591744/Cricket.pdf|title=International Cricket Council February 2019|website=static1.squarespace.com}}</ref> २०२३ च्या विश्वचषकापासून, फक्त यजमान देश आपोआप पात्र होतील. सर्व देश पात्रता निश्चित करण्यासाठी लीगच्या मालिकेत सहभागी होतील, ज्यामध्ये स्वयंचलित प्रमोशन आणि रेलेगेशन एका विश्वचषकाच्या चक्रातून दुसऱ्या टप्प्यापर्यंत विभागणी केली जाईल.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27384084/how-teams-secure-qualification-rank-no-1-32 |title=The road to World Cup 2023: how teams can secure qualification, from rank No. 1 to 32 |work=ESPN Cricinfo |access-date=22 August 2022}}</ref> ===स्पर्धा=== [[File:Autographed bats of ODI World Cup winning teams at Blades of Glory Cricket Museum, Pune.jpg|thumb|भारताच्या [[पुणे]] येथील ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट संग्रहालयात ठेवलेल्या, स्पर्धेच्या प्रत्येक आवृत्तीतील विजेत्या संघांच्या स्वाक्षऱ्या.]] क्रिकेट विश्वचषकाच्या इतिहासात स्पर्धेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पहिल्या चारही स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी चार संघांचे दोन गट अशा एकूण आठ संघांनी सहभाग घेतला होता.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|publisher=icc.cricket.org|title=1st tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093647/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_1975.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> स्पर्धा दोन टप्प्यांत खेळवली जात होती, गट फेरी आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]]. प्रत्येक गटातील चारही संघ [[साखळी सामने|साखळी पद्धतीने]] एकमेकांविरुद्ध खेळत आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करत. उपांत्य फेरीतील विजेते संघ अंतिम सामन्यात एकमेकांविरुद्ध खेळत. वर्णभेदविरोधी बहिष्कार संपल्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेने १९९२ मधील पाचव्या स्पर्धेत पुनरागमन केले. त्या स्पर्धेत नऊ संघांनी गट फेरीत एकमेकांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|publisher=icc.cricket.org|title=92 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093653/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199192.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> १९९६ मध्ये स्पर्धेचा आणखी विस्तार करून प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|publisher=icc.cricket.org|title=96 tournament|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217093658/http://icc.cricket.org/icc/events/summaries/icc_world_cup_199596.html|archive-date=१७ डिसेंबर २००७}}</ref> प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत पोहोचले आणि त्यानंतर उपांत्य फेरी खेळवण्यात आली.<ref>{{Cite web|title=Wills World Cup, 1996 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/653/wills-world-cup-1996|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] विश्वचषकांसाठी वेगळे स्वरूप वापरण्यात आले. संघांची दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ ''सुपर ६'' फेरीत पोहोचले.<ref name="super6">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|title=Super 6|access-date=१९ फेब्रुवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222100838/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/WC99_TABLE.html|archive-date=२२ फेब्रुवारी २००७|url-status=live}}</ref> ''सुपर ६'' मधील संघांनी दुसऱ्या गटातून पात्र ठरलेल्या तीन संघांविरुद्ध सामने खेळले. पुढील फेरीत प्रवेश करताना, आपल्या गटातून सोबत पुढील फेरीसाठी पात्र ठरलेल्या संघांविरुद्धच्या आधीच्या सामन्यांत मिळवलेले गुण संघांना पुढे नेण्याची परवानगी होती. त्यामुळे गट फेरीत चांगली कामगिरी करण्यासाठी संघांना अतिरिक्त प्रोत्साहन मिळत असे.<ref name="super6"/> ''सुपर ६'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचत आणि त्यातील विजेते अंतिम सामना खेळत.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 1999 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/718/icc-world-cup-1999|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cricket World Cup History 2003: Winners, Runners-up, Stats of World Cup 2003|url=https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|access-date=५ जुलै २०२३|website=NDTVSports.com|language=en|archive-date=2023-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061919/https://sports.ndtv.com/world-cup-2019/history/2003-cricket-world-cup|url-status=dead}}</ref> [[File:ICC CWC 2007 team captains.jpg|thumb|upright=0.9|२००७ क्रिकेट विश्वचषकातील संघांचे कर्णधार.]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ विश्वचषकात]] १६ संघांची प्रत्येकी चार संघांच्या चार गटांत विभागणी करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|publisher=cricket world cup|title=World Cup groups|access-date=२८ जानेवारी २००७|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126002928/http://www.cricketworldcup.com/TeamGroupings.html|archive-date=२६ जानेवारी २००७|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक गटात संघ एकमेकांविरुद्ध साखळी पद्धतीने खेळले. विजयासाठी संघांना गुण आणि बरोबरीसाठी अर्धा गुण मिळत असे. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ ''सुपर ८'' फेरीत प्रवेश करत. ''सुपर ८'' मधील संघांनी इतर गटांतून पात्र ठरलेल्या सहा संघांविरुद्ध सामने खेळले. गट फेरीप्रमाणेच गुण देण्यात येत होते; मात्र आपल्या मूळ गटातून ''सुपर ८'' साठी पात्र ठरलेल्या दुसऱ्या संघाविरुद्ध आधीच्या सामन्यात मिळवलेले गुण पुढे नेण्यात येत होते.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|publisher=cricketworldcup.com|title=About the Event|access-date=२ सप्टेंबर २००६|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905225042/http://www.cricketworldcup.com/pdfs/event-overview.pdf|archive-date=५ सप्टेंबर २००६|url-status=dead}}</ref> ''सुपर ८'' फेरीतील अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले आणि उपांत्य फेरीतील विजेत्यांनी अंतिम सामना खेळला.<ref>{{Cite web|title=ICC World Cup, 2007 schedule, live scores and results|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/905/icc-world-cup-2007|access-date=५ जुलै २०२३|website=Cricbuzz|language=en}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]]<ref>{{cite web|url=http://www.cricknews.net|publisher=cricknews.net|title=2015 Cricket World Cup|access-date=३ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203120741/http://www.cricknews.net/|archive-date=३ फेब्रुवारी २०१५|url-status=dead}}</ref> विश्वचषकांच्या गट फेरीत प्रत्येकी सात संघांचे दोन गट होते. प्रत्येक गटातील अव्वल चार संघ उपांत्यपूर्व फेरीत, त्यानंतर उपांत्य फेरीत आणि अखेरीस अंतिम सामन्यात प्रवेश करत.<ref>{{cite news|first=K.R.|last=Nayar|title=International Cricket Council approves 14-team cup|url=http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|work=Gulf News|date=२९ जून २०११|access-date=२ फेब्रुवारी २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701153544/http://gulfnews.com/sport/cricket/international-cricket-council-approves-14-team-cup-1.829620|archive-date=१ जुलै २०११|url-status=live}}</ref> स्पर्धेच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] आवृत्त्यांमध्ये सहभागी संघांची संख्या दहापर्यंत कमी करण्यात आली. सर्व दहा संघ एका साखळी गटात खेळले आणि अव्वल चार संघ उपांत्य फेरीत पोहोचले.<ref>{{cite web|last=Smale|first=Simon|title=The Cricket World Cup 2019 has shrunk to exclude the minnows, but why? And how come it's still so long?|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=४ जून २०१९|url=https://www.abc.net.au/news/2019-06-05/cricket-world-cup-minnows-where-have-they-gone/11176128|access-date=१८ ऑक्टोबर २०२०}}</ref> २०२७ आणि २०३१ विश्वचषकांमध्ये संघांची संख्या वाढवून १४ करण्यात येईल;<ref>{{cite web|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|title=ICC announces World Cup schedule; 14 teams in 2027 And 2031|website=Six Sports|date=२ जून २०२१|access-date=२ जून २०२१|archive-date=१ एप्रिल २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricinfo.pro/cricket-world-cup-2023-date-teams-stadiums-tickets/|title=Mark your calendars for the Cricket World Cup 2023 as the tournament is set to begin on October 5, 2023. The matches will continue until November 19, 2023|website=Cricinfo|date=७ सप्टेंबर २०२३|access-date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> २०२७ मध्ये पहिल्या साखळी टप्प्यात प्रत्येकी सहा संघांचे दोन गट असतील. १४ संघांच्या स्पर्धेतील सर्वात खालच्या मानांकनाचे तीन पात्र संघ बारावा आणि अंतिम संघ निश्चित करण्यासाठी तीन सामन्यांची ''सुपर सिरीज'' फेरी खेळतील. प्रत्येक गटातील अव्वल तीन संघ आणि दोन्ही गटांतील चौथ्या स्थानावरील संघांपैकी सर्वोत्तम कामगिरी करणारा एक संघ ''सुपर ७'' फेरीत प्रवेश करेल. ''सुपर ७'' फेरीतील अव्वल चार संघ बाद फेरीत प्रवेश करतील. आयसीसीने म्हटले की, या बदलांचा उद्देश स्पर्धेतील चुरस वाढवणे आणि त्याच वेळी स्पर्धेचा कालावधी कमी करणे हा होता.<ref>{{cite news|title=ICC revamp formats for marquee men’s events|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-revamp-formats-for-marquee-men-s-events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१५ जुलै २०२६|access-date=१५ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{Cite web|date=१५ जुलै २०२६|title=ICC adds Super Series and Super 7 twist to 2027 ODI World Cup|url=https://www.cricinfo.com/story/icc-adds-super-series-and-super-7-twist-to-2027-odi-world-cup-1545709|access-date=१५ जुलै २०२६|website=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="8" |स्पर्धेच्या स्वरूपांचा सारांश |- !आवृत्ती !वर्ष !यजमान !संघ !सामने !प्राथमिक टप्पा !द्वितीय टप्पा !अंतिम टप्पा |- | style="text-align:center" |१ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | rowspan="2" |{{flag|इंग्लंड}} | rowspan=4 style="text-align:center" |८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१५ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: १२ सामने | rowspan="6" |नाही | rowspan="4" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (गटविजेते आणि उपविजेते): ३ सामने |- | style="text-align:center" |२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |- | style="text-align:center" |३ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{flag|इंग्लंड}}<br />{{flag|वेल्स}} | rowspan="2" style="text-align:center" |२७ | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांचे २ गट: २४ सामने |- | style="text-align:center" |४ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} |- | style="text-align:center" |५ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |३९ | style="text-align:center" |९ संघांचा साखळी टप्पा: ३६ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |६ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}}<br/>{{flag|श्रीलंका}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |३७ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |७ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}}<br/>{{flag|स्कॉटलंड}}<br/>{{flag|आयर्लंड}}<br/>{{flag|नेदरलँड्स}} | style="text-align:center" |४२ | style="text-align:center" |६ संघांचे २ गट: ३० सामने | rowspan="2" |सुपर सिक्स (प्रत्येक गटातील अव्वल ३): ९ सामने | rowspan="2" style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर सिक्समधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |८ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|केन्या}} | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |५४ | style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने |- | style="text-align:center" |९ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{flag|वेस्ट इंडीज|cricket}} | style="text-align:center" |१६ | style="text-align:center" |५१ | style="text-align:center" |४ संघांचे ४ गट: २४ सामने |सुपर एट (प्रत्येक गटातील अव्वल २): २४ सामने | style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (सुपर एटमधील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१० | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|श्रीलंका}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१४ | rowspan=2 style="text-align:center" |४९ | rowspan=2 style="text-align:center" |७ संघांचे २ गट: ४२ सामने | rowspan="4" |नाही | rowspan="2" style="text-align:center" |८ संघांची बाद फेरी (प्रत्येक गटातील अव्वल ४): ७ सामने |- | style="text-align:center" |११ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}<br/>{{flag|न्यूझीलंड}} |- | style="text-align:center" |१२ | style="text-align:center" |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |{{flag|इंग्लंड}}<br/>{{flag|वेल्स}} | rowspan=2 style="text-align:center" |१० | rowspan=2 style="text-align:center" |४८ | rowspan=2 style="text-align:center" |१० संघांचा साखळी टप्पा: ४५ सामने | rowspan=2 style="text-align:center" |४ संघांची बाद फेरी (साखळी टप्प्यातील अव्वल ४): ३ सामने |- | style="text-align:center" |१३ | style="text-align:center" |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] |{{flag|भारत}} |- | style="text-align:center" |१४ | style="text-align:center" |[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|''२०२७'']] |{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}<br/>{{flag|झिम्बाब्वे}}<br/>{{flag|नामिबिया}} | rowspan="2" style="text-align:center" |''१४'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''५७'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''सुपर सिरीज (३ संघांचा एक गट): ३ सामने''<br/><br/>''गट टप्पा (६ संघांचे २ गट): ३० सामने'' | rowspan="1" |''सुपर सेवन (प्रत्येक गटातील अव्वल ३ + चौथ्या स्थानावरील सर्वोत्तम संघ): २१ सामने'' | rowspan="1" style="text-align:center" |''४ संघांची बाद फेरी (सुपर सेवनमधील अव्वल ४): ३ सामने'' |- | style="text-align:center" |१५ | style="text-align:center" |''२०३१'' |{{flag|भारत}}<br/>{{flag|बांगलादेश}} | | | | |} ==ट्रॉफी== {{main|क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक ट्रॉफी विश्वचषक विजेत्यांना सादर केली जाते. सध्याची ट्रॉफी १९९९ च्या चॅम्पियनशिपसाठी तयार करण्यात आली होती आणि स्पर्धेच्या इतिहासातील हे पहिले कायमस्वरूपी पारितोषिक होते. याआधी प्रत्येक विश्वचषकासाठी वेगवेगळ्या ट्रॉफी बनवण्यात आल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|publisher=cricket-worldcup2015.net|title=Trophy is first permanent prize in Cricket World Cup|access-date=9 November 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203150018/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html|archive-date=3 February 2015|आर्काईव्ह दिनांक=2015-09-07|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150907181704/http://www.cricket-worldcup2015.net/2015/02/trophy-is-first-permanent-prize-in-cricket-world-cup.html}}</ref>{{Clarify|reason=is this right? were there different Prudential Cups, or was the same Cup used three times?|date=March 2023}} दोन महिन्यांच्या कालावधीत गॅरार्ड आणि कंपनीच्या कारागिरांच्या टीमने लंडनमध्ये ट्रॉफीची रचना आणि निर्मिती केली होती.<ref name=guardian_2015 /><ref>{{Cite web |title=Trophies {{!}} Famous Trophies |url=https://garrard.com/en/trophies/famous-trophies/ |access-date=2022-08-01 |website=Garrard |language=en-GB}}</ref> सध्याची ट्रॉफी चांदी आणि गिल्टपासून बनविली गेली आहे आणि तीन चांदीच्या स्तंभांनी एक सोनेरी ग्लोब आहे. स्टंप आणि बेल्सच्या आकाराचे स्तंभ, क्रिकेटच्या तीन मूलभूत पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात: फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षण, तर ग्लोब हे क्रिकेट बॉलचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|publisher=webindia123.com|title=Cricket World Cup- Past Glimpses|access-date=31 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323235801/http://www.webindia123.com/Sports/cricket/iccworldcup/history.htm|archive-date=23 March 2008|url-status=live}}</ref> पृथ्वीच्या अक्षीय झुकावचे प्रतीक म्हणून शिवण झुकलेली आहे. हे ६० सेंटीमीटर (२.० फूट) उंच आहे आणि त्याचे वजन अंदाजे ११ किलोग्रॅम (२४ पौंड) आहे. मागील विजेत्यांची नावे ट्रॉफीच्या पायावर कोरलेली आहेत, एकूण वीस शिलालेखांसाठी जागा आहे. आयसीसी मूळ ट्रॉफी ठेवते. केवळ शिलालेखांमध्ये भिन्न असलेली प्रतिकृती विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी दिली जाते.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about|publisher=[[International Cricket Council]]|title=About the Tournament|access-date=4 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625075114/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/about |archive-date=25 June 2014}}</ref> ==मीडिया कव्हरेज== ही स्पर्धा जगातील सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या क्रीडा स्पर्धांपैकी एक आहे<ref>{{cite web|url=http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|title=Cricket World Cup 2015 3rd Most Watched Sports Event In The World|publisher=Total Sportek|date=11 January 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325171256/http://www.totalsportek.com/news/cricket-world-cup-third-most-watched-sports-event/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Alison |date=2022-07-25 |title=The Most Watched Sporting Events in The World |url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/ |access-date=2023-07-05 |website=Roadtrips |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roadtrips.com/blog/the-most-watched-sporting-events-in-the-world/|title=The Most Watched Sporting Events in The World|last=Baker|first=Alison|date=25 July 2022|access-date=15 October 2022|website=www.roadtrips.com}}</ref> आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट अधिक प्रस्थापित झाल्यामुळे लागोपाठच्या स्पर्धांमुळे प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वाढत आहे. २०११ क्रिकेट विश्वचषक २०० हून अधिक देशांमध्ये २.२ अब्जाहून अधिक प्रेक्षकांसाठी प्रसारित करण्यात आला.<ref name=guardian_2015>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|title=More money, more viewers and fewer runs in prospect for intriguing World Cup|newspaper=The Guardian|date=12 February 2015|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304022954/http://www.theguardian.com/sport/blog/2015/feb/12/cricket-world-cup-icc-50-overs|archive-date=4 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="CWC">{{cite web|url=http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|publisher=cricketworldcup.com|title=World Cup Overview|access-date=29 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html|archive-date=24 January 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-01-24|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070124001408/http://www.cricketworldcup.com/icc-marketing.html}}</ref> मुख्यतः २०११ आणि २०१५ विश्वचषकासाठी दूरचित्रवाणी अधिकार अमेरिकी १.१ अब्ज डॉलर पेक्षा जास्त विकले गेले<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC rights for to ESPN-star|access-date=30 January 2007|date=9 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आणि प्रायोजकत्व अधिकार आणखी अमेरिकी ५०० दशलक्ष डॉलर मध्ये विकले गेले.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|author=Cricinfo staff|title=ICC set to cash in on sponsorship rights|access-date=30 January 2007|date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html|archive-date=1 February 2009|url-status=live}}</ref> आयसीसी ने २०१९ विश्वचषकासाठी एकूण १.६ अब्ज दर्शक तसेच स्पर्धेच्या डिजिटल व्हिडिओला ४.६ अब्ज व्ह्यूजचा दावा केला आहे.<ref name="2019 ICC viewership">{{Cite web|title=ICC Men's Cricket World Cup gives GDP 350 million boost to UK economy|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1634008|access-date=2021-04-08|website=www.icc-cricket.com|language=en}}</ref> स्पर्धेतील सर्वात जास्त पाहिलेला सामना भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट गेम होता, जो ३०० दशलक्षाहून अधिक लोकांनी थेट पाहिला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1346930|title=2019 Men's Cricket World Cup most watched ever|date=16 September 2019|access-date=15 October 2022|website=www.icc-cricket.com}}</ref> ==प्रेक्षकांची उपस्थिती== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |- ! वर्ष !! यजमान !! एकूण उपस्थिती !! संदर्भ |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || दक्षिण आफ्रिका, झिम्बाब्वे, केन्या || ६,२६,८४५ || <ref>{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |publisher=ICC |title=Cricket World Cup 2003 |page=12 |access-date=29 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf |archive-date=21 March 2006 |आर्काईव्ह दिनांक=2006-03-21 |आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20060321201920/http://www.icc-cricket.com/icc/news/quarterly/quarterly_3.pdf }}</ref> |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || वेस्ट इंडीज || ६,७२,००० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || भारत, श्रीलंका, बांगलादेश || १२,२९,८२६ || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड || ११,०६,४२० || <ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |title=World Cup profits boost debt-ridden Windies board |publisher=Content-usa.cricinfo.com |access-date=24 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324094443/http://content-usa.cricinfo.com/westindies/content/current/story/301516.html |archive-date=24 March 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|publisher=cricketworld.com|title=ICC CWC 2007 Match Attendance Soars Past 400,000|access-date=25 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|archive-date=28 September 2007|आर्काईव्ह दिनांक=2007-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070928071404/http://www.cricketworld.com/world_cup_2007/article/?aid=11055|url-status=dead}}</ref> |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || इंग्लंड आणि वेल्स || ७,५२,००० || <ref>{{cite web |title=2019 Cricket World Cup delivers UK£350m boost for UK economy |first=Sam |last=Carp |url=https://www.sportspromedia.com/news/2019-cricket-world-cup-uk-economy-impact-england-wales/?zephr_sso_ott=mabKiL |date=4 March 2020 |access-date=18 May 2023 |publisher=SportsPro Daily}}</ref> |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || भारत || १२,५०,३०७ ||<ref>{{cite web |title=Record-Breaking 1.25 million spectators turn out for ICC Men's Cricket World Cup 2023|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/3790838 |date=21 November 2023 |access-date=21 November 2023 |publisher=cricketworldcup.com}}</ref> |} ==यजमानांची निवड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान}} आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेची कार्यकारी समिती क्रिकेट विश्वचषक आयोजित करण्यासाठी उत्सुक असलेल्या राष्ट्रांनी केलेल्या बोलींची तपासणी केल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते.<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=Asia to host 2011 World Cup|date=30 April 2006|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928205442/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/245789.html|archive-date=28 September 2012|url-status=live}}</ref> {{location map+|Earth | float = center | width = 900 |caption=क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमान देश |places= {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=51.300000|long=00.07000|label='''[[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]''',<br />'''[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]]''','''[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]''',<br />'''[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]''','''[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=28.363600|long=77.13480|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''',<br />'''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''',<br />'''[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.360000|long=73.02000|label='''[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]''','''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=23.455000|long=90.23200|label='''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]''','''२०३१'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=06.540400|long=79.50340|label='''[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]''','''[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=17.581700|long=-76.47350|label='''[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-18.261700|long=130.50280|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-43.314800|long=172.37130|label='''[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]''','''[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=01.16000|long=36.48|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=-26.121600|long=28.02440|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-17.494500|long=31.03080|label='''[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]''','''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-22.340000|long=17.05000|label='''[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]]'''}} }} [[File:Civic Centre-2003 CWC.jpg|thumb|दक्षिण आफ्रिकेतील २००३ क्रिकेट विश्वचषकाच्या निमित्ताने नागरी केंद्र उजळले]] इंग्लंडने पहिल्या तीन स्पर्धांचे आयोजन केले होते. आयसीसीने ठरवले की इंग्लंडने पहिली स्पर्धा आयोजित करावी कारण ते उद्घाटन कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी आवश्यक संसाधने समर्पित करण्यास तयार होते.<ref name="ENGHOST">{{cite web|url=http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|publisher=cricworld.com|title=The History of World Cup's|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm|archive-date=13 March 2007|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2007-03-13|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20070313181419/http://www.cricworld.com/news/wchistory03feb.htm}}</ref> भारताने तिसऱ्या क्रिकेट विश्वचषकाचे यजमानपद स्वेच्छेने स्वीकारले, परंतु बहुतेक आयसीसी सदस्यांनी इंग्लंडला प्राधान्य दिले कारण जूनमध्ये इंग्लंडमध्ये दिवसाचा जास्त काळ म्हणजे एक सामना एका दिवसात पूर्ण होऊ शकतो.<ref>{{cite web|url=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1979 World Cup in England&nbsp;– West Indies retain their title|access-date=19 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523160232/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC79_HISTORY.html|archive-date=23 May 2006|url-status=live}}</ref> १९८७ क्रिकेट विश्वचषक भारत आणि पाकिस्तानमध्ये आयोजित करण्यात आला होता, जो पहिल्यांदा इंग्लंडबाहेर आयोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=The 1987 World Cup in India and Pakistan&nbsp;– Australia win tight tournament|access-date=15 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716040704/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC_HISTORY/WC87_HISTORY.html|archive-date=16 July 2014|url-status=live}}</ref> १९८७, १९९६ आणि २०११ मध्ये दक्षिण आशिया, १९९२ आणि २०१५ मध्ये ऑस्ट्रेलिया (ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये), २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २००७ मध्ये वेस्ट इंडीज यासारख्या भौगोलिक प्रदेशातील अनेक स्पर्धा संयुक्तपणे आयोजित केल्या गेल्या आहेत. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसी ने २०२४ ते २०३१ सायकल दरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या आयसीसी इव्हेंटसाठी यजमानांची नावे प्रकाशित केली. टी-२० विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसह ५० षटकांच्या विश्वचषकासाठी यजमानांची निवड स्पर्धात्मक बोली प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=India to host three ICC events in 2024-31 cycle |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119866/india-to-get-three-icc-events-in-next-cycle |access-date=16 November 2021 |work=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=USA to stage T20 World Cup: 2024-2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |access-date=16 November 2021 |work=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> ==निकाल== {{Main|क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:2%;|{{abbr|आवृ.|आवृत्ती}} ! rowspan="2" style="width:4%;|वर्ष ! rowspan="2" style="width:14%;|यजमान ! rowspan="2" style="width:15%;|अंतिम सामन्याचे मैदान ! colspan=3|अंतिम सामना ! rowspan=2|{{abbr|संघांची<br />संख्या|संघांची संख्या}} |- ! style="width:15%; |विजेते ! style="width:30%; |निकाल ! style="width:15%; |उपविजेते |- !१ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२९१/८ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५ - अंतिम सामना|वेस्ट इंडीज १७ धावांनी विजयी]]'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/WI_AUS_WC75_ODI-FINAL_21JUN1975.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२७४ सर्वबाद (५८.४ षटके)</small> | rowspan="4" |८ |- !२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] | style="text-align:left" |{{Flag|इंग्लंड}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|WIN}}'''<br><small>२८६/९ (६० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''वेस्ट इंडीज ९२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC79/WI_ENG_WC79_ODI-FINAL_23JUN1979.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>१९४ सर्वबाद (५१ षटके)</small> |- !३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}}}} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>१८३ सर्वबाद (५४.४ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ४३ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC83/IND_WI_WC83_ODI-FINAL_25JUN1983.html (धावफलक)] |{{cr|WIN}}<br><small>१४० सर्वबाद (५२ षटके)</small> |- !४ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|पाकिस्तान}} }} |[[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२५३/५ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC87/AUS_ENG_WC87_ODI-FINAL_08NOV1987.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२४६/८ (५० षटके)</small> |- !५ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}}|{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|PAK}}'''<br><small>२४९/६ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''पाकिस्तान २२ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC92/PAK_ENG_WC92_ODI-FINAL_25MAR1992.html (धावफलक)] |{{cr|ENG}}<br><small>२२७ सर्वबाद (४९.२ षटके)</small> |९ |- !६ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}}|{{flag|पाकिस्तान}}|{{flag|श्रीलंका}}}} |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |'''{{cr|SRI}}'''<br><small>२४५/३ (४६.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/AUS_SL_WC96_ODI-FINAL_17MAR1996.html (धावफलक)] |{{cr|AUS}}<br><small>२४१/७ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१२ |- !७ |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}}{{efn|इंग्लंड हा एकमेव अधिकृत यजमान होता, परंतु वेल्स, स्कॉटलंड, आयर्लंड प्रजासत्ताक आणि नेदरलँड्स येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|वेल्स}} |{{flag|स्कॉटलंड}} |{{flag|आयर्लंड}} |{{flag|नेदरलँड्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१३३/२ (२०.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html (धावफलक)] |{{cr|PAK}}<br><small>१३२ सर्वबाद (३९ षटके)</small> |- !८ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}}{{efn|[[दक्षिण आफ्रिका]] हा एकमेव अधिकृत मुख्य यजमान होता, परंतु झिम्बाब्वे आणि केन्या येथेही सामने खेळवण्यात आले.}}|{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|केन्या}} }} |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>३५९/२ (५० षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया १२५ धावांनी विजयी'''<br>[http://aus.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC2003/SCORECARDS/FINALS/AUS_IND_WC2003_ODI-FINAL_23MAR2003.html (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२३४ सर्वबाद (३९.२ षटके)</small> |१४ |- !९ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] | style="text-align:left" |{{Flag|वेस्ट इंडीज}}{{efn|[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज|वेस्ट इंडीज क्रिकेट फेडरेशन]]च्या आठ सदस्य देशांनी सामने आयोजित केले - अँटिगा आणि बारबुडा, बार्बाडोस, ग्रेनाडा, गयाना, जमैका, सेंट किट्स आणि नेव्हिस, सेंट लुसिया आणि त्रिनिदाद आणि टोबॅगो.}} |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२८१/४ (३८ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ५३ धावांनी विजयी (डी/एल)'''<br>[http://content-aus.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२१५/८ (३६ षटके)</small> |१६ |- !१० |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|श्रीलंका}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |[[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] |'''{{cr|IND}}'''<br><small>२७७/४ (४८.२ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''भारत ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/current/match/433606.html (धावफलक)] |{{cr|SRI}}<br><small>२७४/६ (५० षटके)</small> | rowspan="2" |१४ |- !११ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|ऑस्ट्रेलिया}} |{{flag|न्यूझीलंड}} }} |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>१८६/३ (३३.१ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/656495.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>१८३ सर्वबाद (४५ षटके)</small> |- !१२ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|इंग्लंड}} |{{flag|वेल्स}} }} |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |'''{{cr|ENG}}'''<br><small>२४१ सर्वबाद (५० षटके)</small><br><small>१५/० ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>२४ चौकार, २ षटकार</small> | style="text-align:center" |'''सामना बरोबरीत <br> (सीमारेषीय फटक्यांच्या मोजणीवर इंग्लंड विजयी)'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2015/engine/match/1144530.html (धावफलक)] |{{cr|NZ}}<br><small>२४१/८ (५० षटके)</small><br><small>१५/१ ([[सुपर ओव्हर]])</small><br><small>१४ चौकार, ३ षटकार</small> | rowspan="2" |१० |- !१३ |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] | style="text-align:left" |{{Flag|भारत}} |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] |'''{{cr|AUS}}'''<br><small>२४१/४ (४३ षटके)</small> | style="text-align:center" |'''[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३ - अंतिम सामना|ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी]]'''<br>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-australia-final-1384439/full-scorecard (धावफलक)] |{{cr|IND}}<br><small>२४० सर्वबाद (५० षटके)</small> |- !१४ |२०२७ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|दक्षिण आफ्रिका}} |{{flag|झिम्बाब्वे}} |{{flag|नामिबिया}} }} |ठरायचे आहे | | | | rowspan="2" |१४ |- !१५ |२०३१ | style="text-align:left" |{{ubl|{{flag|भारत}} |{{flag|बांगलादेश}} }} |ठरायचे आहे | | | |} ;नोंदी {{Notelist}} क्रिकेट विश्वचषकातील देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा (१९७५-२०२३). [[File:Cricket_World_Cup_Countries'_best_results.svg|thumb|upright=3|center|देशांची सर्वोत्तम कामगिरी दर्शविणारा नकाशा.]] ===विजेतेपदांचा सारांश=== {| class="wikitable sortable" |- ! संघ !style="width:40%;| विजेतेपदे !style="width:40%;| उपविजेतेपदे |- |style="background:gold"|{{cr|AUS}} |style="background:gold"|'''६''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |- |style="background:gold"|{{cr|IND}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |style="background:#C0C0C0" |२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|WIN}} |style="background:gold"|'''२''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]]) |- |style="background:gold"|{{cr|ENG}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |style="background:#C0C0C0"|३ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |- |style="background:gold"|{{cr|SL}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]]) |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]]) |- |style="background:gold"|{{cr|PAK}} |style="background:gold"|'''१''' ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]]) |style="background:#C0C0C0"|१ ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]]) |- |style="background:#C0C0C0"|{{cr|NZ}} |{{N/a}} |style="background:#C0C0C0"|२ ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]) |} ==स्पर्धेचा सारांश== वीस देश कमीत कमी एकदा क्रिकेट विश्वचषकासाठी पात्र ठरले आहेत. सहा संघांनी प्रत्येक स्पर्धेत भाग घेतला असून त्यांपैकी पाच संघांनी विजेतेपद पटकावले आहे.<ref name="WCHistory"/> [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीजने]] पहिल्या दोन स्पर्धा जिंकल्या, [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] सहा वेळा, [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारताने]] दोन वेळा, तर [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]], [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] यांनी प्रत्येकी एकदा विजेतेपद पटकावले आहे. वेस्ट इंडीज ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]]) आणि ऑस्ट्रेलिया ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]]) हे सलग विजेतेपदे पटकावणारे एकमेव संघ आहेत.<ref name="WCHistory"/> ऑस्ट्रेलियाने तेरा अंतिम सामन्यांपैकी आठ अंतिम सामने ([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] आणि [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) खेळले आहेत. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] अद्याप विश्वचषक जिंकलेला नाही, मात्र तो दोनदा उपविजेता ठरला आहे ([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] आणि [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]]). कसोटी न खेळणाऱ्या देशाची सर्वोत्तम कामगिरी [[केन्या क्रिकेट संघ|केन्याने]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] स्पर्धेत उपांत्य फेरी गाठणे ही आहे; तर विश्वचषक पदार्पणात कसोटी न खेळणाऱ्या संघाची सर्वोत्तम कामगिरी [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंडने]] [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] मध्ये सुपर ८ (दुसरी फेरी) गाठणे ही आहे.<ref name="WCHistory"/> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६ विश्वचषकाचा]] सहयजमान असलेला श्रीलंका हा स्पर्धा जिंकणारा पहिला यजमान संघ ठरला, मात्र अंतिम सामना पाकिस्तानमध्ये झाला होता.<ref name="WCHistory"/> भारताने २०११ मध्ये यजमान म्हणून विजेतेपद पटकावले आणि स्वतःच्या देशात खेळवलेला अंतिम सामना जिंकणारा तो पहिला संघ ठरला.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9444277.stm|title=India power past Sri Lanka to Cricket World Cup triumph|publisher=BBC Sport|date=२ एप्रिल २०११|access-date=१७ मार्च २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403035451/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/9444277.stm|archive-date=३ एप्रिल २०११|url-status=live}}</ref> ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडने अनुक्रमे २०१५ आणि २०१९ मध्ये ही कामगिरी केली.<ref name="AUS2015"/> याशिवाय १९७९ मध्ये इंग्लंड आणि २०२३ मध्ये भारत यांनी स्वतःच्या देशात आयोजित स्पर्धेत अंतिम फेरी गाठली. स्पर्धेचे सहयजमान असताना आपली सर्वोत्तम विश्वचषक कामगिरी करणाऱ्या किंवा तिची बरोबरी करणाऱ्या इतर देशांमध्ये २०११ आणि २०१५ मध्ये अनुक्रमे अंतिम फेरी गाठणारे श्रीलंका आणि न्यू झीलंड, २००३ मध्ये सुपर सिक्स फेरी गाठणारा झिम्बाब्वे आणि २००३ मध्ये उपांत्य फेरी गाठणारा केन्या यांचा समावेश होतो.<ref name="WCHistory"/> १९८७ मध्ये सहयजमान भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही संघांनी उपांत्य फेरी गाठली, मात्र त्यांना अनुक्रमे इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाकडून पराभव पत्करावा लागला.<ref name="WCHistory"/> १९९२ मध्ये ऑस्ट्रेलिया, १९९९ मध्ये इंग्लंड, २००३ मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि २०११ मध्ये बांगलादेश हे यजमान संघ पहिल्याच फेरीत बाद झाले.<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=२०१९-०५-२४ |title=World Cup, 11 editions: How host countries fared |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/cricket-world-cup-host-countries-england-wales-lords-india/article27228795.ece |access-date=२०२२-०८-२२ |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> ===संघांची कामगिरी=== प्रत्येक विश्वचषकातील संघांच्या कामगिरीचा आढावा खाली दिला आहे. प्रत्येक स्पर्धेसाठी अंतिम स्पर्धेत सहभागी झालेल्या संघांची संख्या कंसात दिली आहे. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" {{diagonal split header 2|<br/>संघ|संघांची संख्या/<br>हंगाम<br>यजमान}} !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] !{{small|(८)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] !{{small|(९)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] !{{small|(१२)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] !{{small|(१२)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] !{{small|(१६)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] !{{small|(१४)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] !{{small|(१०)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] !{{small|(१०)}}<br/>[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] !{{small|(१४)}}<br/>२०२७ ! rowspan="2" |{{tooltip|सहभाग|सहभागांची संख्या}} |- !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Pakistan}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}} !{{nobr|{{flagicon|England}} {{flagicon|Wales}}}}<br/>{{nobr|{{flagicon|Scotland}} {{flagicon|Ireland}}}}<br/>{{flagicon|Netherlands}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}}<br/>{{flagicon|Kenya}} !{{flagicon|West Indies}} !{{flagicon|India}}<br/>{{flagicon|Sri Lanka}}<br/>{{flagicon|Bangladesh}} !{{flagicon|Australia}}<br/>{{flagicon|New Zealand}} !{{flagicon|England}}<br/>{{flagicon|Wales}} !{{flagicon|India}} !{{flagicon|South Africa}}<br/>{{flagicon|Namibia}}<br/>{{flagicon|Zimbabwe}} |- |style="text-align:left"|{{cr|AFG|२०१३}}|| || || || || || || || || || ||गट फेरी||१०वे||६वे|| ठरायचे आहे | ३ |- |style="text-align:left"|{{cr|AUS}}||style="background: silver"|'''उपविजेता'''||गट फेरी||गट फेरी||style="background: gold"|'''विजेता'''||style="border: 3px solid red" | ५वे||style="background: silver"|'''उपविजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''||style="background: gold"|'''विजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''||style="background:#ffebcd;"|'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||style="border: 3px solid red; background: gold"|'''विजेता'''||style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| ठरायचे आहे | १३ |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}}|| || || || || || ||गट फेरी||गट फेरी|| ७वे ||style="border: 3px solid red" |गट फेरी||style="background:#ffebcd;"|'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||८वे||| ८वे|| ठरायचे आहे | ७ |- |style="text-align:left"|{{cr|BER}}|| || || || || || || || ||गट फेरी|| || |||| || | १ |- |style="text-align:left"|{{cr|CAN}}|| ||गट फेरी|| || || || || ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|||||| || ठरायचे आहे | ४ |- | style="text-align:left" |{{cr|ENG}}|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||style="border: 3px solid red" | गट फेरी|| गट फेरी || ५वे || style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता''' || ७वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IND}}||गट फेरी||गट फेरी|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||७वे|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| ६वे|| style="background:silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red;background: silver"|'''उपविजेता''' || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|IRE}}|| || || || || || || || || ८वे ||गट फेरी||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|KEN}}|| || || || || ||गट फेरी||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी|| || || || ठरायचे आहे | ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NAM}}|| || || || || || || ||गट फेरी|| || || || || || ठरायचे आहे | १ |- | style="text-align:left" |{{cr|NED}}|| || || || || ||गट फेरी|| ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|| || || १०वे || ठरायचे आहे | ५ |- | style="text-align:left" |{{cr|NZ}}|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| ५वे || style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी''' || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|PAK}}||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="border: 3px solid red; background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="border: 3px solid red; background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||५वे||५वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SCO}}|| || || || || || ||गट फेरी|| ||गट फेरी|| ||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | ३ |- | style="text-align:left" |{{cr|SA}}{{efn|name=SAfr}}|| || || || || style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||style="border: 3px solid red;" |गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||७वे|| style="background-color: #cc9966"|'''उपांत्य फेरी''' || style="border: 3px solid red" | पात्र | ९ |- | style="text-align:left" |{{cr|SRI}}||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी||८वे|| style="border: 3px solid red; background: gold" |'''विजेता'''||गट फेरी|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="border: 3px solid red; background: silver" |'''उपविजेता'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''||६वे|| ९वे || ठरायचे आहे | १३ |- | style="text-align:left" | {{nobr|{{cr|UAE}}}}|| || || || || ||गट फेरी|| || || || ||गट फेरी|| || || ठरायचे आहे | २ |- | style="text-align:left" |{{cr|WIN}}|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="background: gold" |'''विजेता'''|| style="background: silver" |'''उपविजेता'''||गट फेरी||६वे|| style="background-color: #cc9966" |'''उपांत्य फेरी'''||गट फेरी||गट फेरी||style="border: 3px solid red;" |६वे || style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|| style="background:#ffebcd;" |'''उपांत्यपूर्व फेरी'''|||९वे|| || ठरायचे आहे | १२ |- | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}}|| || ||गट फेरी||गट फेरी||९वे||गट फेरी|| ५वे || style="border: 3px solid red;" |६वे ||गट फेरी||गट फेरी||गट फेरी|| || || style="border: 3px solid red" | पात्र | ९ |- ! colspan="16" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left"| {{flag|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}}|||गट फेरी|| || || ||colspan=10{{n/a}} | १ |} '''संकेत''' *{{bg|gold|विजेता}} - विजेता *{{bg|silver|उपविजेता}} - उपविजेता *{{bg|#cc9966|उपांत्य फेरी}} - उपांत्य फेरी *{{bg|#BBF3BB|सुपर सिक्स}} - सुपर सिक्स (१९९९-२००३) *{{bg|#ffebcd|उपांत्यपूर्व फेरी}} - उपांत्यपूर्व फेरी (१९९६, २०११-२०१५) *{{bg|#ffebcd|सुपर एट}} - सुपर एट (२००७) *गट फेरी&nbsp;- गट फेरी / पहिली फेरी *पात्र&nbsp;- पात्र, अजूनही स्पर्धेत *{{border|width=3px|color=red|&nbsp; &nbsp;}} - यजमान ===पदार्पण करणारे संघ=== {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !वर्ष !संघ !एकूण |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]] |{{cr|AUS}}, {{flag|पूर्व आफ्रिका}},{{efn|name=EAfr}} {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|WIN}}, {{cr|SL}} |८ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]] |{{cr|CAN}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]] |{{cr|ZIM}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]] |{{cr|SA|}}{{efn|name=SAfr}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]] |{{cr|KEN}}, {{cr|NED}}, {{cr|UAE}} |३ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]] |{{cr|BAN}}, {{cr|SCO}} |२ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]] |{{cr|NAM}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]] |{{cr|BER}}, {{cr|IRE}} |२ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]] |{{cr|AFG|२०१३}} |१ |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]] |''कोणीही नाही'' |० |- |[[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]] |''कोणीही नाही'' |० |} ===आढावा=== [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३ स्पर्धेच्या]] समाप्तीपर्यंतच्या मागील विश्वचषकांमधील संघांच्या कामगिरीचा आढावा खालील तक्त्यात दिला आहे. संघांची मांडणी प्रथम सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, त्यानंतर सहभागांची संख्या, विजयाची टक्केवारी, एकूण विजय, एकूण सामने आणि शेवटी वर्णक्रमानुसार करण्यात आली आहे: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2"style="width:150px;"|संघ ! colspan=7 | आकडेवारी ! rowspan="2" class="unsortable" | सर्वोत्तम कामगिरी |- !width=30|सहभाग !width=30|{{abbr|सामने|खेळलेले सामने}} !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|निकाल नाही !width=30|विजय %* |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} |१३||१०५||७८||२५||१||१||७५.४८||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८७|१९८७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} |१३||९५||६३||३०||१||१||६७.५५||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९८३|१९८३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} |१२||८०||४३||३५||०||२||५५.१२||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} |१३||९३||५२||३९||१||१||५७.१४||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} |१३||८८||४९||३७||०||२||५६.९७||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} |१३||८९||४०||४६||१||२||४६.५५||style="background:gold;" | विजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} |१३||९९||५९||३८||१||१||६०.७१||style="background-color: silver" | उपविजेता {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} |९||७४||४५||२६||२||१||६३.०१||style="background-color: #cc9966" | उपांत्य फेरी {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९२|१९९२]], [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} |५||२९||६||२२||०||०||२१.४२||style="background-color: #cc9966"| उपांत्य फेरी {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} |९||५७||११||४२||१||३||२१.२९||{{sort|5.4|सुपर ६}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bangladesh}} |७||४९||१६||३२||०||१||३३.३३||{{sort|7.4|सुपर ८}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} आणि {{sort|7.4|उपांत्यपूर्व फेरी}} <small>([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} |३||२१||७||१३||१||०||३५.७१||{{sort|7.5|सुपर ८}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Netherlands}} |५||२९||४||२५||०||०||१३.७९||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Canada}} |४||१८||२||१६||०||०||११.११||{{sort|9.2|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७९|१९७९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०११|२०११]])}} |- | style="text-align:left;" |{{nowrap|{{Cr|AFG|२०१३}}}} |३||२४||५||१९||०||०||२०.८३||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१९|२०१९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२३|२०२३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} |३||१४||०||१४||०||०||०.००||{{sort|9.3|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९|१९९९]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{Cr|UAE}}}} |२||११||१||१०||०||०||९.०९||{{sort|9.4|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६]], [[क्रिकेट विश्वचषक, २०१५|२०१५]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Namibia}} |१||६||०||६||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३]])}} |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Bermuda}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७]])}} |- ! colspan="11" |निष्क्रिय संघ |- |style="text-align:left;"|{{flag|पूर्व आफ्रिका}}{{efn|name=EAfr}} |१||३||०||३||०||०||०.००||{{sort|9.5|गट फेरी}} {{small|([[क्रिकेट विश्वचषक, १९७५|१९७५]])}} |- !colspan=11|{{smalldiv|1={{Updated|१९ नोव्हेंबर २०२३}}<br/>स्रोत: [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंद:'' * {{small|विजयाच्या टक्केवारीत अनिर्णित सामने वगळले आहेत आणि बरोबरीचा सामना अर्धा विजय म्हणून गणला आहे.}} * {{small|संघांची क्रमवारी प्रथम सर्वोत्तम कामगिरीनुसार, त्यानंतर विजयाच्या टक्केवारीनुसार आणि ती समान असल्यास वर्णक्रमानुसार लावली आहे.}} {{notelist|refs= {{efn|name=EAfr|१९८९ मध्ये संघ विसर्जित करण्यात आला.}} {{efn|name=SAfr|१९९२ विश्वचषकापूर्वी [[वर्णभेद|वर्णभेदामुळे]] दक्षिण आफ्रिकेवर बंदी होती.}} }} ==इतर परिणाम== {{col-begin}} {{col-break}} ===यजमान संघांचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! यजमान संघ ! समाप्त केले |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|England}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=2|[[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | rowspan=3|[[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | rowspan=4|[[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|England}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Scotland}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Netherlands}} | ''खेळला नाही'' |- | {{cr|Ireland}} | ''खेळला नाही'' |- | rowspan=3|[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{crw|South Africa}} | ग्रुप स्टेज |- | {{cr|Zimbabwe}} | bgcolor=#BBF3BB| सुपर ६ |- | {{cr|Kenya}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=#FFEBCD| सुपर ८ |- | rowspan=3|[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|India}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|Sri Lanka}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | {{cr|Bangladesh}} | ग्रुप स्टेज |- | rowspan=2|[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | {{cr|New Zealand}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|England}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|India}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | rowspan=3|[[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|South Africa}} | |- | {{cr|Zimbabwe}} | |- | {{cr|Namibia}} | |- | rowspan=3|[[२०३१ क्रिकेट विश्वचषक|२०३१]] | {{cr|India}} | |- | {{cr|Bangladesh}} | |- |} {{col-break}} ===गतविजेत्याचे निकाल=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! गतविजेते ! समाप्त केले |- | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] | {{cr|West Indies}} | bgcolor=Silver| '''उपविजेते''' |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] | {{cr|Australia}} | राउंड रॉबिन |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | {{cr|Pakistan}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] | {{cr|Sri Lanka}} | ग्रुप स्टेज |- | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=Gold| '''चॅम्पियन्स''' |- | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#FFEBCD| उपांत्यपूर्व फेरीत |- | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] | {{cr|India}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] | {{cr|Australia}} | bgcolor=#CC9966| '''उपांत्य फेरीत''' |- | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] | {{cr|England}} | राउंड रॉबिन |- | [[२०२७ क्रिकेट विश्वचषक|२०२७]] | {{cr|Australia}} | |- |} {{col-end}} ==स्पर्धेचे रेकॉर्ड== {{main|क्रिकेट विश्वचषकातील विक्रमांची यादी}} [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|right|thumbnail|विश्वचषकाच्या इतिहासात सर्वाधिक धावा करणारा [[सचिन तेंडुलकर]]]] [[File:Glenn McGrath in Circular Quay, Sydney, Australia, 2018-02-03.jpg|thumbnail| विश्वचषकाच्या इतिहासातील आघाडीचा विकेट घेणारा गोलंदाज]] {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | विश्वचषकातील विक्रम<ref>All records are based on statistics at [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]].com's list of [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/index.html?id=12;type=trophy World Cup records] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103091603/http://www.cricinfo.com/db/STATS/WC/ |date=3 January 2007 }}</ref> |- ! colspan="3" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[सचिन तेंडुलकर]] |२,२७८ ([[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सर्वोच्च सरासरी]] (किमान १० डाव) <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|title=Best Average in Cricket World Cup|publisher=ESPN Cricinfo|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626190708/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=12;type=trophy|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> |{{flagicon|South Africa}} [[लान्स क्लुसनर]] |१२४.०० ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च [[स्ट्राइक रेट|फलंदाजी स्ट्राइक रेट]] (किमान ५०० चेंडूंचा सामना केला) |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅक्सवेल]] |१६०.३२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोच्च स्कोअर | {{flagicon|New Zealand}} [[मार्टिन गप्टिल]] वि {{Flag|वेस्ट इंडीज}} |२३७[[नाबाद|*]] ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वोच्च [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{flagicon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] आणि [[मार्लन सॅम्युअल्स]] <br> (दुसऱ्या गड्यासाठी) वि {{cr|Zimbabwe}} |३७२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक धावा |{{flagicon|India}} [[विराट कोहली]] |७६५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वाधिक शतक |{{flagicon|India}} [[रोहित शर्मा]] |७ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]-[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |एकाच विश्वचषकात सर्वाधिक शतके |{{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] |५ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] |७१ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |- |[[गोलंदाजीची सरासरी|सर्वात कमी सरासरी]] (किमान ४०० चेंडू टाकले) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१३.५२ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[स्ट्राइक रेट]] (किमान २० बळी) |{{flagicon|India}} [[मोहम्मद शमी]] |१५.८१ ([[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]–[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वोत्तम [[इकॉनॉमी रेट]] (किमान १००० चेंडू टाकले) |{{flagicon|West Indies}} [[अँडी रॉबर्ट्स]] |३.२४ ([[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]]–[[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]]) |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी आकडेवारी |{{flagicon|Australia}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] वि {{cr|Namibia}} |७/१५ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{flagicon|Australia}} [[मिचेल स्टार्क]] |२७ ([[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]]) |- ! colspan="3" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक बाद ([[यष्टिरक्षक]]) |{{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]] |५४ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]–[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]) |- |सर्वाधिक झेल ([[क्षेत्ररक्षण (क्रिकेट)|क्षेत्ररक्षक]]) |{{flagicon|Australia}} [[रिकी पाँटिंग]] |२८ ([[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]–[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]]) |- ! colspan="3" | संघ |- |सर्वोच्च स्कोअर |{{cr|South Africa}} वि {{cr|Sri Lanka}} |४२८/५ ([[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]) |- |सर्वात कमी स्कोअर |{{cr|Canada}} वि {{cr|Sri Lanka}} |३६ ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) |- |सर्वोच्च विजय % |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |७५.४८% (१०५ खेळले, ७८ जिंकले)<ref>{{cite web |title=World Cup Cricket Team Records & Stats |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12;type=trophy |website=ESPNCricinfo |access-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227115818/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=12%3Btype%3Dtrophy |archive-date=27 February 2011 |url-status=live }}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |२७ (२० जून १९९९ – १९ मार्च २०११, एक [[निकाल (क्रिकेट)#परिणाम नाही|निकाल नाही]] वगळला)<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;size=100;spanmax2=20+mar+2011;spanmin2=23+May+1999;spanval2=span;team=2;template=results;trophy=12;type=team;view=results|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Team records|publisher=Cricinfo|access-date=30 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911093616/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2%3Bfilter%3Dadvanced%3Borderby%3Dstart%3Bsize%3D100%3Bspanmax2%3D20+mar+2011%3Bspanmin2%3D23+May+1999%3Bspanval2%3Dspan%3Bteam%3D2%3Btemplate%3Dresults%3Btrophy%3D12%3Btype%3Dteam%3Bview%3Dresults|archive-date=11 September 2015}}</ref> |- |सलग सर्वाधिक स्पर्धा जिंकतो |{{flagicon|Australia}} ऑस्ट्रेलिया |३ ([[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]–[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]) |} ===स्पर्धेद्वारे=== {{main|क्रिकेट विश्वचषक पुरस्कार}} {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! विजयी कर्णधार !! अंतिम सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू !! स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू !! सर्वाधिक धावा !! सर्वाधिक बळी |- | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|१९७५]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]]<ref name=potm_75-19>{{Cite web |title=ODI World Cup Finals: Full list of Player of the Match award winners from 1975 to 2019|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/icc-cricket-world-cup/odi-world-cup-final-man-of-the-match-list-award-winners-performances-records-stats-india-vs-australia-2023/article67550186.ece/|access-date=19 November 2023 |website=Sportstar|date=19 November 2023 }}</ref> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|NZ}} [[ग्लेन टर्नर]] (३३३) || {{flagicon|AUS}} [[गॅरी गिलमोर]] (११) |- |[[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९]] || {{flagicon|WIN}} [[क्लाइव्ह लॉईड]] || {{flagicon|WIN}} [[विव्ह रिचर्ड्स]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही|| {{flagicon|WIN}} [[गॉर्डन ग्रीनिज]] (२५३) || {{flagicon|ENG}} [[माइक हेंड्रिक्स]] (१०) |- | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] ||{{flagicon|IND}} [[कपिल देव]] || {{flagicon|IND}} [[मोहिंदर अमरनाथ]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही || {{flagicon|ENG}} [[डेव्हिड गोवर]] (३८४) || {{flagicon|IND}} [[रॉजर बिन्नी]] (१८) |- | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]] ||{{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर]]|| {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड बून]]<ref name=potm_75-19/> || पुरस्कार मिळालेला नाही ||{{flagicon|ENG}} [[ग्रॅहम गूच]] (४७१) || {{flagicon|AUS}} [[क्रेग मॅकडरमॉट]] (१८) |- | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] ||{{flagicon|PAK}} [[इम्रान खान]] || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]]<ref name=potm_75-19/> ||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|NZ}} [[मार्टिन क्रो]] (४५६) || {{flagicon|PAK}} [[वसीम अक्रम]] (१८) |- | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]]||{{flagicon|SL}} [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{flagicon|SL}} [[अरविंदा डी सिल्वा]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|SL}} [[सनथ जयसूर्या]]<ref name=potm_75-19/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (५२३) ||{{flagicon|IND}} [[अनिल कुंबळे]] (१५) |- | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]] ||{{flagicon|AUS}} [[स्टीव्ह वॉ]] || {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]]<ref name=potm99>{{Cite web |title=Australia vs Pakistan, ICC World Cup 1999 |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-pakistan-final-65234/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>||{{flagicon|SA}} [[लान्स क्लुसनर]]<ref name=potm99/> || {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] (४६१) ||{{flagicon|NZ}} [[जिऑफ ॲलॉट]] / <br/> {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉर्न]] (२०) |- |[[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]]<ref name=potm03>{{Cite web |date=23 March 2003 |title=Australia vs India, ICC World Cup 2003 Final |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2002-03-61124/australia-vs-india-final-65286/full-scorecard |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]<ref name=potm03/> || {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]] (६७३) || {{flagicon|SL}} [[चमिंडा वास]] (२३) |- |[[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] || {{flagicon|AUS}} [[रिकी पाँटिंग]] || {{flagicon|AUS}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट]]<ref>{{Cite web |date=18 November 2018 |title=This day, that year: Adam Gilchrist scores 149 to gift Australia World Cup |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/this-day-that-year-adam-gilchrist-scores-149-to-gift-australia-world-cup/story-k3ebcJURetMZw8I7ztP4CK.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]]<ref>{{Cite web |date=29 April 2007 |title=McGrath bows out winning Player of the Tournament award |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgrath-bows-out-winning-player-of-the-tournament-award-292785 |access-date=19 November 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref>|| {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू हेडन]] (६५९) || {{flagicon|AUS}} [[ग्लेन मॅकग्रा]] (२६) |- |[[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{flagicon|IND}} [[महेंद्रसिंग धोनी]]<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web |date=11 November 2011 |title=Yuvraj Player of the Tournament; Dhoni Man of the Match of WC final |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yuvraj-player-of-the-tournament-dhoni-man-of-the-match-of-wc-final/story-8ll0UfgXUaIUtVeIrJMOIM.html |access-date=19 November 2023 |website=Hindustan Times}}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[युवराज सिंग]]<ref name="hindustantimes.com"/>|| {{flagicon|SL}} [[तिलकरत्ने दिलशान]] (५००) || {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] / <br/> {{flagicon|IND}} [[झहीर खान]] (२१) |- |[[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] || {{flagicon|AUS}} [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] ||{{flagicon|AUS}} [[जेम्स फॉकनर]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=James Faulkner Emerges From the Shadows of Two Mitchells in World Cup Final |url=https://sports.ndtv.com/icc-cricket-world-cup-2015/james-faulkner-emerges-from-the-shadows-of-two-mitchells-in-world-cup-final-1502822 |access-date=19 November 2023 |website=NDTV }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>||{{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]]<ref>{{Cite web |date=29 March 2015 |title=Mitchell Starc named as player of ICC World Cup 2015 |url=https://www.indiatoday.in/sports/world-cup-2015/story/mitchell-starc-world-cup-2015-australia-new-zealand-246307-2015-03-29 |access-date=19 November 2023 |website=India Today}}</ref>||{{flagicon|NZ}} [[मार्टिन गप्टिल]] (५४७) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] / <br/>{{flagicon|NZ}} [[ट्रेंट बोल्ट]] (२२) |- |[[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१९]] || {{flagicon|ENG}} [[इऑन मॉर्गन]] ||{{flagicon|ENG}} [[बेन स्टोक्स]]<ref name=potm19>{{Cite web |date=15 July 2019 |title=World Cup 2019 Awards Winners: Man of the Tournament and Man of the Match |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket-world-cup/cricket-world-cup-2019-awards-winners-list-man-of-the-tournament-and-man-of-the-match-5829154/ |access-date=19 November 2023 |website=Indian Express}}</ref>|| {{flagicon|NZ}} [[केन विल्यमसन]]<ref name=potm19/>|| {{flagicon|IND}} [[रोहित शर्मा]] (६४८) || {{flagicon|AUS}} [[मिचेल स्टार्क]] (२७) |- |[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]] || {{flagicon|AUS}} [[पॅट कमिन्स]] || {{flagicon|AUS}} [[ट्रॅव्हिस हेड]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=Travis Head delivers World Cup final masterclass in POTM display |url=https://www.cricketworldcup.com/news/3789833 |access-date=19 November 2023 |website=cricketworldcup.com }}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]]<ref>{{Cite web |date=19 November 2023 |title=India star named Player of the Tournament at ICC Men's Cricket World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/news/3789837 |access-date=19 November 2023 |website=ICC}}</ref>||{{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (७६५) || {{flagicon|IND}} [[मोहम्मद शमी]] (२४) |- |} ==हे देखील पहा== *[[आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आयसीसी टी-२० विश्वचषक]] *[[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *[[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]] *[[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] *[[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] *[[आशिया कप]] *[[विश्व चषक]] *[[विश्वचषकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ===स्रोत=== * {{cite book | last=Browning | first=Mark | title=A complete history of World Cup Cricket | url=https://archive.org/details/completehistoryo0000brow | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=1999 | isbn=0-7318-0833-9 }} == बाह्य दुवे == *{{official website|https://www.cricketworldcup.com/}} आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक *{{official website|https://www.icc-cricket.com/}} आयसीसी {{Navboxes|list= {{क्रिकेट विश्वचषक माहिती}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेते}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक विजेता कर्णधार}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक फायनलमधील सामनावीर}} {{आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेतील सर्वोत्तम खेळाडू}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट}} {{मुख्य विश्वचषक}} {{मुख्य जागतिक स्पर्धा}} }} {{Authority control}} [[वर्ग:क्रिकेट|विश्वचषक]] [[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]] [[वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] [[वर्ग:विश्वचषक]] pigdugq9zhih4czgjyy1kkgdapp6tbf 0 12301 2709631 2707933 2026-09-14T09:12:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709631 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|५|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७४]] - [[फिलाडेल्फिया]] येथे पहिली 'काँटिनेंटल काँग्रेसी'ची बैठक भरून [[अमेरिकन क्रांती|अमेरिकन क्रांतीची]] पायाभरणी झाली.<ref name="britannica-congress">{{cite web |title=First Continental Congress |url=https://www.britannica.com/event/First-Continental-Congress |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३९]] - [[पहिले अफीम युद्ध]]: [[ब्रिटन]] आणि [[चीन]] यांच्यात युद्धास सुरुवात झाली.<ref name="britannica-opium">{{cite web |title=First Opium War |url=https://www.britannica.com/topic/Opium-Wars |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[रशिया-जपान युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[थिओडोर रूझवेल्ट]] यांच्या मध्यस्थीने जेता [[जपान]] व [[रशिया]] यांच्यात पॉर्ट्समथचा तह झाला.<ref name="mhalss-sept5">{{cite web |title=सप्टेंबर ५ - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[पॅरिस]]वर चाल करून आलेल्या जर्मन सैन्याला फ्रेंच सैन्याने मागे रेटले. * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[झिमरवाल्ड परिषद]] सुरू. * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[बर्किना फासो]]च्या वसाहतीचे आयव्हरी कोस्ट, माली व नायजर या राष्ट्रांत विभाजन. * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[स्पॅनिश गृहयुद्ध]] - [[लेन्स, स्पेन|लेन्स]] शहर [[फ्रांसिस्को फ्रँको|फ्रँकोच्या]] ताब्यात. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] आपण तटस्थ असल्याचे जाहीर केले.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[मिल्ने बेची लढाई]] - [[जपान]]च्या आरमाराने माघार घेतली. * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[बेल्जियम]], [[नेदरलँड्स]] व [[लक्झेंबर्ग]] मिळून [[बेनेलक्स]] आर्थिक युनियन तयार झाली.<ref name="britannica-benelux">{{cite web |title=Benelux History |url=https://www.britannica.com/topic/Benelux |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[अलिप्त राष्ट्रे|अलिप्त राष्ट्रांची]] [[अलिप्त राष्ट्रांची पहिली परिषद|पहिली परिषद]] [[बेलग्रेड]] येथे सुरू.<ref name="mhalss-nam">{{cite web |title=अलिप्त राष्ट्र चळवळ |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ब्लॅक सप्टेंबर]] नावाने वावरणाऱ्या [[पॅलेस्टाईन]]च्या अतिरेक्यांनी [[म्युनिक हत्याकांड]] - [[म्युनिक]]मधील [[ऑलिंपिक|ऑलिंपिक खेळात]] भाग घेणाऱ्या इस्रायेलच्या खेळाडूंना ओलिस ठेवले.<ref name="bbc-munich">{{cite web |title=1972: Israeli athletes massacred in Munich |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/5/newsid_2500000/2500131.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[कॅलिफोर्निया]]तील [[साक्रामेंटो]] शहरात [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] [[जेराल्ड फोर्ड]]वर असफल खूनी हल्ला. * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[व्हॉयेजर १]] या अंतराळयानाचे [[नासा]]कडून प्रक्षेपण करण्यात आले.<ref name="nasa-voyager">{{cite web |title=Voyager 1 Mission Overview |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[स्वित्झर्लंड]]मधील [[सेंट गॉट्टहार्ड बोगदा]] खुला. * [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[एस.टी.एस. ४१-डी]] - [[स्पेस शटल डिस्कव्हरी]]ने आपली पहिली अंतराळयात्रा पूर्ण केली. * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कराची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] [[पॅन ऍम फ्लाइट ०७३]]चे अपहरण करण्यात आले; [[नीरजा भानोत]] हिने अनेक प्रवाशांचे प्राण वाचवत बलिदान दिले.<ref name="loksatta-neerja">{{cite news |title=नीरजा भानोत यांचे शौर्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[मंडाला एरलाइन्स फ्लाइट ०९१]] हे [[बोईंग ७३७-२००]] प्रकारचे विमान [[इंडोनेशिया]]तील [[सुमात्रा]] बेटावरील दाट वस्तीच्या भागात कोसळले. विमानातील १०४ व जमिनीवरील ३९ व्यक्ती ठार. == जन्म == * [[इ.स. ११८७|११८७]] - [[लुई आठवा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६३८|१६३८]] - [[लुई १४ वा, फ्रांस]]चा राजा.<ref name="britannica-louis14">{{cite web |title=Louis XIV - King of France |url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XIV-king-of-France |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८२६|१८२६]] - [[जॉन विस्डन]], ब्रिटिश क्रिकेटपटू आणि प्रसिद्ध 'विस्डन क्रिकेटर्स अल्मनाक'चा प्रकाशक.<ref name="espn-wisden">{{cite web |title=John Wisden Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[जेसी जेम्स]], अमेरिकन दरोडेखोर. * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की]], रशियन संशोधक व रॉकेट शास्त्राचा जनक.<ref name="mhalss-tsiolkovsky">{{cite web |title=कॉन्स्टेन्टिन त्चियाकोव्स्की |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]], भारताचे दुसरे राष्ट्रपती, तत्त्वज्ञ आणि शिक्षक.<ref name="mhalss-radhakrishnan">{{cite web |title=डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[आर्ची जॅक्सन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-jackson">{{cite web |title=Archie Jackson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[फिरोझ पालिया]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-palia">{{cite web |title=Phiroze Palia Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[केन म्युएलमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[राकेल वेल्च]], अमेरिकन अभिनेत्री.<ref name="imdb-welch">{{cite web |title=Raquel Welch Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[फ्रेडी मर्क्युरी]], ब्रिटिश गायक व 'क्वीन' बँडचा मुख्य संगीतकार.<ref name="freddie-bio">{{cite web |title=Freddie Mercury Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Freddie-Mercury |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[ब्रुस यार्डली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[मायकेल कीटन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-keaton">{{cite web |title=Michael Keaton Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[रिचर्ड ऑस्टिन]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[मार्क रामप्रकाश]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-ramprakash">{{cite web |title=Mark Ramprakash Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[ॲडम होलिओके]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[गाय व्हिटॉल]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[रॉल लुईस]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[सिल्व्हेस्टर जोसेफ]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[इ.स. ११६५|११६५]] - [[निजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="mhalss-sept5" /> * [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई]] (छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पत्नी व छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आई).<ref name="loksatta-saibai">{{cite news |title=महाराणी सईबाई यांची पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[क्रेझी हॉर्स]], अमेरिकेतील [[सू]] जमातीचा नेता.<ref name="britannica-crazyhorse">{{cite web |title=Crazy Horse Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Crazy-Horse |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[लुडविग बोल्ट्झमन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ|ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="mhalss-boltzmann">{{cite web |title=लुडविग बोल्ट्झमन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[मदर तेरेसा]], नोबेल शांतता पुरस्कार विजेत्या समाजसेविका.<ref name="nobel-teresa">{{cite web |title=Mother Teresa - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1979/teresa/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[शिक्षक दिन]] - [[भारत]].<ref name="loksatta-teachersday">{{cite news |title=शिक्षक दिनाचे महत्त्व |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय चॅरिटी दिवस == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/5}} [[सप्टेंबर ३]] - [[सप्टेंबर ४]] - '''सप्टेंबर ५''' - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर ७]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 1cqn5yyxwoddaxvzvnxoamixmp8egq6 0 12652 2709435 2541333 2026-09-13T16:04:59Z अभय नातू 206 संदर्भ 2709435 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१४|२५७|२५८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === आठवे शतक === * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[हरून अल रशीद]] [[बगदाद]]च्या [[खलीफा]]पदी. === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - अँड्र्यू मोरे आणि विल्यम वॉलेस यांच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने इंग्रजी सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === १५ वे शतक === * [[इ.स. १४०२|१४०२]] - [[हॉमिल्डन हिलची लढाई]] - इंग्रज सैन्याने स्कॉटिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofScotland/The-Battle-of-Homildon-Hill/ |title=The Battle of Homildon Hill |website=Historic UK |access-date=13 September 2026}}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[अल्टमार्कचा तह]] - स्वीडन आणि पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रकुल यांच्यात युद्धविराम करार झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Truce-of-Altmark |title=Truce of Altmark |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७५२|१७५२]] - ब्रिटिश साम्राज्याने [[ग्रेगोरियन दिनदर्शिका|ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेचा]] उपयोग सुरू केला व या वर्षातून ११ दिवस गाळले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२९|१८२९]] - [[एड्रियानोपलचा तह]] - [[रशिया]] व [[ओस्मानी साम्राज्य|ओट्टोमन साम्राज्यातील]] युद्ध संपुष्टात आले. * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल विनफिल्ड स्कॉटच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिको सिटीवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/topics/mexican-american-war/mexican-american-war |title=Mexican-American War |website=History.com |access-date=13 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - आठ दिवसांपूर्वीच्या खूनी हल्ल्यामुळे [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[विल्यम मॅककिन्ली]] यांचा मृत्यू. [[थियोडोर रूझवेल्ट]] राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[रशिया]]ने स्वतःला प्रजासत्ताक घोषित केले. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]चा सर्वेसर्वा झाला. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेला]] भारताची अधिकृत राजभाषा म्हणून स्वीकारण्यात आले, म्हणूनच हा दिवस भारतभरात 'हिंदी दिवस' म्हणून पाळला जातो.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17589/ |title=हिंदी भाषा आणि साहित्य |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] [[लुना २]] हे अंतरिक्षयान चंद्रावर कोसळले. चंद्रापर्यंत पोचणारी ही सर्वप्रथम मानवनिर्मित वस्तू होती. * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[ओपेक]]ची (OPEC) स्थापना. * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - निवडणूकांमध्ये विजयी ठरलेल्या [[बशीर गमायेल]]ची राष्ट्राध्यक्षपदी बसण्यापूर्वीच हत्या. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[किरिबाटी]], [[नौरू]] व [[टोंगा]]चा [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांमध्ये]] प्रवेश. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[मायक्रोसॉफ्ट]]ने आपल्या [[एमएस-डॉस|एम.एस.-डॉस]] या संगणकप्रणालीची शेवटची आवृत्ती (८.०) प्रकाशित केली. याचबरोबर [[विंडोज एम.ई.]] या प्रणालीचेही वितरण सुरू केले. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[स्वीडन]]च्या जनतेने आपले चलन [[स्वीडीश क्रोना]] हेच प्रमाण ठेवले व [[युरो]]चा अस्वीकार केला. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[एस्टोनिया]]च्या जनतेने युरोपीय संघात सामील होण्यासाठीचा कौल दिला. == जन्म == * [[इ.स. १०३२|१०३२]] - [[दाओझॉंग, लियाओ|दाओझॉंग]], लियाओ राजवंशाचा सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Daozong |title=Daozong Emperor of Liao Dynasty |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७६९|१७६९]] - [[अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट]], जर्मन भूगोलशास्त्रज्ञ आणि शास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-von-Humboldt |title=Alexander von Humboldt |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[इव्हान पाव्हलोव्ह]], रशियन शरीरशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पारितोषिक विजेते.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |title=Ivan Pavlov Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[आर्थर सेकल]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[डेव्हिड स्मिथ]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[चार्ल्स मॅरियट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[हर्बी वेड]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रॉबर्ट हार्वे]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[जॅकोबो आर्बेंझ]], [[:वर्ग:ग्वातेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष|ग्वातेमालाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९१६|१९१६]] - [[जेफ नोब्लेट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[न्यालचंद शाह]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[गिल लँग्ली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[राम जेठमलानी]], भारतातील नामवंत वकील व राजकारणी.<ref>{{cite news |title=Ram Jethmalani passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=8 September 2019 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[दुर्गा भागवत]], मराठीतील ज्येष्ठ लेखिका, संशोधन क्षेत्रातील विचारवंत व लोकसाहित्य अभ्यासक.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/18129/ |title=भागवत, दुर्गा नारायण |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[पद्माकर शिवलकर]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतातील क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[पॉल ऍलोट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[केप्लर वेसल्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[जेफ क्रोव]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सलिया अहंगामा]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन सिंग]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[आमिर सोहेल]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[चंद्रकांता पंडित]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/chandrakant-pandit-32144 |title=Chandrakant Pandit Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[सूर्यकुमार यादव]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/suryakumar-yadav-446507 |title=Suryakumar Yadav Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ५८५|५८५]] - [[बिदात्सु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. ७७५|७७५]] - [[कॉन्स्टन्टाईन पाचवा, बायझेन्टाईन सम्राट|कॉन्स्टन्टाईन पाचवा]], बायझेन्टाईन सम्राट. * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[अल-हदी, खलिफा|अल-हदी]], खलिफा. * [[इ.स. ८९१|८९१]] - [[पोप स्टीवन पाचवा]]. * [[इ.स. ११४६|११४६]] - [[झेंगी, सिरिया|झेंगी]], सिरियाचा राजा. * [[इ.स. ११६४|११६४]] - [[सुटोकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १५२३|१५२३]] - [[पोप एड्रियान सहावा]]. * [[इ.स. १७१२|१७१२]] - [[जियोव्हानी कॅसिनी]], इटालियन खगोलतज्ञ. * [[इ.स. १८३६|१८३६]] - [[एरन बर]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[विल्यम मॅककिन्ली]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[इसाडोरा डंकन]], अमेरिकन नर्तकी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Isadora-Duncan |title=Isadora Duncan Biography |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[टोमास मासारिक]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[जे.डब्ल्यु. हर्न]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[पॅट्रिक स्वेझी]], अमेरिकन अभिनेता, नर्तक आणि गायक.<ref>{{cite news |title=Actor Patrick Swayze dies at 57 |url=https://www.reuters.com/ |work=Reuters |date=15 September 2009 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]], मराठी पहिलवानी कुस्तीगीर. == प्रतिवार्षिक पालन == * हिंदी दिवस (भारत). * अभियंता दिवस (रोमानिया). == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/14}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - '''सप्टेंबर १४''' - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर १६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ----- {{ग्रेगरियन महिने}} hw50y0exs0o31p8tszefg5gb6l156b7 2709436 2709435 2026-09-13T16:06:09Z अभय नातू 206 /* १३ वे शतक */ 2709436 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१४|२५७|२५८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === आठवे शतक === * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[हरून अल रशीद]] [[बगदाद]]च्या [[खलीफा]]पदी. === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - [[अँड्रु मोर]] आणि [[विल्यम वॉलेस]] यांच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने इंग्लिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === १५ वे शतक === * [[इ.स. १४०२|१४०२]] - [[हॉमिल्डन हिलची लढाई]] - इंग्रज सैन्याने स्कॉटिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofScotland/The-Battle-of-Homildon-Hill/ |title=The Battle of Homildon Hill |website=Historic UK |access-date=13 September 2026}}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[अल्टमार्कचा तह]] - स्वीडन आणि पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रकुल यांच्यात युद्धविराम करार झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Truce-of-Altmark |title=Truce of Altmark |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७५२|१७५२]] - ब्रिटिश साम्राज्याने [[ग्रेगोरियन दिनदर्शिका|ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेचा]] उपयोग सुरू केला व या वर्षातून ११ दिवस गाळले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२९|१८२९]] - [[एड्रियानोपलचा तह]] - [[रशिया]] व [[ओस्मानी साम्राज्य|ओट्टोमन साम्राज्यातील]] युद्ध संपुष्टात आले. * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल विनफिल्ड स्कॉटच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिको सिटीवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/topics/mexican-american-war/mexican-american-war |title=Mexican-American War |website=History.com |access-date=13 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - आठ दिवसांपूर्वीच्या खूनी हल्ल्यामुळे [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[विल्यम मॅककिन्ली]] यांचा मृत्यू. [[थियोडोर रूझवेल्ट]] राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[रशिया]]ने स्वतःला प्रजासत्ताक घोषित केले. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]चा सर्वेसर्वा झाला. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेला]] भारताची अधिकृत राजभाषा म्हणून स्वीकारण्यात आले, म्हणूनच हा दिवस भारतभरात 'हिंदी दिवस' म्हणून पाळला जातो.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17589/ |title=हिंदी भाषा आणि साहित्य |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] [[लुना २]] हे अंतरिक्षयान चंद्रावर कोसळले. चंद्रापर्यंत पोचणारी ही सर्वप्रथम मानवनिर्मित वस्तू होती. * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[ओपेक]]ची (OPEC) स्थापना. * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - निवडणूकांमध्ये विजयी ठरलेल्या [[बशीर गमायेल]]ची राष्ट्राध्यक्षपदी बसण्यापूर्वीच हत्या. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[किरिबाटी]], [[नौरू]] व [[टोंगा]]चा [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांमध्ये]] प्रवेश. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[मायक्रोसॉफ्ट]]ने आपल्या [[एमएस-डॉस|एम.एस.-डॉस]] या संगणकप्रणालीची शेवटची आवृत्ती (८.०) प्रकाशित केली. याचबरोबर [[विंडोज एम.ई.]] या प्रणालीचेही वितरण सुरू केले. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[स्वीडन]]च्या जनतेने आपले चलन [[स्वीडीश क्रोना]] हेच प्रमाण ठेवले व [[युरो]]चा अस्वीकार केला. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[एस्टोनिया]]च्या जनतेने युरोपीय संघात सामील होण्यासाठीचा कौल दिला. == जन्म == * [[इ.स. १०३२|१०३२]] - [[दाओझॉंग, लियाओ|दाओझॉंग]], लियाओ राजवंशाचा सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Daozong |title=Daozong Emperor of Liao Dynasty |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७६९|१७६९]] - [[अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट]], जर्मन भूगोलशास्त्रज्ञ आणि शास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-von-Humboldt |title=Alexander von Humboldt |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[इव्हान पाव्हलोव्ह]], रशियन शरीरशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पारितोषिक विजेते.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |title=Ivan Pavlov Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[आर्थर सेकल]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[डेव्हिड स्मिथ]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[चार्ल्स मॅरियट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[हर्बी वेड]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रॉबर्ट हार्वे]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[जॅकोबो आर्बेंझ]], [[:वर्ग:ग्वातेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष|ग्वातेमालाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९१६|१९१६]] - [[जेफ नोब्लेट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[न्यालचंद शाह]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[गिल लँग्ली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[राम जेठमलानी]], भारतातील नामवंत वकील व राजकारणी.<ref>{{cite news |title=Ram Jethmalani passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=8 September 2019 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[दुर्गा भागवत]], मराठीतील ज्येष्ठ लेखिका, संशोधन क्षेत्रातील विचारवंत व लोकसाहित्य अभ्यासक.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/18129/ |title=भागवत, दुर्गा नारायण |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[पद्माकर शिवलकर]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतातील क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[पॉल ऍलोट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[केप्लर वेसल्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[जेफ क्रोव]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सलिया अहंगामा]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन सिंग]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[आमिर सोहेल]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[चंद्रकांता पंडित]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/chandrakant-pandit-32144 |title=Chandrakant Pandit Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[सूर्यकुमार यादव]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/suryakumar-yadav-446507 |title=Suryakumar Yadav Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ५८५|५८५]] - [[बिदात्सु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. ७७५|७७५]] - [[कॉन्स्टन्टाईन पाचवा, बायझेन्टाईन सम्राट|कॉन्स्टन्टाईन पाचवा]], बायझेन्टाईन सम्राट. * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[अल-हदी, खलिफा|अल-हदी]], खलिफा. * [[इ.स. ८९१|८९१]] - [[पोप स्टीवन पाचवा]]. * [[इ.स. ११४६|११४६]] - [[झेंगी, सिरिया|झेंगी]], सिरियाचा राजा. * [[इ.स. ११६४|११६४]] - [[सुटोकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १५२३|१५२३]] - [[पोप एड्रियान सहावा]]. * [[इ.स. १७१२|१७१२]] - [[जियोव्हानी कॅसिनी]], इटालियन खगोलतज्ञ. * [[इ.स. १८३६|१८३६]] - [[एरन बर]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[विल्यम मॅककिन्ली]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[इसाडोरा डंकन]], अमेरिकन नर्तकी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Isadora-Duncan |title=Isadora Duncan Biography |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[टोमास मासारिक]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[जे.डब्ल्यु. हर्न]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[पॅट्रिक स्वेझी]], अमेरिकन अभिनेता, नर्तक आणि गायक.<ref>{{cite news |title=Actor Patrick Swayze dies at 57 |url=https://www.reuters.com/ |work=Reuters |date=15 September 2009 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]], मराठी पहिलवानी कुस्तीगीर. == प्रतिवार्षिक पालन == * हिंदी दिवस (भारत). * अभियंता दिवस (रोमानिया). == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/14}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - '''सप्टेंबर १४''' - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर १६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ----- {{ग्रेगरियन महिने}} jn9gmff17asfd1p7r0w7muf6papot5h 2709437 2709436 2026-09-13T16:06:37Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2709437 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१४|२५७|२५८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === आठवे शतक === * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[हरून अल रशीद]] [[बगदाद]]च्या [[खलीफा]]पदी. === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - [[अँड्रु मोर]] आणि [[विल्यम वॉलेस]] यांच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने इंग्लिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === १५ वे शतक === * [[इ.स. १४०२|१४०२]] - [[हॉमिल्डन हिलची लढाई]] - इंग्रज सैन्याने स्कॉटिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofScotland/The-Battle-of-Homildon-Hill/ |title=The Battle of Homildon Hill |website=Historic UK |access-date=13 September 2026}}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[अल्टमार्कचा तह]] - स्वीडन आणि पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रकुल यांच्यात युद्धविराम करार झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Truce-of-Altmark |title=Truce of Altmark |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७५२|१७५२]] - ब्रिटिश साम्राज्याने [[ग्रेगोरियन दिनदर्शिका|ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेचा]] उपयोग सुरू केला व या वर्षातून ११ दिवस गाळले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२९|१८२९]] - [[एड्रियानोपलचा तह]] - [[रशिया]] व [[ओस्मानी साम्राज्य|ओट्टोमन साम्राज्यातील]] युद्ध संपुष्टात आले. * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल विनफिल्ड स्कॉटच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिको सिटीवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/topics/mexican-american-war/mexican-american-war |title=Mexican-American War |website=History.com |access-date=13 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - आठ दिवसांपूर्वीच्या खूनी हल्ल्यामुळे [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[विल्यम मॅककिन्ली]] यांचा मृत्यू. [[थियोडोर रूझवेल्ट]] राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[रशिया]]ने स्वतःला प्रजासत्ताक घोषित केले. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]चा सर्वेसर्वा झाला. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेला]] भारताची अधिकृत राजभाषा म्हणून स्वीकारण्यात आले, म्हणूनच हा दिवस भारतभरात 'हिंदी दिवस' म्हणून पाळला जातो.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17589/ |title=हिंदी भाषा आणि साहित्य |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] [[लुना २]] हे अंतरिक्षयान चंद्रावर कोसळले. चंद्रापर्यंत पोचणारी ही सर्वप्रथम मानवनिर्मित वस्तू होती. * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[ओपेक]]ची (OPEC) स्थापना. * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - निवडणूकांमध्ये विजयी ठरलेल्या [[बशीर गमायेल]]ची राष्ट्राध्यक्षपदी बसण्यापूर्वीच हत्या. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[किरिबाटी]], [[नौरू]] व [[टोंगा]]चा [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांमध्ये]] प्रवेश. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[मायक्रोसॉफ्ट]]ने आपल्या [[एमएस-डॉस|एम.एस.-डॉस]] या संगणकप्रणालीची शेवटची आवृत्ती (८.०) प्रकाशित केली. याचबरोबर [[विंडोज एम.ई.]] या प्रणालीचेही वितरण सुरू केले. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[स्वीडन]]च्या जनतेने आपले चलन [[स्वीडीश क्रोना]] हेच प्रमाण ठेवले व [[युरो]]चा अस्वीकार केला. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[एस्टोनिया]]च्या जनतेने युरोपीय संघात सामील होण्यासाठीचा कौल दिला. == जन्म == * [[इ.स. १०३२|१०३२]] - [[दाओझॉंग, लियाओ|दाओझॉंग]], लियाओ राजवंशाचा सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Daozong |title=Daozong Emperor of Liao Dynasty |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७६९|१७६९]] - [[अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट]], जर्मन भूगोलशास्त्रज्ञ आणि शास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-von-Humboldt |title=Alexander von Humboldt |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[इव्हान पाव्हलोव्ह]], रशियन शरीरशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पारितोषिक विजेते.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |title=Ivan Pavlov Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[आर्थर सेकल]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[डेव्हिड स्मिथ]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[चार्ल्स मॅरियट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[हर्बी वेड]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रॉबर्ट हार्वे]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[जॅकोबो आर्बेंझ]], [[:वर्ग:ग्वातेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष|ग्वातेमालाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९१६|१९१६]] - [[जेफ नोब्लेट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[न्यालचंद शाह]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[गिल लँग्ली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[राम जेठमलानी]], भारतातील नामवंत वकील व राजकारणी.<ref>{{cite news |title=Ram Jethmalani passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=8 September 2019 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[दुर्गा भागवत]], मराठीतील ज्येष्ठ लेखिका, संशोधन क्षेत्रातील विचारवंत व लोकसाहित्य अभ्यासक.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/18129/ |title=भागवत, दुर्गा नारायण |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[पद्माकर शिवलकर]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतातील क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[पॉल ऍलोट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[केप्लर वेसल्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[जेफ क्रोव]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सलिया अहंगामा]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन सिंग]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[आमिर सोहेल]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[चंद्रकांत पंडित]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/chandrakant-pandit-32144 |title=Chandrakant Pandit Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[सूर्यकुमार यादव]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/suryakumar-yadav-446507 |title=Suryakumar Yadav Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ५८५|५८५]] - [[बिदात्सु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. ७७५|७७५]] - [[कॉन्स्टन्टाईन पाचवा, बायझेन्टाईन सम्राट|कॉन्स्टन्टाईन पाचवा]], बायझेन्टाईन सम्राट. * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[अल-हदी, खलिफा|अल-हदी]], खलिफा. * [[इ.स. ८९१|८९१]] - [[पोप स्टीवन पाचवा]]. * [[इ.स. ११४६|११४६]] - [[झेंगी, सिरिया|झेंगी]], सिरियाचा राजा. * [[इ.स. ११६४|११६४]] - [[सुटोकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १५२३|१५२३]] - [[पोप एड्रियान सहावा]]. * [[इ.स. १७१२|१७१२]] - [[जियोव्हानी कॅसिनी]], इटालियन खगोलतज्ञ. * [[इ.स. १८३६|१८३६]] - [[एरन बर]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[विल्यम मॅककिन्ली]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[इसाडोरा डंकन]], अमेरिकन नर्तकी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Isadora-Duncan |title=Isadora Duncan Biography |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[टोमास मासारिक]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[जे.डब्ल्यु. हर्न]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[पॅट्रिक स्वेझी]], अमेरिकन अभिनेता, नर्तक आणि गायक.<ref>{{cite news |title=Actor Patrick Swayze dies at 57 |url=https://www.reuters.com/ |work=Reuters |date=15 September 2009 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]], मराठी पहिलवानी कुस्तीगीर. == प्रतिवार्षिक पालन == * हिंदी दिवस (भारत). * अभियंता दिवस (रोमानिया). == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/14}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - '''सप्टेंबर १४''' - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर १६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ----- {{ग्रेगरियन महिने}} b32lcnd388n0zesjm71zc9ed1ji0fvi 0 14193 2709623 2628181 2026-09-14T06:34:20Z संतोष गोरे 135680 /* संस्कृत अथर्वशीर्ष */ 2709623 wikitext text/x-wiki [[File:Ganesh Mantra Images - A representation of Lord Ganesha with the Mantra Shri Ganeshaya Namah.jpg|thumb|गणेश मंत्र चित्रित गणेश]] '''श्री गणेश अथर्वशीर्ष''' हे एक नव्य उपनिषद आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=eY7XAAAAMAAJ&q=ganesh+atharvashirsha&dq=ganesh+atharvashirsha&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiGobH2qqfkAhXjH7cAHW1eCa0Q6AEITTAF|title=Ganesh, the Benevolent|last=Pal|first=Pratapaditya|date=1995|publisher=Marg Publications|isbn=9788185026312|language=en}}</ref> ते अथर्ववेदाशी संबंधित आहे.यामध्ये गणेशविद्या सांगितलेली असून गणेशाच्या उपासकांमध्ये या उपनिषदाला विशेष महत्त्व आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=CVg18is_5AQC&q=ganesh+atharvashirsha&dq=ganesh+atharvashirsha&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiGobH2qqfkAhXjH7cAHW1eCa0Q6AEIPzAD|title=Lokrajya|date=1995|publisher=Directorate-General of Information and Public Relations|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-A0hBQAAQBAJ&pg=PA32&dq=ganesh+atharvashirsha&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiGobH2qqfkAhXjH7cAHW1eCa0Q6AEIUzAG#v=onepage&q=ganesh%20atharvashirsha&f=false|title=Rituals and Traditional Events in the Modern World|last=Laing|first=Jennifer|last2=Frost|first2=Warwick|date=2014-10-30|publisher=Routledge|isbn=9781134593132|language=en}}</ref> श्री [[गणपती]] अथर्वशीर्ष हे श्री गणक ऋषी यांनी लिहिले आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा|last=जोशी , होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ प्रकाशन|year=२०००|isbn=|location=पुणे|pages=७१७}}</ref> ==अर्थ== थर्व म्हणजे चंचल आणि अथर्व म्हणजे स्थिर. शीर्ष म्हणजे मस्तक. ज्याच्या पठणामुळे बुद्धीला स्थिरता येते असे उपनिषद म्हणजे अथर्वशीर्ष होय असा याचा अर्थ लावला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=flVgCAAAQBAJ&pg=PT11&dq=%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjlvuXlq6fkAhUhmeYKHcaTAVoQ6AEIJzAA#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7&f=false|title=Be Rich by Indian Ways - श्रीमंत व्हा: Be Rich by Indian Ways - श्रीमंत व्हा|last=Vastu|first=O. M.|date=2015-04-21|publisher=OM Vastu Consultant & Trainer|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> ==वर्ण्यविषय== यामध्ये प्रथम गणपतीच्या सगुणब्रह्माची उपासना सांगून शेवटी तो गणपती म्हणजे परब्रह्म होय असे त्याचे उदात्तीकरण केले आहे.गणपती हा तीन देहांच्या पलीकडचा असला तरी "गं" हे त्याचे तांत्रिक शरीर आहे आणि तोच त्याचा महामंत्रही आहे. गणपती हा विश्वाचा आधार असून तो ज्ञान आणि विज्ञानमय आहे. व्रातपती, शिवाच्या गणांचा अधिपती असा असलेल्या गणपतीला यामध्ये नमस्कार केलेला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pPpTDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=atharvshirsh&hl=en|title=Ganapati Atharvashirsha Upanishad|last=Tejomayananda|first=Swami|date=2018-04-04|publisher=Central Chinmaya Mission Trust|isbn=978-81-7597-600-9|language=en}}</ref> यानंतर याची फलश्रुती सांगितलेली आहे. या उपनिषदाचे एक सहस्र वेळा पठण केल्याने जे हवे ते प्राप्त होईल असे म्हणले आहे.<ref name=":1" /> == संस्कृत अथर्वशीर्ष== मूळ संस्कृत अथर्वशीर्षासाठी [[:b:mr:श्री गणेश अथर्वशीर्ष|येथे टिचकी]] द्यावी. == मराठी अथर्वशीर्ष == ॐ नमस्ते गणपते, तूचि प्रत्यक्ष तत्त्व सत्। तूचि केवल कर्ता बा, तूचि धर्ताहि केवल। तूचि केवल संहर्ता, तूचि ब्रह्महि सर्वहे। तू साक्षात् नित्य तो आत्मा॥१॥ ऋत मी सत्य मी वदे ॥२॥ करी रक्षण तू माझे, वक्त्या-श्रोत्यांस रक्ष तू। दात्या-घेत्यांस तू रक्ष, गुरू - शिष्यांस रक्ष तू। मागुनी पुढुनी डाव्या, उजव्या बाजूने पण वरूनी खालुनी माझे, सर्वथा कर रक्षण॥३॥ जसा वाङ्मय आहेस, तू चिन्मयहि बा तसा। जसा आनन्दमय तू, तू ब्रह्ममयही तसा। देवा तू सच्चिदानन्द, अद्वितीयहि तू तसा। प्रत्यक्ष ब्रह्म तू, ज्ञान-विज्ञान-मयही तसा ॥४॥ सर्व हे जग उत्पन्न, तुझ्यापासुनि होतसे। त्याची स्थिती तुझ्यायोगे, विलयेल तुझ्यात ते। भासते ते तुझ्या ठायी, तू भूमि जल अग्नि तू। तूचि वायुनी आकाश, वाणी स्थाने ही चार तू ॥५॥ तू जसा त्रिगुणां-पार, त्रिदेहांच्याहि पार तू। तू अवस्था-त्रयां-पार, त्रिकालांच्याहि पार तू। तू मूलधार चक्रात, देहाच्या नित्य राहसी। इच्छा-ज्ञान-क्रिया रूपी, शक्ती त्या तूचि तीनही। ध्याती नित्य तुला योगी, तू ब्रह्मा तूचि विष्णूही। तू रुद्र, इंद्र, तू अग्नी, तू वायू, सूर्य ,चन्द्रही तू ब्रह्म, तूचि भू, तूची अन्तरिक्ष,नी स्वर्गही। तूचि ॐ कार हे बीज, वर्णिती ज्यास वेदही॥ ६॥ आधी ‘ग’ कार उच्चार, ‘अ’ कार तदनन्तर। त्यानंतर अनुस्वार, अर्धचन्द्रे सुशोभित। ॐ कार-युक्त हे बीज, मन्त्ररूपचि हे तव । ‘ग’ कार रूप हे पूर्व, असे मध्यम रूप ‘अ’। अन्त्य रूप अनुस्वार, बिन्दू उत्तर रूपसा। नाद सांधतसे यांना, सन्धीचे नाम संहिता। गणेश विद्या ती हीच, आहे गणक हा ऋषी। छन्द हा निचृद्-गायत्री, देवता श्रीगणेश ही । ॐ गं रूपी गणेशाला, नमस्कार सदा असो ॥७॥ एकदन्तास त्या आम्ही, देवाधीशास जाणतो। आणि त्या वक्रतुण्डाते, आम्ही ध्याने उपासतो। त्यासाठी सर्वदा आम्हा, तो दन्ती प्रेरणा करो ॥ ८॥ एकदन्ता चतुर्हस्ता, पाश - अंकुश धारका । द्न्तनी वरदा मुद्रा, धारका मूषक - ध्वजा। लम्बोदरा रक्तवर्णा , शूर्प-कर्णा गजानना । रक्त - वस्त्रा विघ्न-हर्त्या, गिरिजानन्दन-वर्धना। रक्त-चन्दन-लिप्तांगा, रक्त-पुष्पा-सुपूजिता । भक्तावरी दया कर्त्या ,अच्युता जग-कारणा। सृष्टिपूर्वी प्रकटल्या, प्रकृती पुरूषा परा । या ध्यातो नित्य तो योगी, योग्यांमध्ये वरिष्ठसा ॥ ९॥ वन्दन व्रातपतिला, गणाधेशास वन्दन । वन्दन प्रमथेशाला, एकदन्तास वन्दन। लम्बोदरा शिवसुता, विघ्नहर्त्यास वन्दन। वांछिला वर देणाऱ्या अय, तव मूर्तिस वन्दन ॥१०॥<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा (उत्तरपूजेसह)|last=|first=|publisher=ज्ञान प्रबोधिनी संस्कृत संस्कृति संशोधिका|year=२०१९|isbn=|location=पुणे|pages=२३-२४}}</ref> ==फलश्रुती== या अथर्वशीर्षाचे जो अध्ययन करतो तो ब्रह्मरूप होतो. त्याला कोणत्याच विघ्नांची बाधा होत नाही. तो सर्व बाजूंनी सुखांत वाढतो. (हिंसा, अभक्ष्यभक्षण, परदारागमन, चौर्य व पापसंसर्ग) या पांचही महापापांपासून मुक्त होतो. संध्याकाळी पठण करणारा दिवसा (अजाणपणे) केलेल्या पापाचा नाश करतो. सकाळी पठण करणारा रात्री (नकळत) केलेल्या पापांचा नाश करतो. संध्याकाळीं व सकाळी पठण करणारा पाप (प्रवृत्ती) रहीत होतो. सर्व ठिकाणी (याचे) अध्ययन करणारा विघ्नमुक्त होतो. धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष मिळवितो. हे अथर्वशीर्ष (अनधिकारी) शिष्य-भाव नसलेल्या माणसाला सांगू नये. जर कोणी अशा अनधिकाऱ्यास मोहाने देईल तर तो मोठाच पापी होतो. या अथर्वशीर्षाच्या सहस्र आवर्तनांनी जी जी कामना मनुष्य करील ती ती या योगे सिद्ध होईल. ॥११॥ या अथर्वशीर्षाने जो गणपतीला अभिषेक करतो, तो उत्तम वक्ता होतो, चतुर्थीच्या दिवशी कांही न खाता जो याचा जप करतो तो विद्यासंपन्न होतो, असे अथर्वण ऋषींचे वाक्य आहे. (याचा जप करणाऱ्याला) ब्रह्म व आद्या (म्हणजे माया) यांचा विलास कळेल. तो कधीच भीत नाही. ॥१२॥ जो दुर्वांकुरांनी हवन करतो तो कुबेरासम होतो. जो साळीच्या लाह्यांनी हवन करतो, तो यशस्वी सर्वंकष बुद्धिमान होतो. जो सहस्र मोदकांनी हवन करतो, त्याला इष्टफल प्राप्त होते. जो घृतयुक्त समिधांनी हवन करतो त्याला सर्व मिळते, अगदी सर्व काही प्राप्त होते. ॥१३॥ आठ ब्राह्माणांना योग्य प्रकारे (याचा) उपदेश केल्यास, करणारा सूर्यासारखा तेजस्वी होतो. सूर्यग्रहणांत, महानदीच्या काठी किंवा गणपती प्रतिमेजवळ जप केल्यास हा मंत्र सिद्ध होतो. (असा मंत्र सिद्ध करणारा) महाविघ्नापासून मुक्त होतो. महादोषापासून मुक्त होतो. महापापापासून मुक्त होतो. तो सर्वज्ञ होतो. तो सर्वसंपन्न होतो, जो हे असे जाणतो. असे हे उपनिषद आहे. ॥१४॥<ref name=":0" /> ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[पंचायतन पूजा]] *[[अक्षरारंभ]] *[[गणेश उत्सव]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:धार्मिक साहित्य]] [[वर्ग:उपनिषदे]] ko9bj4hqzctui2ggtws1am1doksohb1 0 14353 2709461 2681759 2026-09-13T19:30:11Z अभय नातू 206 /* गुप्त कारस्थाने व भूमिगत सशस्त्र चळवळी */ 2709461 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २८ जून |वर्ष = २०१२ }} {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = दुसरे महायुद्ध | या युद्धाचा भाग = | चित्र = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6= [[पूर्व आघाडी (दुसरे महायुद्ध)|पूर्व आघाडीवरील]] [[नाझी जर्मनी|जर्मनीची]] [[युंकर्स यु ८७]] बॉम्बफेकी विमाने; [[उत्तर आफ्रिका मोहीम (दुसरे महायुद्ध)|उत्तर आफ्रिका मोहीमेवर]] असलेल्या ब्रिटिश [[मटिल्डा २ रणगाडा|मटिल्डा २ रणगाडे]]; [[हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ले]]; [[स्टालिनग्राडची लढाई|स्टालिनग्राडच्या लढाईतील]] [[सोव्हियेत संघ|सोव्हियेत संघाचे]] सैनिक; [[बर्लिन]]मध्ये [[राइकश्टाग]]वर आपला झेंडा फडकावणारा सोव्हियेत सैनिक; [[फिलिपिन्स]]मधील [[लिंगायेनचे आखातावर|लिंगायेनच्या आखातावर]] चालून जाणाऱ्या [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या युद्धनौका]] }} | चित्र रुंदी = 300px | दिनांक = इ.स. १ सप्टेंबर १९३९ – इ.स २ सप्टेंबर १९४५ एकूण युद्ध कालावधी: ६ वर्ष १ दिवस | स्थान = संपूर्ण जग | परिणती = मित्र राष्ट्रांचा विजय | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[मित्र राष्ट्र]]<br />{{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}}(१९४१-४५)<br />{{देशध्वज|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने}}(१९४१-४५)<br />{{ध्वज|भारत}}<br /> [[Image:Flag of the Republic of China.svg|24px]] [[चीन]](१९३७-४५)<br /><hr> {{देशध्वज|फ्रान्स}}<br /> {{देशध्वज|पोलंड}}<br /> {{देशध्वज|कॅनडा}},<br /> {{देशध्वज| ऑस्ट्रेलिया}}<br /> {{देशध्वज|न्यू झीलँड}}<br /> {{देशध्वज|युगोस्लाव्हियाचे साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|नॉर्वे}}(१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|बेल्जियम}} (१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|चेकोस्लोव्हाकिया}}<br /> {{देशध्वज|फिलिपिन्स}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|ब्राझिल}} (१९४२-४५)<br /> [[दोस्त राष्ट्रे|व इतर....]] | पक्ष२ = [[अक्ष राष्ट्रे]]<br /> {{देशध्वज|नाझी जर्मनी}}<br /> {{देशध्वज|जपान}}(१९३७-४५)<br />{{देशध्वज|इटली}}(१९४०-४३)<br /><hr> {{देशध्वज|हंगेरी}} (१९४१-४५),<br /> {{देशध्वज|रोमेनिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|बल्गेरिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|थायलंड}} (१९४१-४५),<br /> सहकारी राष्ट्रे<br /> {{देशध्वज|फिनलंड}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|इराक}} (१९४१),<br /> {{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}} (१९३९-४१),<br /> [[अक्ष राष्ट्रे|व इतर....]] | सेनापती १ = दोस्त नेते | सेनापती २ = अक्ष नेते | सैन्यबळ १ =७,३७,००,०००: दोस्त राष्ट्रे | सैन्यबळ २ =३,६३,००,०००: अक्ष राष्ट्रे १,८१,००,०००: जर्मनी १,८२,००,०००: इटली आणि जपान | बळी १ = सैनिक: १,६०,००,००० नागरिक: ४,५०,००,००० एकूण: ६,१०,००,००० | बळी २ = सैनिक: ८०,००,००० पेक्षा जास्त<br />नागरिक: ४०,००,००० पेक्षा जास्त<br />एकूण: १,२०,००,००० पेक्षा जास्त | टिपा = |}} '''दुसरे महायुद्ध''' हे [[इ.स. १९३९|१९३९]] ते [[इ.स. १९४५|१९४५]] दरम्यान झालेले जागतिक युद्ध होते. हे युद्ध मुख्यतः [[युरोप]] व [[आशिया]]मध्ये [[दोस्त राष्ट्रे]] व [[अक्ष राष्ट्रे]] यांच्या मध्ये झाले. जर्मनीने पोलंडवर केलेल्या हल्ल्याने हे युद्ध १ सप्टेंबर १९३९ रोजी अधिकृतपणे सुरू झाले.{{sfn|वाइनबर्ग|२००५|p=६}}<ref>वेल्स, ॲन शार्प (२०१४) ''हिस्टॉरिकल डिक्शनरी ऑफ वर्ल्ड वॉर टू : द वॉर अगेन्स्ट जर्मनी ॲंन्ड इटली''. रोव्हमन ॲंन्ड लिटलफील्ड पब्लिशिंग, पृ ७</ref> यानंतर फ्रान्स, युनायटेड किंग्डम आणि इतर राष्ट्रांनी जर्मनी विरुद्ध युद्ध पुकारले. जपानने व इटलीने जर्मनीच्या बाजूने युद्धात पदार्पण केले. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर बंदरावर आक्रमण केल्यामुळे अमेरिकेला युद्धात उतरणे भाग पाडले. अमेरिकेने युद्धात सक्रिय भाग घेतला व तेथून युद्ध जगभर पसरले. दोस्त राष्ट्रांमध्ये [[चीन]], [[रशिया]], [[इंग्लंड]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व इतर राष्ट्रांचा समावेश होता, तर अक्ष राष्ट्रांमध्ये [[जर्मनी]], [[इटली]] व [[जपान]] हे देश होते. जवळ जवळ ७० देशांचे सैन्य यात सहभागी झाले होते. या युद्धात सहा कोटींच्यावर माणसे मेली. मानवी इतिहासातील ही सर्वांत मोठी जीवितहानी आहे. या युद्धामध्ये दोस्त राष्ट्रांचा विजय झाला.{{sfn|गिल्बर्ट|२००१|p=२९१}}<ref>{{स्रोत पुस्तक |title=वॉर, व्हायोलन्स ॲंड पॉप्युलेशन: मेकिंग द बॉडी काउंट|भाषा=इंग्लिश|author=जेम्स ए. टायनर|page=49 |date=3 March 2009 |publisher=द गिलफोर्ड प्रेस; पहिली आवृत्ती|isbn=1-6062-3038-7}}</ref>{{sfn|Sommerville|2008|loc=p. 5 (2011 ed.)}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bbc.co.uk/tyne/content/articles/2005/01/20/holocaust_memorial_other_victims_feature.shtml|title=BBC - Tyne - Roots - Non-Jewish Holocaust Victims : The 5,000,000 others|website=www.bbc.co.uk|accessdate=27 August 2017|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == आढावा == === युरोप === [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी [[जर्मनी]]ने [[जर्मनीचे पोलंडवर आक्रमण (१९३९)|पोलंडवर आक्रमण]] केले. जर्मनीचा नेता [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याच्या [[नाझी पक्ष|नाझी पक्षाने]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाशी]] त्यापूर्वी मैत्री-करार केला होता. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[सप्टेंबर १७]]च्या दिवशी पूर्वेकडून पोलंडवर चाल केली. याला प्रत्युत्तर म्हणून [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]ने [[सप्टेंबर ३]]ला जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. सुरुवातीला हे युद्ध मुख्यत्वे सागरी युद्ध होते. काही महिन्यातच जर्मनीने पोलंड काबीज केले. त्यानंतर [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] जर्मन सैन्याने [[नॉर्वे]], [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व [[फ्रान्स]] पादाक्रांत केले व [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युगोस्लाव्हिया]] आणि [[ग्रीस]]चा पाडाव केला. [[इटली]]ने उत्तर आफ्रिकेतील ब्रिटिश वसाहतींवर हल्ला केला. काही महिन्यांनी त्यांना जर्मन सैन्याची कुमक मिळाली. [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] मध्यापर्यंत जर्मनीने बहुतांश [[पश्चिम युरोप]] आपल्या टाचेखाली आणले होते परंतु युनायटेड किंग्डम जिंकणे त्यांना जमले नाही. याचे मुख्य कारण होते [[रॉयल एर फोर्स]] व [[रॉयल नेव्ही]]ने दिलेली कडवी झुंज. आता [[हिटलर]] सोव्हिएत संघावर उलटला व [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी त्याने अचानक सोव्हिएत संघावर चाल केली. [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] या सांकेतिक नावाने योजलेल्या या मोहिमेत जर्मनीला सुरुवातीला भरभरून यश मिळाले. [[इ.स. १९४१|१९४१]] शेवटीशेवटी जर्मन सैन्याने [[मॉस्को]]पर्यंत धडक मारली परंतु येथे ही मोहीम अडकून पडली. सोव्हिएत सैन्याने कडवा प्रतिकार करीत जर्मनीचा रेटा मोडून काढला. पुढे सोव्हिएत सैन्याने [[स्टालिनग्राड]]ला वेढा घालून बसलेल्या [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्यालाच]] प्रतिवेढा घालुन पूर्ण सैन्याला युद्धबंदी बनवले. [[कुर्स्कचे युद्ध|कुर्स्कच्या युद्धात]] सोव्हिएत सैन्याने जर्मनीचा प्रतिकार मोडून काढला व [[लेनिनग्राडचा वेढा]]. उठवला. जर्मन सैन्याने अखेर माघार घेतली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] त्यांचा [[बर्लिन]]पर्यंत पाठलाग केला. बर्लिनमध्ये जर्मन सैन्याने व सामान्य नागरिकांनी घराघरातून सोव्हिएत सैन्याला झुंज दिली परंतु प्रचंड प्रमाणात मिळत असलेल्या कुमकेच्या जोरावर सोव्हिएत सैन्याने बर्लिन जिंकले. याच सुमारास ([[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी) हिटलरने आपल्या भूमिगत बंकरमध्ये आत्महत्त्या केली. इकडे पाश्चिमात्य दोस्त राष्ट्रांनी [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[इटली]]वर चाल केली. [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] त्यांनी [[नॉर्मंडी]]च्या किनाऱ्यावर हल्ला केला व फ्रान्सला जर्मन आधिपत्यातून मुक्त केले. जर्मनीने चढवलेल्या प्रतिहल्ल्याला [[ऱ्हाईन नदी]]च्या किनाऱ्यावर ''[[बॅटल ऑफ द बल्ज]]'' नावाने प्रसिद्ध लढाईत दोस्त राष्ट्रांनी जबरदस्त उत्तर दिले व येथून आगेकूच करित त्यांनी जर्मनी गाठले आणि [[एल्ब नदी]]च्या किनाऱ्यावर पूर्वेकडून चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याशी संधान बांधले. यावेळी जर्मनीच्या उरल्यासुरल्या सैन्याने शरणागती पत्करली व हार मान्य केली. युरोपमध्ये चाललेल्या या धुमश्चक्री दरम्यान जर्मन राष्ट्राकडून चालविण्यात आलेल्या वंश हत्येत ६०,००,००० ज्यू व्यक्तींचा बळी गेला. याला [[ज्यूंचे शिरकाण]] अथवा ''[[होलोकॉस्ट]]'' म्हणण्यात येते. === आशिया व प्रशांत महासागर === युरोपमध्ये युद्धाला तोंड फुटण्यापूर्वी [[जपान]]ने [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी [[चीन]]वर [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|आक्रमण]] केले.,<ref>{{स्रोत पुस्तक|first1=जॉन|last1=फेरिस|first2=एव्हन|last2=मॉड्सले|title=द कॅम्ब्रिज हिस्टरी ऑफ द सेकंड वर्ल्ड वॉर, खंड १: फायटिंग द वॉर|location=[[Cambridge]]|language=English|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2015|ref=harv}}</ref>{{sfn|फॉर्स्टर|गेसलर|२००५|p=६४}} जपानचा रोख चीनमधून पूर्व आणि [[आग्नेय आशिया]]वर स्वारी करीत एकएक देश जिंकायचा होता. यात मिळालेल्या यशानंतर जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]च्या दिवशी अनेक राष्ट्रांवर एकाच वेळी हल्ला केला. याच दिवशी [[पर्ल हार्बर]] येथे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] नौदलावरही हल्ला चढवला गेला. याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचे निश्चित केले. पुढील सहा महिने जपानला घवघवीत यश मिळाले पण [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] अमेरिकन नौसैन्याने त्यांचा प्रतिकार केला व [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]] जपानने हार पत्करली. यात जपानच्या चार [[विमानवाहू नौका]] बुडवून अमेरिकेने जपानी नौसैन्याचा कणाच मोडला. येथून दोस्त राष्ट्रांनी जपानवर प्रतिहल्ला चढवला व [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बे]] व [[ग्वादालकॅनाल मोहीम|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] त्यांनी विजय मिळवला. नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातमध्ये विजयी ठरलेल्या दोस्त राष्ट्रांनी मग प्रशांत महासागराच्या मध्य भागावर रोख धरून मोहीम काढली. यात जपानी सैन्याने त्यांचा कडवा प्रतिकार केला. या मोहीमेदरम्यान [[फिलिपाईन समुद्राची लढाई]], [[लेयटे गल्फची लढाई]], [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमा]] व [[ओकिनावाची लढाई]], इ. अनेक भयानक सागरी युद्धे लढली गेली. या दरम्यान अमेरिकन [[पाणबुडी|पाणबुड्यांनी]] जपानकडे जाणारी रसद तोडण्यात यश मिळवले. याने जपानची आर्थिकदृष्ट्या कुचंबणा होऊ लागली. [[इ.स. १९४५|१९४५मध्ये]] दोस्त राष्ट्रांच्या वायुदलाने जपानवर अनेक वादळी हल्ले चढवले. मुख्यत्वे नागरी वस्त्या व कारखान्यांवर झालेल्या या हल्ल्यांनी जपानची युद्धप्रवण राहण्याची शक्ती कमी झाली. अखेर [[ऑगस्ट ६]], इ.स. १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या [[हिरोशिमा]] शहरावर परमाणु बॉम्ब टाकला. [[ऑगस्ट ९]]ला अमेरिकेने [[नागासाकी]] शहरावर असाच हल्ला केला व जोपर्यंत जपान शरण येत नाही तोपर्यंत एक एक करित जपानी शहरे बेचिराख करण्याची धमकी दिली. जपानने [[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी बिनशर्त शरणागती पत्करली व दुसऱ्या महायुद्धाचा अधिकृतरीत्या अंत झाला.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> === पर्यवसान === या अतिभयानक युद्धात अंदाजे ६,२०,००,००० (सहा कोटी वीस लाख) व्यक्ती मरण पावल्या. हे म्हणजे जगाच्या त्यावेळेच्या लोकसंख्येच्या २.५ % होय.<ref name="census.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php |title=U.S. Census BureauWorld Population Historical Estimates of World Population |accessdate=March 4, 2016}}</ref> अर्थात, हा केवळ अंदाज आहे व प्रत्येक राष्ट्राचे अंदाज वेगवेगळे आहेत. युरोपमधील आणि आशियामधील अनेक देश या युद्धात बेचिराख झाले. त्यातून सावरायला त्यांना पुढील अनेक दशके घालवावी लागली. दुसऱ्या महायुद्धाचे राजकीय,<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> सामाजिक, आर्थिक<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref><ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref><ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> तसेच तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने जगावर झालेले प्रभाव आजदेखील दिसून येतात. == कारणे == [[जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण, १९३९|जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण]] व जपानचे [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|चीन]], [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|अमेरिका]] व ब्रिटिश आणि डच वसाहतींवरचे आक्रमण ही दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजली जातात.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–51}} {{sfn|Beevor|2012|p=342}}जगाच्या दोन्ही बाजूच्या या घटनांचे कारण होते जर्मनी व जपानमधील हुकूमशाही सत्ताधीश व त्यांची जगज्जेते होण्याची महत्त्वाकांक्षा. जरी या दोन्ही सत्तांनी आपले पाय पसरवण्यास आधीच सुरुवात केली असली तरी दुसऱ्या महायुद्धाची अधिकृत सुरुवात झाली ती या झोंडशाहीला झालेल्या सशस्त्र विरोधाने. जर्मनीत नाझी पक्ष जरी लोकशाही मार्गाने सत्तेवर आला असला तरी एकदा हातात सत्ता आल्यावर पक्षाधिकाऱ्यांनी जर्मनीतील लोकशाही व्यवस्थेची लक्तरे काढली.{{sfn|Brody|1999|p=4}} असे असून जर्मन जनतेने त्यांना पाठिंबा दिला कारण [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] पराभूत झाल्यावर त्यांना जर्मन स्वाभिमानाला जागे करणारे सरकार प्रथमतःच मिळालेले होते.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} पहिल्या महायुद्धात शरणागती पत्करताना [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहातील]] २३१वे कलम जर्मन जनतेला असह्य झाले होते.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} या शिवाय साम्यवाद-विरोध आणि आर्थिक सुबत्ता व प्रगतीच्या वचनांना भुलून जर्मनीने नाझी पक्षाला व पर्यायाने [[ॲडॉल्फ हिटलर|एडॉल्फ हिटलर]]ला अमर्याद सत्ता बहाल केली. हिटलरने जर्मनीला आपल्या हक्काच्या समजल्या जाणाऱ्या सगळ्या देशांना जर्मन सत्तेखाली आणण्याचे वचन दिले व त्यादृष्टीने पावलेही उचलली. नाझी पक्षाने (व स्वतः हिटलरनेही) हिटलरला जर्मनीचा तारणहार असल्याचे भासवले,{{sfn|Adamthwaite|1992|p=52}} व येथून एका भस्मासुराचा जन्म झाला. इकडे जपानमध्ये ''क्रिसॅंथेमम'' (जास्वंदी) वंशाच्या राजांचे राज्य असले तरी खरी सत्ता होती ती सैन्यातील अत्त्युच्च अधिकाऱ्यांच्या टोळक्याकडे. जपानला जगातील महासत्ता करण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती. जपानने या नेतृत्वाखाली [[मांचुरिया]]वर [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] व चीनवर [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] आक्रमण केले होते. यामागचे कारण होते ते चीन व मांचुरियातील नैसर्गिक संपत्ती बळकावून त्याद्वारे आपला प्रभाव अधिक मजबूत करणे. [[युनायटेड किंग्डम]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] या युद्धात जरी प्रत्यक्ष भाग घेतला नसला तरी त्यांनी चीनला आर्थिक व सैनिकी मदत केली. याशिवाय त्यांनी जपानविरुद्ध आर्थिक नाकेबंदी करीत जपानला मिळणारे [[खनिज तेल]] व इतर रसद कापली. यामुळे जपानला चीन व मांचुरियातील युद्ध जास्त काळ चालू ठेवणे अशक्य झाले व त्यांनी तेथून काढता पाय घेण्याची तयारी सुरू केली. आता जपानकडे उपाय होते म्हणजे चीनचा जिंकलेला प्रदेश परत करणे, खनिज तेल व इतर कच्च्या मालाची इतर पुरवठे शोधणे किंवा हे मिळवण्यासाठी अजून काही देश/प्रांत जिंकणे. आग्नेय आशियातील [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]] आणि डच, फ्रेंच व ब्रिटिश वसाहतींमधून या खनिजांचा मुबलक पुरवठा होता व हा भाग चीनमधून हल्ला करण्याच्या टप्प्यातही होता. जपानचा समज होता की आशियातील युरोपीय सत्ता युरोपमध्ये सुरू झालेल्या युद्धात गुंतल्या होत्या व आशियात लक्ष देण्याची त्यांना फुरसत नव्हती. सोव्हिएत संघ जर्मनीशी संधान बांधून असले तरी त्यांच्यात कुरबुर सुरूच होती आणि अमेरिका युद्ध करण्याआधी संधी/करार करण्याचा प्रयत्न करेल. ही परिस्थिती जपानने आग्नेय आशिया गिळंकृत करण्यास साजेशीच होती. हा अंदाज बांधून जपानने डच व ब्रिटिश वसाहतींवर आक्रमण केले व जगाच्या पूर्व भागातील युद्धाला तोंड फुटले. सुरुवातीला तटस्थ असलेल्या अमेरिकेने दोस्त राष्ट्रांना जर्मनीविरुद्ध आर्थिक मदत करणे चालूच ठेवले होते. त्याला खीळ घालण्यासाठी जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१रोजी]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]] येथील नौसेना तळावर जबरदस्त हल्ला केला व तेथील आरमार उद्ध्वस्त केले. अमेरिकेला आता युद्धात उतरणे भागच होते. अशा प्रकारे अमेरिकेचा या युद्धात प्रवेश झाला. == घटनाक्रम == === युद्धाची सुरुवात - इ.स. १९३९ === ==== युरोपियन रणांगण ==== '''जर्मनीची आगळीक''' [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सुमारास जर्मनीने जाहीर केले होते की [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहात]] गमावलेला सगळा प्रदेश जर्मनीने जिंकलाच पाहिजे. शिवाय, ज्या ज्या प्रदेशात जर्मनवंशीय व्यक्तींचे बहुमत असेल, ते प्रदेशही जर्मनीचेच भाग झाले पाहिजेत. जर्मनीच्या अधिकृत परराष्ट्र धोरणात म्हणले होते की [[पोलंड]] व [[झेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेशात जर्मन बाहुल्य होते व तेथील जर्मनवंशीय व्यक्तींच्या हक्कांची पायमल्ली होत होती. त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी असे प्रदेश जर्मनीत असले पाहिजेत. [[:वर्ग:युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधान]] [[नेव्हिल चेम्बरलेन]] बरोबरच्या चर्चासत्रात हिटलरने अनेक पुरावे दाखवले ज्यानुसार जर्मनीच्या शेजारी राष्ट्रातील जर्मनवंशीय लोकांवर अत्याचार होत होते. या सबबीवर हिटलरने असे प्रदेश जर्मनीत समाविष्ट करण्याचा आग्रह धरला. हिटलरच्या या युक्तिवादाला जर्मन जनतेचा पूर्ण पाठिंबा होता. जर्मनीला पहिल्या महायुद्धात नामुष्की पत्करावी लागली होती. व्हर्सायच्या तहातील काही कलमे जर्मनीच्या आर्थिक व सैनिकी विकासाला जाचक होती. याच सुमारास जगभर आर्थिक मंदी सुरू होती, त्याचा प्रभाव जर्मनीवरही पडला होता. व्हर्सायच्या तहानुसार जर्मनीला सैन्य बाळगण्यावर कडक निर्बंध होते व प्रत्येक सैनिकी हालचालीबद्दल [[लीग ऑफ नेशन्स]] द्वारे परदेशी राजवटींना जबाब द्यावा लागत होता. ततः जर्मनीत गरीबी, [[बेकारी]] व असंतोषाचे लोण सर्वदूर पसरलेले होते. याचे भांडवल करून हिटलर व नाझी पक्षाने सत्ता मिळवली व हळूहळू लोकशाही व्यवस्थेत बदल करून अधिकाधिक हुकुमशाहीगत व्यवस्था जर्मनीत आली. नाझींनी जर्मनीला पटवून दिले की अनिर्बंध सत्तेशिवाय जर्मनीचा उद्धार कोणीही करू शकणार नाही. हळूहळू हिटलरने [[ऱ्हाइनलॅंड]] व [[रुह्र]] प्रदेशात सैन्य उभारणीलाही सुरुवात केली. याशिवाय अश्या अनेक कृती केल्या ज्या व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध होत्या परंतु जर्मन राष्ट्रहितकारक होत्या. याचा परिणाम जर्मन जनता हिटलरच्या मागे एकमुखाने उभी राहण्याचा झाला. हिटलर व नाझी पक्षाने याचे पूरेपूर फायदा घेतला. जर्मनवंशीयांवर अन्याय होत असल्याचे भासवून त्यांनी याकाळात अनेक इतरवंशीय व्यक्तींचे ([[रोमा जिप्सी]], [[ज्यू]], इ.) सर्रास शिरकाण सुरू केले. '''युरोपीय देशांची अति-सहिष्णुता व युद्धापूर्वीचे मैत्री-करार''' जर्मनीत हे सुरू असताना ब्रिटिश व फ्रेंच सरकारने त्याविरुद्ध पावले उचलायच्या ऐवजी जर्मनीच्या तुष्टीकरणाचे धोरण अवलंबिले. त्यांना जर्मनीशी उघड संघर्ष टाळायचा होता कारण पहिले महायुद्ध संपून जेमतेम २० वर्षे होत होती. संपूर्ण युरोप त्यातून सावरत होता व अजून एक युद्ध झाल्यास [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]च नव्हे तर युरोपमधील प्रत्येक देशाला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागली असती. त्यामुळे दोन्ही देशांनी जर्मनीला ढील देणेच पसंत केले. याचे पर्यवसान [[इ.स. १९३८चा म्युनिक करार|१९३८ च्या म्युनिक करारात]] झाले. याआधी जर्मनीने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेश बळकावले होते व अजून पुढे सरकण्याच्या तयारीत असताना फ्रान्स व ब्रिटनने जर्मनीची ही आगळीक मान्य केली व चेकोस्लोव्हेकियाचे प्रदेश जर्मनीला देऊन टाकले. चेम्बरलेनने जाहीर केले की म्युनिक करार हा "आपल्या काळातील शांततेचेच प्रतीक" आहे. मऊ लागल्यावर कोपराने खणल्यासारखे जर्मनीने [[मार्च]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] उरलेले चेकोस्लोव्हेकियासुद्धा बळकावले. जर्मनीच्या मनसूब्यांबद्दल भ्रमात राहिलेल्या दोस्त राष्ट्रांकडे नुसते बघत बसण्यापेक्षा काही गत्यंतर नव्हते. या व अशा छोट्या-मोठ्या चालींनंतर वर्षभरात युद्धाला तोंड फुटले. म्युनिक करार निष्फळ ठरल्यावर ब्रिटन/फ्रान्ससना कळले की हिटलरच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवून चालणार नव्हते व जर्मन महत्त्वाकांक्षा नुसते आसपासचे प्रदेश गिळंकृत करून थांबणार नव्हती. [[मे १९]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] पोलंडने व फ्रान्सने परस्पर-मैत्री करार केला व एकावर आक्रमण झाल्यास दुसऱ्याने मदतील धावून येण्याचे मान्य केले. ब्रिटन व पोलंडमध्ये असाच करार मार्चमध्ये झालेला होता. इकडे जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] [[मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सह्या केल्या. या करारात जर्मनी व सोव्हिएत संघाने युरोप जिंकून घेणे गृहित धरले होते व त्यानंतर युरोप आपापसात कसा वाटून घ्यायचा याची नोंद होती. तोपर्यंत दोन्ही राष्ट्रांनी एकमेकांच्या सैनिकी कार्रवाईत दखल न देण्याचे कबूल केले व सोव्हिएत संघाकडून जर्मनीला खनिज तेल व इतर रसद पुरवण्याची तरतूद घातली. या कलमामुळे जर्मनीची [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रातून]] येणाऱ्या मालवाहतूकीवरील भीस्त कमी झाली. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] हा वाहतूकमार्ग रोखून धरून ब्रिटनने जर्मनीच्या नाकीतोंडी पाणी आणले होते. ही तरतूद झाल्यावर हिटलरची पोलंड व वेळप्रसंगी ब्रिटन व फ्रान्सशीही युद्ध करण्याची तयारी झाली. पुढचे पाउल होते ते काहीतरी कुरापत काढणे. जर्मनीने जाहीर केले की [[डान्झिगचे स्वतंत्र शहर|डान्झिगच्या स्वतंत्र शहरात]] जर्मन व्यक्तींवर अन्याय होत आहे व याचा उपाय करण्यासाठी जर्मनी डान्झिग व पोलंडमधील अन्य शहरे जिंकून घेईल. हे पाहून पोलंड ने [[ऑगस्ट २५]]रोजी युनायटेड किंग्डमशी नव्याने मैत्री करार केला, पण त्याचा जर्मन बेतांवर काही प्रभाव पडला नाही. '''जर्मनी व सोव्हिएत संघाचे पोलंडवर आक्रमण''' [[चित्र:पोलिश सैनिक.jpg|thumb|left|200px|जर्मन आक्रमकांशी लढणारे पोलिश सैनिक, [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १९३९|१९३९]]]] [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९रोजी]] जर्मनीने खोटी [[ग्लायवित्झचा हल्ला|पोलिश हल्ल्याची]] सबब सांगून पोलंडवर आक्रमण केले. युद्धोत्तर अहवालात कळून आले की पोलंडने जर्मन ठाण्यावरील तथाकथित हल्ला झालाच नव्हता. [[सप्टेंबर ३]]ला [[भारत|भारतासह]] युनायटेड किंग्डम व फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले. काही दिवसातच [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[न्यू झीलंड]]नेही त्यांचा साथ देण्याचे जाहीर केले. फ्रान्सने जरी युद्ध जाहीर केले असले तरी त्यांची हालचाल संथ होती. [[सार प्रांतातील चढाई|सार प्रांतात नावापुरती चढाई]] केल्यावर काही दिवसात तीसुद्धा सोडून दिली. युनायटेड किंग्डमला नौसेनेच्या कवायती करण्याशिवाय काही करणे शक्य नव्हते. इकडे जर्मनीने पोलिश सैन्याची वाताहत करीत [[सप्टेंबर ८]] रोजी पोलंडची राजधानी [[वॉर्सो]]पर्यंत धडक मारली. [[सप्टेंबर १७]]ला सोव्हिएत संघाने मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारात ठरवल्याप्रमाणे पोलंडवर पूर्वेकडून चाल केली. पोलिश सैन्याला आता दुसरी आघाडी उघडणे भाग पडले व त्यामुळे आधीच खिळखिळी झालेली बचावाची फळी कोलमडली. पराभव अटळ दिसताना पोलंडच्या राष्ट्राध्यक्ष व सरसेनापतीने दुसऱ्याच दिवशी [[रोमेनिया]]त पळ काढला. वॉर्सोतील सैन्याने महिनाभर तग धरली पण ऑक्टोबर १ रोजी जर्मन सैन्य शहरात घुसले. ४-५ दिवस घराघरातून युद्ध करून ऑक्टोबर ६ला पोलिश सैन्याने हत्यारे खाली ठेवली. काही तुकड्या पळून शेजारील राष्ट्रांमध्ये गेल्या व तेथून त्यांनी [[पोलिश भूमिगत सशस्त्र चळवळ|भूमिगत सशस्त्र चळवळ]] उभारली. या चळवळीने युद्धाच्या अखेरच्या दिवसांत दोस्त राष्ट्रांची मोठी मदत केली. जरी राजधानी व जवळजवळ संपूर्ण देशाचा पाडाव झाला तरी पोलंडने अधिकृतरीत्या जर्मनीकडे शरणागती पत्करली नाही. '''खोटे युद्ध''' पोलंडच्या पाडावानंतर [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] हिवाळ्यात जर्मनीने आपली वाटचाल तात्पुरती थांबवली. परिस्थितीचा आढावा घेत त्यांनी आपली बचावफळी पक्की केली व पुढील हल्ल्यांची योजना आखणे चालू ठेवले. इकडे ब्रिटन व फ्रान्सने आपले बचावात्मक धोरण चालूच ठेवले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] १९४०पर्यंत कोणीच काही मोठी हालचाल केली नाही. वृत्तपत्रांनी या कालावधीला ''खोटे युद्ध'' अथवा ''सिट्झक्रीग'' असे उपहासात्मक नाव दिले. '''अटलांटिकची लढाई''' [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमध्ये]] लढाई सुरू होताच [[अटलांटिक महासागर#उत्तर अटलांटिक|उत्तर अटलांटिक समु्द्रात]] जर्मन [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या व्यापारी जहाजांविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. छुप्या पद्धतीने हल्ला करणाऱ्या या पाणबुड्यांची संख्या जास्त नसली तरी ही कसर त्यांनी त्यांची कुशलता, हिंमत व नशीबाने भरून काढली. ब्रिटिश [[क्रुझर]] [[एच.एम.एस. करेजस (५०)|एच.एम.एस. करेजस]] अशाच एका यु-बोटीला बळी पडली तर अजून एका यु-बोटीने [[एच.एम.एस. रॉयल ओक (०८)|एच.एम.एस. रॉयल ओक]] या [[युद्धनौका|युद्धनौकेला]] बंदरातून बाहेर पडण्याची संधी न देताच जलसमाधी दिली. युद्धाच्या पहिल्या चार महिन्यात यु-बोटींनी ११० जहाजे बुडवली व व्यापारी जहाजवटीवर भीतीचे सावट पसरवले. [[दक्षिण अटलांटिक समुद्र|दक्षिण अटलांटिक समुद्रात]] जर्मन [[पॉकेट बॅटलशिप]] [[ॲडमिरल ग्राफ स्पी (क्रुझर)|ॲडमिरल ग्राफ स्पी]]ने नऊ ब्रिटिश व्यापारी नौका बुडवल्या. अखेर [[एच.एम.एस. अजॅक्स (२२)|एच.एम.एस. अजॅक्स]], [[एच.एम.एस. एक्झेटर (६८)|एच.एम.एस. एक्झेटर]] व [[एच.एम.एन.झेड.एस. अकिलीस]] ने तिला [[मॉॅंटेव्हिडियो]]जवळ गाठले. [[प्लेट नदीची लढाई|प्लेट नदीच्या लढाईत]] ग्राफ स्पीला पराभव अटळ दिसता तिच्या कप्तान [[हान्स लांग्सदोर्फ]] याने समुद्राकडे प्रयाण केले व पकडले जाण्यापेक्षा स्वतःच ग्राफ स्पीला जलसमाधी दिली. ==== पॅसिफिक रणांगण ==== '''[[दुसरे चीन-जपान युद्ध]]''' पूर्वेतील युद्ध युरोपच्या आधीच दोन वर्षे सुरू झाले होते. [[जपान]]ने [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] [[मांचुरिया]] जिंकून तेथे तळ ठोकलेला होता. [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी जपानने मांचुरियाची हद्द ओलांडून [[बीजिंग|बिजींग]]वर (तेव्हाचे बिपींग) हल्ला चढवला. विद्युतवेगाने आगेकूच करीत जपानी सैन्य [[शांघाय]]पर्यंत पोचले परंतु तेथे त्यांची प्रगती थांबली. [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] शांघाय पडले व लगेचच राजधानीचे शहर [[नानजिंग]] (तेव्हाचे नानकिंग) ही जपानने जिंकले. चीनी सरकारने नानजिंगहून पळ काढून [[चॉॅंगकिंग]] येथे कामचलाऊ राजधानी उभारली. नानजिंग जिंकल्यावर जपानी सैन्याने तेथील युद्धकैदी व नागरिकांवर अनन्वित अत्याचार केले (पहा - [[नानकिंगची कत्तल]])व एका महिन्यात सुमारे ३,००,००० व्यक्तींची कत्तल केली. '''दुसरे रशिया-जपान युद्ध''' [[जपान]] व [[मंगोलिया]]च्या सरहद्दीवर [[खाल्का नदी]] आहे. मांचुरियातील जपानी राजवटीनुसार ही मांचुरिया-मंगोलियाच्यामधील हद्द होती. मंगोलियाच्या मते हद्द नदीपलीकडे ३० किमी पूर्वेस होती. [[मे ८]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी ७०० मोंगोल घोडेस्वार नदी पार करून पूर्वेस आले. ते पाहताच मांचुरियन सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. काही दिवसातच [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाने]] मंगोलिया व जपानने मांचुरियाच्या सैन्याच्या मदतीला आपले सैन्य पाठवले व तुंबळ युद्धास सुरुवात झाली. सप्टेंबरपर्यंत चालू असलेल्या या युद्धात १८,००० जपानी तर ९,००० सोव्हिएत-मंगोल सैनिक मृत्यू पावले. येथे सुरू असलेले युद्ध थांबले नसते व एकाच वेळी येथ तसेच [[जर्मनी]]शीसुद्धा लढायची पाळी आली तर सोव्हिएत संघाला दोन्ही आघाड्या संभाळणे कठीण गेले होते. सोव्हिएत संघाने [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सही करण्यामागे हेही एक कारण होते. === युद्ध पसरले - इ.स. १९४० === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत संघाचे बाल्टिक देशांवर आक्रमण''' [[जर्मनी]] व [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघात]] युद्धाच्या आधी झालेल्या [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारानुसार]] [[फिनलंड]]ला सोव्हिएत संघाचे मांडलिक राष्ट्र ठरवण्यात आले होते. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[नोव्हेंबर ३०]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी फिनलंडवर हल्ला केला. येथून सुरू झालेल्या युद्धाला [[हिवाळी युद्ध]] म्हणतात. सोव्हिएत संघाने फिनिश सैन्याच्या चौपट सैनिक पाठवले तरीही त्यांची पुरेशी प्रगती झाली नाही. फिनिश बचावाची फळी भक्कम होती व त्यांनी पहिला हल्ला रोखून धरला. हळूहळू [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] आपले हल्ले तिखट केले व फळी फोडण्यात यश मिळवले. फिनलंडने तहाची बोलणी सुरू केली व [[लेनिनग्राड]]ला लागून असलेले व्यूहात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे प्रदेश सोव्हिएत संघाला दिले. या अकारण सुरू केलेल्या युद्धाविरुद्ध जगातील इतर देशांनी विरोध दर्शविला व [[डिसेंबर १४]]ला सोव्हिएत संघाची [[लीग ऑफ नेशन्स]]मधून हकालपट्टी झाली. यामुळे सोव्हिएत संघाला जणू अधिक आगळीक करण्याची मुभाच मिळाली. [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] त्यांनी [[लात्व्हिया]], [[लिथुएनिया]] आणि [[एस्टोनिया]]चा पाडाव केला व तेथील सत्ताधारी व्यक्तींना [[सैबेरिया]]तील [[गुलाग]]मध्ये पाठवून दिले. याशिवाय सोव्हिएत संघाने [[रोमेनिया]]कडून [[बेसारेबिया]] व [[उत्तर बुकोव्हिना]] हे प्रांतही बळकावले. '''जर्मनीचे डेन्मार्कवर व नॉर्वेवर आक्रमण''' सोव्हिएत संघ व फिनलंडमधील हिवाळी युद्ध संपताना जर्मनीने [[एप्रिल ९]], [[इ.स. १९४०|१९४०ला]] एकाच वेळी [[डेन्मार्क]] व [[नॉर्वे]]वर [[वेसेऱ्युबुंग मोहीम|ऑपरेशन वेसेरुबंग]] या सांकेतिक नावाखाली मोहीम काढली. डेन्मार्कने लगेचच नांगी टाकली पण नॉर्वेने प्रतिकार केला. [[युनायटेड किंग्डम]]ने नॉर्वेवर चढाई करण्याचा बेत आखलेलाच होता. त्यांनी आपले सैनिक उत्तर नॉर्वेत उतरवले पण जूनपर्यंत जर्मन सैन्य वरचढ ठरले व दोस्त राष्ट्रांनी नॉर्वेतून काढता पाय घेतला. नॉर्वेच्या सैन्याने शरणागती पत्करली व जवळजवळ संपूर्ण नॉर्वे जर्मनीच्या ताब्यात आले. नॉर्वेचा राजा आपल्या कुटुंबियांसह लंडनला पळून गेला. नॉर्वेचा सागरी किनारा हातात आल्यावर जर्मनीने तेथे हवाई व नौसेनेचे तळ उभारले व [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] होणाऱ्या पुढील मोहीमेची तयारी सुरू केली. '''जर्मनीचे फ्रान्सवर व 'खालच्या देशांवर' आक्रमण''' [[चित्र:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|[[पॅरिस]]च्या [[शॉंझ एलिझे]] रस्त्यावर जर्मन सैनिक, [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०]]]] [[लक्झेम्बर्ग]], [[बेल्जियम]] व [[नेदरलँड्स]] हे समुद्रसपाटीपासून समतल व काही प्रदेशात समुद्राच्या पातळीच्याही खाली आहेत म्हणून त्यांना ''लो कन्ट्रीज'' अथवा खालचे देश असे म्हणतात. [[मे १०]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी जर्मनीने या तीनही देश व शिवाय फ्रान्सवर हल्ला केला. या घटनेने ''खोटे युद्ध'' संपले व ''खरे युद्ध'' परत सुरू झाले. जर्मनीला रोखण्यासाठी [[ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स (दुसरे महायुद्ध)|ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स]] व फ्रेंच सैन्य उत्तर बेल्जियममध्ये घुसले. दक्षिणेत फ्रान्सने [[मॅजिनो लाईन]]वर आपली बचावफळी तयार केलेली होती. तेथे जर्मन सैन्याला अडवून ठेवून उत्तरेत गनिमी काव्याने जर्मनीशी लढायचे असा त्यांचा बेत होता पण जर्मनीने [[ब्लिट्झक्रीग]] अथवा ''विद्युतवेगी युद्धाचा'' अत्युत्तम नमूना दाखवत फ्रेंच व ब्रिटिश सैन्याचा धुव्वा उडवला. इकडे [[लुफ्तवाफे]]ने नेदरलँड्सच्या [[रॉटरडॅम]] शहरावर बॉम्बफेक करून शहराचा विनाश केला. हल्ल्याच्या पहिल्या टप्प्यात ''वेह्रमाख्ट''ची (जर्मन सेना) ''पॅन्झरग्रुप फोन क्लाईस्ट'' ही तुकडी सुसाट [[आर्देन्नेस]] पार करून गेली. दोस्त राष्ट्रांचा अंदाज होता की दाट जंगल असलेला हा प्रदेश यांत्रिकी व रणगाड्यांना पार करणे अशक्य होते. हा अंदाज चुकीचा ठरवत जर्मन सैन्याने [[सेदान, फ्रान्स|सेदान]] येथे येऊन धडकले. सेदानचे रक्षण करणारे सैन्यदल हे फ्रेंच सैन्याचे नेहमीचे सैनिक नव्हते. येथे हल्ला होण्याची शक्यता कमी असल्याकारणाने येथे कुमक जास्त नव्हती. वेह्रमाख्टने सहजगत्या बचावाची फळी फोडली आणि पश्चिमेकडे आगेकूच करीत थेट [[इंग्लिश खाडी|इंग्लिश चॅनेल]] पर्यंत जाऊन पोचले. जर्मन सैन्याच्या दुसरे सैन्याने बेल्जियम, लक्झेम्बर्ग व नेदरलँड्सचा सहजगत्या पाडाव केला. आता दोस्तराष्ट्रांचे सैन्य दुभागले गेले व उत्तर फ्रान्स व खालच्या देशातले सैनिक जर्मन सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. त्यांच्या समोर आता आत्मसमर्पण करणे किंवा पळ काढणे हेच पर्याय होते. [[ऑपरेशन डायनॅमो]] या मोहिमेअंतर्गत ३,३८,००० दोस्त सैनिकांना [[डंकर्क]]हून उचलण्यात आले. युद्धनौका, होड्या, व मिळेल त्या तरंगणाऱ्या वाहनांतून या सैनिकांनी [[इंग्लंड]] गाठले. [[जून १०]]ला [[इटली]] जर्मनीच्या बाजूने युद्धात उतरले व फ्रान्सच्या दक्षिणेकडून त्यांनी हल्ला केला. जर्मन सैन्याने फ्रान्समध्ये अनिर्बंध कूच सुरू ठेवली व जवळजवळ सगळे फ्रान्स आपल्या टाचेखाली आणले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी फ्रान्सने शस्त्रसंधीची याचना केली व शरणागती पत्करली. जर्मन सैन्याने [[पॅरिस]]मध्ये तळ ठोकला व आग्नेय फ्रान्समध्ये [[विची फ्रान्स]] हे नावापुरते स्वतंत्र परंतु खरेतर जर्मनधार्जिणे सरकार बसवले. अशाप्रकारे [[बॅटल ऑफ फ्रान्स]] ही एकतर्फी लढाई जर्मनीने जिंकून युरोपमध्ये आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. '''बॅटल ऑफ ब्रिटन''' फ्रान्सवरची मोहीम विजयी होत असताना जर्मनीने युनायटेड किंग्डमवर [[ऑपरेशन सी लायन]] या नावाच्या मोहिमेची आखणी सुरू केली. ब्रिटिश सैन्याने डंकर्कहून पळ काढताना बरीचशी हत्यारे, जड तोफा व रसद तेथेच टाकून दिली होती व त्यामुळे ब्रिटिश सैन्याची स्थिती अगदी केविलवाणी झाली होती. असे असता जर एक घणाघाती घाव घातला तर युनायटेड किंग्डमने गुडघे टेकले असते. पण ब्रिटनवर हल्ला करायचा तर त्यासाठी समुद्र पार करावा लागणार होता किंवा आरमारी वेढा घालावा लागला असता. [[रॉयल नेव्ही]]शी टक्कर देणे जर्मन आरमाराला शक्य नव्हते पण काही करून ब्रिटीिद्वीपांवर सैन्य उतरवता आले व त्याला हवेतून आधार देता आला तर विजय निश्चित होता. त्यासाठी आधी रॉयल एर फोर्सचा समाचार घेणे आवश्यक होते. [[लुफ्तवाफे]] व [[रॉयल एर फोर्स]]च्या या लढाईला [[बॅटल ऑफ ब्रिटन]] म्हणतात. लुफ्तवाफेने सुरुवात केली ती रॉयल एर फोर्सच्या विमानतळ व [[रडार]]चा वेध घेऊन. मोडक्यातोडक्या धावपट्ट्यांवरूनसुद्धा उड्डाणे भरून आर.ए.एफ.च्या वैमानिकांनी त्यांचा प्रतिकार सुरू केला व धाव घेतली थेट [[बर्लिन]]कडे. राजधानी बर्लिनवरील झालेल्या बॉम्बफेकीमुळे [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा संताप झाला व त्याने [[लंडन]] शहरावर हल्ले सुरू करण्याचे आदेश दिले. [[द ब्लिट्झ]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या हल्ल्यांमध्ये लंडनचे अतोनात नुकसान झाले. आर.ए.एफ.ने आपल्या [[स्पिटफायर]] व [[हरिकेन, विमान|हरिकेन]] विमानांनी कसेबसे का होईना हे हल्ले परतवून लावले व लुफ्तवाफेला हवेत वर्चस्व मिळू दिले नाही. इकडे समुद्रात रॉयल नेव्हीने जर्मन आरमाराला रोखून धरले व इंग्लंडवर चढाई करण्याचा हिटलरचा मनसुबा धुळीत मिळाला. आता युनायटेड किंग्डमचा नाद सोडून हिटलरने आपली नजर पूर्वेकडे वळवली. '''इटलीचे ग्रीसवर आक्रमण''' युद्धापूर्वीच [[इटली]]ने [[आल्बेनिया]]वर चढाई केलेली होती. [[ऑक्टोबर २८]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी तेथून त्यांनी [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. ग्रीक सैन्याने तिखट उत्तर दिले व पुढील दोन महिन्यात इटलीलाच मागे रेटत अल्बेनियाचा एक चतुर्थांश भाग काबीज केला. [[रॉयल नेव्ही]]ने ग्रीसच्या मदतीला येऊन इटलीच्या आरमाराविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. या धामधुमीत इटलीचे ५,३०,००० सैनिक अडकून पडले व त्यांची प्रगती खुंटली. ==== आशियातील व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''दुसरे चीन-जपान युद्ध''' [[इ.स. १९४०|१९४० च्या]] सुमारास येथील युद्ध थंडावले होते. इतस्ततः हल्ल्यात कोणत्याच बाजूला निर्णायक विजय मिळत नव्हता. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] जरी अधिकृतरीत्या तटस्थ असले तरी [[चीन]]ला त्यांची भरघोस आर्थिक मदत होती, शिवाय चिनी वायुदलाच्या मदतीला काही [[फ्लाईंग टायगर्स|अमेरिकन वैमानिकही]] पाठविण्यात आले होते. '''आग्नेय आशियातील युद्ध''' [[जुलै]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] [[फ्रेंच इंडो-चायना]]मध्ये आपल्याला लष्करी तळ उभारण्यासाठी जागा पाहिजे असल्याचे जपानने सूतोवाच केले. [[फ्रान्स]] व इतर पाश्चिमात्य देशांनी अर्थातच ही मागणी धुडकावून लावली. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[इ.स. १९११चा जपान-अमेरिका व्यापारी करार|१९११ च्या जपान-अमेरिका व्यापारी करारातून]] अंग काढून घेतल्याचे जाहीर केले व जपानला युद्धसामग्री निर्यात करण्यावर बंदी घातली. जपानने [[सप्टेंबर २२]] रोजी जपानी सैन्याने उत्तर फ्रेंच इंडो-चायना वर चाल केली. ==== उत्तर आफ्रिकेचे रणांगण ==== [[फ्रेंच आरमार|फ्रेंच आरमाराने]] नांगी टाकल्यावर भूमध्य समुद्रातील वर्चस्वासाठी [[रॉयल नेव्ही]] व [[रेजिया मरिना|इटलीच्या आरमारात]] चढाओढ सुरू झाली. रॉयल नेव्हीने आपल्या [[जिब्राल्टर]], [[माल्टा]] व [[इजिप्त]]च्या [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] बंदरातील तळांवरून कारवाया सुरू ठेवल्या. ऑगस्टमध्ये इटालियन सैन्याने [[ब्रिटिश सोमालीलॅंड]] जिंकले व पुढील महिन्यात [[लिबिया]]मधून इजिप्तमधील ब्रिटिश सैन्यावर हल्ला केला. इटलीचा बेत होता [[सुएझ कालवा]] जिंकायचा. असे झाल्यावर [[भारत]] व इंग्लंडमधील नौकानयन बंद पडले असता व इंग्लंडला मिळणारी रसद व पैसा कमी होऊन युद्धातील जोर कमी झाला असता. या हल्ल्याला ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] व भारतीय फौजांनी [[ऑपरेशन कंपास]] या मोहीमेत प्रत्युत्तर दिले व कालवा ब्रिटिश हातातच ठेवला. जर्मनीने आपली [[आफ्रिका कॉर्प्स]] नावाने नंतर ख्यातनाम झालेली रणगाड्यांची सेना [[जनरल इर्विन रोमेल]]च्या नेतृत्वाखाली लिब्यात उतरवली. === युद्ध जगभर पसरले - इ.स. १९४१ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''लेंड लीझ''' [[फ्रान्स]]मध्ये प्रयत्नांची शर्थ करताना [[युनायटेड किंग्डम]]चे लश्करी बळ रोडावले होते. [[भारत]] व इतर वसाहतींतून अमाप संपत्ती ओढूनसुद्धा राष्ट्र आता भिकेला लागण्याची चिह्ने होती. अशा परिस्थितीत [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने [[अमेरिकन काँग्रेस]]ला पटवून दिले की [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जर ब्रिटिश साम्राज्याला मदत नाही केली तर युद्ध अमेरिकेच्या दाराशी येण्यास वेळ लागणार नाही. कॉॅंग्रेसने युद्धात उतरण्यास नकार दिला परंतु युनायटेड किंग्डम व ३७ इतर दोस्त राष्ट्रांना ५,००,००,००,००० (पाच अब्ज) अमेरिकन डॉलरचे युद्धसाहित्य व इतर रसद पुरवण्याचे मान्य केले. यातील ३,४०,००,००,००० डॉलर हे युनायटेड किंग्डमसाठी राखीव होते. अमेरिकन कॉॅंग्रेसचा हा ठराव [[लेंड लीझ]] नावाने ओळखण्यात येतो. कॅनडाने देखिल ४,७०,००,००,००० (चार अब्ज सत्तर कोटी) अमेरिकन डॉलरचे साहित्य युनायटेड किंग्डमला पाठवले. '''जर्मनीचे ग्रीसवर, क्रीटवर व युगोस्लाव्हियावर आक्रमण''' [[मार्च २८]]ला [[रॉयल नेव्ही]]ने [[इटालियन आरमार|इटालियन आरमाराशी]] [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्रात]] [[केप माटापान]]जवळ झुंज घेतली. जवळजवळ एकतर्फी झालेल्या या लढाईत इटालियन आरमाराने तीन [[विनाशिका]] व पाच [[क्रुझर]] गमावल्या. रॉयल नेव्हीची दोन विमाने खर्ची पडली. पांगळ्या झालेल्या इटालियन आरमाराची ग्रीसमध्ये समुद्रमार्गे सैनिक पोचवण्याची कुवत कमी झाली. [[एप्रिल ६]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[जर्मनी]], [[इटली]], [[हंगेरी]] व [[बल्गेरिया]]च्या सैन्यांनी [[युगोस्लाव्हिया]]वर चढाई केली. नाममात्र प्रतिकार मोडून काढत हे आक्रमक १० दिवसांत राजधानीपर्यंत पोचले व शरण आलेल्या युगोस्लाव्हियात त्यांनी अक्ष-धार्जिणे सरकार बसवले. जरी युगोस्लाव्ह सैन्याने लढा दिला नसला तरी तेथील नागरिकांनी दोन भूमिगत सशस्त्र चळवळी उभारल्या. या दोन्हींनी अक्ष राष्ट्रांबरोबर एकमेकांवरही हल्ले सुरू ठेवले. याच दिवशी (एप्रिल ६) जर्मनीने बल्गेरियातून [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. इटलीला प्रखर लढा देणाऱ्या ग्रीक सैन्याची कुवत जर्मनीच्या अफाट सैन्यापुढे कमी पडली व त्यांनी माघार घेतली. [[एप्रिल २७]]ला [[अथेन्स]]चा पाडाव होण्यापूर्वी [[युनायटेड किंग्डम]]ने ५०,००० ग्रीक सैनिकांना उचलले. जरी ग्रीस पडले असले तरी जर्मनीचे सैन्य बरेच दक्षिणेला आले होते. परत आपल्या आघाडीवर जाण्यात त्यांचे जवळजवळ ६ आठवडे खर्ची पडले. याची जर्मनीला पुढे मोठी किंमत मोजावी लागणार होती. [[मे २०]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जर्मनीने आपल्या [[७वी फ्लायगर डिव्हिजन]] व [[५ माउंटन डिव्हिजन, जर्मनी|५ माउंटन डिव्हिजन]] या युद्धकुशल तुकड्या [[क्रीट]]मध्ये उतरवल्या. ग्रीसमधून पराभूत होऊन आलेल्या ११,००० ग्रीक सैनिकांनी व २८,००० स्थानिक अर्धसैनिक दलांनी त्यांचा प्रतिकार केला. बेटावरील तीन विमानतळांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या जर्मन सैन्याचे पहिल्या दिवशी अतोनात नुकसान झाले पण [[मालेमे विमानतळ]] काबीज करण्यात त्यांना यश मिळाले. त्यानंतर त्यांनी विमानाद्वारे अधिक कुमक मागवली व लवकरच ग्रीक सैन्याचा बीमोड केला. जरी जर्मनीने ही लढाई जिंकली असली तरी ग्रीक सैन्याने हवाईहल्ल्यांविरुद्ध दाखवलेल्या शौर्यामुळे हिटलरने हवाई हल्ले करणे बंद केले. '''जर्मनीचे सोव्हिएत संघावर आक्रमण''' [[चित्र:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|thumb|left|200px|[[ऑपरेशन बार्बारोसा]] - जर्मनीची सोव्हिएत संघावर चाल - जून ते डिसेंबर १९४१.]] जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार]] केला व त्यानंतर एकमेकांना युद्धात सहकार्य केले. तेव्हापासून १९४१ च्या मध्यापर्यंत सोव्हिएत संघाने जर्मनीला युद्धसाहित्य, रसद, इ. साहाय्य केले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१ला]] जर्मनी सोव्हिएत संघावर उलटला. या दिवशी [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] ही आधुनिक इतिहासातील मनुष्यबळाच्या बाबतीत सगळ्यात मोठी मोहीम सुरू झाली. जर्मनीने तीन सैन्यसमूह, अंदाजे ४०,००,००० सैनिक सोव्हिएत संघात घुसवले. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] या व्यूहात्मक धक्क्यातून सावरायची संधी न देता ही टोळधाड रशियात विद्युतवेगाने शिरली. रशियन सैन्याच्या तुकड्यांना वेढा घालायचा व त्याचा घेरा आवळत आवळत शत्रूला नामशेष करायचे हा जर्मन सैन्याचा या लढायांमधील खाक्या होता. लाल सैन्याचे संपूर्ण पश्चिम सैन्य याप्रकारे नेस्तनाबूद झाले. अक्ष राष्ट्रांचे लक्ष विचलित करायला सोव्हिएत संघाने [[जून २५]]ला [[फिनलंड]]वर परत हल्ला केला व दुसरी आघाडी उघडली. असे असूनसुद्धा जर्मनीला समोरासमोर टक्कर देता येत नाही हे पाहून सोव्हिएत सैन्याने दग्धभू(स्कॉर्च्ड अर्थ) व्यूह अंगिकारला. जर्मन सैन्य जेथे चढाई करणे अपेक्षित होते त्या भागातील कारखाने व इतर व्यवसाय होते तसे मोडले व भराभर [[युरल पर्वत|युरल पर्वतांच्या]] पलीकडे नेउन जशीच्या तशी परत उभे केले. शेतातील उभी पिके जाळली, अन्नभांडार नष्ट केले व पूर्वेकडे माघार घेतली. [[नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] सुमारास जर्मन सेना [[लेनिनग्राड]], [[मॉस्को]] व [[रोस्तोव्ह]]च्या वेशीवर येऊन ठेपली. आता अतिकठीण असा रशियन हिवाळा सुरू झाला व पाच महिने अव्याहत चाललेली जर्मन आगेकूच ठप्प झाली. जर्मन सेनाधिकाऱ्यांचा अंदाज होता की रशियातील थंडी सुरू व्हायच्या आतच जर्मन [[ब्लिट्झक्रीग]]पुढे रशिया गुडघे टेकेल व हिवाळ्यात युद्ध करायची गरजच उरणार नाही. [[ग्रीस]]मध्ये घालवलेले ६ आठवडे आता त्यांच्या अंगाशी येणार होते. जर्मन सेनेला स्थानिक रसद मिळणे दुरापास्तच होते. त्यांना [[पोलंड]] व जर्मनीतून युद्धसाहित्य, यंत्रसामग्री व अन्न-धान्यदेखील मागवावे लागत होते. कडाक्याच्या थंडीत हे सगळे आघाडीवर पोचायला अनेक आठवडे लागत होते व जर्मन सैन्याची कुचंबणा व काही ठिकाणी तर उपासमारदेखील होऊ लागली. इकडे या थंडीची सवय असलेल्या लाल सैन्याने आपली लश्करभरती चालूच ठेवली होती. जर्मन सैन्य मॉस्कोपासून हाकेच्या अंतरावर आले असता सोव्हिएत सैन्याने प्रतिहल्ले सुरू केले. आपली राजधानीच इरेला पडलेली पाहून त्यांनी केलेल्या या कडव्या हल्ल्यांनी आधीच अगतिक झालेले जर्मन सैन्य मागे हटले. सोव्हिएत रेटा इतका जबरदस्त होता की अक्ष सैन्याने काही दिवसातच १५०-२५० कि.मी. पीछेहाट केली. दुसऱ्या महायुद्धातील अक्ष राष्ट्रांची ही पहिली माघार होय. '''अटलांटिकचे युद्ध''' [[मे ९]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी रॉयल नेव्हीची [[विनाशिका]] [[एच.एम.एस. बुलडॉग (एच९१)|एच.एम.एस. बुलडॉग]]ने एक जर्मन [[यू-बोट]] पकडली व त्यातून संपूर्णावस्थेत असलेले [[एनिग्मा यंत्र]] जप्त केले. जर्मनीचे कूटसंदेश समजण्यासाठी हे यंत्र अतिमहत्त्वाचे होते. [[मे २४]] रोजी जर्मन [[युद्धनौका बिस्मार्क]] युद्धात उतरली. [[डेन्मार्कच्या अखातातील लढाई]]त बिस्मार्कने रॉयल नेव्हीचा मानदंड असलेली [[बॅटलक्रुझर]] [[एच.एम.एस. हूड]]ला जलसमाधी दिली. चिडलेल्या रॉयल नेव्हीने बिस्मार्कचा शोध घेण्यासाठी युद्धनौकांचा तांडा सोडला. तीन दिवस सतत चाललेल्या या शोधाच्या अंती बिस्मार्क सापडली. हा लपाछपीचा खेळ २,७०० कि.मी. चालला. यात ब्रिटिश आरमाराच्या आठ युद्धनौका, दोन विमानवाहू नौका, अकरा क्रुझर, एकवीस विनाशिका व सहा पाणबुड्यांनी भाग घेतला होता. [[एच.एम.एस. आर्क रॉयल]] या विमानवाहू नौकेवरील विमानांनी बिस्मार्कवर [[टॉरपेडो]]ने हल्ला केला. हल्ल्याने नुकसान फारसे झाले नाही पण बिस्मार्कचे सुकाणू अडकून बसले. दिशाहीन झालेल्या बिस्मार्कला मग इतर युद्धनौकांनी गाठले व बुडवले. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''अमेरिकेचे युद्धात पदार्पण''' [[ऑपरेशन बार्बारोसा|हिटलरच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाची]] [[जपान]]ला पूर्वकल्पना नव्हती. सोव्हिएत संघाला याची कुणकुण होती व एकाचवेळी दोन्हीकडून हल्ला होण्याचे टाळण्यासाठी सोव्हिएत संघाने जपानशी मैत्री करण्याचे ठरवले. [[एप्रिल १३]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार]] करण्यात आला. यात सोव्हिएत संघाला पूर्वेकडून हल्ला न होण्याचे आश्वासन होते तर जपानला खात्री मिळाली की पश्चिमेकडून त्यांच्यावर हल्ला होणार नाही. जपानला आता आशिया-प्रशांत महासागरामधील युद्धावर लक्ष केंद्रित करायला मोकळीक मिळाली. [[चित्र:USS California sinking-Pearl Harbor.jpg|thumb|200px|right|जपानी विमानहल्ल्यांमुळे बुडालेली [[यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया (बीबी-४४)|यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया]]]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] [[ग्रीष्म|ग्रीष्मात]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[युनायटेड किंग्डम]] व [[नेदरलँड्स]]ने जपानला खनिजतेल विकण्यावर निर्बंध घातले. याने जपानची युद्ध चालू ठेवण्याची कुवत धोक्यात आली. जपानने होत्या त्या रसदीनिशी [[चीन]]मधील आगेकूच चालूच ठेवली. जपानचा बेत होता अमेरिकेवर अचानक धाड टाकून त्यांच्या आरमाराला निकामी करायचे व त्याच वेळी [[डच ईस्ट ईंडीझ]]मध्ये घुसून तेथील तेलसाठे बळकावायचा. त्यानुसार [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जपानी आरमाराने अमेरिकेच्या [[हवाई]] प्रांतातील [[पर्ल हार्बर]] येथील आरमारी तळावर प्रचंड शक्तीनिशी हल्ला केला. या धाडीत अमेरिकेच्या आरमाराचे प्रचंड नुकसान झाले. सहा युद्धनौका बुडाल्या, दोन निकामी झाल्या व इतर अनेक नौकांचा विनाश झाला. या शिवाय नौका-दुरूस्ती केंद्र, रसद साठा व इतर अनेक व्यवसाय विनाश पावले. शेकडो सैनिक व नागरिक मृत्युमुखी पडले. अमेरिकेच्या सुदैवाने जपानी धाडीचे मुख्य लक्ष्य असलेल्या चार विमानवाहू नौका त्या वेळी कवायतींसाठी बाहेर पडलेल्या होत्या त्या वाचल्या व तळावरील इंधनसाठ्यालाही धक्का पोचला नाही. दुसऱ्या दिवशी अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारले. या हल्ल्यामुळे आत्तापर्यंत तटस्थ असलेले अमेरिकन जनमत पूर्णतः बदलले व या हल्ल्याचा वचपा काढण्याची मागणी होऊ लागली. अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारताच [[जर्मनी]]ने [[डिसेंबर ११]]ला अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा अंदाज होता की याने जर्मनीला जपानची सहानुभूती मिळेल व जपानकडून जर्मनीच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाला पाठिंबा मिळेल. परंतु जपान आपल्या [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार|सोव्हिएत संघाला दिलेल्या शब्दाला]] जागले व त्यांच्याविरुद्ध युद्धात भाग नाही घेतला. उलट, जर्मनीच्या या कृतीमुळे अमेरिकेतील [[युरोप]]मधल्या युद्धात भाग घेण्याविरुद्धचा उरलासुरला विरोधदेखील मावळला व युद्ध आता खरोखरचे जागतिक युद्ध झाले. '''जपानची आगेकूच''' त्याचवेळी [[डिसेंबर ८]] रोजी (म्हणजे अमेरिकेतील डिसेंबर ७लाच) जपानने [[हॉंग कॉंग]]वर हल्ला केला व त्यानंतर लगेचच [[मलाया]], [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]], [[बॉर्नियो]] व [[म्यानमार|बर्मा]]वरही हल्ला केला. येथे त्यांना [[भारत|भारतीय]], ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]], [[कॅनडा|केनेडीयन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] व [[न्यू झीलंड]]च्या सैन्याने कडवा प्रतिकार केला परंतु हे सगळे प्रदेश जपानने काही महिन्यातच काबीज केले. [[सिंगापूर]] बळकावताना जपानने हजारो ब्रिटिश व भारतीय सैनिकांना युद्धबंदी बनवले. चीनने अखेर जपानविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्ध पुकारले. जपानने [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरातील]] रॉयल नेव्हीच्या तांड्यावर हल्ला चढवून [[एच.एम.एस. प्रिन्स ऑफ वेल्स]], [[एच.एम.एस. रिपल्स]] या युद्धनौका व त्यासोबत ८४० खलाश्यांना यमसदनी धाडले. याचा युनायटेड किंग्डमला मोठाच धक्का बसला. == पर्ल हार्बरवरील हल्ला == [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी [[जपान|जपानाने]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]], [[हवाई]] येथील नाविक तळावर [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|आकस्मिक हल्ला]] चढवला. अमेरिकेच्या पॅसिफिक नौदलाने जपानाच्या आग्नेय आशियातील साम्राज्यविस्तारासाठी ब्रिटन, नेदरलँड्स् आणि अमेरिकेच्या ताब्यातील प्रांतांविरुद्ध आखण्यात आलेल्या लष्करी कारवायांत अडथळा आणू नये, म्हणून [[शाही जपानी नौदल|शाही जपानी नौदलाने]] ७ डिसेंबर, इ.स. १९४१ च्या सकाळी (जपानी प्रमाणवेळेनुसार [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]) हा हल्ला केला. ३५३ जपानी लढाऊ विमाने, बॉंब आणि टॉर्पेडो विमाने यांचा वापर करून तळावर हल्ला केला. अमेरिकन नौदलाच्या आठही लढाऊ जहाजांचे प्रचंड नुकसान झाले. त्यांपैकी चार जहाजे बुडाली. या आठपैकी सहा जहाजे पुन्हा मिळवून्, दुरुस्त करून त्यांचा वापर पुढे युद्धात करण्यात आला. जपानी नौदलाने तीन क्रूझर, तीन विनाशिका, एक विमानविरोधी प्रशिक्षण नौका आणि एक सुरूंगनौका यांचेही नुकसान केले. अमेरिकेची १८८ विमाने नष्ट झाली, २,४०२ अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले, १,२८२ अमेरिकन लोक जखमी झाले. वीजकेंद्र, गोदी, इंधन व टॉर्पेडो साठवण्याची गोदामे तसेच, पाणबुडीचे धक्के आणि मुख्यालय (जे हेरखात्याचे केंद्र होते) यांवर हल्ला केला गेला नाही. अमेरिकेच्या तुलनेत जपानाचे कमी नुकसान झाले: २९ विमाने आणि ५ लहान पाणबुड्या नष्ट झाल्या, ६५ सैनिक कामी आले वा जखमी झाले व केवळ् एक जपानी सैनिक पकडला गेला. ह्या अनपेक्षित हल्ल्याने अमेरिकन जनतेला प्रचंड धक्का बसला व त्याने अमेरिकेला दुसऱ्या महायुद्धात उतरण्यास भाग पाडले. [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]<nowiki/>रोजी अमेरिकेने अधिकृतरीत्या जपानाविरुद्ध युद्ध पुकारले व ती ब्रिटनाच्या बाजूने युद्धात उतरली. यापुढील अमेरिकन कारवायांमुळे [[जर्मनी]] व [[इटली]] यांनी [[११ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. त्याला अमेरिकेने तसेच प्रत्युत्तर दिले. या आकस्मिक जपानी हल्ल्यामागे बराच पूर्वेतिहास होता, परंतु, सामोपचाराने बोलणी चालू असताना, कुठलीली पूर्वसूचना न देता झालेल्या ह्या हल्ल्यामुळे तत्कालीन अमेरिकन साष्ट्रपती [[फ्रॅंकलिन डी. रूझवेल्ट]] यांनी ७ डिसेंबर, १९४१ या दिवसाबद्दल 'अ डेट विच विल लिव्ह इन इन्फेमी' (बदनाम, असंतोषजनक दिवस)  असे उद्गार काढले आहेत. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''उत्तर आफ्रिका व मध्यपूर्व''' उत्तर आफ्रिकेत उतरलेल्या [[एर्व्हिन रोमेल|फील्ड मार्शल रोमेल]]च्या सैन्याने पूर्वेकडे आगेकूच चालू ठेवली व [[टोब्रुकचा वेढा|टोब्रुक या बंदराला वेढा]] घातला. [[टोब्रुक]] सोडवायचे दोस्त राष्ट्रांचे दोन प्रयत्न निष्फळ झाले शेवटी [[ऑपरेशन क्रुसेडर]] या मोहीमेंतर्गत मोठ्या सैन्यानिशी हल्ल्याला उत्तर दिल्यावर रोमेलने टोब्रुकचा वेढा उठवला वा इतरत्र प्रयाण केले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]]-[[मे]] [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युनायटेड किंग्डम]]ने [[इराक]]वर हल्ला करून इराक परत जिंकून घेतले. [[जून]]मध्ये दोस्त सैन्याने [[सीरिया]] व [[लेबेनॉन]] जिंकले. तटस्थ राहिलेल्या [[इराण]]वर सोव्हिएत संघाने व ब्रिटनने हल्ला केला व तेथील तेलसाठा बळकावला. इराणमधील तेलवाहिन्यांतून सोव्हिएत संघाला खनिज तेलाचा मुबलक पुरवठा सुरू झाला. === तिढा - इ.स. १९४२ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''मध्य व पश्चिम युरोप''' [[मे]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] चेकोस्लोव्हेकियातील भूमिगत सशस्त्र चळवळीच्या सद्स्यांनी '[[शेवटचा उपाय|शेवटच्या उपायाचा]]' योजक [[राइनहार्ड हेड्रिख]] याचा खून केला. याचा वचपा काढण्यासाठी हिटलरने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]मधील [[लिडाईस]] हे गाव बेचिराख केले. [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]]मध्ये [[कॅनेडा|केनेडीयन]] सैनिकांनी [[ऑपरेशन ज्युबिली]] नावाखाली [[फ्रान्स]]च्या [[दियेपे]] गावाजवळ धाड घातली. ही मोहीम सपशेल फसली व अनेक सैनिक मृत्युमुखी पडले वा युद्धबंदी झाले पण यातून दोस्त सेनापतींनी धडे घेतले व [[ऑपरेशन टॉर्च]] व [[ऑपरेशन ओव्हरलॉर्ड]]च्यावेळी ते गिरवले. '''शिशिरामधील व वसंतातील सोव्हिएत हल्ले''' [[उत्तर युरोप]]मध्ये [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी ९]] ते [[फेब्रुवारी ६]]च्या दरम्यान [[टोरोपेट्स-खोल्म मोहीम]] उघडुन [[अँड्रियापोल]] व [[देम्यान्स्क]]जवळ जर्मन तुकड्यांना हरवले. याशिवाय [[खोल्म]], [[वेलिझ]] व [[वेलिकी लुकी]]च्या आसपास जर्मन सैन्याला थोपवण्यात त्यांना यश मिळाले. दक्षिणेत [[मे]] महिन्यात सोव्हिएत सैन्याने [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्याविरुद्ध]] आघाडी उघडली. [[खार्कोव्ह]]जवळ १७ दिवस चाललेल्या लढाईत २,००,०००पेक्षा जास्त लाल सैनिक मृत्यू पावले. '''ग्रीष्मातील अक्ष हल्ले''' [[जून २८]]ला [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांनी]] [[ऑपरेशन ब्लू]] ही मोहीम सुरू केली. जर्मन सैन्य आग्नेयेला [[डॉन नदी]] पासून [[व्होल्गा नदी]]पर्यंत [[कॉकेसस पर्वत|कॉकेसस पर्वतांच्या]] दिशेने कूच करू लागली. [[जर्मन सैन्यसमूह बी|सैन्यसमूह बी]] [[स्टालिनग्राड]] शहर जिंकायच्या अपेक्षेने निघाला. स्टालिनग्राड जिंकून जर्मन सैन्याची डावी आघाडी सुरक्षित होताच [[जर्मन सैन्यसमूह ए|सैन्यसमूह ए]] दक्षिणेतील तेलसाठे जिंकून घेणार होता. ग्रीष्म संपता झालेल्या कॉकेससच्या लढाईत जर्मनीने हे तेलसाठे जिंकून घेतले. '''स्टालिनग्राड''' <br />''मुख्य पान: [[स्टालिनग्राडचा वेढा]]'' [[चित्र:स्टालिनग्राड सैनिक.jpg|thumb|200px|right|स्टालिनग्राडच्या भग्नावशेषातून लढणारे सोव्हिएत सैनिक]] जर्मन सैन्यसमूह बी [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[स्टालिनग्राड]]च्या उत्तरेला [[व्होल्गा नदी]]च्या किनारी येऊन पोचला. यासुमारास [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या बॉम्बफेकीत गावाच्या मध्यावर असलेल्या लाकडी इमारती व कारखाने उद्ध्वस्त झाले. महिन्याभरात उरलेसुरले उद्योग-धंदेही नष्ट झाले व शहराच्या पिछाडीस असलेले पूल व रस्तेसुद्धा जर्मन तोफखान्याच्या पल्ल्यात आले. आता स्टालिनग्राडला रसद/कुमक मिळणेही मुश्किल झाले. जर्मन सैन्याने आता शहरात धाडी घालणे सुरू केले. सोव्हिएत सैनिकांनी व स्टालिनग्राडच्या नागरिकांनी त्यांचा चौकाचौकातून व घराघरातून सामना केला. अत्यंत भयानक अश्या हातोहात लढाया रोजच व्हायला लागल्या. हळूहळू रशियन हिवाळा जर्मन सैन्यालाही गारठू लागला पण लढाईची तीव्रता तितकीच राहिली. दमछाक व उपासमारीने दोन्हीकडील सैन्याला पछाडले. स्टालिनग्राडची स्थिती तर अगदीच केविलवाणी होती पण तरीही तेथील नागरिक जिद्दीने मुकाबला करीत राहिले. आता [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ही ईरेला पेटला. काही केल्या स्टालिनग्राड जिंकायचेच असे हुकुम त्याने सोडले. जर्मन सेनापतींनी व्यूहात्मक माघार घेउन हिवाळ्यानंतर परत हल्ला करायचे सुचवले पण हिटलरने ते धुडकावून लावले. आता स्टालिनग्राडच्या लढाईत हिटलर [[बर्लिन]]मधून स्वतः व्यूह रचू लागला. [[जनरल फोन पॉलस]]ने वैतागून [[नोव्हेंबर]]मध्ये शहरावर निर्वाणीचा हल्ला चढवला [[जर्मनीचे सहावे सैन्य]] स्टालिनग्राडमध्ये घुसले. त्यांनी शहराचा ९०% भाग काबीज केला. सोव्हिएत सैन्याने स्टालिनग्राडच्या बाहेर सैन्य गोळा करण्यास सुरुवात केलेली होती. जर्मन सैन्याचा मोठा भाग शहरात होता व तेथील हातोहात लढायां गुंतलेला होता. परिणामी त्यांच्या बाजू दुबळ्या पडल्या. ही संधी साधून सोव्हिएत सैन्याने [[ऑपरेशन युरेनस]] ही मोहीम सुरू केली व [[नोव्हेंबर १९]] रोजी जर्मन सैन्याच्या दोन्ही बाजूने एल्गार केला. हा हल्ला परिणामकारक ठरला व जर्मन सैन्याचा प्रतिकार खचला. दोन्हीकडून आलेले सोव्हिएत सैन्य स्टालिनग्राडच्या नैर्ऋत्येला [[कलाच]] शहराजवळ एकत्र झाले. परिणामी स्टालिनग्राडमध्ये घुसलेले सहावे जर्मन सैन्य आता चारही बाजूंनी वेढले गेले. [[चित्र:Battle of Stalingrad.png|thumb|200px|left|स्टालिनग्राडची लढाई]] अडकलेल्या जर्मन सैन्याने हिटलरकडे वेढा फोडून बाहेर पडण्याची (त्यायोगे स्टालिनग्राड परत सोव्हिएत सैन्याला देण्याची) परवानगी मागितली पण ती नाकारली गेली. हिटलरने सहाव्या सैन्याला स्टालिनग्राडमध्येच थांबायचा हुकुम सोडला व बाहेरून सैन्य पाठवून वेढा फोडण्याचे आश्वासन दिले. त्यादरम्यान लुफ्तवाफेद्वारा रसद पुरवण्याचीही ग्वाही दिली. पण लुफ्तवाफेकडून होणारी मदत ही गरजेच्या एक षष्ठांशही नव्हती व लवकरच जर्मन सैन्याची गत महिन्याभरापूर्वीच्या स्टालिनग्राडच्या नागरिकांसारखीच झाली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] हिटलरच्या व्यूहाचा अंदाज होताच. त्यांनी [[मॉस्को]]जवळ [[ऑपरेशन मार्स]] सुरू केले व [[जर्मनीचा सैन्यसमूह मध्य|मध्य सैन्यसमूहाची]] लांडगेतोड करण्यास सुरुवात केली. परिणामी जर्मनीला तेथून स्टालिनग्राडच्या मदतीला कुमक पाठवणे अशक्य झाले. मॉस्कोकडून कुमक येत नसल्याचे पाहून [[जर्मनीचा सैन्यसमूह दक्षिण|दक्षिण सैन्यसमूहाच्या]] सेनापती [[फोन मॅनस्टीनने]] [[डिसेंबर]]मध्ये आपल्या सैन्यातून काही तुकड्या स्टालिनग्राडच्या मदतीला पाठवल्या पण स्टालिनग्राडपासून ५० कि.मी. अंतरावरील लढाईत त्यांचा पराभव झाला व त्यांनी माघार घेतली. स्टालिनग्राडमधील सहाव्या सैन्याची स्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत चालली होती. हिटलरला अजूनही स्टालिनग्राडमध्ये पराभव मान्य नव्हता. जानेवारीत त्याने जनरल पॉलसला [[फील्ड मार्शल|फील्डमार्शल]]पदी पदोन्नती दिली. जर्मनीच्या इतिहासात एकाही फील्डमार्शलने शत्रूसमोर शरणागती पत्करली नव्हती तसेच एकही फील्डमार्शल शत्रूच्या हाती जिवंत लागलेला नव्हता. फोन पॉलसच्या पदोन्नतीतून हिटलर जणू काही फोन पॉलस व सहाव्या सैन्याला संदेशच देत होता की त्यांनी शरणागती पत्करणे हिटलरला मंजूर नव्हते. अपेक्षित होते ते मरेपर्यंत लढणे व हरल्यास मरणे. परंतु फोन पॉलसला हे पटले नाही. आपल्या सैन्याची दयनीय अवस्था पाहून त्याने [[फेब्रुवारी २]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. असलेल्या सैनिकांपैकी २२ जनरलांसह फक्त ९१,००० सैनिकांना जिवंतपणी युद्धबंदी केले गेले. यांपैकीसुद्धा केवळ ५,००० युद्धाच्या अंतापर्यंत जिवंत राहिले. अतिशय दारुण अशा या लढाईत दोन्ही पक्षांचे अपरिमित नुकसान झाले. दोन्हीकडचे मिळून २०,००,००० व्यक्ती मरण पावल्या. पैकी अक्ष राष्ट्रांचे ८,५०,००० सैनिक व उरलेले सोव्हिएत सैनिक व नागरिक होते. तोपर्यंतच्या जगाच्या इतिहासातील मृतांच्या आकड्याच्या दृष्टीने ही सगळ्या मोठी लढाई ठरली. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''नैर्ऋत्य व मध्य प्रशांत महासागर''' [[जपान]]विरुद्ध युद्धाची तयारी करीत असताना [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने अमेरिकेत राहणाऱ्या जपानी, इटालियन व जर्मन वंशाच्या अमेरिकन नागरिकांना बंदिवासात धाडण्याचा हुकुम सोडला. युद्ध संपेपर्यंत हे लोक हलाखीच्या अवस्थेत तुरुंगसदृश जागेत राहिले. त्यादरम्यान त्यांची संपत्ती सरकार व इतर नागरिकांनी बळकावली. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जपानवर पहिला हल्ला केला. [[टोक्यो]]वरील बॉम्बफेकीने नुकसान जास्त झाले नसले तरी अमेरिकन जनतेच्या अंगावर मूठभर मांस चढले व जपानने आपले काही सैन्य व आरमार स्वतःच्या किनाऱ्याजवळ परत बोलावले. मेमध्ये जपानी आरमाराने [[न्यू गिनी]]तील [[पोर्ट मोरेस्बी]] शहरावर हल्ला केला. दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराने [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] जपानला रोखले परंतु अमेरिकेची [[यु.एस.एस. लेक्झिंग्टन]] ही विमानवाहू नौका त्यात बळी पडली. कॉरल समुद्राची ही लढाई विमानवाहू नौकांची आमनेसामने झालेली पहिलीच लढाई होती. पुढच्या महिन्यात दोन्ही आरमारात पुन्हा टक्कर झाली ती [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]]. तोपर्यंत अमेरिकेच्या तंत्रज्ञांनी जपानी कूटसंदेशलेखनपद्धती उकलली होती व त्यामुळे त्यांना जपानी बेतांची पूरेपूर माहिती होती. अमेरिकेच्या बॉम्बफेकी विमानांनी जपानच्या चार विमानवाहू नौका बुडवल्या व जपानी आरमाराचा कणा मोडला. इतिहासकारांच्या मते ही लढाई युद्धातील निर्णायक क्षणांपैकी होती. येथून जपानच्या अनिर्बंध सत्ताप्रसाराला खीळ बसली. [[चित्र:ग्वादालकॅनाल अमेरिकन सैनिक.jpg|thumb|200px|right|ग्वादालकॅनालमध्ये अमेरिकन सैनिक]] [[मे]]मध्ये न्यू गिनीवर समुद्रीमार्गाने केलेले आक्रमण फसल्यावर जपानने जुलैमध्ये जमिनीवरून हल्ला केला. पोर्ट मोरेस्बीच्या पश्चिमेस जंगलात जमा होऊन [[कोकोडा पायवाट|कोकोडा पायवाटेवरून]] जपानी सैन्याने हल्ला केला. त्यावेळी पोर्ट मोरेस्बीचा बचाव करण्याची जबाबदारी [[ऑस्ट्रेलियन सैना|ऑस्ट्रेलियन सैन्यावर]] होती. ५,००० सैनिकांनी मिळेल त्या हत्यारांनिशी आपल्यापेक्षा बऱ्याच मोठ्या सैन्याचा यशस्वी प्रतिकार केला व जपानी सैन्याला मागे रेटले. यानंतर दोन्ही सैन्यांनी कुमक मागवली व [[सप्टेंबर]]मधील [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बेच्या लढाईनंतरही]] [[जानेवारी]] [[इ.स. १९४३|१९४३पर्यंत]] चकमकी होत राहिल्या पण दोस्त सैन्याने पोर्ट मोरेस्बी शत्रूच्या हाती पडू दिले नाही. जपानी सेनेचा जमिनीवरील युद्धात हा प्रथम पराभव होता. [[ऑगस्ट ७]]ला [[अमेरिकेचे मरीन सैन्यदल|अमेरिकेचे मरीन सैनिक]] [[ग्वादालकॅनालची लढाई|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] उतरले. [[ग्वादालकॅनाल]] बेटावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी झालेली ही लढाई सहा महिने चालली. यादरम्यान आसपासच्या समुद्रात अनेक आरमारी लढाया झाल्या त्यातील काही म्हणजे [[साव्हो बेटाची लढाई]], [[केप एस्पेरान्सची लढाई]], [[ग्वादालकॅनालची आरमारी लढाई]], [[तासाफरोंगाची लढाई]], इ. '''चीन-जपान युद्ध''' पर्ल हार्बरवरील हल्ल्यानंतर जपानने [[चीन]]वर नव्याने हल्ला केला. यावेळी त्यांचा रोख [[चांग्शा]] शहर जिंकण्यावर होता. जपानने १,२०,००० सैनिकांसह केलेल्या [[चांग्शाची लढाई, इ.स. १९४२|हल्ल्याला]] चीनने ३,००,००० सैनिकांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन बाजूंनी चीनी सैन्याच्या कचाट्यात सापडलेल्या जपानने तेथून काढता पाय घेतला. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''ईशान्य आफ्रिका''' [[चित्र:Bundesarchiv Bild 101I-783-0150-28, Nordafrika, Panzer III.jpg|thumb|200px|left|जर्मनीच्या पॅंझर कोरचे रणगाडे आफ्रिकेत]] [[इ.स. १९४२|१९४२]]च्या सुरुवातीला दोस्त राष्ट्रांना आफ्रिकेतील काही सैन्य पूर्वेच्या आघाडीवर पाठवावे लागले. याच वेळी [[जनरल रोमेल]]ने [[लिब्या]]तील [[बेंगाझी]] शहर काबीज केले. त्यानंतर त्याने [[गझालाची लढाई|गझालाच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला हरवले व [[टोब्रुक]] जिंकून घेत दोस्त सैन्याची वाताहत केली. टोब्रुकला हजारो युद्धबंदी व मोठी रसद मिळवून रोमेलने [[इजिप्त]]वर चढाई केली. इजिप्तमध्ये [[अल अलामेनची पहिली लढाई]] [[जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] झाली. रोमेलने दोस्त सैन्याला मागे रेटत [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] व [[सुएझ]]पर्यंत ढकलले पण आता जर्मन सैन्याकडील इंधन व अन्नसाठाही संपत आलेला होता व कोपऱ्यात सापडलेल्या दोस्त सैन्याचा प्रतिकारही तिखट झाला होता. अल अलामेनच्याच जवळ [[अल अलामेनची दुसरी लढाई|दुसरी लढाई]] झाली ती [[ऑक्टोबर २३]] व [[नोव्हेंबर ३]]च्या दरम्यान. [[लेफ्टनंट जनरल]] [[बर्नार्ड मॉॅंटगोमरी]]च्या नेतृत्वाखाली [[ब्रिटनचे आठवे सैन्य|ब्रिटिश आठव्या सैन्याने]] रोमेलला माघार घेण्यास भाग पाडले. रोमेलने आफ्रिका कोरसह [[ट्युनिसिया]]त माघार घेतली '''वायव्य आफ्रिका''' दोस्त राष्ट्रांनी [[नोव्हेंबर ८]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[ऑपरेशन टॉर्च]] नावाची मोहीम सुरू केली. [[कॅसाब्लांका]], [[ओरान]] व [[अल्जीयर्स]]मधून सैनिक घुसवून उत्तर आफ्रिका जिंकण्याच्या बेताने उतरलेल्या या सैन्याला काही दिवसांनी [[बोने]] येथे उतरलेल्या सैनिकांची साथ मिळाली. हा सगळा जथा ट्युनिसियातील रोमेलच्या सैन्यावर चाल करून गेला. रस्त्यात [[विची फ्रान्स]]च्या सैन्याने नाममात्र प्रतिकार केला पण शत्रूची संख्या व कुवत पाहून लगेचच हत्यारे खाली ठेवली. यामुळे चिडलेल्या [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने वीचि फ्रान्सवर हल्ला करून तेथील नाममात्र सरकारसुद्धा पदच्युत केले व लष्करी कायदा लावला. आता ट्यूनीशियातील जर्मन व इटालियन सैन्य [[अल्जीरिया]] व [[लीबिया]]कडून चाल करून येणाऱ्या दोस्त सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. [[जनरल रोमेल|रोमेलने]] ही कोंडी फोडण्यासाठी [[कॅसरीन पासची लढाई|कॅसरीन पासच्या लढाईत]] अमेरिकन सैन्याला धूळ चारली व अक्ष सैन्याचा एक भाग सोडवला. पण उरलेल्या अक्ष सैन्याने लवकरच पराभव पत्करला. === बदलते वारे - इ.स. १९४३ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत कारवाया''' [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडच्या विजयानंतर]] [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] जर्मन सैन्याचा पाठपुरावा करण्यास सुरुवात केली. मुख्यत्वे [[डॉन नदी]]च्या आसपासच्या या कारवायात सोव्हिएत सैन्याला सुरुवातीस यश मिळाले पण लवकरच जर्मनीने नव्या दमाने त्यांचा प्रतिकार केला व एकामागोमाग लढाया जिंकल्या. [[खार्कोव्ह]] शहर परत जर्मनीच्या हातात गेले. सोव्हिएत सैन्याने वर्षअखेर [[खार्कोव्हची चौथी लढाई|खार्कोव्ह परत मिळवले]]. सोवयेत सैन्याची चढती कमान पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने आपल्या सैन्याला [[ड्नाइपर नदी]]पर्यंत माघार घेण्याची परवानगी दिली. [[सप्टेंबर]]पर्यंत ड्नाइपरच्या तीरावर बचावफळी तयार करण्यात आली पण लवकरच सोव्हिएत सैन्याने तेथून जवळच ड्नाइपर ओलांडली व एकामागोमाग शहरे काबीज करण्यास सुरुवात केली. [[झापोरोझ्ये]] व [[ड्नेप्रोपेट्रोव्ह्स्क]] नंतर लाल सैन्याने [[युक्रेन]]ची राजधानी [[क्यीव्ह]]कडे मोर्चा वळवला. [[नोव्हेंबर]]मध्ये क्यीव्हच्या दोन्ही बाजूंनी हल्ला करीत सोव्हिएत सैन्य शहरात दाखल झाले. [[डिसेंबर २४]]ला [[कोरोस्टेन]] जिंकून घेउन तेथून रेल्वेमार्गाच्या बाजूने चाल करीत सोव्हिएत व युक्रेनियन सैन्याने [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सोव्हिएत-[[पोलंड]] सीमेपर्यंत धडक मारली. '''जर्मन कारवाया''' [[इ.स. १९४३|१९४३चा]] [[वसंत]] जर्मन आणि सोव्हिएत सैन्यांनी पुनर्बांधणीत घालवला. तयारी पूर्ण न झाल्यामुळे जर्मनीने आघाडी उघडणे लांबवले. अखेर [[जुलै ४]]च्या सुमारास [[वेह्रमाख्ट]]ने दुसऱ्या महायुद्धातील आपले सगळ्यात मोठे दल जमा केले आणि [[कुर्स्क]] शहरावर चाल केली. याची कल्पना असलेल्या लाल सैन्याने येथे मातीचे कामचलाउ किल्ले उभारून त्याआडून प्रतिकार केला. जर्मनीने रशियन व्यूहरचनेतील पान उचलून कुर्स्कच्या उत्तर व दक्षिणेकडून एकदम चाल केली होती. त्यांचा बेत सोव्हिएत सैन्याच्या पिछाडीचा प्रदेश काबीज करून [[स्टालिनग्राड]]प्रमाणे रशियाच्या ६० डिव्हिजन पकडण्याचा होता. उत्तरेकडून आलेल्या जर्मन सैन्याला फारशी प्रगती करता नाही आली पण दक्षिणेतून त्यांनी बरीच मजल मारली. वेढले जाण्याची शक्यता ओळखून सोव्हिएत सैन्याने आपली राखीव दलेसुद्धा आता युद्धात उतरवली. यावेळी झालेली [[कुर्स्कची लढाई]] ही रणगाड्यांची युद्धातील सगळ्यात मोठी लढाई ठरली. [[प्रोखोरोव्ह्का]] शहराजवळ झालेल्या या लढाईत दोन्ही बाजूंनी होतीनव्हती ती सगळी शक्ती पणाला लावली. जर्मनीचे सैन्य गेली चार वर्षे अव्याहत लढत होते व त्यांच्याकडे राखीव असे सैन्य नव्हतेच. उलटपक्षी रशियाने आपले ताज्या दमाचे राखीव सैन्य रणात उतरवले होते. याची परिणती लवकरच दिसून आली. जर्मन हल्लेखोरांचा धुव्वा उडवत सोव्हिएत सैन्याने त्यांना युद्धाच्या सुरुवातीपेक्षा मागे रेटले. '''दोस्तांचे इटलीवर आक्रमण''' [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[रोमेल]]ने [[कॅथेरीन पासची लढाई|कॅथेरीन पासच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला गुंगारा दिला होता पण [[ट्युनिसिया]]तील उरलेले अक्ष सैन्य फारसा प्रतिकार करू शकले नाही व २,५०,००० सैनिकांनी तेथे आत्मसमर्पण केले. यात इटलीच्या सैन्यदलातील बहुसंख्य सैनिक होते. दरम्यान [[जुलै]]मध्ये दोस्त राष्ट्रांनी [[ऑपरेशन हस्की]] मोहीमेंतर्गत [[सिसिली]]वर चढाई केली व महिन्याभरात बेट जिंकून घेतले. शत्रु दाराशी येऊन ठेपलेला बघताच [[इटली]]तील [[बेनितो मुसोलिनी]]चे सरकार गडगडले. राजा [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] मुसोलिनीला पदच्युत केले व [[ग्रेट फाशिस्ट काउन्सिल]]च्या संमतीने त्याला अटकही करवली. [[पीयेत्रो बॅदोग्लियो]]च्या नेतृत्वाखालील नवीन सरकारने युद्ध चालू ठेवण्याचे जाहीर केले पण एकीकडे दोस्त राष्ट्रांशी गुप्त वाटाघाटी सुरू केल्या. यात ठरल्याप्रमाणे दोस्तांनी [[सप्टेंबर ३]] रोजी इटलीवर चढाई केली. चार-पाच दिवस नाममात्र प्रतिकार करून इटलीने शरणागती पत्करली. राजा व त्याचे कुटुंब बॅदोग्लियोच्या सरकारसह [[रोम]]हून दक्षिणेला पळून गेले. नेतृत्वहीन इटालियन सैन्याने तुरळक लढाया केल्या पण थोड्याच दिवसांत त्यांनीही शस्त्रे खाली ठेवली. हे पाहताच उत्तरेतून जर्मन सैन्य पुढे सरसावले व त्यांनी दोस्त सैन्याला रोमच्या दक्षिणेला [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] चार-पाच महिने रोखून धरले. जर्मनीने उत्तरेत [[सालोचे इटालियन समाजवादी प्रजासत्ताक]] या नावाखाली जर्मनधार्जिणे सरकार मुसोलिनीच्या हाती देऊन बसवले. याचवेळी जर्मनीने [[युगोस्लाव्हिया]]त आपले सैनिक [[पाचवी सुजेत्का मोहीम|पाठवून]] तेथील भूमिगत चळवळ चिरडण्याचा प्रयत्न केला. '''अटलांटिकची लढाई''' [[जर्मनी]]ने आपल्या [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराला गेली चार वर्षे सळो की पळो केलेले होते. आता दोस्तांनी त्यांचे आरमारी व्यूह बदलले व यु-बोटींचा प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] यु-बोटींना नौकांचे दोन तांडे बुडवण्यात यश आले पण शत्रूने अनेक यु-बोटीही बुडवल्या. जर्मनीत नवीन यु-बोटी तयार होणे जवळजवळ थंडावलेच होते. आपली संख्या कमी होत असलेली पाहून यु-बोटींनी खुल्या समुद्रात हल्ले करण्याचे सोडले व किनाराऱ्याच्या जवळ राहून शिकार शोधणे पसंत केले. यु-बोटींचा धोका कमी होताच दोस्त आरमारांनी [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] [[रशिया]]कडे रसद धाडण्यास पुनः सुरुवात केली. यामुळे सोव्हिएत संघाचे पारडे जड होणार असे दिसताच जर्मन आरमाराने आपला मोर्चा तिकडे वळवला. [[नॉर्थ केपची लढाई|नॉर्थ केपच्या लढाईत]] [[रॉयल नेव्ही]]च्या [[एच.एम.एस. ड्यूक ऑफ यॉर्क]], [[एच.एम.एस. बेलफास्ट]] व इतर काही विनाशिकांनी मिळून जर्मनीची शेवटची [[बॅटल क्रुझर]] [[शार्नहॉर्स्ट]]ला जलसमाधि दिली. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' दोस्त सैन्याने [[जानेवारी २]]ला [[न्यू गिनी]]तील [[बुना, न्यू गिनी|बुना]] शहर जिंकले व [[पोर्ट मोरेस्बी]]वरील जपानी टांगती तलवार दूर केली. [[जानेवारी २२]] पर्यंत पुढे चाल करीत त्यांनी जपानी सैन्याचे पूर्व आणि पश्चिम न्यू गिनीमध्ये ये-जा करण्याचे मार्गही बंद केले. त्यामुळे दोन्हीकडच्या जपानी सैन्यांना हरवणे सोपे झाले. अमेरिकन सैन्याने [[फेब्रुवारी ९]]ला [[ग्वादालकॅनाल]] मुक्त केले व [[सोलोमन द्वीपसमूह|सोलोमन द्वीपांवर]] चढाई केली व वर्षअखेर तेही जिंकून घेतले. '''चीन-जपान युद्ध''' [[चित्र:Changde battle.jpg|thumb|200px|left|चांग्डेची लढाई]] [[चीन]]च्या [[हुनान]] प्रांतातील [[चांग्डे]] शहरावर [[जपान]]ने [[नोव्हेंबर २]], [[इ.स. १९४३|१९४३]] रोजी १,००,००० सैनिकांसह [[चांग्डेची लढाई|हल्ला]] केला. पुढील काही दिवसांत हे शहर जपान व चीनच्या हाती पडले पण अंती चीनने जपानी आक्रमकांना हुसकावून लावले व बाहेरून मदत मिळेपर्यंत शहर लढवले. [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडप्रमाणे]] चाललेल्या या युद्धात दोन्हीकडचे मिळून १,००,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या '''आग्नेय आशिया''' चीनमध्ये सम्राट [[च्यांग कै-शेक]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॉमिन्टांग सैन्य]] आणि [[साम्यवादी]] [[माओ झेडॉॅंग]]च्या नेतृत्वाखालील चीनी सैन्य जपानी आक्रमणाचा सामना करीत असले तरी दोघांत एकवाक्यता नव्हती व एकमेकांत कुरबुरी सुरूच होत्या. इकडे ब्रिटनने दोन्ही सैन्यांना [[बर्मा रोड]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या घनदाट जंगल व कठीण पर्वत पार करीत [[आसाम]] पासून ब्रह्मदेश(आताचे [[म्यानमार]])मार्गे रसद पुरवठा सुरू ठेवला होता. जपानने म्यानमार हस्तगत केल्यावर हा मार्ग बंद पडला. यावर उपाय म्हणून [[रॉयल एरफोर्स]]ने ईशान्य भारतातील विमानतळांवरून ही मदत सुरू ठेवली होती. जपानी सैन्य ब्रह्मदेशातून हटत नाही ही पाहिल्यावर ब्रिटनने चीनी सैन्याला [[अरुणाचल प्रदेश]]मार्गे भारतात आणले व अमेरिकन जनरल [[जोसेफ स्टिलवेल]]ने त्यांना नवी तालीम व शस्त्रास्त्रे दिली. या चीनी सैन्याच्या पाठबळावर आता ब्रिटनने भारतातून चीनला जाण्यासाठी [[लेडो मार्ग]] बांधण्याचे काम सुरू केले. === शिकाऱ्याचीच शिकार? - इ.स. १९४४ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''शिशिर-वसंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी]]त [[लेनिनग्राडचा वेढा]] उठवल्यावर [[जर्मनी]]ने पद्धतशीरपणे माघार घेत तेथून दक्षिणेला बचावफळी उभारली. त्या भागातील तळ्यांचा आधार घेत जर्मनीला ही आघाडी उभारण्यात यश आले पण त्या सुमारास जनरल [[हान्स-व्हॅलेन्टिन ह्युब]]चे [[पहिले पॅन्झर सैन्य]] दोन बाजूंनी चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. सात आठवड्यांनी त्यांनी आपली सुटका करून घेतली पण बरेचसे जर्मन रणगाडे व तोफा शत्रूच्या हाती पडल्या. [[वसंत]] ऋतुत जर्मनीने [[युक्रेन]]मधूनही माघार घेतली पण त्यांच्या [[जर्मनीचा दक्षिण सैन्यसमूह|दक्षिण सैन्यसमूहातील]] [[जर्मनीचे सतरावे सैन्य|सतरावे सैन्य]] बचावासाठी तेथे थांबले. वसंतअखेर लाल सैन्याच्या [[लाल सैन्याची तिसरी युक्रेनियन आघाडी|तिसऱ्या युक्रेनियन आघाडीने]] त्यावर हल्ला करून जर्मन सैन्याचा धुव्वा उडवला. रशियन सैन्याने या लढाईत [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रापार]] माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याचा रस्ताही तोडला व २,५०,००० जर्मन व रोमेनियन सैनिकांना यमसदनी धाडले. याच सुमारास सोव्हिएत सैन्याने [[रोमेनिया]]तील [[याश|इयासी]] शहरावर चढाई केली. महिनाभर शहर लढवल्यावर जर्मन-रोमेनियन सैन्याने [[टारगुल फ्रुमोसची लढाई|टारगुल फ्रुमोसच्या लढाईनंतर]] हार पत्करली व शहर सोव्हिएत सैन्याच्या हातात आले. यामुळे आता [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाला]] रोमेनियावर पुढील चाल करणे सोपे झाले. शत्रूची ही चाल पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने अंदाज बांधला की [[हंगेरी]] पक्ष बदलून सोव्हिएत संघाला सामील होइल. हे टाळण्यासाठी जर्मनीने हंगेरीवर चढाई केली व आपले सैन्य देशभर पसरवले. उत्तरेत [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]]त [[फिनलंड]]ने [[स्टालिन]]शी तहाची बोलणी सुरू केली पण स्टालिनने पुढे केलेली तहाची कलमे त्यांना मंजूर नव्हती. [[जून ९]] रोजी सोव्हिएत संघाने [[कारेलियन द्वीपकल्प|कारेलियन द्वीपकल्पावरून]] चौथे आक्रमण केले व तीन महिन्यात फिनलंडला नमवून तह करणे भाग पाडले. '''इटली व मध्य युरोप''' [[इटली]]ने शरणागती पत्करल्यावर जर्मन सैन्याने [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पाचा]] बचाव करण्याचे ठरवले व [[रोम]]च्या दक्षिणेस [[एपेनाइन पर्वत|एपेनाइन पर्वतातून]] [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] बचावाची फळी उभारली. अनेक प्रयत्नांनंतरसुद्धा दोस्तांना ही फळी फोडता आली नाही. पर्यायाने त्यांनी त्यास वळसा घालण्याचा प्रयत्न केला. [[ऑपरेशन शिंगल]] नावाखाली केलेल्या या मोहिमेने [[आंझियो]] येथे [[जानेवारी २२]], [[इ.स. १९४४|१९४४]] रोजी समुद्रातून हल्ला केला खरा पण किनाऱ्यावर उतरलेल्या सैन्याला लगेचच जर्मन सैन्याने वेढले व हाही प्रयत्न फसला. गुस्ताव रेषा पार करण्यासाठी बेचैन झालेल्या दोस्त सैन्याने परत समोरासमोरचे हल्ले सुरू केले. [[इ.स. ५२४|५२४]]मध्ये उभारलेली [[मॉॅंते कॅसिनो]] येथील ख्रिश्चन साधूंची वस्ती [[अमेरिकन वायु सेना|अमेरिकन वायु सेनेने]] [[फेब्रुवारी १५]] रोजी उद्ध्वस्त केली. त्यांचा असा समज झाला होता की या वस्तीत राहून जर्मन सैन्य त्यांच्या तोफखान्याला गुप्त बातम्या पुरवत होते. बेचिराख झालेल्या या वस्तीत जर्म सैनिक [[फेब्रुवारी १७]]ला आले व त्यांनी आता तेथे ठाण मांडले. [[मे १८]] पर्यंत चार वेळा दोस्त सैन्याने येथे हल्ले केले. यात २०,००० जर्मन तर ५४,००० दोस्त सैनिक मृत्युमुखी पडले. अखेर गुस्ताव रेषेवरची बचावाची जर्मन फळी फुटली व दोस्त सैन्याने उत्तरेकडे आगेकूच सुरू केली. [[जून ४]]ला हे सैनिक रोममध्ये पोचले तर ऑगस्टमध्ये [[फ्लोरेंस]]ला. हेमंत ऋतूच्या सुमारास जर्मन सैन्याने [[टस्कनी]]तील एपेनाइन पर्वतातील [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवर]] पुन्हा जमवाजमव करून त्यांना रोखले युरोपमधील युद्धाचा एकंदर रागरंग बघून जर्मनीने मध्य युरोपमधून माघार घेतली व हंगेरीत आपल्या सैन्याची पुनर्बांधणी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. [[रोमेनिया]]ने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] दल बदलून जर्मनीवर युद्ध पुकारले. यामुळे [[युक्रेन]]मधून माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याला धोका निर्माण झाला. [[बल्गेरिया]]ने [[सप्टेंबर]]मध्ये शरणागती पत्करली. '''बॉम्बहल्ले''' जून इ.स. १९४४मध्ये [[जर्मनी]]ने सर्वप्रथम [[क्रुझ क्षेपणास्त्रे|क्रुझ क्षेपणास्त्रांचा]] उपयोग युद्धात केला. [[व्ही-१ उडते बॉम्ब|व्ही-१ उडत्या बॉम्बने]] [[युनायटेड किंग्डम]]वर प्रत्यक्ष हल्ले होऊ लागले. काही महिन्यांनी जर्मनीने ही कला अधिक विकसित केली व [[व्ही-२]] हे द्रव-इंधन वापरणारे [[बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे]] वापरण्यास सुरुवात केली. या हल्ल्यांना उत्तर व [[लुफ्तवाफे]]च्या कारवाया रोखण्यासाठी म्हणून अमेरिका, यु.के. व कॅनडाच्या वायुदलांनी व्यूहात्मक बॉम्बफेकींनी सुरुवात केली. सुरुवातीला सरहद्दीवरच्या गावांवरील या धाडी हळूहळू जर्मनीच्या मुख्य शहरांपर्यंत पोचल्या. एर चीफ मार्शल हॅरिसने आखणी केलेल्या या हल्ल्यांनी जर्मन प्रजा संत्रस्त होऊ लागली. हे ओळखून [[विन्स्टन चर्चिल]]ने मग दहशतवादी धाडी मारण्याचे आदेश दिले. यात विमानांच्या अनेक स्क्वॉड्रन (५०० ते १,००० विमाने) एकाचवेळी अनेक दिशांनी एकाच शहरावर चाल करून जायच्या व संपूर्ण शहरच्या शहर बेचिराख करण्याची योजना होती. हे पार पाडणारी विमाने अग्निजन्य बॉम्ब वापरून आपली निशाणे संपूर्णतः उद्ध्वस्त करीत. अशा अनेक हल्ल्यांमध्ये विमानतळ, कारखाने, पाणबुड्यांची आश्रयस्थाने, रेल्वे-यार्ड, तेलसाठे तसेच व्ही-१ व व्ही-२ क्षेपणास्त्रांचे तळ नष्ट करण्याचा उद्देश होता. सहसा या हल्ल्यांमध्ये आसपासच्या नागरिक वस्त्याही बळी पडत. या टोळधाडींचा मुकाबला करण्यास आता लुफ्तवाफे कमी पडू लागली व उरलासुरला विरोधही मोडून काढणे दोस्त वायुसेनांना सोपे झाले. इ.स. १९४४ च्या अंतापर्यंत पश्चिम आघाडीवर लुफ्तवाफेकडे फक्त तुरळक प्रमाणात विमानांच्या तुकड्या उरल्या होत्या. परिणामतः इ.स. १९४५ च्या मध्यापर्यंत जर्मनीतील जवळजवळ सगळी मुख्य शहरे बेचिराख झालेली होती. '''वॉर्सोत उठाव''' [[लाल सैन्य]] [[वॉर्सो]]च्या जवळ आल्याची बातमी ऐकून तेथील जनतेला वाटले की आता वॉर्सोची मुक्ती जवळच आहे. त्यामुळे [[ऑगस्ट १]] रोजी त्यांनी जर्मन सैन्याविरुद्ध उठाव केला. [[ऑपरेशन टेम्पेस्ट]] मोहिमेतून त्यांना मदत मिळेत अशी त्यांना आशा होती. अंदाजे ४०,००० क्रांतिकाऱ्यांनी वॉर्सो काबीज केले. परंतु लाल सैन्याने आपली कूच अलीकडेच थांबवली व शहराबाहेरुनच तोफांचा मारा करून मदत करण्याचे चालू ठेवले. इकडे जर्मन सैन्याने कुमक पाठवून उठाव दाबण्याचे सुरू केले. शेवटी [[ऑक्टोबर २]] रोजी हा उठाव संपला. जर्मन सैन्याने संपूर्ण शहर बेचिराख केले. '''ग्रीष्म-हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[चित्र:Red Army greeted in Bucharest.jpg|200px|left|thumb|[[बुखारेस्ट]] मध्ये लाल सैन्याचे स्वागत करीत असलेले नागरिक ([[ऑगस्ट ३१]], [[इ.स. १९४४]].]] आर्मी ग्रुप सेंटरचा नायनाट केल्यावर लाल सैन्याने जुलै १९४४ च्या मध्यास दक्षिणेला असलेल्या जर्मन सैन्यावर हल्ला चढवला व महिन्याभरात [[युक्रेन]]मधून जर्मनीची हकालपट्टी केली. यासाठी सोव्हिएत दुसऱ्या व तिसऱ्या युक्रेनी फळीने जर्मनीच्या ''हीरेस्ग्रुप स्युडयुक्रेन'' या बचावफळीचा विनाश केला व थेट रोमेनियापर्यंत धडक मारली. या प्रभावी हालचालीने [[रोमेनिया]]ने पक्ष बदलला व जर्मनीची साथ सोडून ते आता दोस्त राष्ट्रांना सामील झाले. ऑक्टोबर १९४४मध्ये जनरल मॅक्सिमिलियन फ्रेटर-पिकोच्या सहाव्या जर्मन सैन्याने [[डेब्रेसेन]] जवळ सोव्हिएत मार्शल रोडियोन याकोव्लेविच मॅलिनोव्स्कीच्या ग्रुप प्लियेवच्या तीन कोरना वेढा घालून त्यांचा [[डेब्रेसेनची लढाई|धुव्वा उडवला]]. पूर्व आघाडीवरचा जर्मन सैन्याचा हा अखेरचा विजय होता. डिसेंबर १९४४ पासून लाल सैन्याच्या पहिल्या, दुसऱ्या व तिसऱ्या बाल्टिक आघाडींनी जर्मन आर्मी ग्रुप सेंटरचा उरला सुरला भाग व आर्मी ग्रुप नॉर्थशी झटापटी करून बाल्टिक प्रदेश काबीज केला. यात जर्मनीच्या दोन्ही सैन्यसमूहांची ताटातूट झाली व [[लात्व्हिया]]त [[कूरलॅंड पॉकेट]]ची रचना झाली. [[डिसेंबर २९]], १९४४ ते [[फेब्रुवारी १३]] १९४५पर्यंत सोव्हिएत सैन्याने [[बुडापेस्ट]]ला वेढा घातला. बुडापेस्टचा बचाव करण्यासाठी हंगेरीच्या सैन्याबरोबरच [[वाफेन-एस.एस.]]ची कुमक होती. या वेढ्यात दोन्ही बाजूंची अपरिमित हानी झाली. '''दोस्तांचे पश्चिम युरोपवर आक्रमण''' {{main|नॉर्मंडीची लढाई|फलैस पॉकेट|ऑपरेशन ड्रगून|पॅरिसची मुक्ती}} [[चित्र:1944 NormandyLST.jpg|thumb|right|200px|[[ओमाहा बीच]]वर उतरणारे अमेरिकन सैनिक, [[नॉर्मंडीची लढाई|डी-डे]] ([[जून ६]], [[इ.स. १९४४]]).]] [[जून ६]], [[इ.स. १९४४]] रोजी पाश्च्यात्य दोस्त राष्ट्रांनी (अमेरिका, युनायटेड किंग्डम व कॅनडा) जर्मन आधिपत्याखालील [[फ्रान्स]]च्या [[नॉर्मंडी]] किनाऱ्यावर हल्ला केला. त्याला जर्मनीने खंबीर उत्तर दिले. [[ओमाहा बीच]] व [[केन, फ्रान्स|केन शहरांच्या]] आसपास तुंबळ युद्ध झाले पण दोस्तांना पाय रोवण्यात यश मिळाले. महिनाभर नॉर्मंडीच्या आसपास जम बसवल्यावर जुलैच्या अखेरीस अमेरिकन सैन्याने [[ऑपरेशन कोब्रा]] मोहीमेंतर्गत आपले वर्चस्व पसरविण्यास सुरुवात केली. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ला या चालीची खबर मिळताच त्याने नॉर्मंडीच्या आसपासच्या जर्मन सेनेला प्रतिहल्ला चढवण्यास फर्मावले पण हा प्रतिहल्ला सपशेल फसला. याचे मुख्य कारण म्हणजे चाल करून येणारे जर्मन सैन्य आता दोस्त वायुसेनेचे सोपे शिकार झाले. यापूर्वी आपल्या लपवलेल्या ठाण्यांत दबा धरून बसलेल्या जर्मन सैन्याला टिपणे अशक्य असले होते, पण आता उघड्या रानातून चाल करून येणाऱ्या जर्मन सैन्याची दोस्त वायुसेनांनी वाताहत उडवली. बाजूने चाल करून येण्याऱ्या जर्मन सैन्याला थोपवण्यासाठी अमेरिकन सैन्याने आपल्या बाजूच्या फळ्या भक्कम ठेवल्या होत्या. पुढे सरकत अमेरिकन फौजेने जर्मनीच्या सातव्या सैन्याला व [[पाचवे पॅंझर सैन्य|पाचव्या पॅंझर सैन्याला]] [[फलैस]]जवळ वेढा घातला. यात ५०,००० जर्मन सैनिक हाती लागले पण सुमारे १,००,००० सुटले. तोपर्यंत जर्मन सैन्याने रोखून धरलेली ब्रिटिश व केनेडियन सैन्येही आता बचावफळी फोडून पुढे होण्याच्या बेतात होती. या रेट्याला फ्रान्समध्येच रोखून धरण्यासाठी जर्मनीला कुमकेची आवश्यकता होती पण ही कुमक त्यांनी आधीच प्रतिहल्ला करण्यात खर्ची घातली होती. आता दोस्त राष्ट्रे फ्रान्स ओलांडून पुढे येणार हे जवळजवळ निश्चित झाले. ऑगस्ट १९४४मध्ये [[इटली]]तील दोस्त सैन्याने दक्षिणेकडून [[फ्रेंच रिव्हियेरा]]वर [[ऑपरेशन ड्रगून|हल्ला]] चढवला आणि उत्तरेत असलेल्या फौजेशी संधान बांधले. फ्रेंच क्रांतिकाऱ्यांनी ऑगस्ट १९ला [[पॅरिस]]मध्ये उठाव केला. [[फिलिप लक्लर्क दि हॉक्लॉक]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रेंच सैन्याच्या एक डिव्हिजनने पॅरिसमधल्या जर्मन सेनेची शरणागती स्वीकारली व [[ऑगस्ट २५]]ला पॅरिस मुक्त केले. [[चित्र:American troops march down the Champs Elysees.jpg|thumb|left|200px|पॅरिसच्या शॅंझे लिझी रस्त्यावरून मिरवणारे अमेरिकन सैनिक.]] '''शिशिरातील दोस्तांची मोहीम''' {{main|ऑपरेशन मार्केट गार्डन|आचेनची लढाई|हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई}} [[चित्र:Waves of paratroops land in Holland.jpg|right|thumb|200px|[[ऑपरेशन मार्केट गार्डन]] मोहीमेंतर्गत [[नेदरलँड्स]]मध्ये उतरणारे ब्रिटिश [[छत्रीधारी सैनिक]]]] नॉर्मंडीतून पुढे सरकणाऱ्या दोस्त सैन्यांची रसद अजूनही नॉर्मंडीतूनच येत होती. दूर अंतर पार करून येणारी ही रसद वेळेवर व नेमकी पोचेल अशी खात्री फार कमी वेळा असायची. असे असतानाही जर्मन सैन्याच्या वर्मी घाव घालण्यासाठी दोस्तांनी छत्रीधारी सैनिक व चिलखती दल [[ऱ्हाइन नदी]]पल्याड [[नेदरलँड्स]]मध्ये [[ऑपरेशन मार्केट गार्डन|घुसवून पाहण्याचा प्रयत्न]] केला. पण सप्टेंबरअखेर त्यांना तेथून माघार घ्यावी लागली. [[शेल्टची लढाई|शेल्टच्या लढाईत]] केनेडियन सैन्याच्या निर्णायक विजयानंतर [[ॲंटवर्प]]चे बंदर खुले करण्यात त्यांना यश मिळाले व नोव्हेंबर १९४४पासून येथून रसदपुरवठा सुरू झाला. दरम्यान सप्टेंबरमध्ये अमेरिकन सैन्याने [[हर्टगेन]]च्या जंगलातून [[हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई|चाल]] केली. जंगल व दऱ्याखोऱ्यांच्या आश्रयाने लढणाऱ्या जर्मन सैन्याने आपल्यापेक्षा अनेकपटीने मोठ्या असलेल्या या फौजेला पाच महिने झुंजवत ठेवले. इकडे ऑक्टोबरमध्ये अमेरिकेने [[आखन]] हे जर्मनीचे मोठे शहर प्रथमतःच [[आचेनची लढाई|काबीज केले]]. '''जर्मनीचे प्रत्युत्तर''' {{main|बॅटल ऑफ द बल्ज}} पूर्वेकडे आपल्या सेनेची धूळधाण उडत असलेली पाहून हिटलरने डिसेंबर १९४४मध्ये आपली पश्चिमेकडील शेवटची मोठी मोहीम उघडली. [[बॅटल ऑफ द बल्ज]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या लढाईतून त्याला १९४० च्या [[आर्देनेस मोहीम|आर्देनेस मोहीमेप्रमाणे]] यश अपेक्षित होते. चिलखती दल व रणगाड्यांनी दोस्त राष्ट्रांना पश्चिमेस समुद्रापर्यंत रेटत नेल्यास त्यांच्याशी संधी करून पूर्वेस आपली सगळी शक्ती पणाला लावता येईल अशी ही योजना होती. अशा कडव्या प्रतिहल्ल्याची अपेक्षा नसल्याने दोस्त राष्ट्र गाफील होते व त्यामुळे सुरुवातीस जर्मन सेनेला नेत्रदीपक यश मिळाले. [[जोखेन पायपर]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॅंफग्रुप पायपर]] हा आघाडीच्या पॅंझर तुकड्याचा समूह दोस्तांच्या प्रदेशात इतका आत घुसला की त्यामुळे अमेरिकन सैन्याच्या फळीत त्यांनी जणू काही फुगवटा (बल्ज) तयार केला. यावरून नंतर या लढाईला नाव दिले गेले. या हल्ल्याच्या सुरुवातीच्या दिवसात हवामान अतिशय खराब होते व याचा फायदा जर्मनीने पूरेपूर उठवला. दोस्त विमाने उडू शकत नसल्याने त्यांना हवेतून रोखणारी शक्ती नव्हतीच. अमेरिकन सैन्याच्या [[सेंट विथ]] आणि [[बॅस्टोइनची लढाई|बॅस्टोइन]] येथील कडव्या प्रतिकाराने जर्मनीची चाल मंदावली. बॅस्टोइन येथे घेरल्या गेलेल्या [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन|१०१व्या एरबॉर्न डिव्हिजनने]] पराक्रमाची शर्थ करून हा तिठा अमेरिकेच्या हातात राखला. [[जॉर्ज पॅटन]]च्या नेतृत्वाखालील अमेरिकेच्या तिसऱ्या सैन्याने या धडकमोहिमेला खीळ घातली व हल्ला परतवला. जर्मन सैन्याचा पाठलाग करताना अमेरिकन सैन्याने अनेक जर्मन तुकड्या पकडल्या व उरलेल्यांना थेट जर्मनीपर्यंत माघार घेण्यास भाग पाडले. या मोहीमेत अमेरिकन सैन्याची ही मोठी हानी झाली. अमेरिकेच्या इतिहासातील ही सगळ्यात हानिकारक लढाई होती. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== {{main|प्रशांत महासागरातील लढाई}} '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|लेयटे गल्फची लढाई|सैपानची लढाई}} फेब्रुवारी १९४४ च्या अखेरीस अमेरिकेने नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातील [[मार्शल द्वीपसमूह]] काबीज केला वा आपली आगेकूच चालू ठेवली. त्याच सुमारास ४२,००० अमेरिकन सैनिक [[क्वाजालाइन एटॉल]]वर उतरले व आठवड्याभरात ते बेट जिंकले. त्यानंतर त्यांनी [[एनिवेटोकची लढाईत|एनिवेटोकच्या लढाईत]] [[जपान]]ला हरवले. या चालींचा व्यूहात्मक उद्देश होता जपानच्या जवळातजवळ वायुसेनेचा तळ उभारण्याचा. यासाठी [[मेरियाना द्वीपसमूह|मेरियाना द्वीपसमूहातील]] [[सैपान]], [[तिनियान]] व [[गुआम]]ची बेटे जिंकणे आवश्यक होते. [[जून ११]]ला अमेरिकन आरमाराने सैपानवर बॉम्बफेक सुरू केली. ३२,००० सैनिकांनीशी लढणाऱ्या जपानी सैन्यावर जून १४ला ७७,००० [[अमेरिकन मरीन सैनिक|अमेरिकन मरीन सैनिकांनी]] चाल केली व [[जुलै ७]]ला सैपान अमेरिकेच्या हातात आले. जपानने आपले उरलेसुरले आरमार [[फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|फिलिपाईन्सच्या समुद्राच्या लढाईत]] पणाला लावले पण तेथेही त्यांना हार पत्करावी लागली तसेच त्यांची जवळजवळ सगळी विमाने व युद्धनौका नष्ट झाल्या. यानंतर जपानी आरमार केवळ नावापुरतेच उरले आणि आता जपान अमेरिकेच्या [[बी.२९ सुपरफोर्ट्रेस]] या बॉम्बफेकी विमानांच्या पल्ल्यात आले. [[चित्र:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|right|200px|"''मी परत आलो आहे.''" - [[डग्लस मॅकआर्थर|जनरल मॅकआर्थरचे]] लाइफ नियतकालिकाच्या कार्ल मायडान्सने घेतलेले एक प्रसिद्ध छायाचित्र]] [[जुलै २१]]ला गुआमवर हल्ला झाला व [[ऑगस्ट १०]]ला हेही बेट पडले पण येथे जपान्यांनी कडवी झुंज दिली. बेटाच्या कडे-कपारींतून लढणाऱ्या जपानी सैनिकांनी अमेरिकन सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. बेट पडल्यावरही अनेक आठवडे या चकमकी सुरू होत्या. [[जुलै २४]]ला अमेरिकेने तिनियान बेटावर चाल केली व [[ऑगस्ट १]]ला ते जिंकून घेतले. [[ऑक्टोबर २०]]ला जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]]चे सैनिक [[लेयटे]] बेटावर उतरले. जपानने असे होणार ही कल्पना असल्यामुळे येथे भक्कम बचावफळी उभारली होती. ऑक्टोबर २३ ते २६ दरम्यानच्या या लढाईत जपानने प्रथमतः [[कामिकाझे]] वैमानिकांचा उपयोग केला. जगातील सगळ्यात मोठ्या अशा या आरमारी युद्धात जपानची [[मुसाशी (युद्धनौका)|मुसाशी]] हे युद्धनौका, जी आत्तापर्यंतच्या सगळ्यात मोठ्या लढाऊ नौकांपैकी एक होती, बुडाली. ही बुडवण्यासाठी १९ [[टोरपेडो]] व १७ बॉम्ब लागले. १९४४मध्ये अमेरिकेच्या पाणबुड्या व विमानांनी जपानच्या व्यापारी व मालवाहू जहाजांवर हल्ले करून जपानकडे जाणाऱ्या कच्च्या मालाची रसद अगदी कमी केली होती. या एका वर्षात पाणबुड्यांनी जपानचे २० लाख टन सामान समुद्रतळास पोचवले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = किंग | पहिलेनाव = ॲडमिरल अर्नेस्ट जे. | दुवा = http://www.shsu.edu/~his_ncp/Compac45.html | title = मार्च १९४४ ते ऑक्टोबर १९४५पर्यंतचे प्रशांत महासागरातील आरमारी हालचाली | प्रकाशक = सॅम ह्युस्टन स्टेट युनिव्हर्सिटी | भाषा = English | ॲक्सेसदिनांक = २००६-०७-२६ }}</ref> जपानचा खनिज तेलाचा साठा १९४४ च्या अंतापर्यंत जवळजवळ रिकामा झाला होता. याने जपानची आर्थिक व औद्योगिक स्थिती बिकट झाली. '''चीन-जपान युद्ध''' {{main|ऑपरेशन इचिगो|चांग्शाची लढाई (१९४४)|ग्विलिन-ल्युझूची लढाई}} एप्रिल १९४४मध्ये जपानने आपण पादाक्रांत केलेल्या ईशान्य चीन, कोरिया व आग्नेय एशियाला जोडणारा लोहमार्ग जिंकण्यासाठी [[ऑपरेशन इचिगो]] ही मोहीम सुरू केली. त्याचबरोबर या भागातील अमेरिकेचे तळ उद्ध्वस्त करणे हाही एक हेतु होता. जून १९४४मध्ये जपानने ३,६०,००० सैनिकांनिशी [[चांग्शा]] शहरावर चौथ्यांदा आक्रमण केले. ४७ दिवसांच्या रणधुमाळीनंतर शहर जपानी हातात आले. नोव्हेंबर पर्यंत जपानने [[ग्विलिन]] व [[ल्युझू]] शहरेही जिंकली व तेथील अमेरिकन वायुसेनेचे तळ नष्ट केले. तथापि हे करेपर्यंत अमेरिकेने उतरत्त नवीन तळ उभारले होते. डिसेंबर १९४४मध्ये जपानी सैन्य [[फ्रेंच इंडोचायना]] पर्यंत पोचले व ऑपरेशन इचिगोचे उद्दिष्ट साध्य झाले पण हे करताना जपानलाही मोठे नुकसान सहन करावे लागले होते. '''आग्नेय आशिया''' {{main|इम्फालची लढाई|कोहिमाची लढाई}} [[चित्र:Imphalgurkhas.jpg|thumb|200px|[[भारतीय सेना|भारतीय सेनेची]] [[गोरखा रेजिमेंट]] [[इम्फाल]]-[[कोहिमा]] रस्त्यावर कूच करताना. ([[जानेवारी २७]], [[इ.स. १९४५]]. १९४५ च्या सुरुवातीला जपानी सैन्याला म्यानमारमध्ये थोपवून धरण्याची कामगिरी गोरखा रायफल्सनी पार पाडली होती.]] १९४४मध्ये अमेरिकन सैन्य [[भारत|भारतातून]] [[चीन]]ला जाण्यासाठीचा [[लेडो मार्ग]] बांधत असताना जपानने आग्नेयेतून भारतावर चाल केली. ही [[चलो दिल्ली मोहीम]] जपानी सैन्य, [[म्यानमार]]मधील स्वातंत्र्यसैनिक व [[सुभाषचंद्र बोस]]च्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेने]] उभारली होती. [[इम्फाल|इंफाल]]जवळ या सैन्याने कडाडून हल्ला चढवला पण ब्रिटिश सैन्याने (ज्यात मुख्यत्वे भारतीय सैनिकच होते) त्यांना थोपवून धरले. तुंबळ युद्धानंतर कोणालाच सरशी मिळाली नाही पण जपानी/भारतीय राष्ट्रीय सेनेने इंफालला वेढा घातला. ब्रिटिशांनी इंफाल व [[कोहिमा]]ला विमानाद्वारे रसद व कुमक पोचवली. त्याचवेळी पश्चिम व उत्तरेकडून ताज्या दमाच्या फौजा पाठवून वेढा फोडून अडकलेल्या सैन्याची सुटका केली. हल्लेखोरांना वाटले होते की भारतीय प्रदेश जिंकल्यावर तेथूनच रसद मिळेल व ब्रिटिशांतर्फे लढणारे भारतीय सैनिक आपल्याला सामील होतील, त्यामुळे त्यांनी त्याची काही सोय केलेली नव्हती. आता आक्रमक स्वतःच वेढ्यात अडकले व कुमक न मिळाल्याने अतिशय हालात माघार घ्यालला लागले. उपासमार, रोगराई व शत्रूच्या हल्ल्यांना ८५,००० सैनिक बळी पडले. जपानच्या सगळ्यात मोठ्या पराभवात हा गणला जातो. या पराभवाबरोबरच ब्रिटिशांना सशस्त्र मार्गाने भारतातून हुसकावून लावण्याची अजून एक आशा मावळली. === युद्धाचा अंत - इ.स. १९४५ === ==== युरोपमधील रणांगण ==== [[चित्र:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|thumb|left|200px|[[बर्लिन]] व [[प्राग]]वरील मोहीम, १९४५.]] '''हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया'''<br /> {{main|व्हिस्चुला-ओडर मोहीम|ऑपरेशन फ्रुहलिंग्सरवाखेन}} जानेवारी १९४५मध्ये सोव्हिएत सैन्य ताज्या दमाने पुढच्या मोहीमेसाठी सज्ज होती. [[इव्हान कोनेव्ह]]ने आपल्या फौजेनिशी दक्षिण [[पोलंड]]मधील जर्मन शिबंदीवर हल्ला चढवला व त्यांचा पाठलाग करीत [[सॅंडोमियेर्झ]]जवळ [[व्हिस्चुला नदी]] ओलांडली. जानेवारी १४ला [[कॉन्स्टान्टिन रोकोसोव्स्की]]ने [[नारेव नदी]] ओलांडून वॉर्सोच्या उत्तरेला आक्रमण केले व पूर्व [[प्रशिया]]ची राखण करणारी जर्मन बचावफळी मोडीत काढली. झुकोवच्या सैन्यानेही त्यानंतर [[वॉर्सो]]वर हल्ला केला व जर्मन आघाडी होत्याची नव्हती केली. जानेवारी १७ला झुकोवने वॉर्सो घेतले. १९ तारखेला [[लॉड्झ]]ही जिंकले. त्याचदिवशी कोनेव्हचे सैन्य युद्धपूर्वीच्या जर्मन सीमेवर येऊन थडकले. या एका आठवड्यात सोव्हिएत सैन्याने ६५० कि.मी. रुंदीची आघाडी उघडून १६० कि.मी. आत धडक मारली होती. फेब्रुवारीच्या मध्यास लाल सैन्याने [[बुडापेस्ट]] जिंकले. ही टोळधाड शेवटी [[ओडर नदी]]च्या किनारी बर्लिनपासून ६० कि.मी.वर येऊन थांबली. '''पश्चिमेतील हेमंत कारवाया''' [[जानेवारी १४]] रोजी दुसऱ्या ब्रिटिश सैन्याने [[मास नदी]] व [[रोअर नदी]]च्या मधील रोअर त्रिकोणातून जर्मनीला हुसकावण्यासाठी [[ऑपरेशन ब्लॅककॉक]] ही मोहीम सुरू केली. [[जानेवारी २७]]ला जर्मन सैन्य रोअर नदीच्या पूर्वेस रेटले गेले होते. '''याल्टा परिषद''' [[चित्र:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|200px|right|[[याल्टा]] येथे जमलेले [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]].]] {{main|याल्टा परिषद}} युद्धाचे पारडे आपल्या बाजूला झुकत असल्याचे पाहून फेब्रुवारी १९४५मध्ये [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]] यांनी [[याल्टा]] येथे भेटून युद्धानंतर युरोपची राजकीय व भौगोलिक स्थिती काय असावी यावर चर्चा केली. यात अनेक दूरगामी निर्णय घेण्यात आले. * एप्रिल १९४५मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांची]] स्थापना करणे. * पोलंडमध्ये मुक्त निवडणूका घेणे. * पोलंडची पश्चिम सीमा [[कर्झन रेखा|पूर्वेकडे सरकवणे]] यासाठी जर्मनीच्या पूर्व भागाचा लचका तोडून पोलंडमध्ये समाविष्ट करणे. * सगळ्या सोव्हिएत नागरिकांना [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाकडे]] सोपवणे. * जर्मनी शरण आल्याच्या तीन महिन्यात सोव्हिएत संघाने जपानवर आक्रमण करणे. '''वसंतातील सोव्हिएत मोहीम''' {{main|सीलो हाइट्सची लढाई|बर्लिनची लढाई|हॅल्बेची लढाई}} [[एप्रिल १६]] रोजी लाल सैन्याने पोलिश सैन्याच्या ७८,५५६ सैनिकांसह [[बर्लिनची लढाई|बर्लिनवर आक्रमण]] केले. एप्रिल २४ला सोव्हिएत सैन्यातील तीन फौजांनी [[बर्लिन]]ला पूर्णपणे वेढा घातला. शेवटचा शर्थीचा प्रयत्न म्हणून हिटरलने शहरातील आबालवृद्ध नागरिकांना [[फोक्सस्टर्म]] या संघटनेत सहभागी होण्याचे आवाहन केले व चढाई करीत येणाऱ्या लाल सैन्याशी झुंज घेण्याचे हुकुम सोडले. त्यांच्याबरोबरीने [[सीलोची लढाई|सीलोच्या लढाईत]] पराभूत होऊन आलेली जर्मन फौज होती. लाल सैन्य बर्लिन शहरात घुसल्यावर झालेल्या असंख्य झटापटी दारुण होत्या. घराघरातून व रस्त्यातून आमनेसामने सैनिक व नागरिकांच्या चकमकी होत होत्या व बळींची संख्या लाखांच्या घरात गेली. सोव्हिएत सैन्याने ३,०५,००० सैनिक गमावले तर ३,२५,००० जर्मन नागरिक व सैनिक फक्त बर्लिनमध्ये मृ्त्युमुखी पडले. परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याचे पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याचे मंत्रीमंडळ [[फ्युह्ररबंकर]]मध्ये आश्रयाला गेले. शेवटी [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५]] रोजी हिटलरने त्याची सोबतीण [[एव्हा ब्रॉन]]सह [[हिटलरचा मृत्यू|आत्महत्या]] केली. '''वसंतातील पश्चिमेकडील आघाडी''' [[चित्र:Omar Bradley.jpg|150px|thumb|right|अमेरिकेच्या जनरल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे जर्मन भूमिवरील आक्रमणाचे नेतृत्व होते.]] जानेवारीअखेरीस पश्चिमेकडील दोस्त राष्ट्रांनी जर्मनीत पाय ठेवला. [[ऱ्हाइन नदी]]च्या तीरावरील जर्मन प्रतिकार मोडून काढीत त्यानी मार्चअखेर नदी ओलांडली. [[रेमाजेन]] येथील [[लुडेनडॉर्फ पूल]] हस्तगत झाल्यावर ही आगेकूच अजून गतिमान झाली. ऱ्हाइन ओलांडल्यावर ब्रिटिश फौजा ईशान्येस [[हांबुर्ग]]कडे सुटल्या. त्यांनी [[एल्ब नदी]] ओलांडून [[डेन्मार्क]] व [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्राकडे]] धडक सुरू केली. अमेरिकेची नववी फौज दक्षिणेस [[रुह्रचा वेढा|रुह्रला घातलेल्या वेढ्याच्या]] उत्तर टोकापर्यंत पोचली तर पहिली फौज उत्तरेला याच वेढ्याच्या दक्षिण घेऱ्याला जाऊन भिडली. १३,००,००० सैनिक असलेल्या या फौजांचे नेतृत्व जन्रल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे होते. आता रुह्रला चारही दिशांनी वेढा पडला. फील्ड मार्शल [[वॉल्टर मॉडेल]]च्या नेतृत्वाखालील [[जर्मन सैन्यसमूह बी]] आता येथे पूर्णपणे अडकला. येथे अंदाजे ३,००,००० सैनिक युद्धकैदी झाले. यानंतर या अमेरिकन फौजा पूर्वेकडे निघाल्या व एल्ब नदीच्या तीरी सोव्हिएत सैन्याशी भेट झाल्यावर ही त्यांची विजयदौड थांबली. '''इटली'''<br /> [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पातील]] दुर्गम पर्वत व येथील फौज [[फ्रान्स]]मध्ये हलवल्यामुळे १९४५ च्या हिवाळ्यात दोस्तांची प्रगती हळूहळू होत होती. [[एप्रिल ९]]ला अमेरिका व युनायटेड किंग्डमची १५वी फौज [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवरचा]] प्रतिकार मोडून काढीत उत्तरेला सरकली व [[पो नदी]]च्या खोऱ्यात आली. येथून पुढे सरकत त्यांनी खोऱ्यातील जर्मन सैन्याला घेरले. याच वेळी अमेरिकेची पाचवी फौज पश्चिमेकडे गेली व तेथील फ्रेंच शिबंदीशी त्यांनी सूत जमवले. [[न्यू झीलंड]]च्या दुसऱ्या डिव्हीजनने [[त्रियेस्ते]] शहरातून युगोस्लाव्ह बंडखोरांना हुसकून लावले. इटलीतील जर्मन सैन्याने शरणागती पत्करल्यावर [[मुसोलिनी]]ने [[स्वित्झर्लंड]]ला पळ काढण्याचा प्रयत्न केला पण इटलीतील क्रांतीकाऱ्यांनी त्याला पकडले व त्याची सोबतीण [[क्लारा पेटाची]] सह त्यांना मृत्युदंड दिला. त्यांचे मृतदेह [[मिलान]]ला नेण्यात आले व जाहीर स्थळी उलटे टांगण्यात आले. '''जर्मनीची शरणागती'''<br /> <!-- [[चित्|thumb|right|200px|[[जून २४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[मॉस्को]]तील विजयसंचलनाचे [[लाल चौक|लाल चौकात]] नेतृत्व करताना मार्शल झुकोव्ह (पांढऱ्या घोड्यावर) व मार्शल रोकोसोव्स्की)]] --> {{main|दुसऱ्या महायुद्धाचा अंत|प्राग आघाडी}} [[ॲडॉल्फ हिटलर]]च्या मृत्यूनंतर ॲडमिरल [[कार्ल डोनित्झ]]ने जर्मन सैन्याचे सूत्रे हातात घेतली पण लवकरच हा डोलारा कोसळला. [[बर्लिन]]मधील जर्मन सैन्यबलाने [[मे २]], [[इ.स. १९४५]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. इटलीतील जर्मन सैन्याने २ मेलाच [[जनरल अलेक्झांडर]]च्या मुख्यालयात शरणागती पत्करली तर उत्तर जर्मनी, डेन्मार्क व नेदरलँड्समधील फौज ४ मेला शरण गेले. इटलीतील शरणागतीपूर्वी सोव्हिएत संघाने युनायटेड किंग्डम व अमेरिकेवर सोव्हिएत संघाशिवाय शरणागती घेण्याची तयारी करण्याचा [[ऑपरेशन क्रॉसवर्ड|आरोप ठेवला]]. मे ७ रोजी उरलेल्या सैन्याने [[जनरलोबेरोस्ट]] [[आल्फ्रेड जोड्ल]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रान्सच्या [[ऱ्हाइम्स]] शहरात शरणागती पत्करली. मे ८ला पश्चिमी दोस्तांनी [[व्ही.ई. दिन]] साजरा केला. सोव्हिएत संघाने मे ९ला विजय दिन साजरा केला. जर्मन मध्य सैन्यसमूहातील काही तुकड्यांनी [[प्राग आघाडी|मे ११-१२ पर्यंत चकमकी]] सुरू ठेवल्या होत्या. '''पॉट्सडॅम'''<br /> दोस्तांनी बर्लिनच्या उपनगर [[पॉट्सडॅम]]मध्ये आपली शेवटची [[पॉट्सडॅम परिषद|परिषद]] भरवली. [[जुलै १७]] ते [[ऑगस्ट २]] पर्यंत चाललेल्या या परिषदेत दोस्तव्याप्त जर्मनीबद्दलची धोरणे जाहीर करण्यात आली तसेच [[जपान]]ला बिनशर्त शरणागती पत्करण्यासाठीचे अखेरचे आवाहन करण्यात आले. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|इवो जिमाची लढाई|ओकिनावाची लढाई|बॉर्नियो मोहीम (१९४५)}} जानेवारीत [[अमेरिकेचे सहावे सैन्य]] [[लुझोन]] या [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]]च्या मुख्य बेटावर उतरले. मार्चपर्यंत त्यांनी राजधानी [[मनिला]] काबीज केली. फेब्रुवारीतील [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमावरील]] व एप्रिल-जूनमधील [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावावरील]] विजयांमुळे आता [[जपान]] अमेरिकेच्या आरमारी व वायुसेनेच्या पल्ल्यात आले. राजधानी [[टोक्यो]]सह अनेक शहरांवर अमेरिकेने [[टोक्योवरील बॉम्बफेक (१९४५)|तुफान बॉम्बफेक]] केली. यात ९०,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या. जपानमधील शहरे व वस्त्या दाट असल्यामुळे ही हानी जास्त होती. या बरोबरच तेथील घरे मुख्यत्वे लाकडी असतात त्यामुळे बॉम्बफेकीनंतर लागलेल्या आगींमध्येही जीवितहानी बरीच झाली. या शिवाय अमेरिकेने जपानमधील मुख्य बंदरे व जलमार्गांवर विमानांतून [[ऑपरेशन स्टार्व्हेशन|सुरूंग पेरले]] व जपानचा बाहेरच्या जगाशी संपर्क कमी केला. १९४५ च्या मध्यातील [[बॉर्नियो मोहीम (१९४५)|बॉर्नियो मोहीम]] ही नैर्ऋत्य प्रशांतातील शेवटची मोहीम होती. तेथील जपानी सैन्याला हरवून त्यांच्या ताब्यातील दोस्त युद्धकैदी सोडविण्यासाठी ही मोहीम आखली होती. '''आग्नेय एशिया''' {{main|मध्य बर्माची लढाई|ऑपरेशन ड्रॅक्युला}} १९४४ च्या मॉन्सून मध्ये भारतावर चालून आलेल्या जपानी सैन्याला तेथील ब्रिटिश सैन्याने [[चिंदविन नदी]]पर्यंत मागे ढकलले होते. पाऊस संपताना अमेरिकन व चिनी सैन्याने [[लेडो मार्ग]] बांधून पूर्ण केला. तोपर्यंत जपानी सैन्याने माघार घेतल्यामुळे या कठीण रस्त्याचा दोस्तांना युद्धात फारसा उपयोग झाला नाही. आता भारतात जमलेल्या भारतीय, ब्रिटिश व आफ्रिकन फौजांनी जपान्यांचा पाठलाग सुरू केला व आघाडी मध्य [[ब्रह्मदेश]]पर्यंत नेली. [[मे २]]ला दोस्तांनी [[रंगून]] [[ऑपरेशन ड्रॅक्युला|घेतले]] व जपानी तसेच [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेला]] भारतातून पळवून लावले. '''हिरोशिमा व नागासाकीवर परमाणुहल्ले''' {{main|हिरोशिमा व नागासाकीवरील परमाणुहल्ले}} [[चित्र:nagasakibomb.jpg|170px|thumb|[[नागासाकी]]वर टाकलेल्या परमाणु बॉम्बचा स्फोट झाल्यावर अग्निज्वाला व धूर हवेत १८ कि.मी. वर गेला होता.]] युद्धाचा अंत लगेच होणार नाही याची कल्पना आल्याने [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[हॅरी ट्रुमन]]ने नवीनच तयार करण्यात आलेल्या परमाणु बॉम्बचा उपयोग जपानवर करायचे ठरवले. वस्तुतः नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेने जपानवर खुश्कीदलासह हल्ला करण्याचे योजिले होते पण [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावाच्या लढाईनंतर]] त्यांना कळून चुकले की जपानचा प्रतिकार कडवा असेल व अशा हल्ल्यात जपानइतकीच अमेरिकेचीही हानी होईल. परमाणुबॉम्ब वापरल्यास युद्धांत लगेच होऊ शकेल असा अमेरिकेचा कयास होता. अमेरिकन युद्धसचिवाला देण्यात आलेल्या अंदाजानुसार अशा जमिनीवर केलेलल्या हल्ल्यात १४ ते ४० लाख अमेरिकन सैनिक मरण पावण्याची शक्यता होती. तसेच जपानी नागरिकही लाखांत मेले असते. या अंदाजांबद्दल अद्यापही शंका व्यक्त केली जाते. [[ऑगस्ट ६]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[एनोला गे]] नावाच्या [[बी.२९]] प्रकारच्या विमानाने [[लिटल बॉय]] असे नामकरण केलेला परमाणु बॉम्ब [[हिरोशिमा]] शहरावर टाकला. यात हिरोशिमा नष्ट झाले. [[ऑगस्ट ९]] रोजी [[बॉक्सकार (विमान)|बॉक्सकार]] नावाच्या बी.२९ विमानाने [[फॅट मॅन]] नावाचा परमाणु बॉम्ब [[नागासाकी]] शहरावर टाकून तेही शहर नष्ट केले. '''दूरपूर्वेतील सोव्हिएत आक्रमण''' {{main|ऑपरेशन ऑगस्ट स्टॉर्म}} हिरोशिमावर बॉम्ब पडल्यावर दोनच दिवसात सोव्हिएत संघाने याल्टात नक्की केल्याप्रमाणे आपला जपानबरोबरचा अनाक्रमण तह धुडकावून लावला व मांचुरियातील जपानी सैन्यावर चाल केली. दोन आठवड्यात १०,००,००० जपानी सैनिकांचा पराभव करीत लाल सैन्य ऑगस्ट १८ला उत्तर कोरियात घुसले. '''जपानची शरणागती''' {{main|जपान विजय दिन|जपान विजय दिन=}} अमेरिकेचा परमाणुप्रयोग व सोव्हिएत संघाचे मांचुरियावरील आक्रमण पाहून [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]] [[हिरोहितो]]ने प्रधानमंडळाला न विचारता युद्धसमाप्तीचे प्रयत्न सुरू केले. [[ऑगस्ट १७]]ला केलेल्या दूरवाणीवरील आपल्या भाषणात त्याने आपल्या सैनिकांना हत्यारे खाली ठेवण्याचा आदेश दिला तसे करताना त्याने कारण सोव्हिएत आक्रमणाचे दिले व परमाणुबॉम्बचा उल्लेख टाळला. [[ऑगस्ट १४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी जपानने शरणागती पत्करली व हे अतिभयानक युद्ध अधिकृतरीत्या समाप्त झाले. == हताहत, नागरिकांवरील प्रभाव व अत्याचार == <!-- खालील मजकूराचे भाषांतर करून योग्य त्या विभागात हलवा ==Casualties, civilian impact, and atrocities== '''Casualties''' {{main|World War II casualties}} Some 63 million people, or 3% of the world population, died in the war (though [[World War II casualties|estimates]] vary): about 24 million soldiers and 38 million civilians. This total includes the estimated 9 million lives lost in the Holocaust. Of the total deaths in World War II, approximately 80% were on the Allied side and 20% on the Axis side.<ref name="casualties">[[World War II casualties]]</ref> Allied forces suffered approximately 17 million military deaths, of which about 11 million were Soviet and 3 million Chinese. Axis forces suffered about 8 million, of which more than 5 million were German. In total, of the military deaths in World War II, approximately 44% were Soviet soldiers, 22% were German, 12% were Chinese, 8% were Japanese, 9% were soldiers of other Allied forces, and 5% were other Axis country soldiers. Some modern estimates double the number of Chinese casualties originally stated.<ref name="casualties" /> Of the civilian deaths, approximately 90% were Allied (nearly a third of all civilians killed were Soviet citizens, and more than 15% of all civilians killed in the war died in German extermination camps) and 10% were Axis.<ref name="casualties" /> Many civilians died as a result of disease, starvation, massacres, [[genocide]]--in particular, [[the Holocaust]]--and [[Strategic bombing|aerial bombing]]. One estimate is that 12 million civilians died in Holocaust camps, 1.5 million by bombs, 7 million in Europe from other causes, and 7.5 million in China from other causes.<ref>J. M. Winter, "Demography of the War", in Dear and Foot, ed., ''Oxford Companion to World War'', p 290.</ref> Allied civilian deaths totaled roughly 38 million, including 11.7 million in the Soviet Union, 7 million in China and 5.2 million from Poland. There were around 3 million civilian deaths on the Axis side, including 2 million in Germany and 0.6 million in Japan. The Holocaust refers to the organized state-sponsored murder of 6 million [[Jew]]s, 1.8-1.9 million non-Jewish Poles, 200,000-800,000 [[Roma people]], 200,000-300,000 people with disabilities, and other groups carried out by the Nazis during the war. The Soviet Union suffered by far the largest death toll of any nation in the war, over 23 million. '''Genocide''' [[Image:Massdeportations.PNG|thumb|200px||Major [[deportation]] routes to [[Nazi extermination camp]]s during [[The Holocaust]], Aktion T-4 and alike.]] {{main|The Holocaust}} The ''Holocaust'' was the organized murder of an estimated [[The Holocaust#Death toll|nine million people]], including approximately six million Jews. Originally, the Nazis used killing squads known as ''[[Einsatzgruppen]]'' to conduct massive open-air killings, shooting as many as 33,000 people in a single massacre, as in the case of [[Babi Yar]]. By 1942, the Nazi leadership decided to implement the [[Final Solution]], or ''Endlösung'', the genocide of all Jews in Europe, and to increase the pace of the Holocaust. [[Nazism|The Nazis]] built six [[Nazi extermination camp|extermination camps]] specifically to kill Jews. Millions of Jews who had been confined to massively overcrowded [[ghetto]]s were transported to these [[Nazi extermination camp|"Death-camps"]], in which they were either slaughtered on arrival or put to work until the Nazis could find no more use for them, at which point they were put to death by shooting or mass poisoning in [[gas chamber]]s. '''Chemical and bacteriological weapons''' Despite the [[Treaty|international treaties]] and a resolution adopted by the [[League of Nations]] on 14 May 1938 condemning the use of toxic gas by [[Japan]], the [[Imperial Japanese Army]] frequently used [[Chemical warfare|chemical weapons]]. Because of fears of retaliation, however, those weapons were never used against Occidentals but only against other Orientals judged "inferior" by the imperial propaganda. According to historians Yoshiaki Yoshimi and Seiya Matsuno, the authorization for the use of chemical weapons was given by specific orders (''rinsanmei'') issued by [[Hirohito]] himself. For example, the Emperor authorized the use of toxic gas on 375 separate occasions during the invasion of [[Wuhan]], from August to October 1938. The bacteriological weapons were experimented on human beings by many units incorporated in the Japanese army, such as the infamous [[Unit 731]], integrated by [[Decree|Imperial decree]] in the [[Kwantung]] army in 1936. Those weapons were mainly used in China and, according to some Japanese veterans, against Mongolians and Russian soldiers in 1939 during the [[Nomonhan]] incident.<ref>Hal Gold, Unit 731 testimony, p.64-65, 1996.</ref> '''Cannibalism''' Many written reports and testimony collected by the Australian War Crimes Section of the Tokyo tribunal and investigated by prosecutor [[William Webb]] (the future judge-in-chief) indicate that Japanese soldiers committed [[cannibalism]] on prisoners. According to historian Yuki Tanaka, "cannibalism was often a systematic activity conducted by whole squads and under the command of officers". <ref>Tanaka, ''Hidden Horrors : Japanese War Crimes in World War II,'' Westview press, 1996, p.127 </ref> Pakistani POW Hatam Ali testified that "At this stage, the Japanese started selecting prisoners and everyday 1 prisoner was taken out and killed and eaten by the soldiers. I personally saw this happen and about 100 prisoners were eaten at this place by the Japanese. The remainder of us were taken to another spot 50 miles away where 10 prisoners died of sickness. At this place, the Japanese again started selecting prisoners to eat. Those selected were taken to a hut where their flesh was cut from their bodies while they were alive and they were thrown into a ditch where they later died." <ref>Ibid, p.121.</ref> Indian POW Havildar Changdi Ram testified that "(On 12 November 1944) the [[Kempeitai|Kempei Tai]] beheaded the pilot. I saw this from behind a tree and watched some of the Japanese cut flesh from his arms, legs, hips, buttocks and carry it off to their quarters... They cut it in small pieces and fried it." <ref>Edward Russell of Liverpool, ''The Knights of Bushido, a short history of Japanese war crimes'', Greenhill books 2002, p.236.</ref> Apart from written orders referring to cannibalism, the Japanese sources provide testimonies such as the one given by Major Matoba to the US [[Military tribunal|Military Commission]] of August 1946 convened by the Navy commander of Guam and Marianna islands which refer to meat of an American soldier served for supper to General Tachibana of the 307 Infantry Battalion on 25 February 1945. <ref>Ibid., p.237</ref> '''Slave labor''' According to a joint study of historians featuring Zhifen Ju, Mark Peattie, Toru Kubo, and Mitsuyochi Himeta, more than 10 million Chinese were mobilized by the Japanese army and enslaved by the [[Kôa-in]] for [[Slavery|slave labor]] in [[Manchukuo]] and north [[China]].<ref>Zhifen Ju, "''Japan's atrocities of conscripting and abusing north China draftees after the outbreak of the Pacific war''", 2002</ref> According to Mitsuyoshi Himeta, at least 2.7 million died during the [[Three Alls Policy|Sankō Sakusen]] operation implemented in [[Heipei]] and [[Shantung]] by General [[Yasuji Okamura]]. '''Concentration camps, labour camps, and internment''' [[Image:Starved prisoners, nearly dead from hunger, pose in concentration camp in Ebensee, Austria.jpg|thumb|250px|Mistreated, starved prisoners in the [[Ebensee]] [[concentration camp]], [[Austria]].]] {{main|Concentration camp|Gulag|Japanese American internment}} In addition to the Nazi [[concentration camp]]s, the Soviet [[Gulag]], or [[labor camp]]s, led to the death of citizens of occupied countries such as Poland, [[Lithuania]], [[Latvia]], and [[Estonia]], as well as German [[prisoner of war|prisoners of war]] (POW) and even Soviet citizens themselves who had been supporters of the Nazis. Japanese [[Prisoner-of-war camp|POW camps]] also had high death rates; many were used as labour camps, and starvation conditions among the mainly U.S., British, Australian and other Commonwealth prisoners were little better than many German concentration camps. Sixty percent (1,238,000 ref. Krivosheev) of Soviet POWs died during the war. Vadim Erlikman puts it at 2.6 million Soviet POWs that died in German Captivity.<ref name="war8">Erlikman, Vadim</ref> [[Richard Overy]] gives the number of 5.7 million Soviet POW and out of those 57% died or were killed.<ref>[[Richard Overy]] ''The Dictators Hitler's Germany, Stalin's Russia'' p.568-569</ref> Furthermore, 150,000 [[Japanese American internment|Japanese-Americans were interned]] by the U.S. and Canadian governments, as well as nearly 11,000 German and Italian residents of the U.S. [[Image:Warsaw siege3.jpg|thumb|250px|A survivor of German aerial bombardment, [[Siege of Warsaw]].]] '''War crimes''' {{main|War crimes during World War II}} From 1945 to 1951, German and Japanese officials and personnel were prosecuted for war crimes. Top German officials were tried at the [[Nuremberg Trials]], and many Japanese officials at the [[International Military Tribunal for the Far East|Tokyo War Crime Trial]] and [[Japanese war crimes#Other trials|other war crimes trials in the Asia-Pacific region]]. ==Resistance and collaboration== {{main|Resistance during World War II|Collaboration during World War II}} [[Image:101st with members of dutch resistance.jpg|thumb|right|250px|Members of the Dutch Eindhoven Resistance with troops of the [[101st Airborne Division|U.S. 101st Airborne]] in front of the [[Eindhoven]] cathedral during [[Operation Market Garden]] in September 1944.]] Resistance during World War II occurred in every occupied country by a variety of means, ranging from non-cooperation, disinformation, and propaganda to outright warfare. Among the most notable resistance movements were the [[Armia Krajowa|Polish Home Army]], the [[Maquis (World War II)|French Maquis]], the [[Partisans (Yugoslavia)|Yugoslav Partisans]], the Greek resistance force, and the [[Italian resistance movement|Italian Resistance]] in the [[Italian Social Republic|German-occupied Northern Italy]] after 1943. Germany itself also had an [[German resistance movement|anti-Nazi movement]]. The [[Communism|Communist]] resistance was among the fiercest, since they were already organised and militant even before the war and they were ideologically opposed to the Nazis. Before [[D-Day]], there were some operations performed by the [[French Resistance]] to help with the forthcoming invasion. Communications lines were cut; trains were derailed; roads, water towers, and ammunition depots were destroyed; and some German garrisons were attacked. There were also resistance movements fighting against the [[Allies of World War II|Allied]] invaders. The [[Werwolf|German resistance]] petered out within a few years, while in the [[Baltic states|Baltic]] states [[Forest Brothers|resistance operations]] against the occupation continued into the 1960s. ==Home fronts== [[Image:WomanFactory1940s.jpg|thumb|right|250px|During the war, women worked in factories throughout much of the West and East.]] {{main|Home front during World War II}} "[[Home front]]" is the name given to the activities of the civilians of the nations at war. All the main countries reorganized their homefronts to produce munitions and soldiers, with 40-60% of GDP being devoted to the war effort. Women were drafted in the Soviet Union and Britain. Shortages were everywhere, and severe food shortages caused malnutrition and even starvation, such as in the Netherlands and in Leningrad. New workers were recruited, especially housewives, the unemployed, students, and retired people. Skilled jobs were re-engineered and simplified ("de-skilling") so that unskilled workers could handle them. Every major nation imposed censorship on the media as well as a propaganda program designed to boost the war effort and stifle negative rumors. Every major country imposed a system of rationing and price controls. Black markets flourished in areas controlled by Germany. Germany brought in millions of prisoners of war, slave laborers, and forced workers to staff its munitions factories. Many were killed in the bombing raids, the rest became refugees as the war ended. ==Technologies== [[Image:Nsa-enigma.jpg|thumb|right|250px|German [[Enigma machine]] for encryption.]] {{main|Technology during World War II|Technological escalation during World War II}} Weapons and technology improved rapidly during World War II and some of these played a crucial role in determining the outcome of the war. Many major technologies were used for the first time, including [[nuclear weapon]]s, [[radar]], [[proximity fuse]]s, [[jet engine]]s, [[V-2|ballistic missiles]], and data-processing analog devices (primitive computers). Every year, the [[Reciprocating engine|piston engines]] were improved. Enormous advances were made in [[aircraft]], [[submarine]], and [[tank]] designs, such that models coming into use at the beginning of the war were long obsolete by its end. One entirely new kind of ship was the amphibious landing craft. ===Industrial production=== Industrial production played a role in the Allied victory. The Allies more effectively mobilized their economies and drew from a larger economic base. The peak year of munitions production was 1944, with the Allies out-producing the Axis by a ratio of 3 to 1. (Germany produced 19% and Japan 7% of the world's munitions; the U.S. produced 47%, Britain and Canada 14%, and the Soviets 11%).<ref> Raymond W. Goldsmith, "The Power of Victory: Munitions Output in World War II" ''Military Affairs'', Vol. 10, No. 1. (Spring, 1946), pp. 69-80; online at [http://links.jstor.org/sici?sici=0026-3931%28194621%2910%3Al%3C69%3ATPOVMO%3E2.0.CO%3B2-3 JSTOR]</ref> The Allies used low-cost [[mass production]] techniques, using standardized models. Japan and Germany continued to rely on expensive hand-crafted methods. Japan thus produced hundreds of airplane designs and did not reach mass-production efficiency; the new models were only slightly better than the original 1940 planes, while the Allies rapidly advanced in technology.<ref> Richard Overy. ''The Air War, 1939-1945'' (2005)</ref> Germany thus spent heavily on high-tech weaponry, including the V-1 flying bomb and V-2 rocket, advanced submarines, jet engines, and heavy tanks that proved strategically of minor value. The combination of better logistics and mass production proved crucial in the victory. "The Allies did not depend on simple numbers for victory but on the quality of their technology and the fighting effectiveness of their forces... In both Germany and Japan less emphasis was placed upon the non-combat areas of war: procurement, logistics, military services," concludes historian Richard Overy.<ref>Overy (1993) p 318-9</ref> Delivery of weapons to the battlefront was a matter of logistics. The Allies again did a much better job in moving munitions from factories to the front lines. A large fraction of the German tanks after June 1944 never reached the battlefield, and those that did often ran short of fuel. Japan in particular was notably inefficient in its logistics system.<ref> Mark Parillo, "The Pacific War" in Richard Jensen et al, eds. ''Trans-Pacific Relations: America, Europe, and Asia in the Twentieth Century'' (2003), pp. 93-104.</ref> ===Medicine=== Many new medical and surgical techniques were employed as well as new drugs like [[sulfa]] and [[penicillin]], not to mention serious advances in [[biological warfare]] and nerve gases. The Japanese control of the quinine supply forced the Australians to invent new anti-malarial drugs. The saline bath was invented to treat burns. More prompt application of sulfa drugs saved countless lives. New [[local anesthetic]]s were introduced making possible surgery close to the front lines. The Americans discovered that only 20% of wounds were cause by [[Machine gun|machine-gun]] or rifle bullets (compared to 35% in World War I). Most came from [[Explosive material|high explosive]] shells and fragments, which besides the direct wound caused shock from their blast effects. Most deaths came from shock and blood loss, which were countered by a major innovation, [[blood transfusions]].<ref> Harold C. Leuth, "Military Medicine" in [[Walter Yust]], ed. ''10 Eventful Years'' (1947) 3:163-67; Mark Harrison, ''Medicine and Victory: British Military Medicine in the Second World War'' (2004)</ref> The massive [[research and development]] demands of the war accelerated the growth of the scientific communities in Allied states, while German and Japanese laboratories were disbanded; many German engineers and scientists continued their [[weapons research]] after the war in the United States and the Soviet Union. {{see also|Military production during World War II|List of World War II military equipment}} {{-}} == Aftermath == [[Image:Germanborders.gif|thumb|left|250px|Germany's territorial losses 1919-1945]] [[Image:Deutschland_Besatzungszonen_1945_1946.png|thumb|right|250px|German occupation zones in 1946 after territorial annexations in the East. The [[Saarland]] (in the French zone) is shown with stripes because it was removed from Germany by France in 1947 as a [[Saar (protectorate)|protectorate]], and was not incorporated into the Federal Republic of Germany until 1957. [[Historical Eastern Germany]], not contained in this map, was annexed by Poland and the Soviet Union.]] {{main|Aftermath of World War II}} The war concluded with the surrender and occupation of Germany and Japan. It left behind millions of [[displaced person]]s and [[prisoners of war]], and resulted in many new international boundaries. The economies of Europe, China and Japan were largely destroyed as a result of the war. To prevent (or at least minimize) future conflicts, the allied nations, led by the [[United States]], formed the [[United Nations]] in [[San Francisco, California]] in 1945. The end of the war hastened the independence of many [[Crown colony|British crown colonies]] (such as India) and [[Dutch Empire|Dutch territories]] (such as Indonesia) and the formation of new nations and alliances throughout Asia and Africa. The [[Philippines]] were granted their independence in 1946 as previously promised by the United States. Poland's boundaries were re-drawn to include portions of [[Historical Eastern Germany|pre-war Germany]], including [[East Prussia]] and [[Upper Silesia]], while ceding most of the areas taken by the Soviet Union in the [[Molotov-Ribbentrop]] partition of 1939, effectively moving Poland to the west. Germany was split into four zones of occupation, and the three zones under the Western Allies was reconstituted as a [[constitutional democracy]]. The Soviet Union's influence increased as they established hegemony over most of eastern Europe, and incorporated parts of Finland and Poland into their new boundaries. Europe was informally split into Western and Soviet [[Sphere of influence|spheres of influence]], which heightened existing tensions between the two camps and helped establish the [[Cold War]]. In Asia, the Imperial Japanese Empire's government was dismantled under General [[Douglas MacArthur]] and replaced by a constitutional monarchy with the emperor as a figurehead. The defeat of Japan led to the independence of [[Korea]], which was split into two parts by the Russian and American forces. The war greatly enhanced China's international prestige but severely weakened [[Chiang Kai-shek]]'s central government and the armed forces of the [[Republic of China]]. Partly because of this, in the subsequent [[Chinese Civil War]], the Chinese Nationalists lost and were forced to retreat to [[Taiwan]], while the Chinese Communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland in 1949. World War II also spawned many new technologies such as advanced aircraft, radar, jet engines, [[synthetic rubber]] and plastics, antibiotics like [[penicillin]], helicopters, [[nuclear energy]], rocket technology and computers. These [[Technology during World War II|technologies]] were applied to government, commercial, industrial, private and civil use. ===Occupation of Axis Powers=== {{Further|[[Expulsion of Germans after World War II]], [[Allied Occupation Zones in Germany]], [[Morgenthau Plan]], [[Oder-Neisse line]], [[Occupied Japan]], [[Division of Korea]]}} Germany was partitioned into four zones of occupation, coordinated by the [[Allied Control Council]]. The American, British, and French zones joined in 1949 as the [[Germany|Federal Republic of Germany]], and the Soviet zone became the [[East Germany|German Democratic Republic]]. In Germany, [[Morgenthau Plan|economic suppression]] and [[Denazification]] took place. Millions of Germans and Poles were expelled from their homelands as a result of the territorial annexations in Eastern Europe agreed upon at the [[Yalta Conference|Yalta]] and [[Potsdam Conference|Potsdam]] conferences. In the West, [[Alsace-Lorraine]] was given to France, which also separated the [[Saar area]] from Germany. [[Austria]] was separated from Germany and divided into four zones of occupation, which were united in 1955 to become the Republic of Austria. [[Japan]] was occupied by the U.S, aided by Commonwealth troops, until the peace treaty took effect in 1952. The defeat of Japan also lead to the eastablishment of the Far eastern commission which set out policies for Japan to fullfill under the terms of surrender. In accordance with the Yalta Conference agreements, the Soviet Union occupied and subsequently annexed [[Sakhalin]]. [[Korea]] was divided between the U.S. and the Soviet Union, leading to the creation of two separate governments in 1948. ===Europe in ruins=== {{main|Effects of World War II|Marshall Plan}} In Europe at the end of the war, millions of civilians were homeless, the economy had collapsed, and 70%{{fact}} of the industrial infrastructure was destroyed. The Soviet Union was also heavily affected, with 30% of its economy destroyed. The United Kingdom ended the war economically exhausted by the war effort. The wartime [[coalition government]] was dissolved; new elections were held; and Churchill was defeated in a landslide [[general election]] by [[Labour Party (UK)|the Labour Party]] under [[Clement Attlee]]. In 1947, [[United States Secretary of State|U.S. Secretary of State]] [[George Marshall]] devised the "European Recovery Program", better known as the [[Marshall Plan]]. Effective from 1948 to 1952, it allocated 13 billion dollars for the reconstruction of Western Europe. ===Communist control of Central and Eastern Europe=== {{main|Eastern bloc|Iron Curtain}} At the end of the war, the Soviet Union occupied much of [[Central Europe|Central]] and [[Eastern Europe]] and the [[Balkans]]. In all the USSR-occupied countries, with the exception of Austria, the Soviet Union helped Communist regimes to power. It also annexed the Baltic countries [[Estonia]], [[Latvia]], and [[Lithuania]]. ===China=== {{main|Second Sino-Japanese War#Aftermath}} The war was a pivotal point in China's history. Before the war against Japan, China had suffered nearly a century of humiliation at the hands of various imperialist powers and was relegated to a semi-colonial status. However, the war greatly enhanced China's international status. Not only was the central government under [[Chiang Kai-shek]] able to abrogate most of the unequal treaties China had signed in the past century, the [[Republic of China]] also became a founding member of the [[United Nations]] and a permanent member in the [[Security Council]]. China also reclaimed Manchuria and Taiwan. Nevertheless, eight years of war greatly taxed the central government, and many of its nation-building measures adopted since it came to power in 1928 were disrupted by the war. Communist activities also expanded greatly in occupied areas, making post-war administration of these areas difficult. Vast war damages and hyperinflation thereafter greatly demoralized the populace, along with the continuation of the [[Chinese Civil War]] between the [[Kuomintang]] and the Communists. Partly because of the severe blow his army and government had suffered during the war against Japan, the Kuomintang, along with state apparatus of the [[Republic of China]], retreated to Taiwan in 1949 and in its place the Chinese communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland. ===Decolonization=== {{main|Decolonization}} Areas previously occupied by the colonial powers gained their freedom, some peacefully, such as the [[Philippines]] in 1946, [[India]] and [[Pakistan]] in 1947. Others had to fight bloody wars of liberation before gaining freedom, such as against the French attempt to reoccupy [[Vietnam]] in the [[First Indochina War]], and against the Netherlands' attempt to reoccupy the [[Dutch East Indies]]. ===United Nations=== {{main|United Nations}} Because the [[League of Nations]] had failed to actively prevent the war, the [[United Nations]] was created in 1945. The UN operates within the parameters of the [[United Nations Charter]], and the reason for the UN’s formation is outlined in the [[Preamble to the United Nations Charter]]. One of the first actions of the United Nations was the creation of the State of [[Israel]], partly in response to the Holocaust. ==Names== The term most used in the United Kingdom and Canada is "Second World War", while American publishers use the term "World War II". Thus the [[Oxford University Press]] uses ''The Oxford Companion to the Second World War'' in the United Kingdom, and ''The Oxford Companion to World War II'' for the identical 1995 book in the United States. The [[OED]] reports the first use of "Second World War" was by novelist [[H.G. Wells]] in 1930, although it may well have been used earlier.<ref> Library catalogs show the first use in 1934: ''Why war? A handbook for those who will take part in the second world war'' by [[Ellen Wilkinson]] & [[Edward Conze]], (London, 1934), and Johannes Steel, ''The second world war,'' (New York, 1934).</ref> The term was immediately used when war was declared; for example, the September 3, 1939, issue of the Canadian newspaper, ''[[The Calgary Herald]]''. Prior the United States' entry into the War, many Americans referred to it as the "European War". ---> == गुप्त कारस्थाने व भूमिगत सशस्त्र चळवळी == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाच्या]] काळात [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांच्या]] (मुख्यतः [[नाझी जर्मनी]], [[इटलीचे साम्राज्य|इटली]] आणि [[जपानचे साम्राज्य|जपान]]) ताब्याखाली आलेल्या भूप्रदेशांमध्ये विविध गुप्त कारस्थाने, हेरगिरी आणि भूमिगत सशस्त्र चळवळी मोठ्या प्रमाणावर उभारल्या गेल्या. या चळवळींचा मुख्य उद्देश शत्रूच्या सैन्याला अंतर्गत आव्हान देणे, रसदमार्ग तोडणे आणि [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांच्या]] सैन्याला लष्करी मदत पुरवणे हा होता.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II/Resistance |title=World War II: Resistance |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> [[नाझीव्याप्त युरोप]]मध्ये [[फ्रान्स|फ्रान्समधील]] ''माकी'' व फ्रेंच विरोध, [[पोलंड|पोलंडमधील]] [[आर्मिया क्रायोवा]] (घरचे सैन्य) आणि [[युगोस्लाव्हिया]]मधील [[जोसिप ब्रोझ टिटो]] यांच्या नेतृत्वाखालील ''पार्टिझान्स'' या प्रमुख भूमिगत संघटना होत्या. या चळवळींनी गनिमी काव्याने शत्रूवर अचानक हल्ले चढवणे, आगगाड्यांचे मार्ग बॉम्बने उडवणे आणि दारूगोळ्याचे साठे नष्ट करणे यांसारखी गुप्त घातपाती कृत्ये केली.<ref>{{cite book |title=The Resistance: The French Fight Against the Nazis |last=Schoenbrun |first=David |publisher=Harper & Row |year=1980 |isbn=978-0060907907}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]]च्या [[स्पेशल ऑपरेशन्स एक्झिक्युटिव्ह]] आणि [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ऑफिस ऑफ स्ट्रॅटेजिक सर्व्हिसेस]] या गुप्तचर संस्थांनी या भूमिगत गटांना शस्त्रे, बिनतारी संदेशवहनाची साधने आणि तांत्रिक प्रशिक्षण देऊन गुप्त कारस्थानांना बळ दिले.<ref>{{cite web |url=https://www.nam.ac.uk/explore/SOE |title=Special Operations Executive |website=National Army Museum |access-date=13 September 2026}}</ref> या गुप्त चळवळी केवळ लष्करी घातपातापुरत्या मर्यादित नव्हत्या, तर त्यांमध्ये भूमिगत वृत्तपत्रे चालवून नाझींच्या अपप्रचाराला उत्तर देणे, ज्यू नागरिक व युद्धकैद्यांना सुरक्षित स्थळी हलवणे आणि दोस्त राष्ट्रांच्या विमानातून खाली आलेल्या सैनिकांना वाचवणे यांसारख्या मोहिमांचाही समावेश होता. याशिवाय पोलंडमधील [[विटोल्ड पिलेत्स्की]] सारख्या सैनिकांनी स्वतःहून [[आउश्वित्झ छळछावणी|आउश्वित्झ छळछावणीत]] बंदी बनवून घेत तेथून गुप्त माहिती बाहेर पाठवली व आतमध्ये भूमिगत जाळे निर्माण केले.<ref>{{cite book |title=The Auschwitz Volunteer: Beyond Bravery |last=Pilecki |first=Witold |publisher=Aquila Polonica |year=2012 |isbn=978-1607720003}}</ref> १९४४ च्या [[नॉर्मंडीची लढाई|नॉर्मंडी आक्रमणादरम्यान (डी-डे)]] या भूमिगत गटांनी जर्मन सैन्याची रसद तोडण्यात अत्यंत मोलाची भूमिका बजावली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/french_resistance_01.shtml |title=The French Resistance |website=BBC History |access-date=13 September 2026}}</ref> आशिया-प्रशांत क्षेत्रातही जपानी व्यापाराविरुद्ध [[फिलीपिन्स]] आणि [[चीन|चीनमध्ये]] अशाच प्रकारच्या सशस्त्र भूमिगत चळवळी सक्रिय होत्या. == युद्धाचे परिणाम == दुसऱ्या महायुद्धाने मानवी इतिहासात कधीही न पाहिलेली अतोनात हिंसा पाहिली. जगातील सर्वच राष्ट्रे यात भरडली गेली. काही युद्धग्रस्त होतेच तर काहींना त्याचे परिणाम भोगावे लागले. जर्मनी, पोलंड व रशिया व जपानमध्ये सर्वाधिक लोक बळी पडले. वर नमूद केल्याप्रमाणे मृतांची संख्या सहा कोटीवर असण्याची शक्यता आहे. ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी व रशिया या देशांतील शहरेच्या शहरे हवाई हल्यांमध्ये संपूर्णपणे बेचिराख झाली. या देशांना पुढील अनेक दशके ती शहरे पुन्हा उभारण्यात घालवावी लागली. ==दुसऱ्या महायुद्धावरील मराठी पुस्तके== * एरिक लोमॅक्सच्या दीर्घ प्रवास : दुसऱ्या महायुद्धातील गोष्ट ([[अनंत भावे]]) * कथा महायुद्धाच्या (डॉ. [[मिलिंद आमडेकर]]) * दहा हजार नयन : दुसऱ्या महायुद्धात फ्रेंचांच्या अपार त्यागाची गाथा ! ([[पंढरीनाथ सावंत]]) * दुसरे महायुद्ध (किरण गोखले) * दुसरे महायुद्ध ([[वि.स. वाळिंबे]]) * ('अद्भुत' महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या गोष्टी) दुसरे महायुद्ध : काही कथा ([[अनंत भावे]]) * दुसऱ्या महायुद्धातील महिला आघाडी (ग.म. केळकर) * दुसऱ्या महायुद्धातील शौर्यकथा ([[निरंजन घाटे]]) * द्वितीय महायुद्धानंतरचे जग (१९४७ ते १९९७) (य.ना. कदम) * फिफ्टी इअर्स ऑफ़ सायलेन्स : दुसऱ्या जागतिक महायुद्धादरम्यान अनेक वेळा बलात्कार झालेल्या स्त्रीची आठवणगाथा (मूळ लेखिका - जॅन रफ ओ हर्; मराठी अनुवाद - [[नीला चांदोरकर]]) * महायुद्ध १९३९ ते १९४४ (ज.पां. देशमुख) * युद्धकथा : दुसऱ्या महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या १२ कथा ([[अनंत भावे]]) * हिटलरचे महायुद्ध ([[वि.ग. कानिटकर]]) == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] == माध्यमे == '''चित्रपटात''' दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव जगातील बहुतेक राष्ट्रांवर पडला. अनेक साहित्य कृती, नाटके, चित्रपट दुसऱ्या महायुद्धावर अथवा त्यांच्या परिणामांवर बनले. त्यातील चित्रपट मुख्य युद्धातील घटनांवर आधारित होते तर काही त्याच्या परिणाम किंवा युद्धकालातील जीवनावर आधारित होते. काही सत्य घटनांवर तर काही काल्पनिक घटनांवर अथवा मिश्रित बनवले गेले. त्यातील काही प्रसिद्ध चित्रपट खालील प्रमाणे. ट्व्हेल ओ क्लॉक हाय (१९४९), ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाई (१९५७), पॅटन (१९७०), दास बुट (१९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९८८), पर्ल हार्बर(२००१), व्हेअर इगल्स डेअर, द डायरी ऑफ यंग गर्ल, स्टालिन्ग्राड छळछावण्यामधील जीवनावर आधारीत चित्रपटांमध्ये अनेक ऑस्कर विजेते चित्रपट आहेत. त्यातील प्रमुख चित्रपट म्हणजे शिंडलर्स लिस्ट, ऍने फ्रांक, लाईफ इज ब्युटिफुल, द पियानिस्ट इत्यादी. {{main|अर्वाचीन संस्कृतीत दुसरे महायुद्ध}} जगातील अनेक भाषांमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल कलाकृती निर्माण झाल्या आहेत. <!--नोंद: येथे प्रत्येक दशकातील एक चित्रपट निवडण्यात आलेला आहे. If you wish to add a movie that improves the list, please replace the current film for that decade. Avoid listing recently released movies as it is not possible to judge their significance in historical context. Such additions are welcome at [[World War II in contemporary culture]]. Thanks!--> यात शेकडो काल्पनिक चित्रपटही आहेत. यात ट्वेल्व ओ'क्लॉक हाय (१९४९), द ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाय (१९५७), द डर्टी डझन (१९६७), पॅटन (१९७०), डास बूट (जर्मन, १९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९९८), पर्ल हार्बर (२००१) इ. विशेष आहेत. आजतगायत लिहिल्या गेलेल्या हजारो पुस्तकांतून या महायुद्धाचा उल्लेख आहे. यात [[जोसेफ हेलर]]चे [[कॅच-२२]], [[अकियुकि नोसाका]]चे [[ग्रेव्ह ऑफ द फायरफ्लाईझ]], [[अ‍ॅन फ्रॅंक|ॲन फ्रॅंक]]चे [[द डायरी ऑफ अ यंग गर्ल]] आणि [[कर्ट व्होनेगट]]चे [[स्लॉटरहाउस-५]] यांचा समावेश आहे. == ग्रंथ यादी == <div class="references-small"> * Bauer, E. Lt-Colonel ''The History of World War II'', Orbis (2000) General Editor: Brigadier Peter Young; Consultants: Brigadier General James L. Collins Jr., Correli Barnet. (1,024 pages) ISBN 1-85605-552-3 * I.C.B. Dear and M.R.D. Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (1995), 1300 page encyclopedia covering all topics * Ellis, John. ''Brute Force: Allied Strategy and Tactics in the Second World War'' (1999) * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Second World War'' (1995) * Mark Harrison. "Resource Mobilization for World War II: The U.S.A., UK, U.S.S.R., and Germany, 1938-1945" in ''The Economic History Review,'' Vol. 41, No. 2. (May, 1988), pp.&nbsp;171–192. [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-0117%28198805%292%3A41%3A2%3C171%3ARMFWWI%3E2.0.CO%3B2-7 in JSTOR] * [[John Keegan|Keegan, John]]. ''The Second World War'' (1989) * [[Basil Liddell Hart|Liddell Hart, Sir Basil]] ''History of the Second World War'' (1970) * Murray, Williamson and Millett, Allan R. ''A War to Be Won: Fighting the Second World War'' (2000) * Overy, Richard. ''Why the Allies Won'' (1995) * Shirer, William L. ''The Rise and Fall of the Third Reich, Simon & Schuster.'' (1959). ISBN 0-671-62420-2. * Smith, J. Douglas and Richard Jensen (2003). ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. ISBN 0-8420-5020-5. * Weinberg, Gerhard L.''A World at Arms: A Global History of World War II'' (2005) ISBN 0-521-44317-2 * {{स्रोत पुस्तक | वर्ष = 2004 | title = Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik | प्रकाशक = | ISBN = 5-93165-107-1 }} </div> == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] === धारिका === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.referencio.com/index.php?title=World_War_II | title = {{लेखनाव}} - विकी निर्देशिका | प्रकाशक = रेफरन्शिओ.कॉम | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | title = मुक्त निर्देशिका प्रकल्प - "{{लेखनाव}}" - स्वयंसेवकांनी रचलेली निर्देशिका | प्रकाशक = डीमॉझ.ऑर्ग | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080412101047/http://www.dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | title = {{लेखनाव}} | प्रकाशक = याहू | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | url-status = dead }} === साधारण माहिती === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ऑस्ट्रियातील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081015152146/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - बेल्जियममधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012015701/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - फ्रान्समधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516093319/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जर्मनीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516092600/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ग्रेट ब्रिटनमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080430081936/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - इटलीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515212358/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जपानमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080403214015/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - रशियामधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080615052422/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | url-status = dead }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html Spain Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724205656/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html |date=2008-07-24 }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html USA Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516055057/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html |date=2008-05-16 }} * [http://www.ww2db.com/ World War II Database] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War] * {{Webarchiv | url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/ | wayback=20010124043700 | text=BBC History: World War Two}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/|date=20050304100032}} * [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }} created by one of Germany's public broadcasters on World War II and the world 60 years after. * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records] * [http://www.engdahl.oilgeopolitics.net/History/MacKinder/mackinder.html Halford Mackinder's Necessary War An essay describing the geopolitical aspects of World War II] * [http://www.worldwar2vault.com/ World War 2 Vault] * [http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ World War II Secret History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210004922/http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ |date=2007-02-10 }} * [http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress] * [http://www.bvalphaserver.com/content-10.html Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405013519/http://www.bvalphaserver.com/content-10.html |date=2007-04-05 }} <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. --> * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany] * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour] * [http://www.haagsebunkerploeg.nl/ Haagse Bunker Ploeg : Photo site about the atlantikwall in the Netherlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702051729/http://www.haagsebunkerploeg.nl/ |date=2019-07-02 }} * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} * [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://worldwartwozone.com/photopost/|date=20090506125058}} * [http://chrito.users1.50megs.com/daily.htm Daily German action reports] * [http://www.bunkerpictures.nl/ Bunker Pictures - Pictures, locations, information about bunkers from WW2, The Atlantikwall and the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206134239/http://www.bunkerpictures.nl/ |date=2006-12-06 }} * [http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II Timeline of events in World War 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126112031/http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II |date=2021-01-26 }} on WikiTimeScale.org * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters] === संचिका === * [http://www.archives.gov/research/ww2/ US National Archives Photos] * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] - Presentation that covers the war from the invasion of Russia to the fall of Berlin * [http://www.warphotos.co.nr Thousands of World War II Photographs & Movies] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://warphotos.basnetworks.net/gallery.php?g=ww2|date=20071119075548}} * [http://museumofworldwarii.com Virtual Museum of World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415163837/http://museumofworldwarii.com/ |date=2015-04-15 }} - pictures & info * [http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm 3-D Stereo Photograph of Iwo Jima Flag-raising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205095231/http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm |date=2006-12-05 }} - From The Tampa Tribune and TBO.com * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm|date=20070210104658}} * [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} hosted by the Universtity of North Texas Libraries' *[http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections] * [http://www.eyewitnesstohistory.com/francedefeat.htm The Defeat of France] Includes the famous ''Weeping Frenchman'' photograph. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php ANPI Archives Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113092053/http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php |date=2016-01-13 }} === माहिती === * [http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm ''Voices in the Dark''] - Descriptions of life in Nazi-occupied Paris * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm|date=20090411170348}} * [http://www.bbc.co.uk/dna/ww2/ WW2 People's War] - A project by the [[BBC]] to gather the stories of ordinary people from World War II * [http://www.wilhelm-radkovsky.de Memories of Leutnant d.R. Wilhelm Radkovsky 1940-1945] Experiences as a German soldier on the Eastern and Western Front * [http://www.warsawuprising.com/ The Warsaw Uprising of 1944] — "a heroic and tragic 63-day struggle to liberate World War 2 Warsaw from Nazi/German occupation." * [http://www.amazon.com/So-Great-Heritage-Kathie-Jackson/dp/1598862561 "So Great a Heritage"] A collection of 150 letters from an American soldier to his family during World War II gives the reader an insight into the war that they may not otherwise have. The letters were written from the time the soldier reported to boot camp, through his deployments to North Africa, Italy, France, and finally, Germany. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.lacittainvisibile.it/ La Città Invisibile] Collection of signs, stories and memories during the Gothic Line age. === चित्रपट === * ''[[द वर्ल्ड अॅट वॉर (दूरचित्रवाणी मालिका)|द वर्ल्ड अॅट वॉर]]'' (१९७४) is a 26-part [[Thames Television]] series that covers most aspects of World War II from many points of view. It includes interviews with many key figures ([[Karl Dönitz]], [[Albert Speer]], [[Anthony Eden]] etc.) ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0071075/ Imdb link]) * ''द सेकंड वर्ल्ड वॉर इन कलर'' (1999) is a three episode documentary showing unique footage in color ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0212694/ Imdb link]) </div> * [http://www.alaskainvasion.com/ रेड व्हाइट ब्लॅक अँढ ब्लू - अट्टूच्या लढाईवरील चित्रपट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911193528/http://alaskainvasion.com/ |date=2017-09-11 }}--> {{दुसरे महायुद्ध}} * <small>''हा लेख इंग्लिश विकिपिडीयावरील [http://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II या लेखावर] आधारित आहे''</small> == बाह्य दुवे == * [http://www.ww2db.com/ दुसरे महायुद्ध माहिती संग्रह संकेतस्थळ] * [http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/ बी.बी.सी वरील दुसरे महायुद्ध संकेतस्थळ] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दुसरे महायुद्ध|*]] [[वर्ग:महायुद्धे]] == प्रारंभिक आणि समाप्त तारिक ==   १ सप्टेंबर १९३९ दिवशी [[युरोप]]<nowiki/>मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झालं {{Sfn|Weinberg|2005}} [[पोलंडवर आक्रमण|पोलंड]] आणि युनायटेड किंग्डमवरील जर्मन आक्रमण आणि दोन दिवसांनी ३ सप्टेंबर १९३९ दिवशी फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली . पॅसिफिक युद्धाच्या सुरुवातीच्या दिनांकंमध्ये ७ जुलै १९३७ दिवशी [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|दुसरे चीन-जपानी युद्ध]] सुरू झालं <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War|last=Ferris|first=John|last2=Mawdsley|first2=Evan|date=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[Cambridge]]|language=en}}</ref> {{Sfn|Förster|Gessler|2005}} किंवा १९ सप्टेंबर १९३१ दिवशी मंचुरियावर जपानी आक्रमण झालं . <ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) ''[[iarchive:worldwariiameric00polm|World War II: America at war, 1941–1945]]'' {{ISBN|978-0-3945-8530-7}}</ref> इतर लोक ब्रिटिश इतिहासकार ॲ. जॉ. पे टेलरच्या संशोधननुसार करतात, ज्यांनी म्हणालं आहे की चीन-जपानी युद्ध आणि युरोप आणि त्याच्या वसाहतींमधील युद्ध एकाच वेळी झालं आणि दोन्ही युद्धे १९४१ मध्ये दुसरे महायुद्ध बनली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hett|first=Benjamin Carter|date=1 August 1996|title='Goak here': A.J.P. Taylor and 'The Origins of the Second World War.'|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs|journal=Canadian Journal of History|language=English|volume=31|issue=2|pages=257–281|doi=10.3138/cjh.31.2.257|issn=0008-4107|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307200155/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=nm_p_oweb&isGeoAuthType=true|archive-date=7 March 2023|access-date=14 September 2022}}</ref> द्वितीय महायुद्धाच्या इतर प्रस्तावित सुरुवातीच्या दिनांक मध्ये ३ ऑक्टोबर १९३५ दिवशी[[दुसरे इटली-इथियोपिया युद्ध|अबिसिनियावरील इटालियन आक्रमणाचा]] समावेश आहे. ब्रिटिश इतिहासकार अँटनी बीव्हर द्वितीय महायुद्धाच्या सुरुवातीच्ं अंदाजक मांडतात{{Spaces}}मे ते सप्टेंबर १९३९ दरम्याने [[जपानी साम्राज्य|जपान]] आणि मंगोलिया व[[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनच्या]] सैन्यात खलखिन गोलच्या लढाईत लढलं गेलं. {{Sfn|Beevor|2012}} इतर लोक [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवी युद्धाला]] द्वितीय महायुद्धाची प्रारंभ किंवा प्रस्तावना मानतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|title=In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'|date=10 March 2017|work=[[Fresh Air]]|publisher=NPR|access-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416013707/https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|archive-date=16 April 2021|url-status=live}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Frank|first=Willard C.|date=1987|title=The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War|url=https://www.jstor.org/stable/40105814|journal=The International History Review|volume=9|issue=3|pages=368–409|doi=10.1080/07075332.1987.9640449|jstor=40105814|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201143429/https://www.jstor.org/stable/40105814|archive-date=1 February 2022|access-date=17 February 2022}}</ref> युद्धाच्या समाप्तीची नेमकं दिनांक देखील सर्वत्र मान्य नाही. त्या वेळी सामान्यतः असे मान्य केलं जात होते की युद्धाचा शेवट १५ ऑगस्ट १९४५ ( व्हीजे डे ) च्या युद्धविरामाने झाला, २ सप्टेंबर १९४५ दिवशी जपानच्या औपचारिक आत्मसमर्पणाने झाला नाही, ज्यामुळे आशियातील युद्ध संपलं . १९५१ मध्ये जपान आणि दोस्त राष्ट्रांमध्ये शांतता करार झाला. {{Sfn|Masaya|1990}} जर्मनीच्या भविष्याबाबत १९९० च्या करारामुळे [[जर्मनीचे पुनःएकत्रीकरण|पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीचे पुनर्मिलन]] झालं. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|title=German-American Relations – Treaty on the Final Settlement concerning Germany|date=12 September 1990|publisher=usa.usembassy.de|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507180629/https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|archive-date=7 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref> जपान आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यात कधीही औपचारिक सन्धि झाला नाही, <ref>[https://asiatimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty/ Why Japan and Russia never signed a WWII peace treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604072306/https://www.atimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty}}. ''Asia Times''.</ref> जरी १९५६ च्या सोव्हिएत-जपानी संयुक्त घोषणेद्वारे दोन्ही देशांमधील युद्धाची स्थिती संपुष्टात आली, ज्यामुळे त्यांच्यातील पूर्ण राजनैतिक संबंध देखील पुनर्संचयित झालं. <ref name="nyt">[https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p ''Texts of Soviet–Japanese Statements; Peace Declaration Trade Protocol.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209133402/https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p}} [[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]], page 2, 20 October 1956.<br /><br />Subtitle: "Moscow, October 19. (UP) – Following are the texts of a Soviet–Japanese peace declaration and of a trade protocol between the two countries, signed here today, in unofficial translation from the Russian". Quote: "The state of war between the U.S.S.R. and Japan ends on the day the present declaration enters into force [...]"</ref> rjxmdf78uzr6w03fgx2id37qla9ia0z 2709463 2709461 2026-09-13T19:45:48Z अभय नातू 206 /* गुप्त कारस्थाने व भूमिगत सशस्त्र चळवळी */ 2709463 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २८ जून |वर्ष = २०१२ }} {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = दुसरे महायुद्ध | या युद्धाचा भाग = | चित्र = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6= [[पूर्व आघाडी (दुसरे महायुद्ध)|पूर्व आघाडीवरील]] [[नाझी जर्मनी|जर्मनीची]] [[युंकर्स यु ८७]] बॉम्बफेकी विमाने; [[उत्तर आफ्रिका मोहीम (दुसरे महायुद्ध)|उत्तर आफ्रिका मोहीमेवर]] असलेल्या ब्रिटिश [[मटिल्डा २ रणगाडा|मटिल्डा २ रणगाडे]]; [[हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ले]]; [[स्टालिनग्राडची लढाई|स्टालिनग्राडच्या लढाईतील]] [[सोव्हियेत संघ|सोव्हियेत संघाचे]] सैनिक; [[बर्लिन]]मध्ये [[राइकश्टाग]]वर आपला झेंडा फडकावणारा सोव्हियेत सैनिक; [[फिलिपिन्स]]मधील [[लिंगायेनचे आखातावर|लिंगायेनच्या आखातावर]] चालून जाणाऱ्या [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या युद्धनौका]] }} | चित्र रुंदी = 300px | दिनांक = इ.स. १ सप्टेंबर १९३९ – इ.स २ सप्टेंबर १९४५ एकूण युद्ध कालावधी: ६ वर्ष १ दिवस | स्थान = संपूर्ण जग | परिणती = मित्र राष्ट्रांचा विजय | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[मित्र राष्ट्र]]<br />{{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}}(१९४१-४५)<br />{{देशध्वज|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने}}(१९४१-४५)<br />{{ध्वज|भारत}}<br /> [[Image:Flag of the Republic of China.svg|24px]] [[चीन]](१९३७-४५)<br /><hr> {{देशध्वज|फ्रान्स}}<br /> {{देशध्वज|पोलंड}}<br /> {{देशध्वज|कॅनडा}},<br /> {{देशध्वज| ऑस्ट्रेलिया}}<br /> {{देशध्वज|न्यू झीलँड}}<br /> {{देशध्वज|युगोस्लाव्हियाचे साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|नॉर्वे}}(१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|बेल्जियम}} (१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|चेकोस्लोव्हाकिया}}<br /> {{देशध्वज|फिलिपिन्स}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|ब्राझिल}} (१९४२-४५)<br /> [[दोस्त राष्ट्रे|व इतर....]] | पक्ष२ = [[अक्ष राष्ट्रे]]<br /> {{देशध्वज|नाझी जर्मनी}}<br /> {{देशध्वज|जपान}}(१९३७-४५)<br />{{देशध्वज|इटली}}(१९४०-४३)<br /><hr> {{देशध्वज|हंगेरी}} (१९४१-४५),<br /> {{देशध्वज|रोमेनिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|बल्गेरिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|थायलंड}} (१९४१-४५),<br /> सहकारी राष्ट्रे<br /> {{देशध्वज|फिनलंड}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|इराक}} (१९४१),<br /> {{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}} (१९३९-४१),<br /> [[अक्ष राष्ट्रे|व इतर....]] | सेनापती १ = दोस्त नेते | सेनापती २ = अक्ष नेते | सैन्यबळ १ =७,३७,००,०००: दोस्त राष्ट्रे | सैन्यबळ २ =३,६३,००,०००: अक्ष राष्ट्रे १,८१,००,०००: जर्मनी १,८२,००,०००: इटली आणि जपान | बळी १ = सैनिक: १,६०,००,००० नागरिक: ४,५०,००,००० एकूण: ६,१०,००,००० | बळी २ = सैनिक: ८०,००,००० पेक्षा जास्त<br />नागरिक: ४०,००,००० पेक्षा जास्त<br />एकूण: १,२०,००,००० पेक्षा जास्त | टिपा = |}} '''दुसरे महायुद्ध''' हे [[इ.स. १९३९|१९३९]] ते [[इ.स. १९४५|१९४५]] दरम्यान झालेले जागतिक युद्ध होते. हे युद्ध मुख्यतः [[युरोप]] व [[आशिया]]मध्ये [[दोस्त राष्ट्रे]] व [[अक्ष राष्ट्रे]] यांच्या मध्ये झाले. जर्मनीने पोलंडवर केलेल्या हल्ल्याने हे युद्ध १ सप्टेंबर १९३९ रोजी अधिकृतपणे सुरू झाले.{{sfn|वाइनबर्ग|२००५|p=६}}<ref>वेल्स, ॲन शार्प (२०१४) ''हिस्टॉरिकल डिक्शनरी ऑफ वर्ल्ड वॉर टू : द वॉर अगेन्स्ट जर्मनी ॲंन्ड इटली''. रोव्हमन ॲंन्ड लिटलफील्ड पब्लिशिंग, पृ ७</ref> यानंतर फ्रान्स, युनायटेड किंग्डम आणि इतर राष्ट्रांनी जर्मनी विरुद्ध युद्ध पुकारले. जपानने व इटलीने जर्मनीच्या बाजूने युद्धात पदार्पण केले. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर बंदरावर आक्रमण केल्यामुळे अमेरिकेला युद्धात उतरणे भाग पाडले. अमेरिकेने युद्धात सक्रिय भाग घेतला व तेथून युद्ध जगभर पसरले. दोस्त राष्ट्रांमध्ये [[चीन]], [[रशिया]], [[इंग्लंड]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व इतर राष्ट्रांचा समावेश होता, तर अक्ष राष्ट्रांमध्ये [[जर्मनी]], [[इटली]] व [[जपान]] हे देश होते. जवळ जवळ ७० देशांचे सैन्य यात सहभागी झाले होते. या युद्धात सहा कोटींच्यावर माणसे मेली. मानवी इतिहासातील ही सर्वांत मोठी जीवितहानी आहे. या युद्धामध्ये दोस्त राष्ट्रांचा विजय झाला.{{sfn|गिल्बर्ट|२००१|p=२९१}}<ref>{{स्रोत पुस्तक |title=वॉर, व्हायोलन्स ॲंड पॉप्युलेशन: मेकिंग द बॉडी काउंट|भाषा=इंग्लिश|author=जेम्स ए. टायनर|page=49 |date=3 March 2009 |publisher=द गिलफोर्ड प्रेस; पहिली आवृत्ती|isbn=1-6062-3038-7}}</ref>{{sfn|Sommerville|2008|loc=p. 5 (2011 ed.)}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bbc.co.uk/tyne/content/articles/2005/01/20/holocaust_memorial_other_victims_feature.shtml|title=BBC - Tyne - Roots - Non-Jewish Holocaust Victims : The 5,000,000 others|website=www.bbc.co.uk|accessdate=27 August 2017|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == आढावा == === युरोप === [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी [[जर्मनी]]ने [[जर्मनीचे पोलंडवर आक्रमण (१९३९)|पोलंडवर आक्रमण]] केले. जर्मनीचा नेता [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याच्या [[नाझी पक्ष|नाझी पक्षाने]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाशी]] त्यापूर्वी मैत्री-करार केला होता. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[सप्टेंबर १७]]च्या दिवशी पूर्वेकडून पोलंडवर चाल केली. याला प्रत्युत्तर म्हणून [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]ने [[सप्टेंबर ३]]ला जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. सुरुवातीला हे युद्ध मुख्यत्वे सागरी युद्ध होते. काही महिन्यातच जर्मनीने पोलंड काबीज केले. त्यानंतर [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] जर्मन सैन्याने [[नॉर्वे]], [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व [[फ्रान्स]] पादाक्रांत केले व [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युगोस्लाव्हिया]] आणि [[ग्रीस]]चा पाडाव केला. [[इटली]]ने उत्तर आफ्रिकेतील ब्रिटिश वसाहतींवर हल्ला केला. काही महिन्यांनी त्यांना जर्मन सैन्याची कुमक मिळाली. [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] मध्यापर्यंत जर्मनीने बहुतांश [[पश्चिम युरोप]] आपल्या टाचेखाली आणले होते परंतु युनायटेड किंग्डम जिंकणे त्यांना जमले नाही. याचे मुख्य कारण होते [[रॉयल एर फोर्स]] व [[रॉयल नेव्ही]]ने दिलेली कडवी झुंज. आता [[हिटलर]] सोव्हिएत संघावर उलटला व [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी त्याने अचानक सोव्हिएत संघावर चाल केली. [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] या सांकेतिक नावाने योजलेल्या या मोहिमेत जर्मनीला सुरुवातीला भरभरून यश मिळाले. [[इ.स. १९४१|१९४१]] शेवटीशेवटी जर्मन सैन्याने [[मॉस्को]]पर्यंत धडक मारली परंतु येथे ही मोहीम अडकून पडली. सोव्हिएत सैन्याने कडवा प्रतिकार करीत जर्मनीचा रेटा मोडून काढला. पुढे सोव्हिएत सैन्याने [[स्टालिनग्राड]]ला वेढा घालून बसलेल्या [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्यालाच]] प्रतिवेढा घालुन पूर्ण सैन्याला युद्धबंदी बनवले. [[कुर्स्कचे युद्ध|कुर्स्कच्या युद्धात]] सोव्हिएत सैन्याने जर्मनीचा प्रतिकार मोडून काढला व [[लेनिनग्राडचा वेढा]]. उठवला. जर्मन सैन्याने अखेर माघार घेतली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] त्यांचा [[बर्लिन]]पर्यंत पाठलाग केला. बर्लिनमध्ये जर्मन सैन्याने व सामान्य नागरिकांनी घराघरातून सोव्हिएत सैन्याला झुंज दिली परंतु प्रचंड प्रमाणात मिळत असलेल्या कुमकेच्या जोरावर सोव्हिएत सैन्याने बर्लिन जिंकले. याच सुमारास ([[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी) हिटलरने आपल्या भूमिगत बंकरमध्ये आत्महत्त्या केली. इकडे पाश्चिमात्य दोस्त राष्ट्रांनी [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[इटली]]वर चाल केली. [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] त्यांनी [[नॉर्मंडी]]च्या किनाऱ्यावर हल्ला केला व फ्रान्सला जर्मन आधिपत्यातून मुक्त केले. जर्मनीने चढवलेल्या प्रतिहल्ल्याला [[ऱ्हाईन नदी]]च्या किनाऱ्यावर ''[[बॅटल ऑफ द बल्ज]]'' नावाने प्रसिद्ध लढाईत दोस्त राष्ट्रांनी जबरदस्त उत्तर दिले व येथून आगेकूच करित त्यांनी जर्मनी गाठले आणि [[एल्ब नदी]]च्या किनाऱ्यावर पूर्वेकडून चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याशी संधान बांधले. यावेळी जर्मनीच्या उरल्यासुरल्या सैन्याने शरणागती पत्करली व हार मान्य केली. युरोपमध्ये चाललेल्या या धुमश्चक्री दरम्यान जर्मन राष्ट्राकडून चालविण्यात आलेल्या वंश हत्येत ६०,००,००० ज्यू व्यक्तींचा बळी गेला. याला [[ज्यूंचे शिरकाण]] अथवा ''[[होलोकॉस्ट]]'' म्हणण्यात येते. === आशिया व प्रशांत महासागर === युरोपमध्ये युद्धाला तोंड फुटण्यापूर्वी [[जपान]]ने [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी [[चीन]]वर [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|आक्रमण]] केले.,<ref>{{स्रोत पुस्तक|first1=जॉन|last1=फेरिस|first2=एव्हन|last2=मॉड्सले|title=द कॅम्ब्रिज हिस्टरी ऑफ द सेकंड वर्ल्ड वॉर, खंड १: फायटिंग द वॉर|location=[[Cambridge]]|language=English|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2015|ref=harv}}</ref>{{sfn|फॉर्स्टर|गेसलर|२००५|p=६४}} जपानचा रोख चीनमधून पूर्व आणि [[आग्नेय आशिया]]वर स्वारी करीत एकएक देश जिंकायचा होता. यात मिळालेल्या यशानंतर जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]च्या दिवशी अनेक राष्ट्रांवर एकाच वेळी हल्ला केला. याच दिवशी [[पर्ल हार्बर]] येथे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] नौदलावरही हल्ला चढवला गेला. याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचे निश्चित केले. पुढील सहा महिने जपानला घवघवीत यश मिळाले पण [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] अमेरिकन नौसैन्याने त्यांचा प्रतिकार केला व [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]] जपानने हार पत्करली. यात जपानच्या चार [[विमानवाहू नौका]] बुडवून अमेरिकेने जपानी नौसैन्याचा कणाच मोडला. येथून दोस्त राष्ट्रांनी जपानवर प्रतिहल्ला चढवला व [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बे]] व [[ग्वादालकॅनाल मोहीम|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] त्यांनी विजय मिळवला. नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातमध्ये विजयी ठरलेल्या दोस्त राष्ट्रांनी मग प्रशांत महासागराच्या मध्य भागावर रोख धरून मोहीम काढली. यात जपानी सैन्याने त्यांचा कडवा प्रतिकार केला. या मोहीमेदरम्यान [[फिलिपाईन समुद्राची लढाई]], [[लेयटे गल्फची लढाई]], [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमा]] व [[ओकिनावाची लढाई]], इ. अनेक भयानक सागरी युद्धे लढली गेली. या दरम्यान अमेरिकन [[पाणबुडी|पाणबुड्यांनी]] जपानकडे जाणारी रसद तोडण्यात यश मिळवले. याने जपानची आर्थिकदृष्ट्या कुचंबणा होऊ लागली. [[इ.स. १९४५|१९४५मध्ये]] दोस्त राष्ट्रांच्या वायुदलाने जपानवर अनेक वादळी हल्ले चढवले. मुख्यत्वे नागरी वस्त्या व कारखान्यांवर झालेल्या या हल्ल्यांनी जपानची युद्धप्रवण राहण्याची शक्ती कमी झाली. अखेर [[ऑगस्ट ६]], इ.स. १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या [[हिरोशिमा]] शहरावर परमाणु बॉम्ब टाकला. [[ऑगस्ट ९]]ला अमेरिकेने [[नागासाकी]] शहरावर असाच हल्ला केला व जोपर्यंत जपान शरण येत नाही तोपर्यंत एक एक करित जपानी शहरे बेचिराख करण्याची धमकी दिली. जपानने [[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी बिनशर्त शरणागती पत्करली व दुसऱ्या महायुद्धाचा अधिकृतरीत्या अंत झाला.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> === पर्यवसान === या अतिभयानक युद्धात अंदाजे ६,२०,००,००० (सहा कोटी वीस लाख) व्यक्ती मरण पावल्या. हे म्हणजे जगाच्या त्यावेळेच्या लोकसंख्येच्या २.५ % होय.<ref name="census.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php |title=U.S. Census BureauWorld Population Historical Estimates of World Population |accessdate=March 4, 2016}}</ref> अर्थात, हा केवळ अंदाज आहे व प्रत्येक राष्ट्राचे अंदाज वेगवेगळे आहेत. युरोपमधील आणि आशियामधील अनेक देश या युद्धात बेचिराख झाले. त्यातून सावरायला त्यांना पुढील अनेक दशके घालवावी लागली. दुसऱ्या महायुद्धाचे राजकीय,<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> सामाजिक, आर्थिक<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref><ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref><ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> तसेच तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने जगावर झालेले प्रभाव आजदेखील दिसून येतात. == कारणे == [[जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण, १९३९|जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण]] व जपानचे [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|चीन]], [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|अमेरिका]] व ब्रिटिश आणि डच वसाहतींवरचे आक्रमण ही दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजली जातात.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–51}} {{sfn|Beevor|2012|p=342}}जगाच्या दोन्ही बाजूच्या या घटनांचे कारण होते जर्मनी व जपानमधील हुकूमशाही सत्ताधीश व त्यांची जगज्जेते होण्याची महत्त्वाकांक्षा. जरी या दोन्ही सत्तांनी आपले पाय पसरवण्यास आधीच सुरुवात केली असली तरी दुसऱ्या महायुद्धाची अधिकृत सुरुवात झाली ती या झोंडशाहीला झालेल्या सशस्त्र विरोधाने. जर्मनीत नाझी पक्ष जरी लोकशाही मार्गाने सत्तेवर आला असला तरी एकदा हातात सत्ता आल्यावर पक्षाधिकाऱ्यांनी जर्मनीतील लोकशाही व्यवस्थेची लक्तरे काढली.{{sfn|Brody|1999|p=4}} असे असून जर्मन जनतेने त्यांना पाठिंबा दिला कारण [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] पराभूत झाल्यावर त्यांना जर्मन स्वाभिमानाला जागे करणारे सरकार प्रथमतःच मिळालेले होते.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} पहिल्या महायुद्धात शरणागती पत्करताना [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहातील]] २३१वे कलम जर्मन जनतेला असह्य झाले होते.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} या शिवाय साम्यवाद-विरोध आणि आर्थिक सुबत्ता व प्रगतीच्या वचनांना भुलून जर्मनीने नाझी पक्षाला व पर्यायाने [[ॲडॉल्फ हिटलर|एडॉल्फ हिटलर]]ला अमर्याद सत्ता बहाल केली. हिटलरने जर्मनीला आपल्या हक्काच्या समजल्या जाणाऱ्या सगळ्या देशांना जर्मन सत्तेखाली आणण्याचे वचन दिले व त्यादृष्टीने पावलेही उचलली. नाझी पक्षाने (व स्वतः हिटलरनेही) हिटलरला जर्मनीचा तारणहार असल्याचे भासवले,{{sfn|Adamthwaite|1992|p=52}} व येथून एका भस्मासुराचा जन्म झाला. इकडे जपानमध्ये ''क्रिसॅंथेमम'' (जास्वंदी) वंशाच्या राजांचे राज्य असले तरी खरी सत्ता होती ती सैन्यातील अत्त्युच्च अधिकाऱ्यांच्या टोळक्याकडे. जपानला जगातील महासत्ता करण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती. जपानने या नेतृत्वाखाली [[मांचुरिया]]वर [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] व चीनवर [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] आक्रमण केले होते. यामागचे कारण होते ते चीन व मांचुरियातील नैसर्गिक संपत्ती बळकावून त्याद्वारे आपला प्रभाव अधिक मजबूत करणे. [[युनायटेड किंग्डम]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] या युद्धात जरी प्रत्यक्ष भाग घेतला नसला तरी त्यांनी चीनला आर्थिक व सैनिकी मदत केली. याशिवाय त्यांनी जपानविरुद्ध आर्थिक नाकेबंदी करीत जपानला मिळणारे [[खनिज तेल]] व इतर रसद कापली. यामुळे जपानला चीन व मांचुरियातील युद्ध जास्त काळ चालू ठेवणे अशक्य झाले व त्यांनी तेथून काढता पाय घेण्याची तयारी सुरू केली. आता जपानकडे उपाय होते म्हणजे चीनचा जिंकलेला प्रदेश परत करणे, खनिज तेल व इतर कच्च्या मालाची इतर पुरवठे शोधणे किंवा हे मिळवण्यासाठी अजून काही देश/प्रांत जिंकणे. आग्नेय आशियातील [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]] आणि डच, फ्रेंच व ब्रिटिश वसाहतींमधून या खनिजांचा मुबलक पुरवठा होता व हा भाग चीनमधून हल्ला करण्याच्या टप्प्यातही होता. जपानचा समज होता की आशियातील युरोपीय सत्ता युरोपमध्ये सुरू झालेल्या युद्धात गुंतल्या होत्या व आशियात लक्ष देण्याची त्यांना फुरसत नव्हती. सोव्हिएत संघ जर्मनीशी संधान बांधून असले तरी त्यांच्यात कुरबुर सुरूच होती आणि अमेरिका युद्ध करण्याआधी संधी/करार करण्याचा प्रयत्न करेल. ही परिस्थिती जपानने आग्नेय आशिया गिळंकृत करण्यास साजेशीच होती. हा अंदाज बांधून जपानने डच व ब्रिटिश वसाहतींवर आक्रमण केले व जगाच्या पूर्व भागातील युद्धाला तोंड फुटले. सुरुवातीला तटस्थ असलेल्या अमेरिकेने दोस्त राष्ट्रांना जर्मनीविरुद्ध आर्थिक मदत करणे चालूच ठेवले होते. त्याला खीळ घालण्यासाठी जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१रोजी]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]] येथील नौसेना तळावर जबरदस्त हल्ला केला व तेथील आरमार उद्ध्वस्त केले. अमेरिकेला आता युद्धात उतरणे भागच होते. अशा प्रकारे अमेरिकेचा या युद्धात प्रवेश झाला. == घटनाक्रम == === युद्धाची सुरुवात - इ.स. १९३९ === ==== युरोपियन रणांगण ==== '''जर्मनीची आगळीक''' [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सुमारास जर्मनीने जाहीर केले होते की [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहात]] गमावलेला सगळा प्रदेश जर्मनीने जिंकलाच पाहिजे. शिवाय, ज्या ज्या प्रदेशात जर्मनवंशीय व्यक्तींचे बहुमत असेल, ते प्रदेशही जर्मनीचेच भाग झाले पाहिजेत. जर्मनीच्या अधिकृत परराष्ट्र धोरणात म्हणले होते की [[पोलंड]] व [[झेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेशात जर्मन बाहुल्य होते व तेथील जर्मनवंशीय व्यक्तींच्या हक्कांची पायमल्ली होत होती. त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी असे प्रदेश जर्मनीत असले पाहिजेत. [[:वर्ग:युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधान]] [[नेव्हिल चेम्बरलेन]] बरोबरच्या चर्चासत्रात हिटलरने अनेक पुरावे दाखवले ज्यानुसार जर्मनीच्या शेजारी राष्ट्रातील जर्मनवंशीय लोकांवर अत्याचार होत होते. या सबबीवर हिटलरने असे प्रदेश जर्मनीत समाविष्ट करण्याचा आग्रह धरला. हिटलरच्या या युक्तिवादाला जर्मन जनतेचा पूर्ण पाठिंबा होता. जर्मनीला पहिल्या महायुद्धात नामुष्की पत्करावी लागली होती. व्हर्सायच्या तहातील काही कलमे जर्मनीच्या आर्थिक व सैनिकी विकासाला जाचक होती. याच सुमारास जगभर आर्थिक मंदी सुरू होती, त्याचा प्रभाव जर्मनीवरही पडला होता. व्हर्सायच्या तहानुसार जर्मनीला सैन्य बाळगण्यावर कडक निर्बंध होते व प्रत्येक सैनिकी हालचालीबद्दल [[लीग ऑफ नेशन्स]] द्वारे परदेशी राजवटींना जबाब द्यावा लागत होता. ततः जर्मनीत गरीबी, [[बेकारी]] व असंतोषाचे लोण सर्वदूर पसरलेले होते. याचे भांडवल करून हिटलर व नाझी पक्षाने सत्ता मिळवली व हळूहळू लोकशाही व्यवस्थेत बदल करून अधिकाधिक हुकुमशाहीगत व्यवस्था जर्मनीत आली. नाझींनी जर्मनीला पटवून दिले की अनिर्बंध सत्तेशिवाय जर्मनीचा उद्धार कोणीही करू शकणार नाही. हळूहळू हिटलरने [[ऱ्हाइनलॅंड]] व [[रुह्र]] प्रदेशात सैन्य उभारणीलाही सुरुवात केली. याशिवाय अश्या अनेक कृती केल्या ज्या व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध होत्या परंतु जर्मन राष्ट्रहितकारक होत्या. याचा परिणाम जर्मन जनता हिटलरच्या मागे एकमुखाने उभी राहण्याचा झाला. हिटलर व नाझी पक्षाने याचे पूरेपूर फायदा घेतला. जर्मनवंशीयांवर अन्याय होत असल्याचे भासवून त्यांनी याकाळात अनेक इतरवंशीय व्यक्तींचे ([[रोमा जिप्सी]], [[ज्यू]], इ.) सर्रास शिरकाण सुरू केले. '''युरोपीय देशांची अति-सहिष्णुता व युद्धापूर्वीचे मैत्री-करार''' जर्मनीत हे सुरू असताना ब्रिटिश व फ्रेंच सरकारने त्याविरुद्ध पावले उचलायच्या ऐवजी जर्मनीच्या तुष्टीकरणाचे धोरण अवलंबिले. त्यांना जर्मनीशी उघड संघर्ष टाळायचा होता कारण पहिले महायुद्ध संपून जेमतेम २० वर्षे होत होती. संपूर्ण युरोप त्यातून सावरत होता व अजून एक युद्ध झाल्यास [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]च नव्हे तर युरोपमधील प्रत्येक देशाला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागली असती. त्यामुळे दोन्ही देशांनी जर्मनीला ढील देणेच पसंत केले. याचे पर्यवसान [[इ.स. १९३८चा म्युनिक करार|१९३८ च्या म्युनिक करारात]] झाले. याआधी जर्मनीने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेश बळकावले होते व अजून पुढे सरकण्याच्या तयारीत असताना फ्रान्स व ब्रिटनने जर्मनीची ही आगळीक मान्य केली व चेकोस्लोव्हेकियाचे प्रदेश जर्मनीला देऊन टाकले. चेम्बरलेनने जाहीर केले की म्युनिक करार हा "आपल्या काळातील शांततेचेच प्रतीक" आहे. मऊ लागल्यावर कोपराने खणल्यासारखे जर्मनीने [[मार्च]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] उरलेले चेकोस्लोव्हेकियासुद्धा बळकावले. जर्मनीच्या मनसूब्यांबद्दल भ्रमात राहिलेल्या दोस्त राष्ट्रांकडे नुसते बघत बसण्यापेक्षा काही गत्यंतर नव्हते. या व अशा छोट्या-मोठ्या चालींनंतर वर्षभरात युद्धाला तोंड फुटले. म्युनिक करार निष्फळ ठरल्यावर ब्रिटन/फ्रान्ससना कळले की हिटलरच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवून चालणार नव्हते व जर्मन महत्त्वाकांक्षा नुसते आसपासचे प्रदेश गिळंकृत करून थांबणार नव्हती. [[मे १९]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] पोलंडने व फ्रान्सने परस्पर-मैत्री करार केला व एकावर आक्रमण झाल्यास दुसऱ्याने मदतील धावून येण्याचे मान्य केले. ब्रिटन व पोलंडमध्ये असाच करार मार्चमध्ये झालेला होता. इकडे जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] [[मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सह्या केल्या. या करारात जर्मनी व सोव्हिएत संघाने युरोप जिंकून घेणे गृहित धरले होते व त्यानंतर युरोप आपापसात कसा वाटून घ्यायचा याची नोंद होती. तोपर्यंत दोन्ही राष्ट्रांनी एकमेकांच्या सैनिकी कार्रवाईत दखल न देण्याचे कबूल केले व सोव्हिएत संघाकडून जर्मनीला खनिज तेल व इतर रसद पुरवण्याची तरतूद घातली. या कलमामुळे जर्मनीची [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रातून]] येणाऱ्या मालवाहतूकीवरील भीस्त कमी झाली. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] हा वाहतूकमार्ग रोखून धरून ब्रिटनने जर्मनीच्या नाकीतोंडी पाणी आणले होते. ही तरतूद झाल्यावर हिटलरची पोलंड व वेळप्रसंगी ब्रिटन व फ्रान्सशीही युद्ध करण्याची तयारी झाली. पुढचे पाउल होते ते काहीतरी कुरापत काढणे. जर्मनीने जाहीर केले की [[डान्झिगचे स्वतंत्र शहर|डान्झिगच्या स्वतंत्र शहरात]] जर्मन व्यक्तींवर अन्याय होत आहे व याचा उपाय करण्यासाठी जर्मनी डान्झिग व पोलंडमधील अन्य शहरे जिंकून घेईल. हे पाहून पोलंड ने [[ऑगस्ट २५]]रोजी युनायटेड किंग्डमशी नव्याने मैत्री करार केला, पण त्याचा जर्मन बेतांवर काही प्रभाव पडला नाही. '''जर्मनी व सोव्हिएत संघाचे पोलंडवर आक्रमण''' [[चित्र:पोलिश सैनिक.jpg|thumb|left|200px|जर्मन आक्रमकांशी लढणारे पोलिश सैनिक, [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १९३९|१९३९]]]] [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९रोजी]] जर्मनीने खोटी [[ग्लायवित्झचा हल्ला|पोलिश हल्ल्याची]] सबब सांगून पोलंडवर आक्रमण केले. युद्धोत्तर अहवालात कळून आले की पोलंडने जर्मन ठाण्यावरील तथाकथित हल्ला झालाच नव्हता. [[सप्टेंबर ३]]ला [[भारत|भारतासह]] युनायटेड किंग्डम व फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले. काही दिवसातच [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[न्यू झीलंड]]नेही त्यांचा साथ देण्याचे जाहीर केले. फ्रान्सने जरी युद्ध जाहीर केले असले तरी त्यांची हालचाल संथ होती. [[सार प्रांतातील चढाई|सार प्रांतात नावापुरती चढाई]] केल्यावर काही दिवसात तीसुद्धा सोडून दिली. युनायटेड किंग्डमला नौसेनेच्या कवायती करण्याशिवाय काही करणे शक्य नव्हते. इकडे जर्मनीने पोलिश सैन्याची वाताहत करीत [[सप्टेंबर ८]] रोजी पोलंडची राजधानी [[वॉर्सो]]पर्यंत धडक मारली. [[सप्टेंबर १७]]ला सोव्हिएत संघाने मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारात ठरवल्याप्रमाणे पोलंडवर पूर्वेकडून चाल केली. पोलिश सैन्याला आता दुसरी आघाडी उघडणे भाग पडले व त्यामुळे आधीच खिळखिळी झालेली बचावाची फळी कोलमडली. पराभव अटळ दिसताना पोलंडच्या राष्ट्राध्यक्ष व सरसेनापतीने दुसऱ्याच दिवशी [[रोमेनिया]]त पळ काढला. वॉर्सोतील सैन्याने महिनाभर तग धरली पण ऑक्टोबर १ रोजी जर्मन सैन्य शहरात घुसले. ४-५ दिवस घराघरातून युद्ध करून ऑक्टोबर ६ला पोलिश सैन्याने हत्यारे खाली ठेवली. काही तुकड्या पळून शेजारील राष्ट्रांमध्ये गेल्या व तेथून त्यांनी [[पोलिश भूमिगत सशस्त्र चळवळ|भूमिगत सशस्त्र चळवळ]] उभारली. या चळवळीने युद्धाच्या अखेरच्या दिवसांत दोस्त राष्ट्रांची मोठी मदत केली. जरी राजधानी व जवळजवळ संपूर्ण देशाचा पाडाव झाला तरी पोलंडने अधिकृतरीत्या जर्मनीकडे शरणागती पत्करली नाही. '''खोटे युद्ध''' पोलंडच्या पाडावानंतर [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] हिवाळ्यात जर्मनीने आपली वाटचाल तात्पुरती थांबवली. परिस्थितीचा आढावा घेत त्यांनी आपली बचावफळी पक्की केली व पुढील हल्ल्यांची योजना आखणे चालू ठेवले. इकडे ब्रिटन व फ्रान्सने आपले बचावात्मक धोरण चालूच ठेवले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] १९४०पर्यंत कोणीच काही मोठी हालचाल केली नाही. वृत्तपत्रांनी या कालावधीला ''खोटे युद्ध'' अथवा ''सिट्झक्रीग'' असे उपहासात्मक नाव दिले. '''अटलांटिकची लढाई''' [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमध्ये]] लढाई सुरू होताच [[अटलांटिक महासागर#उत्तर अटलांटिक|उत्तर अटलांटिक समु्द्रात]] जर्मन [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या व्यापारी जहाजांविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. छुप्या पद्धतीने हल्ला करणाऱ्या या पाणबुड्यांची संख्या जास्त नसली तरी ही कसर त्यांनी त्यांची कुशलता, हिंमत व नशीबाने भरून काढली. ब्रिटिश [[क्रुझर]] [[एच.एम.एस. करेजस (५०)|एच.एम.एस. करेजस]] अशाच एका यु-बोटीला बळी पडली तर अजून एका यु-बोटीने [[एच.एम.एस. रॉयल ओक (०८)|एच.एम.एस. रॉयल ओक]] या [[युद्धनौका|युद्धनौकेला]] बंदरातून बाहेर पडण्याची संधी न देताच जलसमाधी दिली. युद्धाच्या पहिल्या चार महिन्यात यु-बोटींनी ११० जहाजे बुडवली व व्यापारी जहाजवटीवर भीतीचे सावट पसरवले. [[दक्षिण अटलांटिक समुद्र|दक्षिण अटलांटिक समुद्रात]] जर्मन [[पॉकेट बॅटलशिप]] [[ॲडमिरल ग्राफ स्पी (क्रुझर)|ॲडमिरल ग्राफ स्पी]]ने नऊ ब्रिटिश व्यापारी नौका बुडवल्या. अखेर [[एच.एम.एस. अजॅक्स (२२)|एच.एम.एस. अजॅक्स]], [[एच.एम.एस. एक्झेटर (६८)|एच.एम.एस. एक्झेटर]] व [[एच.एम.एन.झेड.एस. अकिलीस]] ने तिला [[मॉॅंटेव्हिडियो]]जवळ गाठले. [[प्लेट नदीची लढाई|प्लेट नदीच्या लढाईत]] ग्राफ स्पीला पराभव अटळ दिसता तिच्या कप्तान [[हान्स लांग्सदोर्फ]] याने समुद्राकडे प्रयाण केले व पकडले जाण्यापेक्षा स्वतःच ग्राफ स्पीला जलसमाधी दिली. ==== पॅसिफिक रणांगण ==== '''[[दुसरे चीन-जपान युद्ध]]''' पूर्वेतील युद्ध युरोपच्या आधीच दोन वर्षे सुरू झाले होते. [[जपान]]ने [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] [[मांचुरिया]] जिंकून तेथे तळ ठोकलेला होता. [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी जपानने मांचुरियाची हद्द ओलांडून [[बीजिंग|बिजींग]]वर (तेव्हाचे बिपींग) हल्ला चढवला. विद्युतवेगाने आगेकूच करीत जपानी सैन्य [[शांघाय]]पर्यंत पोचले परंतु तेथे त्यांची प्रगती थांबली. [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] शांघाय पडले व लगेचच राजधानीचे शहर [[नानजिंग]] (तेव्हाचे नानकिंग) ही जपानने जिंकले. चीनी सरकारने नानजिंगहून पळ काढून [[चॉॅंगकिंग]] येथे कामचलाऊ राजधानी उभारली. नानजिंग जिंकल्यावर जपानी सैन्याने तेथील युद्धकैदी व नागरिकांवर अनन्वित अत्याचार केले (पहा - [[नानकिंगची कत्तल]])व एका महिन्यात सुमारे ३,००,००० व्यक्तींची कत्तल केली. '''दुसरे रशिया-जपान युद्ध''' [[जपान]] व [[मंगोलिया]]च्या सरहद्दीवर [[खाल्का नदी]] आहे. मांचुरियातील जपानी राजवटीनुसार ही मांचुरिया-मंगोलियाच्यामधील हद्द होती. मंगोलियाच्या मते हद्द नदीपलीकडे ३० किमी पूर्वेस होती. [[मे ८]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी ७०० मोंगोल घोडेस्वार नदी पार करून पूर्वेस आले. ते पाहताच मांचुरियन सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. काही दिवसातच [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाने]] मंगोलिया व जपानने मांचुरियाच्या सैन्याच्या मदतीला आपले सैन्य पाठवले व तुंबळ युद्धास सुरुवात झाली. सप्टेंबरपर्यंत चालू असलेल्या या युद्धात १८,००० जपानी तर ९,००० सोव्हिएत-मंगोल सैनिक मृत्यू पावले. येथे सुरू असलेले युद्ध थांबले नसते व एकाच वेळी येथ तसेच [[जर्मनी]]शीसुद्धा लढायची पाळी आली तर सोव्हिएत संघाला दोन्ही आघाड्या संभाळणे कठीण गेले होते. सोव्हिएत संघाने [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सही करण्यामागे हेही एक कारण होते. === युद्ध पसरले - इ.स. १९४० === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत संघाचे बाल्टिक देशांवर आक्रमण''' [[जर्मनी]] व [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघात]] युद्धाच्या आधी झालेल्या [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारानुसार]] [[फिनलंड]]ला सोव्हिएत संघाचे मांडलिक राष्ट्र ठरवण्यात आले होते. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[नोव्हेंबर ३०]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी फिनलंडवर हल्ला केला. येथून सुरू झालेल्या युद्धाला [[हिवाळी युद्ध]] म्हणतात. सोव्हिएत संघाने फिनिश सैन्याच्या चौपट सैनिक पाठवले तरीही त्यांची पुरेशी प्रगती झाली नाही. फिनिश बचावाची फळी भक्कम होती व त्यांनी पहिला हल्ला रोखून धरला. हळूहळू [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] आपले हल्ले तिखट केले व फळी फोडण्यात यश मिळवले. फिनलंडने तहाची बोलणी सुरू केली व [[लेनिनग्राड]]ला लागून असलेले व्यूहात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे प्रदेश सोव्हिएत संघाला दिले. या अकारण सुरू केलेल्या युद्धाविरुद्ध जगातील इतर देशांनी विरोध दर्शविला व [[डिसेंबर १४]]ला सोव्हिएत संघाची [[लीग ऑफ नेशन्स]]मधून हकालपट्टी झाली. यामुळे सोव्हिएत संघाला जणू अधिक आगळीक करण्याची मुभाच मिळाली. [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] त्यांनी [[लात्व्हिया]], [[लिथुएनिया]] आणि [[एस्टोनिया]]चा पाडाव केला व तेथील सत्ताधारी व्यक्तींना [[सैबेरिया]]तील [[गुलाग]]मध्ये पाठवून दिले. याशिवाय सोव्हिएत संघाने [[रोमेनिया]]कडून [[बेसारेबिया]] व [[उत्तर बुकोव्हिना]] हे प्रांतही बळकावले. '''जर्मनीचे डेन्मार्कवर व नॉर्वेवर आक्रमण''' सोव्हिएत संघ व फिनलंडमधील हिवाळी युद्ध संपताना जर्मनीने [[एप्रिल ९]], [[इ.स. १९४०|१९४०ला]] एकाच वेळी [[डेन्मार्क]] व [[नॉर्वे]]वर [[वेसेऱ्युबुंग मोहीम|ऑपरेशन वेसेरुबंग]] या सांकेतिक नावाखाली मोहीम काढली. डेन्मार्कने लगेचच नांगी टाकली पण नॉर्वेने प्रतिकार केला. [[युनायटेड किंग्डम]]ने नॉर्वेवर चढाई करण्याचा बेत आखलेलाच होता. त्यांनी आपले सैनिक उत्तर नॉर्वेत उतरवले पण जूनपर्यंत जर्मन सैन्य वरचढ ठरले व दोस्त राष्ट्रांनी नॉर्वेतून काढता पाय घेतला. नॉर्वेच्या सैन्याने शरणागती पत्करली व जवळजवळ संपूर्ण नॉर्वे जर्मनीच्या ताब्यात आले. नॉर्वेचा राजा आपल्या कुटुंबियांसह लंडनला पळून गेला. नॉर्वेचा सागरी किनारा हातात आल्यावर जर्मनीने तेथे हवाई व नौसेनेचे तळ उभारले व [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] होणाऱ्या पुढील मोहीमेची तयारी सुरू केली. '''जर्मनीचे फ्रान्सवर व 'खालच्या देशांवर' आक्रमण''' [[चित्र:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|[[पॅरिस]]च्या [[शॉंझ एलिझे]] रस्त्यावर जर्मन सैनिक, [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०]]]] [[लक्झेम्बर्ग]], [[बेल्जियम]] व [[नेदरलँड्स]] हे समुद्रसपाटीपासून समतल व काही प्रदेशात समुद्राच्या पातळीच्याही खाली आहेत म्हणून त्यांना ''लो कन्ट्रीज'' अथवा खालचे देश असे म्हणतात. [[मे १०]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी जर्मनीने या तीनही देश व शिवाय फ्रान्सवर हल्ला केला. या घटनेने ''खोटे युद्ध'' संपले व ''खरे युद्ध'' परत सुरू झाले. जर्मनीला रोखण्यासाठी [[ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स (दुसरे महायुद्ध)|ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स]] व फ्रेंच सैन्य उत्तर बेल्जियममध्ये घुसले. दक्षिणेत फ्रान्सने [[मॅजिनो लाईन]]वर आपली बचावफळी तयार केलेली होती. तेथे जर्मन सैन्याला अडवून ठेवून उत्तरेत गनिमी काव्याने जर्मनीशी लढायचे असा त्यांचा बेत होता पण जर्मनीने [[ब्लिट्झक्रीग]] अथवा ''विद्युतवेगी युद्धाचा'' अत्युत्तम नमूना दाखवत फ्रेंच व ब्रिटिश सैन्याचा धुव्वा उडवला. इकडे [[लुफ्तवाफे]]ने नेदरलँड्सच्या [[रॉटरडॅम]] शहरावर बॉम्बफेक करून शहराचा विनाश केला. हल्ल्याच्या पहिल्या टप्प्यात ''वेह्रमाख्ट''ची (जर्मन सेना) ''पॅन्झरग्रुप फोन क्लाईस्ट'' ही तुकडी सुसाट [[आर्देन्नेस]] पार करून गेली. दोस्त राष्ट्रांचा अंदाज होता की दाट जंगल असलेला हा प्रदेश यांत्रिकी व रणगाड्यांना पार करणे अशक्य होते. हा अंदाज चुकीचा ठरवत जर्मन सैन्याने [[सेदान, फ्रान्स|सेदान]] येथे येऊन धडकले. सेदानचे रक्षण करणारे सैन्यदल हे फ्रेंच सैन्याचे नेहमीचे सैनिक नव्हते. येथे हल्ला होण्याची शक्यता कमी असल्याकारणाने येथे कुमक जास्त नव्हती. वेह्रमाख्टने सहजगत्या बचावाची फळी फोडली आणि पश्चिमेकडे आगेकूच करीत थेट [[इंग्लिश खाडी|इंग्लिश चॅनेल]] पर्यंत जाऊन पोचले. जर्मन सैन्याच्या दुसरे सैन्याने बेल्जियम, लक्झेम्बर्ग व नेदरलँड्सचा सहजगत्या पाडाव केला. आता दोस्तराष्ट्रांचे सैन्य दुभागले गेले व उत्तर फ्रान्स व खालच्या देशातले सैनिक जर्मन सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. त्यांच्या समोर आता आत्मसमर्पण करणे किंवा पळ काढणे हेच पर्याय होते. [[ऑपरेशन डायनॅमो]] या मोहिमेअंतर्गत ३,३८,००० दोस्त सैनिकांना [[डंकर्क]]हून उचलण्यात आले. युद्धनौका, होड्या, व मिळेल त्या तरंगणाऱ्या वाहनांतून या सैनिकांनी [[इंग्लंड]] गाठले. [[जून १०]]ला [[इटली]] जर्मनीच्या बाजूने युद्धात उतरले व फ्रान्सच्या दक्षिणेकडून त्यांनी हल्ला केला. जर्मन सैन्याने फ्रान्समध्ये अनिर्बंध कूच सुरू ठेवली व जवळजवळ सगळे फ्रान्स आपल्या टाचेखाली आणले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी फ्रान्सने शस्त्रसंधीची याचना केली व शरणागती पत्करली. जर्मन सैन्याने [[पॅरिस]]मध्ये तळ ठोकला व आग्नेय फ्रान्समध्ये [[विची फ्रान्स]] हे नावापुरते स्वतंत्र परंतु खरेतर जर्मनधार्जिणे सरकार बसवले. अशाप्रकारे [[बॅटल ऑफ फ्रान्स]] ही एकतर्फी लढाई जर्मनीने जिंकून युरोपमध्ये आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. '''बॅटल ऑफ ब्रिटन''' फ्रान्सवरची मोहीम विजयी होत असताना जर्मनीने युनायटेड किंग्डमवर [[ऑपरेशन सी लायन]] या नावाच्या मोहिमेची आखणी सुरू केली. ब्रिटिश सैन्याने डंकर्कहून पळ काढताना बरीचशी हत्यारे, जड तोफा व रसद तेथेच टाकून दिली होती व त्यामुळे ब्रिटिश सैन्याची स्थिती अगदी केविलवाणी झाली होती. असे असता जर एक घणाघाती घाव घातला तर युनायटेड किंग्डमने गुडघे टेकले असते. पण ब्रिटनवर हल्ला करायचा तर त्यासाठी समुद्र पार करावा लागणार होता किंवा आरमारी वेढा घालावा लागला असता. [[रॉयल नेव्ही]]शी टक्कर देणे जर्मन आरमाराला शक्य नव्हते पण काही करून ब्रिटीिद्वीपांवर सैन्य उतरवता आले व त्याला हवेतून आधार देता आला तर विजय निश्चित होता. त्यासाठी आधी रॉयल एर फोर्सचा समाचार घेणे आवश्यक होते. [[लुफ्तवाफे]] व [[रॉयल एर फोर्स]]च्या या लढाईला [[बॅटल ऑफ ब्रिटन]] म्हणतात. लुफ्तवाफेने सुरुवात केली ती रॉयल एर फोर्सच्या विमानतळ व [[रडार]]चा वेध घेऊन. मोडक्यातोडक्या धावपट्ट्यांवरूनसुद्धा उड्डाणे भरून आर.ए.एफ.च्या वैमानिकांनी त्यांचा प्रतिकार सुरू केला व धाव घेतली थेट [[बर्लिन]]कडे. राजधानी बर्लिनवरील झालेल्या बॉम्बफेकीमुळे [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा संताप झाला व त्याने [[लंडन]] शहरावर हल्ले सुरू करण्याचे आदेश दिले. [[द ब्लिट्झ]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या हल्ल्यांमध्ये लंडनचे अतोनात नुकसान झाले. आर.ए.एफ.ने आपल्या [[स्पिटफायर]] व [[हरिकेन, विमान|हरिकेन]] विमानांनी कसेबसे का होईना हे हल्ले परतवून लावले व लुफ्तवाफेला हवेत वर्चस्व मिळू दिले नाही. इकडे समुद्रात रॉयल नेव्हीने जर्मन आरमाराला रोखून धरले व इंग्लंडवर चढाई करण्याचा हिटलरचा मनसुबा धुळीत मिळाला. आता युनायटेड किंग्डमचा नाद सोडून हिटलरने आपली नजर पूर्वेकडे वळवली. '''इटलीचे ग्रीसवर आक्रमण''' युद्धापूर्वीच [[इटली]]ने [[आल्बेनिया]]वर चढाई केलेली होती. [[ऑक्टोबर २८]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी तेथून त्यांनी [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. ग्रीक सैन्याने तिखट उत्तर दिले व पुढील दोन महिन्यात इटलीलाच मागे रेटत अल्बेनियाचा एक चतुर्थांश भाग काबीज केला. [[रॉयल नेव्ही]]ने ग्रीसच्या मदतीला येऊन इटलीच्या आरमाराविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. या धामधुमीत इटलीचे ५,३०,००० सैनिक अडकून पडले व त्यांची प्रगती खुंटली. ==== आशियातील व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''दुसरे चीन-जपान युद्ध''' [[इ.स. १९४०|१९४० च्या]] सुमारास येथील युद्ध थंडावले होते. इतस्ततः हल्ल्यात कोणत्याच बाजूला निर्णायक विजय मिळत नव्हता. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] जरी अधिकृतरीत्या तटस्थ असले तरी [[चीन]]ला त्यांची भरघोस आर्थिक मदत होती, शिवाय चिनी वायुदलाच्या मदतीला काही [[फ्लाईंग टायगर्स|अमेरिकन वैमानिकही]] पाठविण्यात आले होते. '''आग्नेय आशियातील युद्ध''' [[जुलै]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] [[फ्रेंच इंडो-चायना]]मध्ये आपल्याला लष्करी तळ उभारण्यासाठी जागा पाहिजे असल्याचे जपानने सूतोवाच केले. [[फ्रान्स]] व इतर पाश्चिमात्य देशांनी अर्थातच ही मागणी धुडकावून लावली. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[इ.स. १९११चा जपान-अमेरिका व्यापारी करार|१९११ च्या जपान-अमेरिका व्यापारी करारातून]] अंग काढून घेतल्याचे जाहीर केले व जपानला युद्धसामग्री निर्यात करण्यावर बंदी घातली. जपानने [[सप्टेंबर २२]] रोजी जपानी सैन्याने उत्तर फ्रेंच इंडो-चायना वर चाल केली. ==== उत्तर आफ्रिकेचे रणांगण ==== [[फ्रेंच आरमार|फ्रेंच आरमाराने]] नांगी टाकल्यावर भूमध्य समुद्रातील वर्चस्वासाठी [[रॉयल नेव्ही]] व [[रेजिया मरिना|इटलीच्या आरमारात]] चढाओढ सुरू झाली. रॉयल नेव्हीने आपल्या [[जिब्राल्टर]], [[माल्टा]] व [[इजिप्त]]च्या [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] बंदरातील तळांवरून कारवाया सुरू ठेवल्या. ऑगस्टमध्ये इटालियन सैन्याने [[ब्रिटिश सोमालीलॅंड]] जिंकले व पुढील महिन्यात [[लिबिया]]मधून इजिप्तमधील ब्रिटिश सैन्यावर हल्ला केला. इटलीचा बेत होता [[सुएझ कालवा]] जिंकायचा. असे झाल्यावर [[भारत]] व इंग्लंडमधील नौकानयन बंद पडले असता व इंग्लंडला मिळणारी रसद व पैसा कमी होऊन युद्धातील जोर कमी झाला असता. या हल्ल्याला ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] व भारतीय फौजांनी [[ऑपरेशन कंपास]] या मोहीमेत प्रत्युत्तर दिले व कालवा ब्रिटिश हातातच ठेवला. जर्मनीने आपली [[आफ्रिका कॉर्प्स]] नावाने नंतर ख्यातनाम झालेली रणगाड्यांची सेना [[जनरल इर्विन रोमेल]]च्या नेतृत्वाखाली लिब्यात उतरवली. === युद्ध जगभर पसरले - इ.स. १९४१ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''लेंड लीझ''' [[फ्रान्स]]मध्ये प्रयत्नांची शर्थ करताना [[युनायटेड किंग्डम]]चे लश्करी बळ रोडावले होते. [[भारत]] व इतर वसाहतींतून अमाप संपत्ती ओढूनसुद्धा राष्ट्र आता भिकेला लागण्याची चिह्ने होती. अशा परिस्थितीत [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने [[अमेरिकन काँग्रेस]]ला पटवून दिले की [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जर ब्रिटिश साम्राज्याला मदत नाही केली तर युद्ध अमेरिकेच्या दाराशी येण्यास वेळ लागणार नाही. कॉॅंग्रेसने युद्धात उतरण्यास नकार दिला परंतु युनायटेड किंग्डम व ३७ इतर दोस्त राष्ट्रांना ५,००,००,००,००० (पाच अब्ज) अमेरिकन डॉलरचे युद्धसाहित्य व इतर रसद पुरवण्याचे मान्य केले. यातील ३,४०,००,००,००० डॉलर हे युनायटेड किंग्डमसाठी राखीव होते. अमेरिकन कॉॅंग्रेसचा हा ठराव [[लेंड लीझ]] नावाने ओळखण्यात येतो. कॅनडाने देखिल ४,७०,००,००,००० (चार अब्ज सत्तर कोटी) अमेरिकन डॉलरचे साहित्य युनायटेड किंग्डमला पाठवले. '''जर्मनीचे ग्रीसवर, क्रीटवर व युगोस्लाव्हियावर आक्रमण''' [[मार्च २८]]ला [[रॉयल नेव्ही]]ने [[इटालियन आरमार|इटालियन आरमाराशी]] [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्रात]] [[केप माटापान]]जवळ झुंज घेतली. जवळजवळ एकतर्फी झालेल्या या लढाईत इटालियन आरमाराने तीन [[विनाशिका]] व पाच [[क्रुझर]] गमावल्या. रॉयल नेव्हीची दोन विमाने खर्ची पडली. पांगळ्या झालेल्या इटालियन आरमाराची ग्रीसमध्ये समुद्रमार्गे सैनिक पोचवण्याची कुवत कमी झाली. [[एप्रिल ६]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[जर्मनी]], [[इटली]], [[हंगेरी]] व [[बल्गेरिया]]च्या सैन्यांनी [[युगोस्लाव्हिया]]वर चढाई केली. नाममात्र प्रतिकार मोडून काढत हे आक्रमक १० दिवसांत राजधानीपर्यंत पोचले व शरण आलेल्या युगोस्लाव्हियात त्यांनी अक्ष-धार्जिणे सरकार बसवले. जरी युगोस्लाव्ह सैन्याने लढा दिला नसला तरी तेथील नागरिकांनी दोन भूमिगत सशस्त्र चळवळी उभारल्या. या दोन्हींनी अक्ष राष्ट्रांबरोबर एकमेकांवरही हल्ले सुरू ठेवले. याच दिवशी (एप्रिल ६) जर्मनीने बल्गेरियातून [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. इटलीला प्रखर लढा देणाऱ्या ग्रीक सैन्याची कुवत जर्मनीच्या अफाट सैन्यापुढे कमी पडली व त्यांनी माघार घेतली. [[एप्रिल २७]]ला [[अथेन्स]]चा पाडाव होण्यापूर्वी [[युनायटेड किंग्डम]]ने ५०,००० ग्रीक सैनिकांना उचलले. जरी ग्रीस पडले असले तरी जर्मनीचे सैन्य बरेच दक्षिणेला आले होते. परत आपल्या आघाडीवर जाण्यात त्यांचे जवळजवळ ६ आठवडे खर्ची पडले. याची जर्मनीला पुढे मोठी किंमत मोजावी लागणार होती. [[मे २०]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जर्मनीने आपल्या [[७वी फ्लायगर डिव्हिजन]] व [[५ माउंटन डिव्हिजन, जर्मनी|५ माउंटन डिव्हिजन]] या युद्धकुशल तुकड्या [[क्रीट]]मध्ये उतरवल्या. ग्रीसमधून पराभूत होऊन आलेल्या ११,००० ग्रीक सैनिकांनी व २८,००० स्थानिक अर्धसैनिक दलांनी त्यांचा प्रतिकार केला. बेटावरील तीन विमानतळांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या जर्मन सैन्याचे पहिल्या दिवशी अतोनात नुकसान झाले पण [[मालेमे विमानतळ]] काबीज करण्यात त्यांना यश मिळाले. त्यानंतर त्यांनी विमानाद्वारे अधिक कुमक मागवली व लवकरच ग्रीक सैन्याचा बीमोड केला. जरी जर्मनीने ही लढाई जिंकली असली तरी ग्रीक सैन्याने हवाईहल्ल्यांविरुद्ध दाखवलेल्या शौर्यामुळे हिटलरने हवाई हल्ले करणे बंद केले. '''जर्मनीचे सोव्हिएत संघावर आक्रमण''' [[चित्र:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|thumb|left|200px|[[ऑपरेशन बार्बारोसा]] - जर्मनीची सोव्हिएत संघावर चाल - जून ते डिसेंबर १९४१.]] जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार]] केला व त्यानंतर एकमेकांना युद्धात सहकार्य केले. तेव्हापासून १९४१ च्या मध्यापर्यंत सोव्हिएत संघाने जर्मनीला युद्धसाहित्य, रसद, इ. साहाय्य केले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१ला]] जर्मनी सोव्हिएत संघावर उलटला. या दिवशी [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] ही आधुनिक इतिहासातील मनुष्यबळाच्या बाबतीत सगळ्यात मोठी मोहीम सुरू झाली. जर्मनीने तीन सैन्यसमूह, अंदाजे ४०,००,००० सैनिक सोव्हिएत संघात घुसवले. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] या व्यूहात्मक धक्क्यातून सावरायची संधी न देता ही टोळधाड रशियात विद्युतवेगाने शिरली. रशियन सैन्याच्या तुकड्यांना वेढा घालायचा व त्याचा घेरा आवळत आवळत शत्रूला नामशेष करायचे हा जर्मन सैन्याचा या लढायांमधील खाक्या होता. लाल सैन्याचे संपूर्ण पश्चिम सैन्य याप्रकारे नेस्तनाबूद झाले. अक्ष राष्ट्रांचे लक्ष विचलित करायला सोव्हिएत संघाने [[जून २५]]ला [[फिनलंड]]वर परत हल्ला केला व दुसरी आघाडी उघडली. असे असूनसुद्धा जर्मनीला समोरासमोर टक्कर देता येत नाही हे पाहून सोव्हिएत सैन्याने दग्धभू(स्कॉर्च्ड अर्थ) व्यूह अंगिकारला. जर्मन सैन्य जेथे चढाई करणे अपेक्षित होते त्या भागातील कारखाने व इतर व्यवसाय होते तसे मोडले व भराभर [[युरल पर्वत|युरल पर्वतांच्या]] पलीकडे नेउन जशीच्या तशी परत उभे केले. शेतातील उभी पिके जाळली, अन्नभांडार नष्ट केले व पूर्वेकडे माघार घेतली. [[नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] सुमारास जर्मन सेना [[लेनिनग्राड]], [[मॉस्को]] व [[रोस्तोव्ह]]च्या वेशीवर येऊन ठेपली. आता अतिकठीण असा रशियन हिवाळा सुरू झाला व पाच महिने अव्याहत चाललेली जर्मन आगेकूच ठप्प झाली. जर्मन सेनाधिकाऱ्यांचा अंदाज होता की रशियातील थंडी सुरू व्हायच्या आतच जर्मन [[ब्लिट्झक्रीग]]पुढे रशिया गुडघे टेकेल व हिवाळ्यात युद्ध करायची गरजच उरणार नाही. [[ग्रीस]]मध्ये घालवलेले ६ आठवडे आता त्यांच्या अंगाशी येणार होते. जर्मन सेनेला स्थानिक रसद मिळणे दुरापास्तच होते. त्यांना [[पोलंड]] व जर्मनीतून युद्धसाहित्य, यंत्रसामग्री व अन्न-धान्यदेखील मागवावे लागत होते. कडाक्याच्या थंडीत हे सगळे आघाडीवर पोचायला अनेक आठवडे लागत होते व जर्मन सैन्याची कुचंबणा व काही ठिकाणी तर उपासमारदेखील होऊ लागली. इकडे या थंडीची सवय असलेल्या लाल सैन्याने आपली लश्करभरती चालूच ठेवली होती. जर्मन सैन्य मॉस्कोपासून हाकेच्या अंतरावर आले असता सोव्हिएत सैन्याने प्रतिहल्ले सुरू केले. आपली राजधानीच इरेला पडलेली पाहून त्यांनी केलेल्या या कडव्या हल्ल्यांनी आधीच अगतिक झालेले जर्मन सैन्य मागे हटले. सोव्हिएत रेटा इतका जबरदस्त होता की अक्ष सैन्याने काही दिवसातच १५०-२५० कि.मी. पीछेहाट केली. दुसऱ्या महायुद्धातील अक्ष राष्ट्रांची ही पहिली माघार होय. '''अटलांटिकचे युद्ध''' [[मे ९]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी रॉयल नेव्हीची [[विनाशिका]] [[एच.एम.एस. बुलडॉग (एच९१)|एच.एम.एस. बुलडॉग]]ने एक जर्मन [[यू-बोट]] पकडली व त्यातून संपूर्णावस्थेत असलेले [[एनिग्मा यंत्र]] जप्त केले. जर्मनीचे कूटसंदेश समजण्यासाठी हे यंत्र अतिमहत्त्वाचे होते. [[मे २४]] रोजी जर्मन [[युद्धनौका बिस्मार्क]] युद्धात उतरली. [[डेन्मार्कच्या अखातातील लढाई]]त बिस्मार्कने रॉयल नेव्हीचा मानदंड असलेली [[बॅटलक्रुझर]] [[एच.एम.एस. हूड]]ला जलसमाधी दिली. चिडलेल्या रॉयल नेव्हीने बिस्मार्कचा शोध घेण्यासाठी युद्धनौकांचा तांडा सोडला. तीन दिवस सतत चाललेल्या या शोधाच्या अंती बिस्मार्क सापडली. हा लपाछपीचा खेळ २,७०० कि.मी. चालला. यात ब्रिटिश आरमाराच्या आठ युद्धनौका, दोन विमानवाहू नौका, अकरा क्रुझर, एकवीस विनाशिका व सहा पाणबुड्यांनी भाग घेतला होता. [[एच.एम.एस. आर्क रॉयल]] या विमानवाहू नौकेवरील विमानांनी बिस्मार्कवर [[टॉरपेडो]]ने हल्ला केला. हल्ल्याने नुकसान फारसे झाले नाही पण बिस्मार्कचे सुकाणू अडकून बसले. दिशाहीन झालेल्या बिस्मार्कला मग इतर युद्धनौकांनी गाठले व बुडवले. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''अमेरिकेचे युद्धात पदार्पण''' [[ऑपरेशन बार्बारोसा|हिटलरच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाची]] [[जपान]]ला पूर्वकल्पना नव्हती. सोव्हिएत संघाला याची कुणकुण होती व एकाचवेळी दोन्हीकडून हल्ला होण्याचे टाळण्यासाठी सोव्हिएत संघाने जपानशी मैत्री करण्याचे ठरवले. [[एप्रिल १३]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार]] करण्यात आला. यात सोव्हिएत संघाला पूर्वेकडून हल्ला न होण्याचे आश्वासन होते तर जपानला खात्री मिळाली की पश्चिमेकडून त्यांच्यावर हल्ला होणार नाही. जपानला आता आशिया-प्रशांत महासागरामधील युद्धावर लक्ष केंद्रित करायला मोकळीक मिळाली. [[चित्र:USS California sinking-Pearl Harbor.jpg|thumb|200px|right|जपानी विमानहल्ल्यांमुळे बुडालेली [[यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया (बीबी-४४)|यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया]]]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] [[ग्रीष्म|ग्रीष्मात]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[युनायटेड किंग्डम]] व [[नेदरलँड्स]]ने जपानला खनिजतेल विकण्यावर निर्बंध घातले. याने जपानची युद्ध चालू ठेवण्याची कुवत धोक्यात आली. जपानने होत्या त्या रसदीनिशी [[चीन]]मधील आगेकूच चालूच ठेवली. जपानचा बेत होता अमेरिकेवर अचानक धाड टाकून त्यांच्या आरमाराला निकामी करायचे व त्याच वेळी [[डच ईस्ट ईंडीझ]]मध्ये घुसून तेथील तेलसाठे बळकावायचा. त्यानुसार [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जपानी आरमाराने अमेरिकेच्या [[हवाई]] प्रांतातील [[पर्ल हार्बर]] येथील आरमारी तळावर प्रचंड शक्तीनिशी हल्ला केला. या धाडीत अमेरिकेच्या आरमाराचे प्रचंड नुकसान झाले. सहा युद्धनौका बुडाल्या, दोन निकामी झाल्या व इतर अनेक नौकांचा विनाश झाला. या शिवाय नौका-दुरूस्ती केंद्र, रसद साठा व इतर अनेक व्यवसाय विनाश पावले. शेकडो सैनिक व नागरिक मृत्युमुखी पडले. अमेरिकेच्या सुदैवाने जपानी धाडीचे मुख्य लक्ष्य असलेल्या चार विमानवाहू नौका त्या वेळी कवायतींसाठी बाहेर पडलेल्या होत्या त्या वाचल्या व तळावरील इंधनसाठ्यालाही धक्का पोचला नाही. दुसऱ्या दिवशी अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारले. या हल्ल्यामुळे आत्तापर्यंत तटस्थ असलेले अमेरिकन जनमत पूर्णतः बदलले व या हल्ल्याचा वचपा काढण्याची मागणी होऊ लागली. अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारताच [[जर्मनी]]ने [[डिसेंबर ११]]ला अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा अंदाज होता की याने जर्मनीला जपानची सहानुभूती मिळेल व जपानकडून जर्मनीच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाला पाठिंबा मिळेल. परंतु जपान आपल्या [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार|सोव्हिएत संघाला दिलेल्या शब्दाला]] जागले व त्यांच्याविरुद्ध युद्धात भाग नाही घेतला. उलट, जर्मनीच्या या कृतीमुळे अमेरिकेतील [[युरोप]]मधल्या युद्धात भाग घेण्याविरुद्धचा उरलासुरला विरोधदेखील मावळला व युद्ध आता खरोखरचे जागतिक युद्ध झाले. '''जपानची आगेकूच''' त्याचवेळी [[डिसेंबर ८]] रोजी (म्हणजे अमेरिकेतील डिसेंबर ७लाच) जपानने [[हॉंग कॉंग]]वर हल्ला केला व त्यानंतर लगेचच [[मलाया]], [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]], [[बॉर्नियो]] व [[म्यानमार|बर्मा]]वरही हल्ला केला. येथे त्यांना [[भारत|भारतीय]], ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]], [[कॅनडा|केनेडीयन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] व [[न्यू झीलंड]]च्या सैन्याने कडवा प्रतिकार केला परंतु हे सगळे प्रदेश जपानने काही महिन्यातच काबीज केले. [[सिंगापूर]] बळकावताना जपानने हजारो ब्रिटिश व भारतीय सैनिकांना युद्धबंदी बनवले. चीनने अखेर जपानविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्ध पुकारले. जपानने [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरातील]] रॉयल नेव्हीच्या तांड्यावर हल्ला चढवून [[एच.एम.एस. प्रिन्स ऑफ वेल्स]], [[एच.एम.एस. रिपल्स]] या युद्धनौका व त्यासोबत ८४० खलाश्यांना यमसदनी धाडले. याचा युनायटेड किंग्डमला मोठाच धक्का बसला. == पर्ल हार्बरवरील हल्ला == [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी [[जपान|जपानाने]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]], [[हवाई]] येथील नाविक तळावर [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|आकस्मिक हल्ला]] चढवला. अमेरिकेच्या पॅसिफिक नौदलाने जपानाच्या आग्नेय आशियातील साम्राज्यविस्तारासाठी ब्रिटन, नेदरलँड्स् आणि अमेरिकेच्या ताब्यातील प्रांतांविरुद्ध आखण्यात आलेल्या लष्करी कारवायांत अडथळा आणू नये, म्हणून [[शाही जपानी नौदल|शाही जपानी नौदलाने]] ७ डिसेंबर, इ.स. १९४१ च्या सकाळी (जपानी प्रमाणवेळेनुसार [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]) हा हल्ला केला. ३५३ जपानी लढाऊ विमाने, बॉंब आणि टॉर्पेडो विमाने यांचा वापर करून तळावर हल्ला केला. अमेरिकन नौदलाच्या आठही लढाऊ जहाजांचे प्रचंड नुकसान झाले. त्यांपैकी चार जहाजे बुडाली. या आठपैकी सहा जहाजे पुन्हा मिळवून्, दुरुस्त करून त्यांचा वापर पुढे युद्धात करण्यात आला. जपानी नौदलाने तीन क्रूझर, तीन विनाशिका, एक विमानविरोधी प्रशिक्षण नौका आणि एक सुरूंगनौका यांचेही नुकसान केले. अमेरिकेची १८८ विमाने नष्ट झाली, २,४०२ अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले, १,२८२ अमेरिकन लोक जखमी झाले. वीजकेंद्र, गोदी, इंधन व टॉर्पेडो साठवण्याची गोदामे तसेच, पाणबुडीचे धक्के आणि मुख्यालय (जे हेरखात्याचे केंद्र होते) यांवर हल्ला केला गेला नाही. अमेरिकेच्या तुलनेत जपानाचे कमी नुकसान झाले: २९ विमाने आणि ५ लहान पाणबुड्या नष्ट झाल्या, ६५ सैनिक कामी आले वा जखमी झाले व केवळ् एक जपानी सैनिक पकडला गेला. ह्या अनपेक्षित हल्ल्याने अमेरिकन जनतेला प्रचंड धक्का बसला व त्याने अमेरिकेला दुसऱ्या महायुद्धात उतरण्यास भाग पाडले. [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]<nowiki/>रोजी अमेरिकेने अधिकृतरीत्या जपानाविरुद्ध युद्ध पुकारले व ती ब्रिटनाच्या बाजूने युद्धात उतरली. यापुढील अमेरिकन कारवायांमुळे [[जर्मनी]] व [[इटली]] यांनी [[११ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. त्याला अमेरिकेने तसेच प्रत्युत्तर दिले. या आकस्मिक जपानी हल्ल्यामागे बराच पूर्वेतिहास होता, परंतु, सामोपचाराने बोलणी चालू असताना, कुठलीली पूर्वसूचना न देता झालेल्या ह्या हल्ल्यामुळे तत्कालीन अमेरिकन साष्ट्रपती [[फ्रॅंकलिन डी. रूझवेल्ट]] यांनी ७ डिसेंबर, १९४१ या दिवसाबद्दल 'अ डेट विच विल लिव्ह इन इन्फेमी' (बदनाम, असंतोषजनक दिवस)  असे उद्गार काढले आहेत. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''उत्तर आफ्रिका व मध्यपूर्व''' उत्तर आफ्रिकेत उतरलेल्या [[एर्व्हिन रोमेल|फील्ड मार्शल रोमेल]]च्या सैन्याने पूर्वेकडे आगेकूच चालू ठेवली व [[टोब्रुकचा वेढा|टोब्रुक या बंदराला वेढा]] घातला. [[टोब्रुक]] सोडवायचे दोस्त राष्ट्रांचे दोन प्रयत्न निष्फळ झाले शेवटी [[ऑपरेशन क्रुसेडर]] या मोहीमेंतर्गत मोठ्या सैन्यानिशी हल्ल्याला उत्तर दिल्यावर रोमेलने टोब्रुकचा वेढा उठवला वा इतरत्र प्रयाण केले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]]-[[मे]] [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युनायटेड किंग्डम]]ने [[इराक]]वर हल्ला करून इराक परत जिंकून घेतले. [[जून]]मध्ये दोस्त सैन्याने [[सीरिया]] व [[लेबेनॉन]] जिंकले. तटस्थ राहिलेल्या [[इराण]]वर सोव्हिएत संघाने व ब्रिटनने हल्ला केला व तेथील तेलसाठा बळकावला. इराणमधील तेलवाहिन्यांतून सोव्हिएत संघाला खनिज तेलाचा मुबलक पुरवठा सुरू झाला. === तिढा - इ.स. १९४२ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''मध्य व पश्चिम युरोप''' [[मे]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] चेकोस्लोव्हेकियातील भूमिगत सशस्त्र चळवळीच्या सद्स्यांनी '[[शेवटचा उपाय|शेवटच्या उपायाचा]]' योजक [[राइनहार्ड हेड्रिख]] याचा खून केला. याचा वचपा काढण्यासाठी हिटलरने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]मधील [[लिडाईस]] हे गाव बेचिराख केले. [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]]मध्ये [[कॅनेडा|केनेडीयन]] सैनिकांनी [[ऑपरेशन ज्युबिली]] नावाखाली [[फ्रान्स]]च्या [[दियेपे]] गावाजवळ धाड घातली. ही मोहीम सपशेल फसली व अनेक सैनिक मृत्युमुखी पडले वा युद्धबंदी झाले पण यातून दोस्त सेनापतींनी धडे घेतले व [[ऑपरेशन टॉर्च]] व [[ऑपरेशन ओव्हरलॉर्ड]]च्यावेळी ते गिरवले. '''शिशिरामधील व वसंतातील सोव्हिएत हल्ले''' [[उत्तर युरोप]]मध्ये [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी ९]] ते [[फेब्रुवारी ६]]च्या दरम्यान [[टोरोपेट्स-खोल्म मोहीम]] उघडुन [[अँड्रियापोल]] व [[देम्यान्स्क]]जवळ जर्मन तुकड्यांना हरवले. याशिवाय [[खोल्म]], [[वेलिझ]] व [[वेलिकी लुकी]]च्या आसपास जर्मन सैन्याला थोपवण्यात त्यांना यश मिळाले. दक्षिणेत [[मे]] महिन्यात सोव्हिएत सैन्याने [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्याविरुद्ध]] आघाडी उघडली. [[खार्कोव्ह]]जवळ १७ दिवस चाललेल्या लढाईत २,००,०००पेक्षा जास्त लाल सैनिक मृत्यू पावले. '''ग्रीष्मातील अक्ष हल्ले''' [[जून २८]]ला [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांनी]] [[ऑपरेशन ब्लू]] ही मोहीम सुरू केली. जर्मन सैन्य आग्नेयेला [[डॉन नदी]] पासून [[व्होल्गा नदी]]पर्यंत [[कॉकेसस पर्वत|कॉकेसस पर्वतांच्या]] दिशेने कूच करू लागली. [[जर्मन सैन्यसमूह बी|सैन्यसमूह बी]] [[स्टालिनग्राड]] शहर जिंकायच्या अपेक्षेने निघाला. स्टालिनग्राड जिंकून जर्मन सैन्याची डावी आघाडी सुरक्षित होताच [[जर्मन सैन्यसमूह ए|सैन्यसमूह ए]] दक्षिणेतील तेलसाठे जिंकून घेणार होता. ग्रीष्म संपता झालेल्या कॉकेससच्या लढाईत जर्मनीने हे तेलसाठे जिंकून घेतले. '''स्टालिनग्राड''' <br />''मुख्य पान: [[स्टालिनग्राडचा वेढा]]'' [[चित्र:स्टालिनग्राड सैनिक.jpg|thumb|200px|right|स्टालिनग्राडच्या भग्नावशेषातून लढणारे सोव्हिएत सैनिक]] जर्मन सैन्यसमूह बी [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[स्टालिनग्राड]]च्या उत्तरेला [[व्होल्गा नदी]]च्या किनारी येऊन पोचला. यासुमारास [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या बॉम्बफेकीत गावाच्या मध्यावर असलेल्या लाकडी इमारती व कारखाने उद्ध्वस्त झाले. महिन्याभरात उरलेसुरले उद्योग-धंदेही नष्ट झाले व शहराच्या पिछाडीस असलेले पूल व रस्तेसुद्धा जर्मन तोफखान्याच्या पल्ल्यात आले. आता स्टालिनग्राडला रसद/कुमक मिळणेही मुश्किल झाले. जर्मन सैन्याने आता शहरात धाडी घालणे सुरू केले. सोव्हिएत सैनिकांनी व स्टालिनग्राडच्या नागरिकांनी त्यांचा चौकाचौकातून व घराघरातून सामना केला. अत्यंत भयानक अश्या हातोहात लढाया रोजच व्हायला लागल्या. हळूहळू रशियन हिवाळा जर्मन सैन्यालाही गारठू लागला पण लढाईची तीव्रता तितकीच राहिली. दमछाक व उपासमारीने दोन्हीकडील सैन्याला पछाडले. स्टालिनग्राडची स्थिती तर अगदीच केविलवाणी होती पण तरीही तेथील नागरिक जिद्दीने मुकाबला करीत राहिले. आता [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ही ईरेला पेटला. काही केल्या स्टालिनग्राड जिंकायचेच असे हुकुम त्याने सोडले. जर्मन सेनापतींनी व्यूहात्मक माघार घेउन हिवाळ्यानंतर परत हल्ला करायचे सुचवले पण हिटलरने ते धुडकावून लावले. आता स्टालिनग्राडच्या लढाईत हिटलर [[बर्लिन]]मधून स्वतः व्यूह रचू लागला. [[जनरल फोन पॉलस]]ने वैतागून [[नोव्हेंबर]]मध्ये शहरावर निर्वाणीचा हल्ला चढवला [[जर्मनीचे सहावे सैन्य]] स्टालिनग्राडमध्ये घुसले. त्यांनी शहराचा ९०% भाग काबीज केला. सोव्हिएत सैन्याने स्टालिनग्राडच्या बाहेर सैन्य गोळा करण्यास सुरुवात केलेली होती. जर्मन सैन्याचा मोठा भाग शहरात होता व तेथील हातोहात लढायां गुंतलेला होता. परिणामी त्यांच्या बाजू दुबळ्या पडल्या. ही संधी साधून सोव्हिएत सैन्याने [[ऑपरेशन युरेनस]] ही मोहीम सुरू केली व [[नोव्हेंबर १९]] रोजी जर्मन सैन्याच्या दोन्ही बाजूने एल्गार केला. हा हल्ला परिणामकारक ठरला व जर्मन सैन्याचा प्रतिकार खचला. दोन्हीकडून आलेले सोव्हिएत सैन्य स्टालिनग्राडच्या नैर्ऋत्येला [[कलाच]] शहराजवळ एकत्र झाले. परिणामी स्टालिनग्राडमध्ये घुसलेले सहावे जर्मन सैन्य आता चारही बाजूंनी वेढले गेले. [[चित्र:Battle of Stalingrad.png|thumb|200px|left|स्टालिनग्राडची लढाई]] अडकलेल्या जर्मन सैन्याने हिटलरकडे वेढा फोडून बाहेर पडण्याची (त्यायोगे स्टालिनग्राड परत सोव्हिएत सैन्याला देण्याची) परवानगी मागितली पण ती नाकारली गेली. हिटलरने सहाव्या सैन्याला स्टालिनग्राडमध्येच थांबायचा हुकुम सोडला व बाहेरून सैन्य पाठवून वेढा फोडण्याचे आश्वासन दिले. त्यादरम्यान लुफ्तवाफेद्वारा रसद पुरवण्याचीही ग्वाही दिली. पण लुफ्तवाफेकडून होणारी मदत ही गरजेच्या एक षष्ठांशही नव्हती व लवकरच जर्मन सैन्याची गत महिन्याभरापूर्वीच्या स्टालिनग्राडच्या नागरिकांसारखीच झाली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] हिटलरच्या व्यूहाचा अंदाज होताच. त्यांनी [[मॉस्को]]जवळ [[ऑपरेशन मार्स]] सुरू केले व [[जर्मनीचा सैन्यसमूह मध्य|मध्य सैन्यसमूहाची]] लांडगेतोड करण्यास सुरुवात केली. परिणामी जर्मनीला तेथून स्टालिनग्राडच्या मदतीला कुमक पाठवणे अशक्य झाले. मॉस्कोकडून कुमक येत नसल्याचे पाहून [[जर्मनीचा सैन्यसमूह दक्षिण|दक्षिण सैन्यसमूहाच्या]] सेनापती [[फोन मॅनस्टीनने]] [[डिसेंबर]]मध्ये आपल्या सैन्यातून काही तुकड्या स्टालिनग्राडच्या मदतीला पाठवल्या पण स्टालिनग्राडपासून ५० कि.मी. अंतरावरील लढाईत त्यांचा पराभव झाला व त्यांनी माघार घेतली. स्टालिनग्राडमधील सहाव्या सैन्याची स्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत चालली होती. हिटलरला अजूनही स्टालिनग्राडमध्ये पराभव मान्य नव्हता. जानेवारीत त्याने जनरल पॉलसला [[फील्ड मार्शल|फील्डमार्शल]]पदी पदोन्नती दिली. जर्मनीच्या इतिहासात एकाही फील्डमार्शलने शत्रूसमोर शरणागती पत्करली नव्हती तसेच एकही फील्डमार्शल शत्रूच्या हाती जिवंत लागलेला नव्हता. फोन पॉलसच्या पदोन्नतीतून हिटलर जणू काही फोन पॉलस व सहाव्या सैन्याला संदेशच देत होता की त्यांनी शरणागती पत्करणे हिटलरला मंजूर नव्हते. अपेक्षित होते ते मरेपर्यंत लढणे व हरल्यास मरणे. परंतु फोन पॉलसला हे पटले नाही. आपल्या सैन्याची दयनीय अवस्था पाहून त्याने [[फेब्रुवारी २]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. असलेल्या सैनिकांपैकी २२ जनरलांसह फक्त ९१,००० सैनिकांना जिवंतपणी युद्धबंदी केले गेले. यांपैकीसुद्धा केवळ ५,००० युद्धाच्या अंतापर्यंत जिवंत राहिले. अतिशय दारुण अशा या लढाईत दोन्ही पक्षांचे अपरिमित नुकसान झाले. दोन्हीकडचे मिळून २०,००,००० व्यक्ती मरण पावल्या. पैकी अक्ष राष्ट्रांचे ८,५०,००० सैनिक व उरलेले सोव्हिएत सैनिक व नागरिक होते. तोपर्यंतच्या जगाच्या इतिहासातील मृतांच्या आकड्याच्या दृष्टीने ही सगळ्या मोठी लढाई ठरली. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''नैर्ऋत्य व मध्य प्रशांत महासागर''' [[जपान]]विरुद्ध युद्धाची तयारी करीत असताना [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने अमेरिकेत राहणाऱ्या जपानी, इटालियन व जर्मन वंशाच्या अमेरिकन नागरिकांना बंदिवासात धाडण्याचा हुकुम सोडला. युद्ध संपेपर्यंत हे लोक हलाखीच्या अवस्थेत तुरुंगसदृश जागेत राहिले. त्यादरम्यान त्यांची संपत्ती सरकार व इतर नागरिकांनी बळकावली. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जपानवर पहिला हल्ला केला. [[टोक्यो]]वरील बॉम्बफेकीने नुकसान जास्त झाले नसले तरी अमेरिकन जनतेच्या अंगावर मूठभर मांस चढले व जपानने आपले काही सैन्य व आरमार स्वतःच्या किनाऱ्याजवळ परत बोलावले. मेमध्ये जपानी आरमाराने [[न्यू गिनी]]तील [[पोर्ट मोरेस्बी]] शहरावर हल्ला केला. दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराने [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] जपानला रोखले परंतु अमेरिकेची [[यु.एस.एस. लेक्झिंग्टन]] ही विमानवाहू नौका त्यात बळी पडली. कॉरल समुद्राची ही लढाई विमानवाहू नौकांची आमनेसामने झालेली पहिलीच लढाई होती. पुढच्या महिन्यात दोन्ही आरमारात पुन्हा टक्कर झाली ती [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]]. तोपर्यंत अमेरिकेच्या तंत्रज्ञांनी जपानी कूटसंदेशलेखनपद्धती उकलली होती व त्यामुळे त्यांना जपानी बेतांची पूरेपूर माहिती होती. अमेरिकेच्या बॉम्बफेकी विमानांनी जपानच्या चार विमानवाहू नौका बुडवल्या व जपानी आरमाराचा कणा मोडला. इतिहासकारांच्या मते ही लढाई युद्धातील निर्णायक क्षणांपैकी होती. येथून जपानच्या अनिर्बंध सत्ताप्रसाराला खीळ बसली. [[चित्र:ग्वादालकॅनाल अमेरिकन सैनिक.jpg|thumb|200px|right|ग्वादालकॅनालमध्ये अमेरिकन सैनिक]] [[मे]]मध्ये न्यू गिनीवर समुद्रीमार्गाने केलेले आक्रमण फसल्यावर जपानने जुलैमध्ये जमिनीवरून हल्ला केला. पोर्ट मोरेस्बीच्या पश्चिमेस जंगलात जमा होऊन [[कोकोडा पायवाट|कोकोडा पायवाटेवरून]] जपानी सैन्याने हल्ला केला. त्यावेळी पोर्ट मोरेस्बीचा बचाव करण्याची जबाबदारी [[ऑस्ट्रेलियन सैना|ऑस्ट्रेलियन सैन्यावर]] होती. ५,००० सैनिकांनी मिळेल त्या हत्यारांनिशी आपल्यापेक्षा बऱ्याच मोठ्या सैन्याचा यशस्वी प्रतिकार केला व जपानी सैन्याला मागे रेटले. यानंतर दोन्ही सैन्यांनी कुमक मागवली व [[सप्टेंबर]]मधील [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बेच्या लढाईनंतरही]] [[जानेवारी]] [[इ.स. १९४३|१९४३पर्यंत]] चकमकी होत राहिल्या पण दोस्त सैन्याने पोर्ट मोरेस्बी शत्रूच्या हाती पडू दिले नाही. जपानी सेनेचा जमिनीवरील युद्धात हा प्रथम पराभव होता. [[ऑगस्ट ७]]ला [[अमेरिकेचे मरीन सैन्यदल|अमेरिकेचे मरीन सैनिक]] [[ग्वादालकॅनालची लढाई|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] उतरले. [[ग्वादालकॅनाल]] बेटावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी झालेली ही लढाई सहा महिने चालली. यादरम्यान आसपासच्या समुद्रात अनेक आरमारी लढाया झाल्या त्यातील काही म्हणजे [[साव्हो बेटाची लढाई]], [[केप एस्पेरान्सची लढाई]], [[ग्वादालकॅनालची आरमारी लढाई]], [[तासाफरोंगाची लढाई]], इ. '''चीन-जपान युद्ध''' पर्ल हार्बरवरील हल्ल्यानंतर जपानने [[चीन]]वर नव्याने हल्ला केला. यावेळी त्यांचा रोख [[चांग्शा]] शहर जिंकण्यावर होता. जपानने १,२०,००० सैनिकांसह केलेल्या [[चांग्शाची लढाई, इ.स. १९४२|हल्ल्याला]] चीनने ३,००,००० सैनिकांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन बाजूंनी चीनी सैन्याच्या कचाट्यात सापडलेल्या जपानने तेथून काढता पाय घेतला. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''ईशान्य आफ्रिका''' [[चित्र:Bundesarchiv Bild 101I-783-0150-28, Nordafrika, Panzer III.jpg|thumb|200px|left|जर्मनीच्या पॅंझर कोरचे रणगाडे आफ्रिकेत]] [[इ.स. १९४२|१९४२]]च्या सुरुवातीला दोस्त राष्ट्रांना आफ्रिकेतील काही सैन्य पूर्वेच्या आघाडीवर पाठवावे लागले. याच वेळी [[जनरल रोमेल]]ने [[लिब्या]]तील [[बेंगाझी]] शहर काबीज केले. त्यानंतर त्याने [[गझालाची लढाई|गझालाच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला हरवले व [[टोब्रुक]] जिंकून घेत दोस्त सैन्याची वाताहत केली. टोब्रुकला हजारो युद्धबंदी व मोठी रसद मिळवून रोमेलने [[इजिप्त]]वर चढाई केली. इजिप्तमध्ये [[अल अलामेनची पहिली लढाई]] [[जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] झाली. रोमेलने दोस्त सैन्याला मागे रेटत [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] व [[सुएझ]]पर्यंत ढकलले पण आता जर्मन सैन्याकडील इंधन व अन्नसाठाही संपत आलेला होता व कोपऱ्यात सापडलेल्या दोस्त सैन्याचा प्रतिकारही तिखट झाला होता. अल अलामेनच्याच जवळ [[अल अलामेनची दुसरी लढाई|दुसरी लढाई]] झाली ती [[ऑक्टोबर २३]] व [[नोव्हेंबर ३]]च्या दरम्यान. [[लेफ्टनंट जनरल]] [[बर्नार्ड मॉॅंटगोमरी]]च्या नेतृत्वाखाली [[ब्रिटनचे आठवे सैन्य|ब्रिटिश आठव्या सैन्याने]] रोमेलला माघार घेण्यास भाग पाडले. रोमेलने आफ्रिका कोरसह [[ट्युनिसिया]]त माघार घेतली '''वायव्य आफ्रिका''' दोस्त राष्ट्रांनी [[नोव्हेंबर ८]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[ऑपरेशन टॉर्च]] नावाची मोहीम सुरू केली. [[कॅसाब्लांका]], [[ओरान]] व [[अल्जीयर्स]]मधून सैनिक घुसवून उत्तर आफ्रिका जिंकण्याच्या बेताने उतरलेल्या या सैन्याला काही दिवसांनी [[बोने]] येथे उतरलेल्या सैनिकांची साथ मिळाली. हा सगळा जथा ट्युनिसियातील रोमेलच्या सैन्यावर चाल करून गेला. रस्त्यात [[विची फ्रान्स]]च्या सैन्याने नाममात्र प्रतिकार केला पण शत्रूची संख्या व कुवत पाहून लगेचच हत्यारे खाली ठेवली. यामुळे चिडलेल्या [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने वीचि फ्रान्सवर हल्ला करून तेथील नाममात्र सरकारसुद्धा पदच्युत केले व लष्करी कायदा लावला. आता ट्यूनीशियातील जर्मन व इटालियन सैन्य [[अल्जीरिया]] व [[लीबिया]]कडून चाल करून येणाऱ्या दोस्त सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. [[जनरल रोमेल|रोमेलने]] ही कोंडी फोडण्यासाठी [[कॅसरीन पासची लढाई|कॅसरीन पासच्या लढाईत]] अमेरिकन सैन्याला धूळ चारली व अक्ष सैन्याचा एक भाग सोडवला. पण उरलेल्या अक्ष सैन्याने लवकरच पराभव पत्करला. === बदलते वारे - इ.स. १९४३ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत कारवाया''' [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडच्या विजयानंतर]] [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] जर्मन सैन्याचा पाठपुरावा करण्यास सुरुवात केली. मुख्यत्वे [[डॉन नदी]]च्या आसपासच्या या कारवायात सोव्हिएत सैन्याला सुरुवातीस यश मिळाले पण लवकरच जर्मनीने नव्या दमाने त्यांचा प्रतिकार केला व एकामागोमाग लढाया जिंकल्या. [[खार्कोव्ह]] शहर परत जर्मनीच्या हातात गेले. सोव्हिएत सैन्याने वर्षअखेर [[खार्कोव्हची चौथी लढाई|खार्कोव्ह परत मिळवले]]. सोवयेत सैन्याची चढती कमान पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने आपल्या सैन्याला [[ड्नाइपर नदी]]पर्यंत माघार घेण्याची परवानगी दिली. [[सप्टेंबर]]पर्यंत ड्नाइपरच्या तीरावर बचावफळी तयार करण्यात आली पण लवकरच सोव्हिएत सैन्याने तेथून जवळच ड्नाइपर ओलांडली व एकामागोमाग शहरे काबीज करण्यास सुरुवात केली. [[झापोरोझ्ये]] व [[ड्नेप्रोपेट्रोव्ह्स्क]] नंतर लाल सैन्याने [[युक्रेन]]ची राजधानी [[क्यीव्ह]]कडे मोर्चा वळवला. [[नोव्हेंबर]]मध्ये क्यीव्हच्या दोन्ही बाजूंनी हल्ला करीत सोव्हिएत सैन्य शहरात दाखल झाले. [[डिसेंबर २४]]ला [[कोरोस्टेन]] जिंकून घेउन तेथून रेल्वेमार्गाच्या बाजूने चाल करीत सोव्हिएत व युक्रेनियन सैन्याने [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सोव्हिएत-[[पोलंड]] सीमेपर्यंत धडक मारली. '''जर्मन कारवाया''' [[इ.स. १९४३|१९४३चा]] [[वसंत]] जर्मन आणि सोव्हिएत सैन्यांनी पुनर्बांधणीत घालवला. तयारी पूर्ण न झाल्यामुळे जर्मनीने आघाडी उघडणे लांबवले. अखेर [[जुलै ४]]च्या सुमारास [[वेह्रमाख्ट]]ने दुसऱ्या महायुद्धातील आपले सगळ्यात मोठे दल जमा केले आणि [[कुर्स्क]] शहरावर चाल केली. याची कल्पना असलेल्या लाल सैन्याने येथे मातीचे कामचलाउ किल्ले उभारून त्याआडून प्रतिकार केला. जर्मनीने रशियन व्यूहरचनेतील पान उचलून कुर्स्कच्या उत्तर व दक्षिणेकडून एकदम चाल केली होती. त्यांचा बेत सोव्हिएत सैन्याच्या पिछाडीचा प्रदेश काबीज करून [[स्टालिनग्राड]]प्रमाणे रशियाच्या ६० डिव्हिजन पकडण्याचा होता. उत्तरेकडून आलेल्या जर्मन सैन्याला फारशी प्रगती करता नाही आली पण दक्षिणेतून त्यांनी बरीच मजल मारली. वेढले जाण्याची शक्यता ओळखून सोव्हिएत सैन्याने आपली राखीव दलेसुद्धा आता युद्धात उतरवली. यावेळी झालेली [[कुर्स्कची लढाई]] ही रणगाड्यांची युद्धातील सगळ्यात मोठी लढाई ठरली. [[प्रोखोरोव्ह्का]] शहराजवळ झालेल्या या लढाईत दोन्ही बाजूंनी होतीनव्हती ती सगळी शक्ती पणाला लावली. जर्मनीचे सैन्य गेली चार वर्षे अव्याहत लढत होते व त्यांच्याकडे राखीव असे सैन्य नव्हतेच. उलटपक्षी रशियाने आपले ताज्या दमाचे राखीव सैन्य रणात उतरवले होते. याची परिणती लवकरच दिसून आली. जर्मन हल्लेखोरांचा धुव्वा उडवत सोव्हिएत सैन्याने त्यांना युद्धाच्या सुरुवातीपेक्षा मागे रेटले. '''दोस्तांचे इटलीवर आक्रमण''' [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[रोमेल]]ने [[कॅथेरीन पासची लढाई|कॅथेरीन पासच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला गुंगारा दिला होता पण [[ट्युनिसिया]]तील उरलेले अक्ष सैन्य फारसा प्रतिकार करू शकले नाही व २,५०,००० सैनिकांनी तेथे आत्मसमर्पण केले. यात इटलीच्या सैन्यदलातील बहुसंख्य सैनिक होते. दरम्यान [[जुलै]]मध्ये दोस्त राष्ट्रांनी [[ऑपरेशन हस्की]] मोहीमेंतर्गत [[सिसिली]]वर चढाई केली व महिन्याभरात बेट जिंकून घेतले. शत्रु दाराशी येऊन ठेपलेला बघताच [[इटली]]तील [[बेनितो मुसोलिनी]]चे सरकार गडगडले. राजा [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] मुसोलिनीला पदच्युत केले व [[ग्रेट फाशिस्ट काउन्सिल]]च्या संमतीने त्याला अटकही करवली. [[पीयेत्रो बॅदोग्लियो]]च्या नेतृत्वाखालील नवीन सरकारने युद्ध चालू ठेवण्याचे जाहीर केले पण एकीकडे दोस्त राष्ट्रांशी गुप्त वाटाघाटी सुरू केल्या. यात ठरल्याप्रमाणे दोस्तांनी [[सप्टेंबर ३]] रोजी इटलीवर चढाई केली. चार-पाच दिवस नाममात्र प्रतिकार करून इटलीने शरणागती पत्करली. राजा व त्याचे कुटुंब बॅदोग्लियोच्या सरकारसह [[रोम]]हून दक्षिणेला पळून गेले. नेतृत्वहीन इटालियन सैन्याने तुरळक लढाया केल्या पण थोड्याच दिवसांत त्यांनीही शस्त्रे खाली ठेवली. हे पाहताच उत्तरेतून जर्मन सैन्य पुढे सरसावले व त्यांनी दोस्त सैन्याला रोमच्या दक्षिणेला [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] चार-पाच महिने रोखून धरले. जर्मनीने उत्तरेत [[सालोचे इटालियन समाजवादी प्रजासत्ताक]] या नावाखाली जर्मनधार्जिणे सरकार मुसोलिनीच्या हाती देऊन बसवले. याचवेळी जर्मनीने [[युगोस्लाव्हिया]]त आपले सैनिक [[पाचवी सुजेत्का मोहीम|पाठवून]] तेथील भूमिगत चळवळ चिरडण्याचा प्रयत्न केला. '''अटलांटिकची लढाई''' [[जर्मनी]]ने आपल्या [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराला गेली चार वर्षे सळो की पळो केलेले होते. आता दोस्तांनी त्यांचे आरमारी व्यूह बदलले व यु-बोटींचा प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] यु-बोटींना नौकांचे दोन तांडे बुडवण्यात यश आले पण शत्रूने अनेक यु-बोटीही बुडवल्या. जर्मनीत नवीन यु-बोटी तयार होणे जवळजवळ थंडावलेच होते. आपली संख्या कमी होत असलेली पाहून यु-बोटींनी खुल्या समुद्रात हल्ले करण्याचे सोडले व किनाराऱ्याच्या जवळ राहून शिकार शोधणे पसंत केले. यु-बोटींचा धोका कमी होताच दोस्त आरमारांनी [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] [[रशिया]]कडे रसद धाडण्यास पुनः सुरुवात केली. यामुळे सोव्हिएत संघाचे पारडे जड होणार असे दिसताच जर्मन आरमाराने आपला मोर्चा तिकडे वळवला. [[नॉर्थ केपची लढाई|नॉर्थ केपच्या लढाईत]] [[रॉयल नेव्ही]]च्या [[एच.एम.एस. ड्यूक ऑफ यॉर्क]], [[एच.एम.एस. बेलफास्ट]] व इतर काही विनाशिकांनी मिळून जर्मनीची शेवटची [[बॅटल क्रुझर]] [[शार्नहॉर्स्ट]]ला जलसमाधि दिली. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' दोस्त सैन्याने [[जानेवारी २]]ला [[न्यू गिनी]]तील [[बुना, न्यू गिनी|बुना]] शहर जिंकले व [[पोर्ट मोरेस्बी]]वरील जपानी टांगती तलवार दूर केली. [[जानेवारी २२]] पर्यंत पुढे चाल करीत त्यांनी जपानी सैन्याचे पूर्व आणि पश्चिम न्यू गिनीमध्ये ये-जा करण्याचे मार्गही बंद केले. त्यामुळे दोन्हीकडच्या जपानी सैन्यांना हरवणे सोपे झाले. अमेरिकन सैन्याने [[फेब्रुवारी ९]]ला [[ग्वादालकॅनाल]] मुक्त केले व [[सोलोमन द्वीपसमूह|सोलोमन द्वीपांवर]] चढाई केली व वर्षअखेर तेही जिंकून घेतले. '''चीन-जपान युद्ध''' [[चित्र:Changde battle.jpg|thumb|200px|left|चांग्डेची लढाई]] [[चीन]]च्या [[हुनान]] प्रांतातील [[चांग्डे]] शहरावर [[जपान]]ने [[नोव्हेंबर २]], [[इ.स. १९४३|१९४३]] रोजी १,००,००० सैनिकांसह [[चांग्डेची लढाई|हल्ला]] केला. पुढील काही दिवसांत हे शहर जपान व चीनच्या हाती पडले पण अंती चीनने जपानी आक्रमकांना हुसकावून लावले व बाहेरून मदत मिळेपर्यंत शहर लढवले. [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडप्रमाणे]] चाललेल्या या युद्धात दोन्हीकडचे मिळून १,००,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या '''आग्नेय आशिया''' चीनमध्ये सम्राट [[च्यांग कै-शेक]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॉमिन्टांग सैन्य]] आणि [[साम्यवादी]] [[माओ झेडॉॅंग]]च्या नेतृत्वाखालील चीनी सैन्य जपानी आक्रमणाचा सामना करीत असले तरी दोघांत एकवाक्यता नव्हती व एकमेकांत कुरबुरी सुरूच होत्या. इकडे ब्रिटनने दोन्ही सैन्यांना [[बर्मा रोड]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या घनदाट जंगल व कठीण पर्वत पार करीत [[आसाम]] पासून ब्रह्मदेश(आताचे [[म्यानमार]])मार्गे रसद पुरवठा सुरू ठेवला होता. जपानने म्यानमार हस्तगत केल्यावर हा मार्ग बंद पडला. यावर उपाय म्हणून [[रॉयल एरफोर्स]]ने ईशान्य भारतातील विमानतळांवरून ही मदत सुरू ठेवली होती. जपानी सैन्य ब्रह्मदेशातून हटत नाही ही पाहिल्यावर ब्रिटनने चीनी सैन्याला [[अरुणाचल प्रदेश]]मार्गे भारतात आणले व अमेरिकन जनरल [[जोसेफ स्टिलवेल]]ने त्यांना नवी तालीम व शस्त्रास्त्रे दिली. या चीनी सैन्याच्या पाठबळावर आता ब्रिटनने भारतातून चीनला जाण्यासाठी [[लेडो मार्ग]] बांधण्याचे काम सुरू केले. === शिकाऱ्याचीच शिकार? - इ.स. १९४४ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''शिशिर-वसंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी]]त [[लेनिनग्राडचा वेढा]] उठवल्यावर [[जर्मनी]]ने पद्धतशीरपणे माघार घेत तेथून दक्षिणेला बचावफळी उभारली. त्या भागातील तळ्यांचा आधार घेत जर्मनीला ही आघाडी उभारण्यात यश आले पण त्या सुमारास जनरल [[हान्स-व्हॅलेन्टिन ह्युब]]चे [[पहिले पॅन्झर सैन्य]] दोन बाजूंनी चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. सात आठवड्यांनी त्यांनी आपली सुटका करून घेतली पण बरेचसे जर्मन रणगाडे व तोफा शत्रूच्या हाती पडल्या. [[वसंत]] ऋतुत जर्मनीने [[युक्रेन]]मधूनही माघार घेतली पण त्यांच्या [[जर्मनीचा दक्षिण सैन्यसमूह|दक्षिण सैन्यसमूहातील]] [[जर्मनीचे सतरावे सैन्य|सतरावे सैन्य]] बचावासाठी तेथे थांबले. वसंतअखेर लाल सैन्याच्या [[लाल सैन्याची तिसरी युक्रेनियन आघाडी|तिसऱ्या युक्रेनियन आघाडीने]] त्यावर हल्ला करून जर्मन सैन्याचा धुव्वा उडवला. रशियन सैन्याने या लढाईत [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रापार]] माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याचा रस्ताही तोडला व २,५०,००० जर्मन व रोमेनियन सैनिकांना यमसदनी धाडले. याच सुमारास सोव्हिएत सैन्याने [[रोमेनिया]]तील [[याश|इयासी]] शहरावर चढाई केली. महिनाभर शहर लढवल्यावर जर्मन-रोमेनियन सैन्याने [[टारगुल फ्रुमोसची लढाई|टारगुल फ्रुमोसच्या लढाईनंतर]] हार पत्करली व शहर सोव्हिएत सैन्याच्या हातात आले. यामुळे आता [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाला]] रोमेनियावर पुढील चाल करणे सोपे झाले. शत्रूची ही चाल पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने अंदाज बांधला की [[हंगेरी]] पक्ष बदलून सोव्हिएत संघाला सामील होइल. हे टाळण्यासाठी जर्मनीने हंगेरीवर चढाई केली व आपले सैन्य देशभर पसरवले. उत्तरेत [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]]त [[फिनलंड]]ने [[स्टालिन]]शी तहाची बोलणी सुरू केली पण स्टालिनने पुढे केलेली तहाची कलमे त्यांना मंजूर नव्हती. [[जून ९]] रोजी सोव्हिएत संघाने [[कारेलियन द्वीपकल्प|कारेलियन द्वीपकल्पावरून]] चौथे आक्रमण केले व तीन महिन्यात फिनलंडला नमवून तह करणे भाग पाडले. '''इटली व मध्य युरोप''' [[इटली]]ने शरणागती पत्करल्यावर जर्मन सैन्याने [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पाचा]] बचाव करण्याचे ठरवले व [[रोम]]च्या दक्षिणेस [[एपेनाइन पर्वत|एपेनाइन पर्वतातून]] [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] बचावाची फळी उभारली. अनेक प्रयत्नांनंतरसुद्धा दोस्तांना ही फळी फोडता आली नाही. पर्यायाने त्यांनी त्यास वळसा घालण्याचा प्रयत्न केला. [[ऑपरेशन शिंगल]] नावाखाली केलेल्या या मोहिमेने [[आंझियो]] येथे [[जानेवारी २२]], [[इ.स. १९४४|१९४४]] रोजी समुद्रातून हल्ला केला खरा पण किनाऱ्यावर उतरलेल्या सैन्याला लगेचच जर्मन सैन्याने वेढले व हाही प्रयत्न फसला. गुस्ताव रेषा पार करण्यासाठी बेचैन झालेल्या दोस्त सैन्याने परत समोरासमोरचे हल्ले सुरू केले. [[इ.स. ५२४|५२४]]मध्ये उभारलेली [[मॉॅंते कॅसिनो]] येथील ख्रिश्चन साधूंची वस्ती [[अमेरिकन वायु सेना|अमेरिकन वायु सेनेने]] [[फेब्रुवारी १५]] रोजी उद्ध्वस्त केली. त्यांचा असा समज झाला होता की या वस्तीत राहून जर्मन सैन्य त्यांच्या तोफखान्याला गुप्त बातम्या पुरवत होते. बेचिराख झालेल्या या वस्तीत जर्म सैनिक [[फेब्रुवारी १७]]ला आले व त्यांनी आता तेथे ठाण मांडले. [[मे १८]] पर्यंत चार वेळा दोस्त सैन्याने येथे हल्ले केले. यात २०,००० जर्मन तर ५४,००० दोस्त सैनिक मृत्युमुखी पडले. अखेर गुस्ताव रेषेवरची बचावाची जर्मन फळी फुटली व दोस्त सैन्याने उत्तरेकडे आगेकूच सुरू केली. [[जून ४]]ला हे सैनिक रोममध्ये पोचले तर ऑगस्टमध्ये [[फ्लोरेंस]]ला. हेमंत ऋतूच्या सुमारास जर्मन सैन्याने [[टस्कनी]]तील एपेनाइन पर्वतातील [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवर]] पुन्हा जमवाजमव करून त्यांना रोखले युरोपमधील युद्धाचा एकंदर रागरंग बघून जर्मनीने मध्य युरोपमधून माघार घेतली व हंगेरीत आपल्या सैन्याची पुनर्बांधणी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. [[रोमेनिया]]ने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] दल बदलून जर्मनीवर युद्ध पुकारले. यामुळे [[युक्रेन]]मधून माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याला धोका निर्माण झाला. [[बल्गेरिया]]ने [[सप्टेंबर]]मध्ये शरणागती पत्करली. '''बॉम्बहल्ले''' जून इ.स. १९४४मध्ये [[जर्मनी]]ने सर्वप्रथम [[क्रुझ क्षेपणास्त्रे|क्रुझ क्षेपणास्त्रांचा]] उपयोग युद्धात केला. [[व्ही-१ उडते बॉम्ब|व्ही-१ उडत्या बॉम्बने]] [[युनायटेड किंग्डम]]वर प्रत्यक्ष हल्ले होऊ लागले. काही महिन्यांनी जर्मनीने ही कला अधिक विकसित केली व [[व्ही-२]] हे द्रव-इंधन वापरणारे [[बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे]] वापरण्यास सुरुवात केली. या हल्ल्यांना उत्तर व [[लुफ्तवाफे]]च्या कारवाया रोखण्यासाठी म्हणून अमेरिका, यु.के. व कॅनडाच्या वायुदलांनी व्यूहात्मक बॉम्बफेकींनी सुरुवात केली. सुरुवातीला सरहद्दीवरच्या गावांवरील या धाडी हळूहळू जर्मनीच्या मुख्य शहरांपर्यंत पोचल्या. एर चीफ मार्शल हॅरिसने आखणी केलेल्या या हल्ल्यांनी जर्मन प्रजा संत्रस्त होऊ लागली. हे ओळखून [[विन्स्टन चर्चिल]]ने मग दहशतवादी धाडी मारण्याचे आदेश दिले. यात विमानांच्या अनेक स्क्वॉड्रन (५०० ते १,००० विमाने) एकाचवेळी अनेक दिशांनी एकाच शहरावर चाल करून जायच्या व संपूर्ण शहरच्या शहर बेचिराख करण्याची योजना होती. हे पार पाडणारी विमाने अग्निजन्य बॉम्ब वापरून आपली निशाणे संपूर्णतः उद्ध्वस्त करीत. अशा अनेक हल्ल्यांमध्ये विमानतळ, कारखाने, पाणबुड्यांची आश्रयस्थाने, रेल्वे-यार्ड, तेलसाठे तसेच व्ही-१ व व्ही-२ क्षेपणास्त्रांचे तळ नष्ट करण्याचा उद्देश होता. सहसा या हल्ल्यांमध्ये आसपासच्या नागरिक वस्त्याही बळी पडत. या टोळधाडींचा मुकाबला करण्यास आता लुफ्तवाफे कमी पडू लागली व उरलासुरला विरोधही मोडून काढणे दोस्त वायुसेनांना सोपे झाले. इ.स. १९४४ च्या अंतापर्यंत पश्चिम आघाडीवर लुफ्तवाफेकडे फक्त तुरळक प्रमाणात विमानांच्या तुकड्या उरल्या होत्या. परिणामतः इ.स. १९४५ च्या मध्यापर्यंत जर्मनीतील जवळजवळ सगळी मुख्य शहरे बेचिराख झालेली होती. '''वॉर्सोत उठाव''' [[लाल सैन्य]] [[वॉर्सो]]च्या जवळ आल्याची बातमी ऐकून तेथील जनतेला वाटले की आता वॉर्सोची मुक्ती जवळच आहे. त्यामुळे [[ऑगस्ट १]] रोजी त्यांनी जर्मन सैन्याविरुद्ध उठाव केला. [[ऑपरेशन टेम्पेस्ट]] मोहिमेतून त्यांना मदत मिळेत अशी त्यांना आशा होती. अंदाजे ४०,००० क्रांतिकाऱ्यांनी वॉर्सो काबीज केले. परंतु लाल सैन्याने आपली कूच अलीकडेच थांबवली व शहराबाहेरुनच तोफांचा मारा करून मदत करण्याचे चालू ठेवले. इकडे जर्मन सैन्याने कुमक पाठवून उठाव दाबण्याचे सुरू केले. शेवटी [[ऑक्टोबर २]] रोजी हा उठाव संपला. जर्मन सैन्याने संपूर्ण शहर बेचिराख केले. '''ग्रीष्म-हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[चित्र:Red Army greeted in Bucharest.jpg|200px|left|thumb|[[बुखारेस्ट]] मध्ये लाल सैन्याचे स्वागत करीत असलेले नागरिक ([[ऑगस्ट ३१]], [[इ.स. १९४४]].]] आर्मी ग्रुप सेंटरचा नायनाट केल्यावर लाल सैन्याने जुलै १९४४ च्या मध्यास दक्षिणेला असलेल्या जर्मन सैन्यावर हल्ला चढवला व महिन्याभरात [[युक्रेन]]मधून जर्मनीची हकालपट्टी केली. यासाठी सोव्हिएत दुसऱ्या व तिसऱ्या युक्रेनी फळीने जर्मनीच्या ''हीरेस्ग्रुप स्युडयुक्रेन'' या बचावफळीचा विनाश केला व थेट रोमेनियापर्यंत धडक मारली. या प्रभावी हालचालीने [[रोमेनिया]]ने पक्ष बदलला व जर्मनीची साथ सोडून ते आता दोस्त राष्ट्रांना सामील झाले. ऑक्टोबर १९४४मध्ये जनरल मॅक्सिमिलियन फ्रेटर-पिकोच्या सहाव्या जर्मन सैन्याने [[डेब्रेसेन]] जवळ सोव्हिएत मार्शल रोडियोन याकोव्लेविच मॅलिनोव्स्कीच्या ग्रुप प्लियेवच्या तीन कोरना वेढा घालून त्यांचा [[डेब्रेसेनची लढाई|धुव्वा उडवला]]. पूर्व आघाडीवरचा जर्मन सैन्याचा हा अखेरचा विजय होता. डिसेंबर १९४४ पासून लाल सैन्याच्या पहिल्या, दुसऱ्या व तिसऱ्या बाल्टिक आघाडींनी जर्मन आर्मी ग्रुप सेंटरचा उरला सुरला भाग व आर्मी ग्रुप नॉर्थशी झटापटी करून बाल्टिक प्रदेश काबीज केला. यात जर्मनीच्या दोन्ही सैन्यसमूहांची ताटातूट झाली व [[लात्व्हिया]]त [[कूरलॅंड पॉकेट]]ची रचना झाली. [[डिसेंबर २९]], १९४४ ते [[फेब्रुवारी १३]] १९४५पर्यंत सोव्हिएत सैन्याने [[बुडापेस्ट]]ला वेढा घातला. बुडापेस्टचा बचाव करण्यासाठी हंगेरीच्या सैन्याबरोबरच [[वाफेन-एस.एस.]]ची कुमक होती. या वेढ्यात दोन्ही बाजूंची अपरिमित हानी झाली. '''दोस्तांचे पश्चिम युरोपवर आक्रमण''' {{main|नॉर्मंडीची लढाई|फलैस पॉकेट|ऑपरेशन ड्रगून|पॅरिसची मुक्ती}} [[चित्र:1944 NormandyLST.jpg|thumb|right|200px|[[ओमाहा बीच]]वर उतरणारे अमेरिकन सैनिक, [[नॉर्मंडीची लढाई|डी-डे]] ([[जून ६]], [[इ.स. १९४४]]).]] [[जून ६]], [[इ.स. १९४४]] रोजी पाश्च्यात्य दोस्त राष्ट्रांनी (अमेरिका, युनायटेड किंग्डम व कॅनडा) जर्मन आधिपत्याखालील [[फ्रान्स]]च्या [[नॉर्मंडी]] किनाऱ्यावर हल्ला केला. त्याला जर्मनीने खंबीर उत्तर दिले. [[ओमाहा बीच]] व [[केन, फ्रान्स|केन शहरांच्या]] आसपास तुंबळ युद्ध झाले पण दोस्तांना पाय रोवण्यात यश मिळाले. महिनाभर नॉर्मंडीच्या आसपास जम बसवल्यावर जुलैच्या अखेरीस अमेरिकन सैन्याने [[ऑपरेशन कोब्रा]] मोहीमेंतर्गत आपले वर्चस्व पसरविण्यास सुरुवात केली. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ला या चालीची खबर मिळताच त्याने नॉर्मंडीच्या आसपासच्या जर्मन सेनेला प्रतिहल्ला चढवण्यास फर्मावले पण हा प्रतिहल्ला सपशेल फसला. याचे मुख्य कारण म्हणजे चाल करून येणारे जर्मन सैन्य आता दोस्त वायुसेनेचे सोपे शिकार झाले. यापूर्वी आपल्या लपवलेल्या ठाण्यांत दबा धरून बसलेल्या जर्मन सैन्याला टिपणे अशक्य असले होते, पण आता उघड्या रानातून चाल करून येणाऱ्या जर्मन सैन्याची दोस्त वायुसेनांनी वाताहत उडवली. बाजूने चाल करून येण्याऱ्या जर्मन सैन्याला थोपवण्यासाठी अमेरिकन सैन्याने आपल्या बाजूच्या फळ्या भक्कम ठेवल्या होत्या. पुढे सरकत अमेरिकन फौजेने जर्मनीच्या सातव्या सैन्याला व [[पाचवे पॅंझर सैन्य|पाचव्या पॅंझर सैन्याला]] [[फलैस]]जवळ वेढा घातला. यात ५०,००० जर्मन सैनिक हाती लागले पण सुमारे १,००,००० सुटले. तोपर्यंत जर्मन सैन्याने रोखून धरलेली ब्रिटिश व केनेडियन सैन्येही आता बचावफळी फोडून पुढे होण्याच्या बेतात होती. या रेट्याला फ्रान्समध्येच रोखून धरण्यासाठी जर्मनीला कुमकेची आवश्यकता होती पण ही कुमक त्यांनी आधीच प्रतिहल्ला करण्यात खर्ची घातली होती. आता दोस्त राष्ट्रे फ्रान्स ओलांडून पुढे येणार हे जवळजवळ निश्चित झाले. ऑगस्ट १९४४मध्ये [[इटली]]तील दोस्त सैन्याने दक्षिणेकडून [[फ्रेंच रिव्हियेरा]]वर [[ऑपरेशन ड्रगून|हल्ला]] चढवला आणि उत्तरेत असलेल्या फौजेशी संधान बांधले. फ्रेंच क्रांतिकाऱ्यांनी ऑगस्ट १९ला [[पॅरिस]]मध्ये उठाव केला. [[फिलिप लक्लर्क दि हॉक्लॉक]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रेंच सैन्याच्या एक डिव्हिजनने पॅरिसमधल्या जर्मन सेनेची शरणागती स्वीकारली व [[ऑगस्ट २५]]ला पॅरिस मुक्त केले. [[चित्र:American troops march down the Champs Elysees.jpg|thumb|left|200px|पॅरिसच्या शॅंझे लिझी रस्त्यावरून मिरवणारे अमेरिकन सैनिक.]] '''शिशिरातील दोस्तांची मोहीम''' {{main|ऑपरेशन मार्केट गार्डन|आचेनची लढाई|हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई}} [[चित्र:Waves of paratroops land in Holland.jpg|right|thumb|200px|[[ऑपरेशन मार्केट गार्डन]] मोहीमेंतर्गत [[नेदरलँड्स]]मध्ये उतरणारे ब्रिटिश [[छत्रीधारी सैनिक]]]] नॉर्मंडीतून पुढे सरकणाऱ्या दोस्त सैन्यांची रसद अजूनही नॉर्मंडीतूनच येत होती. दूर अंतर पार करून येणारी ही रसद वेळेवर व नेमकी पोचेल अशी खात्री फार कमी वेळा असायची. असे असतानाही जर्मन सैन्याच्या वर्मी घाव घालण्यासाठी दोस्तांनी छत्रीधारी सैनिक व चिलखती दल [[ऱ्हाइन नदी]]पल्याड [[नेदरलँड्स]]मध्ये [[ऑपरेशन मार्केट गार्डन|घुसवून पाहण्याचा प्रयत्न]] केला. पण सप्टेंबरअखेर त्यांना तेथून माघार घ्यावी लागली. [[शेल्टची लढाई|शेल्टच्या लढाईत]] केनेडियन सैन्याच्या निर्णायक विजयानंतर [[ॲंटवर्प]]चे बंदर खुले करण्यात त्यांना यश मिळाले व नोव्हेंबर १९४४पासून येथून रसदपुरवठा सुरू झाला. दरम्यान सप्टेंबरमध्ये अमेरिकन सैन्याने [[हर्टगेन]]च्या जंगलातून [[हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई|चाल]] केली. जंगल व दऱ्याखोऱ्यांच्या आश्रयाने लढणाऱ्या जर्मन सैन्याने आपल्यापेक्षा अनेकपटीने मोठ्या असलेल्या या फौजेला पाच महिने झुंजवत ठेवले. इकडे ऑक्टोबरमध्ये अमेरिकेने [[आखन]] हे जर्मनीचे मोठे शहर प्रथमतःच [[आचेनची लढाई|काबीज केले]]. '''जर्मनीचे प्रत्युत्तर''' {{main|बॅटल ऑफ द बल्ज}} पूर्वेकडे आपल्या सेनेची धूळधाण उडत असलेली पाहून हिटलरने डिसेंबर १९४४मध्ये आपली पश्चिमेकडील शेवटची मोठी मोहीम उघडली. [[बॅटल ऑफ द बल्ज]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या लढाईतून त्याला १९४० च्या [[आर्देनेस मोहीम|आर्देनेस मोहीमेप्रमाणे]] यश अपेक्षित होते. चिलखती दल व रणगाड्यांनी दोस्त राष्ट्रांना पश्चिमेस समुद्रापर्यंत रेटत नेल्यास त्यांच्याशी संधी करून पूर्वेस आपली सगळी शक्ती पणाला लावता येईल अशी ही योजना होती. अशा कडव्या प्रतिहल्ल्याची अपेक्षा नसल्याने दोस्त राष्ट्र गाफील होते व त्यामुळे सुरुवातीस जर्मन सेनेला नेत्रदीपक यश मिळाले. [[जोखेन पायपर]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॅंफग्रुप पायपर]] हा आघाडीच्या पॅंझर तुकड्याचा समूह दोस्तांच्या प्रदेशात इतका आत घुसला की त्यामुळे अमेरिकन सैन्याच्या फळीत त्यांनी जणू काही फुगवटा (बल्ज) तयार केला. यावरून नंतर या लढाईला नाव दिले गेले. या हल्ल्याच्या सुरुवातीच्या दिवसात हवामान अतिशय खराब होते व याचा फायदा जर्मनीने पूरेपूर उठवला. दोस्त विमाने उडू शकत नसल्याने त्यांना हवेतून रोखणारी शक्ती नव्हतीच. अमेरिकन सैन्याच्या [[सेंट विथ]] आणि [[बॅस्टोइनची लढाई|बॅस्टोइन]] येथील कडव्या प्रतिकाराने जर्मनीची चाल मंदावली. बॅस्टोइन येथे घेरल्या गेलेल्या [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन|१०१व्या एरबॉर्न डिव्हिजनने]] पराक्रमाची शर्थ करून हा तिठा अमेरिकेच्या हातात राखला. [[जॉर्ज पॅटन]]च्या नेतृत्वाखालील अमेरिकेच्या तिसऱ्या सैन्याने या धडकमोहिमेला खीळ घातली व हल्ला परतवला. जर्मन सैन्याचा पाठलाग करताना अमेरिकन सैन्याने अनेक जर्मन तुकड्या पकडल्या व उरलेल्यांना थेट जर्मनीपर्यंत माघार घेण्यास भाग पाडले. या मोहीमेत अमेरिकन सैन्याची ही मोठी हानी झाली. अमेरिकेच्या इतिहासातील ही सगळ्यात हानिकारक लढाई होती. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== {{main|प्रशांत महासागरातील लढाई}} '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|लेयटे गल्फची लढाई|सैपानची लढाई}} फेब्रुवारी १९४४ च्या अखेरीस अमेरिकेने नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातील [[मार्शल द्वीपसमूह]] काबीज केला वा आपली आगेकूच चालू ठेवली. त्याच सुमारास ४२,००० अमेरिकन सैनिक [[क्वाजालाइन एटॉल]]वर उतरले व आठवड्याभरात ते बेट जिंकले. त्यानंतर त्यांनी [[एनिवेटोकची लढाईत|एनिवेटोकच्या लढाईत]] [[जपान]]ला हरवले. या चालींचा व्यूहात्मक उद्देश होता जपानच्या जवळातजवळ वायुसेनेचा तळ उभारण्याचा. यासाठी [[मेरियाना द्वीपसमूह|मेरियाना द्वीपसमूहातील]] [[सैपान]], [[तिनियान]] व [[गुआम]]ची बेटे जिंकणे आवश्यक होते. [[जून ११]]ला अमेरिकन आरमाराने सैपानवर बॉम्बफेक सुरू केली. ३२,००० सैनिकांनीशी लढणाऱ्या जपानी सैन्यावर जून १४ला ७७,००० [[अमेरिकन मरीन सैनिक|अमेरिकन मरीन सैनिकांनी]] चाल केली व [[जुलै ७]]ला सैपान अमेरिकेच्या हातात आले. जपानने आपले उरलेसुरले आरमार [[फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|फिलिपाईन्सच्या समुद्राच्या लढाईत]] पणाला लावले पण तेथेही त्यांना हार पत्करावी लागली तसेच त्यांची जवळजवळ सगळी विमाने व युद्धनौका नष्ट झाल्या. यानंतर जपानी आरमार केवळ नावापुरतेच उरले आणि आता जपान अमेरिकेच्या [[बी.२९ सुपरफोर्ट्रेस]] या बॉम्बफेकी विमानांच्या पल्ल्यात आले. [[चित्र:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|right|200px|"''मी परत आलो आहे.''" - [[डग्लस मॅकआर्थर|जनरल मॅकआर्थरचे]] लाइफ नियतकालिकाच्या कार्ल मायडान्सने घेतलेले एक प्रसिद्ध छायाचित्र]] [[जुलै २१]]ला गुआमवर हल्ला झाला व [[ऑगस्ट १०]]ला हेही बेट पडले पण येथे जपान्यांनी कडवी झुंज दिली. बेटाच्या कडे-कपारींतून लढणाऱ्या जपानी सैनिकांनी अमेरिकन सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. बेट पडल्यावरही अनेक आठवडे या चकमकी सुरू होत्या. [[जुलै २४]]ला अमेरिकेने तिनियान बेटावर चाल केली व [[ऑगस्ट १]]ला ते जिंकून घेतले. [[ऑक्टोबर २०]]ला जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]]चे सैनिक [[लेयटे]] बेटावर उतरले. जपानने असे होणार ही कल्पना असल्यामुळे येथे भक्कम बचावफळी उभारली होती. ऑक्टोबर २३ ते २६ दरम्यानच्या या लढाईत जपानने प्रथमतः [[कामिकाझे]] वैमानिकांचा उपयोग केला. जगातील सगळ्यात मोठ्या अशा या आरमारी युद्धात जपानची [[मुसाशी (युद्धनौका)|मुसाशी]] हे युद्धनौका, जी आत्तापर्यंतच्या सगळ्यात मोठ्या लढाऊ नौकांपैकी एक होती, बुडाली. ही बुडवण्यासाठी १९ [[टोरपेडो]] व १७ बॉम्ब लागले. १९४४मध्ये अमेरिकेच्या पाणबुड्या व विमानांनी जपानच्या व्यापारी व मालवाहू जहाजांवर हल्ले करून जपानकडे जाणाऱ्या कच्च्या मालाची रसद अगदी कमी केली होती. या एका वर्षात पाणबुड्यांनी जपानचे २० लाख टन सामान समुद्रतळास पोचवले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = किंग | पहिलेनाव = ॲडमिरल अर्नेस्ट जे. | दुवा = http://www.shsu.edu/~his_ncp/Compac45.html | title = मार्च १९४४ ते ऑक्टोबर १९४५पर्यंतचे प्रशांत महासागरातील आरमारी हालचाली | प्रकाशक = सॅम ह्युस्टन स्टेट युनिव्हर्सिटी | भाषा = English | ॲक्सेसदिनांक = २००६-०७-२६ }}</ref> जपानचा खनिज तेलाचा साठा १९४४ च्या अंतापर्यंत जवळजवळ रिकामा झाला होता. याने जपानची आर्थिक व औद्योगिक स्थिती बिकट झाली. '''चीन-जपान युद्ध''' {{main|ऑपरेशन इचिगो|चांग्शाची लढाई (१९४४)|ग्विलिन-ल्युझूची लढाई}} एप्रिल १९४४मध्ये जपानने आपण पादाक्रांत केलेल्या ईशान्य चीन, कोरिया व आग्नेय एशियाला जोडणारा लोहमार्ग जिंकण्यासाठी [[ऑपरेशन इचिगो]] ही मोहीम सुरू केली. त्याचबरोबर या भागातील अमेरिकेचे तळ उद्ध्वस्त करणे हाही एक हेतु होता. जून १९४४मध्ये जपानने ३,६०,००० सैनिकांनिशी [[चांग्शा]] शहरावर चौथ्यांदा आक्रमण केले. ४७ दिवसांच्या रणधुमाळीनंतर शहर जपानी हातात आले. नोव्हेंबर पर्यंत जपानने [[ग्विलिन]] व [[ल्युझू]] शहरेही जिंकली व तेथील अमेरिकन वायुसेनेचे तळ नष्ट केले. तथापि हे करेपर्यंत अमेरिकेने उतरत्त नवीन तळ उभारले होते. डिसेंबर १९४४मध्ये जपानी सैन्य [[फ्रेंच इंडोचायना]] पर्यंत पोचले व ऑपरेशन इचिगोचे उद्दिष्ट साध्य झाले पण हे करताना जपानलाही मोठे नुकसान सहन करावे लागले होते. '''आग्नेय आशिया''' {{main|इम्फालची लढाई|कोहिमाची लढाई}} [[चित्र:Imphalgurkhas.jpg|thumb|200px|[[भारतीय सेना|भारतीय सेनेची]] [[गोरखा रेजिमेंट]] [[इम्फाल]]-[[कोहिमा]] रस्त्यावर कूच करताना. ([[जानेवारी २७]], [[इ.स. १९४५]]. १९४५ च्या सुरुवातीला जपानी सैन्याला म्यानमारमध्ये थोपवून धरण्याची कामगिरी गोरखा रायफल्सनी पार पाडली होती.]] १९४४मध्ये अमेरिकन सैन्य [[भारत|भारतातून]] [[चीन]]ला जाण्यासाठीचा [[लेडो मार्ग]] बांधत असताना जपानने आग्नेयेतून भारतावर चाल केली. ही [[चलो दिल्ली मोहीम]] जपानी सैन्य, [[म्यानमार]]मधील स्वातंत्र्यसैनिक व [[सुभाषचंद्र बोस]]च्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेने]] उभारली होती. [[इम्फाल|इंफाल]]जवळ या सैन्याने कडाडून हल्ला चढवला पण ब्रिटिश सैन्याने (ज्यात मुख्यत्वे भारतीय सैनिकच होते) त्यांना थोपवून धरले. तुंबळ युद्धानंतर कोणालाच सरशी मिळाली नाही पण जपानी/भारतीय राष्ट्रीय सेनेने इंफालला वेढा घातला. ब्रिटिशांनी इंफाल व [[कोहिमा]]ला विमानाद्वारे रसद व कुमक पोचवली. त्याचवेळी पश्चिम व उत्तरेकडून ताज्या दमाच्या फौजा पाठवून वेढा फोडून अडकलेल्या सैन्याची सुटका केली. हल्लेखोरांना वाटले होते की भारतीय प्रदेश जिंकल्यावर तेथूनच रसद मिळेल व ब्रिटिशांतर्फे लढणारे भारतीय सैनिक आपल्याला सामील होतील, त्यामुळे त्यांनी त्याची काही सोय केलेली नव्हती. आता आक्रमक स्वतःच वेढ्यात अडकले व कुमक न मिळाल्याने अतिशय हालात माघार घ्यालला लागले. उपासमार, रोगराई व शत्रूच्या हल्ल्यांना ८५,००० सैनिक बळी पडले. जपानच्या सगळ्यात मोठ्या पराभवात हा गणला जातो. या पराभवाबरोबरच ब्रिटिशांना सशस्त्र मार्गाने भारतातून हुसकावून लावण्याची अजून एक आशा मावळली. === युद्धाचा अंत - इ.स. १९४५ === ==== युरोपमधील रणांगण ==== [[चित्र:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|thumb|left|200px|[[बर्लिन]] व [[प्राग]]वरील मोहीम, १९४५.]] '''हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया'''<br /> {{main|व्हिस्चुला-ओडर मोहीम|ऑपरेशन फ्रुहलिंग्सरवाखेन}} जानेवारी १९४५मध्ये सोव्हिएत सैन्य ताज्या दमाने पुढच्या मोहीमेसाठी सज्ज होती. [[इव्हान कोनेव्ह]]ने आपल्या फौजेनिशी दक्षिण [[पोलंड]]मधील जर्मन शिबंदीवर हल्ला चढवला व त्यांचा पाठलाग करीत [[सॅंडोमियेर्झ]]जवळ [[व्हिस्चुला नदी]] ओलांडली. जानेवारी १४ला [[कॉन्स्टान्टिन रोकोसोव्स्की]]ने [[नारेव नदी]] ओलांडून वॉर्सोच्या उत्तरेला आक्रमण केले व पूर्व [[प्रशिया]]ची राखण करणारी जर्मन बचावफळी मोडीत काढली. झुकोवच्या सैन्यानेही त्यानंतर [[वॉर्सो]]वर हल्ला केला व जर्मन आघाडी होत्याची नव्हती केली. जानेवारी १७ला झुकोवने वॉर्सो घेतले. १९ तारखेला [[लॉड्झ]]ही जिंकले. त्याचदिवशी कोनेव्हचे सैन्य युद्धपूर्वीच्या जर्मन सीमेवर येऊन थडकले. या एका आठवड्यात सोव्हिएत सैन्याने ६५० कि.मी. रुंदीची आघाडी उघडून १६० कि.मी. आत धडक मारली होती. फेब्रुवारीच्या मध्यास लाल सैन्याने [[बुडापेस्ट]] जिंकले. ही टोळधाड शेवटी [[ओडर नदी]]च्या किनारी बर्लिनपासून ६० कि.मी.वर येऊन थांबली. '''पश्चिमेतील हेमंत कारवाया''' [[जानेवारी १४]] रोजी दुसऱ्या ब्रिटिश सैन्याने [[मास नदी]] व [[रोअर नदी]]च्या मधील रोअर त्रिकोणातून जर्मनीला हुसकावण्यासाठी [[ऑपरेशन ब्लॅककॉक]] ही मोहीम सुरू केली. [[जानेवारी २७]]ला जर्मन सैन्य रोअर नदीच्या पूर्वेस रेटले गेले होते. '''याल्टा परिषद''' [[चित्र:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|200px|right|[[याल्टा]] येथे जमलेले [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]].]] {{main|याल्टा परिषद}} युद्धाचे पारडे आपल्या बाजूला झुकत असल्याचे पाहून फेब्रुवारी १९४५मध्ये [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]] यांनी [[याल्टा]] येथे भेटून युद्धानंतर युरोपची राजकीय व भौगोलिक स्थिती काय असावी यावर चर्चा केली. यात अनेक दूरगामी निर्णय घेण्यात आले. * एप्रिल १९४५मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांची]] स्थापना करणे. * पोलंडमध्ये मुक्त निवडणूका घेणे. * पोलंडची पश्चिम सीमा [[कर्झन रेखा|पूर्वेकडे सरकवणे]] यासाठी जर्मनीच्या पूर्व भागाचा लचका तोडून पोलंडमध्ये समाविष्ट करणे. * सगळ्या सोव्हिएत नागरिकांना [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाकडे]] सोपवणे. * जर्मनी शरण आल्याच्या तीन महिन्यात सोव्हिएत संघाने जपानवर आक्रमण करणे. '''वसंतातील सोव्हिएत मोहीम''' {{main|सीलो हाइट्सची लढाई|बर्लिनची लढाई|हॅल्बेची लढाई}} [[एप्रिल १६]] रोजी लाल सैन्याने पोलिश सैन्याच्या ७८,५५६ सैनिकांसह [[बर्लिनची लढाई|बर्लिनवर आक्रमण]] केले. एप्रिल २४ला सोव्हिएत सैन्यातील तीन फौजांनी [[बर्लिन]]ला पूर्णपणे वेढा घातला. शेवटचा शर्थीचा प्रयत्न म्हणून हिटरलने शहरातील आबालवृद्ध नागरिकांना [[फोक्सस्टर्म]] या संघटनेत सहभागी होण्याचे आवाहन केले व चढाई करीत येणाऱ्या लाल सैन्याशी झुंज घेण्याचे हुकुम सोडले. त्यांच्याबरोबरीने [[सीलोची लढाई|सीलोच्या लढाईत]] पराभूत होऊन आलेली जर्मन फौज होती. लाल सैन्य बर्लिन शहरात घुसल्यावर झालेल्या असंख्य झटापटी दारुण होत्या. घराघरातून व रस्त्यातून आमनेसामने सैनिक व नागरिकांच्या चकमकी होत होत्या व बळींची संख्या लाखांच्या घरात गेली. सोव्हिएत सैन्याने ३,०५,००० सैनिक गमावले तर ३,२५,००० जर्मन नागरिक व सैनिक फक्त बर्लिनमध्ये मृ्त्युमुखी पडले. परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याचे पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याचे मंत्रीमंडळ [[फ्युह्ररबंकर]]मध्ये आश्रयाला गेले. शेवटी [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५]] रोजी हिटलरने त्याची सोबतीण [[एव्हा ब्रॉन]]सह [[हिटलरचा मृत्यू|आत्महत्या]] केली. '''वसंतातील पश्चिमेकडील आघाडी''' [[चित्र:Omar Bradley.jpg|150px|thumb|right|अमेरिकेच्या जनरल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे जर्मन भूमिवरील आक्रमणाचे नेतृत्व होते.]] जानेवारीअखेरीस पश्चिमेकडील दोस्त राष्ट्रांनी जर्मनीत पाय ठेवला. [[ऱ्हाइन नदी]]च्या तीरावरील जर्मन प्रतिकार मोडून काढीत त्यानी मार्चअखेर नदी ओलांडली. [[रेमाजेन]] येथील [[लुडेनडॉर्फ पूल]] हस्तगत झाल्यावर ही आगेकूच अजून गतिमान झाली. ऱ्हाइन ओलांडल्यावर ब्रिटिश फौजा ईशान्येस [[हांबुर्ग]]कडे सुटल्या. त्यांनी [[एल्ब नदी]] ओलांडून [[डेन्मार्क]] व [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्राकडे]] धडक सुरू केली. अमेरिकेची नववी फौज दक्षिणेस [[रुह्रचा वेढा|रुह्रला घातलेल्या वेढ्याच्या]] उत्तर टोकापर्यंत पोचली तर पहिली फौज उत्तरेला याच वेढ्याच्या दक्षिण घेऱ्याला जाऊन भिडली. १३,००,००० सैनिक असलेल्या या फौजांचे नेतृत्व जन्रल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे होते. आता रुह्रला चारही दिशांनी वेढा पडला. फील्ड मार्शल [[वॉल्टर मॉडेल]]च्या नेतृत्वाखालील [[जर्मन सैन्यसमूह बी]] आता येथे पूर्णपणे अडकला. येथे अंदाजे ३,००,००० सैनिक युद्धकैदी झाले. यानंतर या अमेरिकन फौजा पूर्वेकडे निघाल्या व एल्ब नदीच्या तीरी सोव्हिएत सैन्याशी भेट झाल्यावर ही त्यांची विजयदौड थांबली. '''इटली'''<br /> [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पातील]] दुर्गम पर्वत व येथील फौज [[फ्रान्स]]मध्ये हलवल्यामुळे १९४५ च्या हिवाळ्यात दोस्तांची प्रगती हळूहळू होत होती. [[एप्रिल ९]]ला अमेरिका व युनायटेड किंग्डमची १५वी फौज [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवरचा]] प्रतिकार मोडून काढीत उत्तरेला सरकली व [[पो नदी]]च्या खोऱ्यात आली. येथून पुढे सरकत त्यांनी खोऱ्यातील जर्मन सैन्याला घेरले. याच वेळी अमेरिकेची पाचवी फौज पश्चिमेकडे गेली व तेथील फ्रेंच शिबंदीशी त्यांनी सूत जमवले. [[न्यू झीलंड]]च्या दुसऱ्या डिव्हीजनने [[त्रियेस्ते]] शहरातून युगोस्लाव्ह बंडखोरांना हुसकून लावले. इटलीतील जर्मन सैन्याने शरणागती पत्करल्यावर [[मुसोलिनी]]ने [[स्वित्झर्लंड]]ला पळ काढण्याचा प्रयत्न केला पण इटलीतील क्रांतीकाऱ्यांनी त्याला पकडले व त्याची सोबतीण [[क्लारा पेटाची]] सह त्यांना मृत्युदंड दिला. त्यांचे मृतदेह [[मिलान]]ला नेण्यात आले व जाहीर स्थळी उलटे टांगण्यात आले. '''जर्मनीची शरणागती'''<br /> <!-- [[चित्|thumb|right|200px|[[जून २४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[मॉस्को]]तील विजयसंचलनाचे [[लाल चौक|लाल चौकात]] नेतृत्व करताना मार्शल झुकोव्ह (पांढऱ्या घोड्यावर) व मार्शल रोकोसोव्स्की)]] --> {{main|दुसऱ्या महायुद्धाचा अंत|प्राग आघाडी}} [[ॲडॉल्फ हिटलर]]च्या मृत्यूनंतर ॲडमिरल [[कार्ल डोनित्झ]]ने जर्मन सैन्याचे सूत्रे हातात घेतली पण लवकरच हा डोलारा कोसळला. [[बर्लिन]]मधील जर्मन सैन्यबलाने [[मे २]], [[इ.स. १९४५]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. इटलीतील जर्मन सैन्याने २ मेलाच [[जनरल अलेक्झांडर]]च्या मुख्यालयात शरणागती पत्करली तर उत्तर जर्मनी, डेन्मार्क व नेदरलँड्समधील फौज ४ मेला शरण गेले. इटलीतील शरणागतीपूर्वी सोव्हिएत संघाने युनायटेड किंग्डम व अमेरिकेवर सोव्हिएत संघाशिवाय शरणागती घेण्याची तयारी करण्याचा [[ऑपरेशन क्रॉसवर्ड|आरोप ठेवला]]. मे ७ रोजी उरलेल्या सैन्याने [[जनरलोबेरोस्ट]] [[आल्फ्रेड जोड्ल]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रान्सच्या [[ऱ्हाइम्स]] शहरात शरणागती पत्करली. मे ८ला पश्चिमी दोस्तांनी [[व्ही.ई. दिन]] साजरा केला. सोव्हिएत संघाने मे ९ला विजय दिन साजरा केला. जर्मन मध्य सैन्यसमूहातील काही तुकड्यांनी [[प्राग आघाडी|मे ११-१२ पर्यंत चकमकी]] सुरू ठेवल्या होत्या. '''पॉट्सडॅम'''<br /> दोस्तांनी बर्लिनच्या उपनगर [[पॉट्सडॅम]]मध्ये आपली शेवटची [[पॉट्सडॅम परिषद|परिषद]] भरवली. [[जुलै १७]] ते [[ऑगस्ट २]] पर्यंत चाललेल्या या परिषदेत दोस्तव्याप्त जर्मनीबद्दलची धोरणे जाहीर करण्यात आली तसेच [[जपान]]ला बिनशर्त शरणागती पत्करण्यासाठीचे अखेरचे आवाहन करण्यात आले. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|इवो जिमाची लढाई|ओकिनावाची लढाई|बॉर्नियो मोहीम (१९४५)}} जानेवारीत [[अमेरिकेचे सहावे सैन्य]] [[लुझोन]] या [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]]च्या मुख्य बेटावर उतरले. मार्चपर्यंत त्यांनी राजधानी [[मनिला]] काबीज केली. फेब्रुवारीतील [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमावरील]] व एप्रिल-जूनमधील [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावावरील]] विजयांमुळे आता [[जपान]] अमेरिकेच्या आरमारी व वायुसेनेच्या पल्ल्यात आले. राजधानी [[टोक्यो]]सह अनेक शहरांवर अमेरिकेने [[टोक्योवरील बॉम्बफेक (१९४५)|तुफान बॉम्बफेक]] केली. यात ९०,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या. जपानमधील शहरे व वस्त्या दाट असल्यामुळे ही हानी जास्त होती. या बरोबरच तेथील घरे मुख्यत्वे लाकडी असतात त्यामुळे बॉम्बफेकीनंतर लागलेल्या आगींमध्येही जीवितहानी बरीच झाली. या शिवाय अमेरिकेने जपानमधील मुख्य बंदरे व जलमार्गांवर विमानांतून [[ऑपरेशन स्टार्व्हेशन|सुरूंग पेरले]] व जपानचा बाहेरच्या जगाशी संपर्क कमी केला. १९४५ च्या मध्यातील [[बॉर्नियो मोहीम (१९४५)|बॉर्नियो मोहीम]] ही नैर्ऋत्य प्रशांतातील शेवटची मोहीम होती. तेथील जपानी सैन्याला हरवून त्यांच्या ताब्यातील दोस्त युद्धकैदी सोडविण्यासाठी ही मोहीम आखली होती. '''आग्नेय एशिया''' {{main|मध्य बर्माची लढाई|ऑपरेशन ड्रॅक्युला}} १९४४ च्या मॉन्सून मध्ये भारतावर चालून आलेल्या जपानी सैन्याला तेथील ब्रिटिश सैन्याने [[चिंदविन नदी]]पर्यंत मागे ढकलले होते. पाऊस संपताना अमेरिकन व चिनी सैन्याने [[लेडो मार्ग]] बांधून पूर्ण केला. तोपर्यंत जपानी सैन्याने माघार घेतल्यामुळे या कठीण रस्त्याचा दोस्तांना युद्धात फारसा उपयोग झाला नाही. आता भारतात जमलेल्या भारतीय, ब्रिटिश व आफ्रिकन फौजांनी जपान्यांचा पाठलाग सुरू केला व आघाडी मध्य [[ब्रह्मदेश]]पर्यंत नेली. [[मे २]]ला दोस्तांनी [[रंगून]] [[ऑपरेशन ड्रॅक्युला|घेतले]] व जपानी तसेच [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेला]] भारतातून पळवून लावले. '''हिरोशिमा व नागासाकीवर परमाणुहल्ले''' {{main|हिरोशिमा व नागासाकीवरील परमाणुहल्ले}} [[चित्र:nagasakibomb.jpg|170px|thumb|[[नागासाकी]]वर टाकलेल्या परमाणु बॉम्बचा स्फोट झाल्यावर अग्निज्वाला व धूर हवेत १८ कि.मी. वर गेला होता.]] युद्धाचा अंत लगेच होणार नाही याची कल्पना आल्याने [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[हॅरी ट्रुमन]]ने नवीनच तयार करण्यात आलेल्या परमाणु बॉम्बचा उपयोग जपानवर करायचे ठरवले. वस्तुतः नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेने जपानवर खुश्कीदलासह हल्ला करण्याचे योजिले होते पण [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावाच्या लढाईनंतर]] त्यांना कळून चुकले की जपानचा प्रतिकार कडवा असेल व अशा हल्ल्यात जपानइतकीच अमेरिकेचीही हानी होईल. परमाणुबॉम्ब वापरल्यास युद्धांत लगेच होऊ शकेल असा अमेरिकेचा कयास होता. अमेरिकन युद्धसचिवाला देण्यात आलेल्या अंदाजानुसार अशा जमिनीवर केलेलल्या हल्ल्यात १४ ते ४० लाख अमेरिकन सैनिक मरण पावण्याची शक्यता होती. तसेच जपानी नागरिकही लाखांत मेले असते. या अंदाजांबद्दल अद्यापही शंका व्यक्त केली जाते. [[ऑगस्ट ६]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[एनोला गे]] नावाच्या [[बी.२९]] प्रकारच्या विमानाने [[लिटल बॉय]] असे नामकरण केलेला परमाणु बॉम्ब [[हिरोशिमा]] शहरावर टाकला. यात हिरोशिमा नष्ट झाले. [[ऑगस्ट ९]] रोजी [[बॉक्सकार (विमान)|बॉक्सकार]] नावाच्या बी.२९ विमानाने [[फॅट मॅन]] नावाचा परमाणु बॉम्ब [[नागासाकी]] शहरावर टाकून तेही शहर नष्ट केले. '''दूरपूर्वेतील सोव्हिएत आक्रमण''' {{main|ऑपरेशन ऑगस्ट स्टॉर्म}} हिरोशिमावर बॉम्ब पडल्यावर दोनच दिवसात सोव्हिएत संघाने याल्टात नक्की केल्याप्रमाणे आपला जपानबरोबरचा अनाक्रमण तह धुडकावून लावला व मांचुरियातील जपानी सैन्यावर चाल केली. दोन आठवड्यात १०,००,००० जपानी सैनिकांचा पराभव करीत लाल सैन्य ऑगस्ट १८ला उत्तर कोरियात घुसले. '''जपानची शरणागती''' {{main|जपान विजय दिन|जपान विजय दिन=}} अमेरिकेचा परमाणुप्रयोग व सोव्हिएत संघाचे मांचुरियावरील आक्रमण पाहून [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]] [[हिरोहितो]]ने प्रधानमंडळाला न विचारता युद्धसमाप्तीचे प्रयत्न सुरू केले. [[ऑगस्ट १७]]ला केलेल्या दूरवाणीवरील आपल्या भाषणात त्याने आपल्या सैनिकांना हत्यारे खाली ठेवण्याचा आदेश दिला तसे करताना त्याने कारण सोव्हिएत आक्रमणाचे दिले व परमाणुबॉम्बचा उल्लेख टाळला. [[ऑगस्ट १४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी जपानने शरणागती पत्करली व हे अतिभयानक युद्ध अधिकृतरीत्या समाप्त झाले. == हताहत, नागरिकांवरील प्रभाव व अत्याचार == <!-- खालील मजकूराचे भाषांतर करून योग्य त्या विभागात हलवा ==Casualties, civilian impact, and atrocities== '''Casualties''' {{main|World War II casualties}} Some 63 million people, or 3% of the world population, died in the war (though [[World War II casualties|estimates]] vary): about 24 million soldiers and 38 million civilians. This total includes the estimated 9 million lives lost in the Holocaust. Of the total deaths in World War II, approximately 80% were on the Allied side and 20% on the Axis side.<ref name="casualties">[[World War II casualties]]</ref> Allied forces suffered approximately 17 million military deaths, of which about 11 million were Soviet and 3 million Chinese. Axis forces suffered about 8 million, of which more than 5 million were German. In total, of the military deaths in World War II, approximately 44% were Soviet soldiers, 22% were German, 12% were Chinese, 8% were Japanese, 9% were soldiers of other Allied forces, and 5% were other Axis country soldiers. Some modern estimates double the number of Chinese casualties originally stated.<ref name="casualties" /> Of the civilian deaths, approximately 90% were Allied (nearly a third of all civilians killed were Soviet citizens, and more than 15% of all civilians killed in the war died in German extermination camps) and 10% were Axis.<ref name="casualties" /> Many civilians died as a result of disease, starvation, massacres, [[genocide]]--in particular, [[the Holocaust]]--and [[Strategic bombing|aerial bombing]]. One estimate is that 12 million civilians died in Holocaust camps, 1.5 million by bombs, 7 million in Europe from other causes, and 7.5 million in China from other causes.<ref>J. M. Winter, "Demography of the War", in Dear and Foot, ed., ''Oxford Companion to World War'', p 290.</ref> Allied civilian deaths totaled roughly 38 million, including 11.7 million in the Soviet Union, 7 million in China and 5.2 million from Poland. There were around 3 million civilian deaths on the Axis side, including 2 million in Germany and 0.6 million in Japan. The Holocaust refers to the organized state-sponsored murder of 6 million [[Jew]]s, 1.8-1.9 million non-Jewish Poles, 200,000-800,000 [[Roma people]], 200,000-300,000 people with disabilities, and other groups carried out by the Nazis during the war. The Soviet Union suffered by far the largest death toll of any nation in the war, over 23 million. '''Genocide''' [[Image:Massdeportations.PNG|thumb|200px||Major [[deportation]] routes to [[Nazi extermination camp]]s during [[The Holocaust]], Aktion T-4 and alike.]] {{main|The Holocaust}} The ''Holocaust'' was the organized murder of an estimated [[The Holocaust#Death toll|nine million people]], including approximately six million Jews. Originally, the Nazis used killing squads known as ''[[Einsatzgruppen]]'' to conduct massive open-air killings, shooting as many as 33,000 people in a single massacre, as in the case of [[Babi Yar]]. By 1942, the Nazi leadership decided to implement the [[Final Solution]], or ''Endlösung'', the genocide of all Jews in Europe, and to increase the pace of the Holocaust. [[Nazism|The Nazis]] built six [[Nazi extermination camp|extermination camps]] specifically to kill Jews. Millions of Jews who had been confined to massively overcrowded [[ghetto]]s were transported to these [[Nazi extermination camp|"Death-camps"]], in which they were either slaughtered on arrival or put to work until the Nazis could find no more use for them, at which point they were put to death by shooting or mass poisoning in [[gas chamber]]s. '''Chemical and bacteriological weapons''' Despite the [[Treaty|international treaties]] and a resolution adopted by the [[League of Nations]] on 14 May 1938 condemning the use of toxic gas by [[Japan]], the [[Imperial Japanese Army]] frequently used [[Chemical warfare|chemical weapons]]. Because of fears of retaliation, however, those weapons were never used against Occidentals but only against other Orientals judged "inferior" by the imperial propaganda. According to historians Yoshiaki Yoshimi and Seiya Matsuno, the authorization for the use of chemical weapons was given by specific orders (''rinsanmei'') issued by [[Hirohito]] himself. For example, the Emperor authorized the use of toxic gas on 375 separate occasions during the invasion of [[Wuhan]], from August to October 1938. The bacteriological weapons were experimented on human beings by many units incorporated in the Japanese army, such as the infamous [[Unit 731]], integrated by [[Decree|Imperial decree]] in the [[Kwantung]] army in 1936. Those weapons were mainly used in China and, according to some Japanese veterans, against Mongolians and Russian soldiers in 1939 during the [[Nomonhan]] incident.<ref>Hal Gold, Unit 731 testimony, p.64-65, 1996.</ref> '''Cannibalism''' Many written reports and testimony collected by the Australian War Crimes Section of the Tokyo tribunal and investigated by prosecutor [[William Webb]] (the future judge-in-chief) indicate that Japanese soldiers committed [[cannibalism]] on prisoners. According to historian Yuki Tanaka, "cannibalism was often a systematic activity conducted by whole squads and under the command of officers". <ref>Tanaka, ''Hidden Horrors : Japanese War Crimes in World War II,'' Westview press, 1996, p.127 </ref> Pakistani POW Hatam Ali testified that "At this stage, the Japanese started selecting prisoners and everyday 1 prisoner was taken out and killed and eaten by the soldiers. I personally saw this happen and about 100 prisoners were eaten at this place by the Japanese. The remainder of us were taken to another spot 50 miles away where 10 prisoners died of sickness. At this place, the Japanese again started selecting prisoners to eat. Those selected were taken to a hut where their flesh was cut from their bodies while they were alive and they were thrown into a ditch where they later died." <ref>Ibid, p.121.</ref> Indian POW Havildar Changdi Ram testified that "(On 12 November 1944) the [[Kempeitai|Kempei Tai]] beheaded the pilot. I saw this from behind a tree and watched some of the Japanese cut flesh from his arms, legs, hips, buttocks and carry it off to their quarters... They cut it in small pieces and fried it." <ref>Edward Russell of Liverpool, ''The Knights of Bushido, a short history of Japanese war crimes'', Greenhill books 2002, p.236.</ref> Apart from written orders referring to cannibalism, the Japanese sources provide testimonies such as the one given by Major Matoba to the US [[Military tribunal|Military Commission]] of August 1946 convened by the Navy commander of Guam and Marianna islands which refer to meat of an American soldier served for supper to General Tachibana of the 307 Infantry Battalion on 25 February 1945. <ref>Ibid., p.237</ref> '''Slave labor''' According to a joint study of historians featuring Zhifen Ju, Mark Peattie, Toru Kubo, and Mitsuyochi Himeta, more than 10 million Chinese were mobilized by the Japanese army and enslaved by the [[Kôa-in]] for [[Slavery|slave labor]] in [[Manchukuo]] and north [[China]].<ref>Zhifen Ju, "''Japan's atrocities of conscripting and abusing north China draftees after the outbreak of the Pacific war''", 2002</ref> According to Mitsuyoshi Himeta, at least 2.7 million died during the [[Three Alls Policy|Sankō Sakusen]] operation implemented in [[Heipei]] and [[Shantung]] by General [[Yasuji Okamura]]. '''Concentration camps, labour camps, and internment''' [[Image:Starved prisoners, nearly dead from hunger, pose in concentration camp in Ebensee, Austria.jpg|thumb|250px|Mistreated, starved prisoners in the [[Ebensee]] [[concentration camp]], [[Austria]].]] {{main|Concentration camp|Gulag|Japanese American internment}} In addition to the Nazi [[concentration camp]]s, the Soviet [[Gulag]], or [[labor camp]]s, led to the death of citizens of occupied countries such as Poland, [[Lithuania]], [[Latvia]], and [[Estonia]], as well as German [[prisoner of war|prisoners of war]] (POW) and even Soviet citizens themselves who had been supporters of the Nazis. Japanese [[Prisoner-of-war camp|POW camps]] also had high death rates; many were used as labour camps, and starvation conditions among the mainly U.S., British, Australian and other Commonwealth prisoners were little better than many German concentration camps. Sixty percent (1,238,000 ref. Krivosheev) of Soviet POWs died during the war. Vadim Erlikman puts it at 2.6 million Soviet POWs that died in German Captivity.<ref name="war8">Erlikman, Vadim</ref> [[Richard Overy]] gives the number of 5.7 million Soviet POW and out of those 57% died or were killed.<ref>[[Richard Overy]] ''The Dictators Hitler's Germany, Stalin's Russia'' p.568-569</ref> Furthermore, 150,000 [[Japanese American internment|Japanese-Americans were interned]] by the U.S. and Canadian governments, as well as nearly 11,000 German and Italian residents of the U.S. [[Image:Warsaw siege3.jpg|thumb|250px|A survivor of German aerial bombardment, [[Siege of Warsaw]].]] '''War crimes''' {{main|War crimes during World War II}} From 1945 to 1951, German and Japanese officials and personnel were prosecuted for war crimes. Top German officials were tried at the [[Nuremberg Trials]], and many Japanese officials at the [[International Military Tribunal for the Far East|Tokyo War Crime Trial]] and [[Japanese war crimes#Other trials|other war crimes trials in the Asia-Pacific region]]. ==Resistance and collaboration== {{main|Resistance during World War II|Collaboration during World War II}} [[Image:101st with members of dutch resistance.jpg|thumb|right|250px|Members of the Dutch Eindhoven Resistance with troops of the [[101st Airborne Division|U.S. 101st Airborne]] in front of the [[Eindhoven]] cathedral during [[Operation Market Garden]] in September 1944.]] Resistance during World War II occurred in every occupied country by a variety of means, ranging from non-cooperation, disinformation, and propaganda to outright warfare. Among the most notable resistance movements were the [[Armia Krajowa|Polish Home Army]], the [[Maquis (World War II)|French Maquis]], the [[Partisans (Yugoslavia)|Yugoslav Partisans]], the Greek resistance force, and the [[Italian resistance movement|Italian Resistance]] in the [[Italian Social Republic|German-occupied Northern Italy]] after 1943. Germany itself also had an [[German resistance movement|anti-Nazi movement]]. The [[Communism|Communist]] resistance was among the fiercest, since they were already organised and militant even before the war and they were ideologically opposed to the Nazis. Before [[D-Day]], there were some operations performed by the [[French Resistance]] to help with the forthcoming invasion. Communications lines were cut; trains were derailed; roads, water towers, and ammunition depots were destroyed; and some German garrisons were attacked. There were also resistance movements fighting against the [[Allies of World War II|Allied]] invaders. The [[Werwolf|German resistance]] petered out within a few years, while in the [[Baltic states|Baltic]] states [[Forest Brothers|resistance operations]] against the occupation continued into the 1960s. ==Home fronts== [[Image:WomanFactory1940s.jpg|thumb|right|250px|During the war, women worked in factories throughout much of the West and East.]] {{main|Home front during World War II}} "[[Home front]]" is the name given to the activities of the civilians of the nations at war. All the main countries reorganized their homefronts to produce munitions and soldiers, with 40-60% of GDP being devoted to the war effort. Women were drafted in the Soviet Union and Britain. Shortages were everywhere, and severe food shortages caused malnutrition and even starvation, such as in the Netherlands and in Leningrad. New workers were recruited, especially housewives, the unemployed, students, and retired people. Skilled jobs were re-engineered and simplified ("de-skilling") so that unskilled workers could handle them. Every major nation imposed censorship on the media as well as a propaganda program designed to boost the war effort and stifle negative rumors. Every major country imposed a system of rationing and price controls. Black markets flourished in areas controlled by Germany. Germany brought in millions of prisoners of war, slave laborers, and forced workers to staff its munitions factories. Many were killed in the bombing raids, the rest became refugees as the war ended. ==Technologies== [[Image:Nsa-enigma.jpg|thumb|right|250px|German [[Enigma machine]] for encryption.]] {{main|Technology during World War II|Technological escalation during World War II}} Weapons and technology improved rapidly during World War II and some of these played a crucial role in determining the outcome of the war. Many major technologies were used for the first time, including [[nuclear weapon]]s, [[radar]], [[proximity fuse]]s, [[jet engine]]s, [[V-2|ballistic missiles]], and data-processing analog devices (primitive computers). Every year, the [[Reciprocating engine|piston engines]] were improved. Enormous advances were made in [[aircraft]], [[submarine]], and [[tank]] designs, such that models coming into use at the beginning of the war were long obsolete by its end. One entirely new kind of ship was the amphibious landing craft. ===Industrial production=== Industrial production played a role in the Allied victory. The Allies more effectively mobilized their economies and drew from a larger economic base. The peak year of munitions production was 1944, with the Allies out-producing the Axis by a ratio of 3 to 1. (Germany produced 19% and Japan 7% of the world's munitions; the U.S. produced 47%, Britain and Canada 14%, and the Soviets 11%).<ref> Raymond W. Goldsmith, "The Power of Victory: Munitions Output in World War II" ''Military Affairs'', Vol. 10, No. 1. (Spring, 1946), pp. 69-80; online at [http://links.jstor.org/sici?sici=0026-3931%28194621%2910%3Al%3C69%3ATPOVMO%3E2.0.CO%3B2-3 JSTOR]</ref> The Allies used low-cost [[mass production]] techniques, using standardized models. Japan and Germany continued to rely on expensive hand-crafted methods. Japan thus produced hundreds of airplane designs and did not reach mass-production efficiency; the new models were only slightly better than the original 1940 planes, while the Allies rapidly advanced in technology.<ref> Richard Overy. ''The Air War, 1939-1945'' (2005)</ref> Germany thus spent heavily on high-tech weaponry, including the V-1 flying bomb and V-2 rocket, advanced submarines, jet engines, and heavy tanks that proved strategically of minor value. The combination of better logistics and mass production proved crucial in the victory. "The Allies did not depend on simple numbers for victory but on the quality of their technology and the fighting effectiveness of their forces... In both Germany and Japan less emphasis was placed upon the non-combat areas of war: procurement, logistics, military services," concludes historian Richard Overy.<ref>Overy (1993) p 318-9</ref> Delivery of weapons to the battlefront was a matter of logistics. The Allies again did a much better job in moving munitions from factories to the front lines. A large fraction of the German tanks after June 1944 never reached the battlefield, and those that did often ran short of fuel. Japan in particular was notably inefficient in its logistics system.<ref> Mark Parillo, "The Pacific War" in Richard Jensen et al, eds. ''Trans-Pacific Relations: America, Europe, and Asia in the Twentieth Century'' (2003), pp. 93-104.</ref> ===Medicine=== Many new medical and surgical techniques were employed as well as new drugs like [[sulfa]] and [[penicillin]], not to mention serious advances in [[biological warfare]] and nerve gases. The Japanese control of the quinine supply forced the Australians to invent new anti-malarial drugs. The saline bath was invented to treat burns. More prompt application of sulfa drugs saved countless lives. New [[local anesthetic]]s were introduced making possible surgery close to the front lines. The Americans discovered that only 20% of wounds were cause by [[Machine gun|machine-gun]] or rifle bullets (compared to 35% in World War I). Most came from [[Explosive material|high explosive]] shells and fragments, which besides the direct wound caused shock from their blast effects. Most deaths came from shock and blood loss, which were countered by a major innovation, [[blood transfusions]].<ref> Harold C. Leuth, "Military Medicine" in [[Walter Yust]], ed. ''10 Eventful Years'' (1947) 3:163-67; Mark Harrison, ''Medicine and Victory: British Military Medicine in the Second World War'' (2004)</ref> The massive [[research and development]] demands of the war accelerated the growth of the scientific communities in Allied states, while German and Japanese laboratories were disbanded; many German engineers and scientists continued their [[weapons research]] after the war in the United States and the Soviet Union. {{see also|Military production during World War II|List of World War II military equipment}} {{-}} == Aftermath == [[Image:Germanborders.gif|thumb|left|250px|Germany's territorial losses 1919-1945]] [[Image:Deutschland_Besatzungszonen_1945_1946.png|thumb|right|250px|German occupation zones in 1946 after territorial annexations in the East. The [[Saarland]] (in the French zone) is shown with stripes because it was removed from Germany by France in 1947 as a [[Saar (protectorate)|protectorate]], and was not incorporated into the Federal Republic of Germany until 1957. [[Historical Eastern Germany]], not contained in this map, was annexed by Poland and the Soviet Union.]] {{main|Aftermath of World War II}} The war concluded with the surrender and occupation of Germany and Japan. It left behind millions of [[displaced person]]s and [[prisoners of war]], and resulted in many new international boundaries. The economies of Europe, China and Japan were largely destroyed as a result of the war. To prevent (or at least minimize) future conflicts, the allied nations, led by the [[United States]], formed the [[United Nations]] in [[San Francisco, California]] in 1945. The end of the war hastened the independence of many [[Crown colony|British crown colonies]] (such as India) and [[Dutch Empire|Dutch territories]] (such as Indonesia) and the formation of new nations and alliances throughout Asia and Africa. The [[Philippines]] were granted their independence in 1946 as previously promised by the United States. Poland's boundaries were re-drawn to include portions of [[Historical Eastern Germany|pre-war Germany]], including [[East Prussia]] and [[Upper Silesia]], while ceding most of the areas taken by the Soviet Union in the [[Molotov-Ribbentrop]] partition of 1939, effectively moving Poland to the west. Germany was split into four zones of occupation, and the three zones under the Western Allies was reconstituted as a [[constitutional democracy]]. The Soviet Union's influence increased as they established hegemony over most of eastern Europe, and incorporated parts of Finland and Poland into their new boundaries. Europe was informally split into Western and Soviet [[Sphere of influence|spheres of influence]], which heightened existing tensions between the two camps and helped establish the [[Cold War]]. In Asia, the Imperial Japanese Empire's government was dismantled under General [[Douglas MacArthur]] and replaced by a constitutional monarchy with the emperor as a figurehead. The defeat of Japan led to the independence of [[Korea]], which was split into two parts by the Russian and American forces. The war greatly enhanced China's international prestige but severely weakened [[Chiang Kai-shek]]'s central government and the armed forces of the [[Republic of China]]. Partly because of this, in the subsequent [[Chinese Civil War]], the Chinese Nationalists lost and were forced to retreat to [[Taiwan]], while the Chinese Communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland in 1949. World War II also spawned many new technologies such as advanced aircraft, radar, jet engines, [[synthetic rubber]] and plastics, antibiotics like [[penicillin]], helicopters, [[nuclear energy]], rocket technology and computers. These [[Technology during World War II|technologies]] were applied to government, commercial, industrial, private and civil use. ===Occupation of Axis Powers=== {{Further|[[Expulsion of Germans after World War II]], [[Allied Occupation Zones in Germany]], [[Morgenthau Plan]], [[Oder-Neisse line]], [[Occupied Japan]], [[Division of Korea]]}} Germany was partitioned into four zones of occupation, coordinated by the [[Allied Control Council]]. The American, British, and French zones joined in 1949 as the [[Germany|Federal Republic of Germany]], and the Soviet zone became the [[East Germany|German Democratic Republic]]. In Germany, [[Morgenthau Plan|economic suppression]] and [[Denazification]] took place. Millions of Germans and Poles were expelled from their homelands as a result of the territorial annexations in Eastern Europe agreed upon at the [[Yalta Conference|Yalta]] and [[Potsdam Conference|Potsdam]] conferences. In the West, [[Alsace-Lorraine]] was given to France, which also separated the [[Saar area]] from Germany. [[Austria]] was separated from Germany and divided into four zones of occupation, which were united in 1955 to become the Republic of Austria. [[Japan]] was occupied by the U.S, aided by Commonwealth troops, until the peace treaty took effect in 1952. The defeat of Japan also lead to the eastablishment of the Far eastern commission which set out policies for Japan to fullfill under the terms of surrender. In accordance with the Yalta Conference agreements, the Soviet Union occupied and subsequently annexed [[Sakhalin]]. [[Korea]] was divided between the U.S. and the Soviet Union, leading to the creation of two separate governments in 1948. ===Europe in ruins=== {{main|Effects of World War II|Marshall Plan}} In Europe at the end of the war, millions of civilians were homeless, the economy had collapsed, and 70%{{fact}} of the industrial infrastructure was destroyed. The Soviet Union was also heavily affected, with 30% of its economy destroyed. The United Kingdom ended the war economically exhausted by the war effort. The wartime [[coalition government]] was dissolved; new elections were held; and Churchill was defeated in a landslide [[general election]] by [[Labour Party (UK)|the Labour Party]] under [[Clement Attlee]]. In 1947, [[United States Secretary of State|U.S. Secretary of State]] [[George Marshall]] devised the "European Recovery Program", better known as the [[Marshall Plan]]. Effective from 1948 to 1952, it allocated 13 billion dollars for the reconstruction of Western Europe. ===Communist control of Central and Eastern Europe=== {{main|Eastern bloc|Iron Curtain}} At the end of the war, the Soviet Union occupied much of [[Central Europe|Central]] and [[Eastern Europe]] and the [[Balkans]]. In all the USSR-occupied countries, with the exception of Austria, the Soviet Union helped Communist regimes to power. It also annexed the Baltic countries [[Estonia]], [[Latvia]], and [[Lithuania]]. ===China=== {{main|Second Sino-Japanese War#Aftermath}} The war was a pivotal point in China's history. Before the war against Japan, China had suffered nearly a century of humiliation at the hands of various imperialist powers and was relegated to a semi-colonial status. However, the war greatly enhanced China's international status. Not only was the central government under [[Chiang Kai-shek]] able to abrogate most of the unequal treaties China had signed in the past century, the [[Republic of China]] also became a founding member of the [[United Nations]] and a permanent member in the [[Security Council]]. China also reclaimed Manchuria and Taiwan. Nevertheless, eight years of war greatly taxed the central government, and many of its nation-building measures adopted since it came to power in 1928 were disrupted by the war. Communist activities also expanded greatly in occupied areas, making post-war administration of these areas difficult. Vast war damages and hyperinflation thereafter greatly demoralized the populace, along with the continuation of the [[Chinese Civil War]] between the [[Kuomintang]] and the Communists. Partly because of the severe blow his army and government had suffered during the war against Japan, the Kuomintang, along with state apparatus of the [[Republic of China]], retreated to Taiwan in 1949 and in its place the Chinese communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland. ===Decolonization=== {{main|Decolonization}} Areas previously occupied by the colonial powers gained their freedom, some peacefully, such as the [[Philippines]] in 1946, [[India]] and [[Pakistan]] in 1947. Others had to fight bloody wars of liberation before gaining freedom, such as against the French attempt to reoccupy [[Vietnam]] in the [[First Indochina War]], and against the Netherlands' attempt to reoccupy the [[Dutch East Indies]]. ===United Nations=== {{main|United Nations}} Because the [[League of Nations]] had failed to actively prevent the war, the [[United Nations]] was created in 1945. The UN operates within the parameters of the [[United Nations Charter]], and the reason for the UN’s formation is outlined in the [[Preamble to the United Nations Charter]]. One of the first actions of the United Nations was the creation of the State of [[Israel]], partly in response to the Holocaust. ==Names== The term most used in the United Kingdom and Canada is "Second World War", while American publishers use the term "World War II". Thus the [[Oxford University Press]] uses ''The Oxford Companion to the Second World War'' in the United Kingdom, and ''The Oxford Companion to World War II'' for the identical 1995 book in the United States. The [[OED]] reports the first use of "Second World War" was by novelist [[H.G. Wells]] in 1930, although it may well have been used earlier.<ref> Library catalogs show the first use in 1934: ''Why war? A handbook for those who will take part in the second world war'' by [[Ellen Wilkinson]] & [[Edward Conze]], (London, 1934), and Johannes Steel, ''The second world war,'' (New York, 1934).</ref> The term was immediately used when war was declared; for example, the September 3, 1939, issue of the Canadian newspaper, ''[[The Calgary Herald]]''. Prior the United States' entry into the War, many Americans referred to it as the "European War". ---> == गुप्त कारस्थाने व भूमिगत सशस्त्र चळवळी == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाच्या]] काळात [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांच्या]] (मुख्यतः [[नाझी जर्मनी]], [[इटलीचे साम्राज्य|इटली]] आणि [[जपानचे साम्राज्य|जपान]]) ताब्याखाली आलेल्या भूप्रदेशांमध्ये विविध गुप्त कारस्थाने, हेरगिरी आणि भूमिगत सशस्त्र चळवळी मोठ्या प्रमाणावर उभारल्या गेल्या. या चळवळींचा मुख्य उद्देश शत्रूच्या सैन्याला अंतर्गत आव्हान देणे, रसदमार्ग तोडणे आणि [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांच्या]] सैन्याला लष्करी मदत पुरवणे हा होता.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II/Resistance |title=World War II: Resistance |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> [[नाझीव्याप्त युरोप]]मध्ये [[फ्रान्स|फ्रान्समधील]] ''माकी'' व फ्रेंच विरोध, [[पोलंड|पोलंडमधील]] [[आर्मिया क्रायोवा]] (घरचे सैन्य) आणि [[युगोस्लाव्हिया]]मधील [[जोसिप ब्रोझ टिटो]] यांच्या नेतृत्वाखालील ''पार्टिझान्स'' या प्रमुख भूमिगत संघटना होत्या. या चळवळींनी गनिमी काव्याने शत्रूवर अचानक हल्ले चढवणे, आगगाड्यांचे मार्ग बॉम्बने उडवणे आणि दारूगोळ्याचे साठे नष्ट करणे यांसारखी गुप्त घातपाती कृत्ये केली.<ref>{{cite book |title=The Resistance: The French Fight Against the Nazis |last=Schoenbrun |first=David |publisher=Harper & Row |year=1980 |isbn=978-0060907907}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]]च्या [[स्पेशल ऑपरेशन्स एक्झिक्युटिव्ह]] आणि [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ऑफिस ऑफ स्ट्रॅटेजिक सर्व्हिसेस]] या गुप्तचर संस्थांनी या भूमिगत गटांना शस्त्रे, बिनतारी संदेशवहनाची साधने आणि तांत्रिक प्रशिक्षण देऊन गुप्त कारस्थानांना बळ दिले.<ref>{{cite web |url=https://www.nam.ac.uk/explore/SOE |title=Special Operations Executive |website=National Army Museum |access-date=13 September 2026}}</ref> या गुप्त चळवळी केवळ लष्करी घातपातापुरत्या मर्यादित नव्हत्या, तर त्यांमध्ये भूमिगत वृत्तपत्रे चालवून नाझींच्या अपप्रचाराला उत्तर देणे, ज्यू नागरिक व युद्धकैद्यांना सुरक्षित स्थळी हलवणे आणि दोस्त राष्ट्रांच्या विमानातून खाली आलेल्या सैनिकांना वाचवणे यांसारख्या मोहिमांचाही समावेश होता. याशिवाय पोलंडमधील [[विटोल्ड पिलेत्स्की]] सारख्या सैनिकांनी स्वतःहून [[आउश्वित्झ छळछावणी|आउश्वित्झ छळछावणीत]] बंदी बनवून घेत तेथून गुप्त माहिती बाहेर पाठवली व आतमध्ये भूमिगत जाळे निर्माण केले.<ref>{{cite book |title=The Auschwitz Volunteer: Beyond Bravery |last=Pilecki |first=Witold |publisher=Aquila Polonica |year=2012 |isbn=978-1607720003}}</ref> १९४४ च्या [[नॉर्मंडीची लढाई|नॉर्मंडी आक्रमणादरम्यान (डी-डे)]] या भूमिगत गटांनी जर्मन सैन्याची रसद तोडण्यात अत्यंत मोलाची भूमिका बजावली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/french_resistance_01.shtml |title=The French Resistance |website=BBC History |access-date=13 September 2026}}</ref> आशिया-प्रशांत क्षेत्रातही जपानी व्यापाराविरुद्ध [[फिलीपिन्स]] आणि [[चीन|चीनमध्ये]] अशाच प्रकारच्या सशस्त्र भूमिगत चळवळी सक्रिय होत्या. === भारतातील भूमिगत प्रतिकार आणि सशस्त्र चळवळ === [[दुसरे महायुद्ध|द्वितीय महायुद्धाच्या]] काळात [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारतामध्येही]] वसाहतवादी शासनाविरुद्ध गुप्त कारस्थाने आणि सशस्त्र भूमिगत चळवळी तीव्र झाल्या. १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनादरम्यान]] [[महात्मा गांधी]] यांनी दिलेल्या "करेंगे या मरेंगे" या हाकेनंतर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेसच्या]] वरिष्ठ नेत्यांना अटक करण्यात आल्यावर, [[जयप्रकाश नारायण]], [[अच्युतराव पटवर्धन]], [[अरुणा असफ अली]] आणि [[राममनोहर लोहिया]] यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत होऊन चळवळीचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17845/ |title=भारत छोडो आंदोलन |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> मुंबईतून [[उषा मेहता]] यांनी चालवलेले [[काँग्रेस रेडियो]] हे गुप्त बिनतारी संदेशवहन केंद्र या काळातील माहिती प्रसाराचे प्रमुख साधन झाले. [[महाराष्ट्र]], [[बंगाल]] आणि [[ओडिशा|ओरिसा]]मध्ये ब्रिटीश प्रशासनाला समांतर अशा ''प्रतिसरकार'' (समांतर सरकार) यंत्रणा उभारल्या गेल्या, ज्यामध्ये [[सातारा]] येथील [[नाना पाटील|क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या [[पत्री सरकार]] लढा ऐतिहासिक ठरला.<ref>{{cite news |title=सातारा येथील प्रतिसरकारचा इतिहास |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> दुसरीकडे [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी परदेशात जाऊन [[आझाद हिंद सेना]] स्थापन केली आणि [[जपानचे साम्राज्य|जपानी]] सैन्याच्या सहकार्याने ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध प्रत्यक्ष सशस्त्र युद्ध पुकारले. या अंतर्गत आणि बाह्य भूमिगत संघर्षांमुळे युद्धाच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनावर प्रचंड ताण निर्माण झाला आणि भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग अधिक गतिमान झाला.<ref>{{cite book |title=India's Struggle for Independence |last=Chandra |first=Bipan |publisher=Penguin Books India |year=1989 |isbn=978-0140107814}}</ref> == युद्धाचे परिणाम == दुसऱ्या महायुद्धाने मानवी इतिहासात कधीही न पाहिलेली अतोनात हिंसा पाहिली. जगातील सर्वच राष्ट्रे यात भरडली गेली. काही युद्धग्रस्त होतेच तर काहींना त्याचे परिणाम भोगावे लागले. जर्मनी, पोलंड व रशिया व जपानमध्ये सर्वाधिक लोक बळी पडले. वर नमूद केल्याप्रमाणे मृतांची संख्या सहा कोटीवर असण्याची शक्यता आहे. ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी व रशिया या देशांतील शहरेच्या शहरे हवाई हल्यांमध्ये संपूर्णपणे बेचिराख झाली. या देशांना पुढील अनेक दशके ती शहरे पुन्हा उभारण्यात घालवावी लागली. ==दुसऱ्या महायुद्धावरील मराठी पुस्तके== * एरिक लोमॅक्सच्या दीर्घ प्रवास : दुसऱ्या महायुद्धातील गोष्ट ([[अनंत भावे]]) * कथा महायुद्धाच्या (डॉ. [[मिलिंद आमडेकर]]) * दहा हजार नयन : दुसऱ्या महायुद्धात फ्रेंचांच्या अपार त्यागाची गाथा ! ([[पंढरीनाथ सावंत]]) * दुसरे महायुद्ध (किरण गोखले) * दुसरे महायुद्ध ([[वि.स. वाळिंबे]]) * ('अद्भुत' महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या गोष्टी) दुसरे महायुद्ध : काही कथा ([[अनंत भावे]]) * दुसऱ्या महायुद्धातील महिला आघाडी (ग.म. केळकर) * दुसऱ्या महायुद्धातील शौर्यकथा ([[निरंजन घाटे]]) * द्वितीय महायुद्धानंतरचे जग (१९४७ ते १९९७) (य.ना. कदम) * फिफ्टी इअर्स ऑफ़ सायलेन्स : दुसऱ्या जागतिक महायुद्धादरम्यान अनेक वेळा बलात्कार झालेल्या स्त्रीची आठवणगाथा (मूळ लेखिका - जॅन रफ ओ हर्; मराठी अनुवाद - [[नीला चांदोरकर]]) * महायुद्ध १९३९ ते १९४४ (ज.पां. देशमुख) * युद्धकथा : दुसऱ्या महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या १२ कथा ([[अनंत भावे]]) * हिटलरचे महायुद्ध ([[वि.ग. कानिटकर]]) == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] == माध्यमे == '''चित्रपटात''' दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव जगातील बहुतेक राष्ट्रांवर पडला. अनेक साहित्य कृती, नाटके, चित्रपट दुसऱ्या महायुद्धावर अथवा त्यांच्या परिणामांवर बनले. त्यातील चित्रपट मुख्य युद्धातील घटनांवर आधारित होते तर काही त्याच्या परिणाम किंवा युद्धकालातील जीवनावर आधारित होते. काही सत्य घटनांवर तर काही काल्पनिक घटनांवर अथवा मिश्रित बनवले गेले. त्यातील काही प्रसिद्ध चित्रपट खालील प्रमाणे. ट्व्हेल ओ क्लॉक हाय (१९४९), ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाई (१९५७), पॅटन (१९७०), दास बुट (१९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९८८), पर्ल हार्बर(२००१), व्हेअर इगल्स डेअर, द डायरी ऑफ यंग गर्ल, स्टालिन्ग्राड छळछावण्यामधील जीवनावर आधारीत चित्रपटांमध्ये अनेक ऑस्कर विजेते चित्रपट आहेत. त्यातील प्रमुख चित्रपट म्हणजे शिंडलर्स लिस्ट, ऍने फ्रांक, लाईफ इज ब्युटिफुल, द पियानिस्ट इत्यादी. {{main|अर्वाचीन संस्कृतीत दुसरे महायुद्ध}} जगातील अनेक भाषांमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल कलाकृती निर्माण झाल्या आहेत. <!--नोंद: येथे प्रत्येक दशकातील एक चित्रपट निवडण्यात आलेला आहे. If you wish to add a movie that improves the list, please replace the current film for that decade. Avoid listing recently released movies as it is not possible to judge their significance in historical context. Such additions are welcome at [[World War II in contemporary culture]]. Thanks!--> यात शेकडो काल्पनिक चित्रपटही आहेत. यात ट्वेल्व ओ'क्लॉक हाय (१९४९), द ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाय (१९५७), द डर्टी डझन (१९६७), पॅटन (१९७०), डास बूट (जर्मन, १९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९९८), पर्ल हार्बर (२००१) इ. विशेष आहेत. आजतगायत लिहिल्या गेलेल्या हजारो पुस्तकांतून या महायुद्धाचा उल्लेख आहे. यात [[जोसेफ हेलर]]चे [[कॅच-२२]], [[अकियुकि नोसाका]]चे [[ग्रेव्ह ऑफ द फायरफ्लाईझ]], [[अ‍ॅन फ्रॅंक|ॲन फ्रॅंक]]चे [[द डायरी ऑफ अ यंग गर्ल]] आणि [[कर्ट व्होनेगट]]चे [[स्लॉटरहाउस-५]] यांचा समावेश आहे. == ग्रंथ यादी == <div class="references-small"> * Bauer, E. Lt-Colonel ''The History of World War II'', Orbis (2000) General Editor: Brigadier Peter Young; Consultants: Brigadier General James L. Collins Jr., Correli Barnet. (1,024 pages) ISBN 1-85605-552-3 * I.C.B. Dear and M.R.D. Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (1995), 1300 page encyclopedia covering all topics * Ellis, John. ''Brute Force: Allied Strategy and Tactics in the Second World War'' (1999) * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Second World War'' (1995) * Mark Harrison. "Resource Mobilization for World War II: The U.S.A., UK, U.S.S.R., and Germany, 1938-1945" in ''The Economic History Review,'' Vol. 41, No. 2. (May, 1988), pp.&nbsp;171–192. [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-0117%28198805%292%3A41%3A2%3C171%3ARMFWWI%3E2.0.CO%3B2-7 in JSTOR] * [[John Keegan|Keegan, John]]. ''The Second World War'' (1989) * [[Basil Liddell Hart|Liddell Hart, Sir Basil]] ''History of the Second World War'' (1970) * Murray, Williamson and Millett, Allan R. ''A War to Be Won: Fighting the Second World War'' (2000) * Overy, Richard. ''Why the Allies Won'' (1995) * Shirer, William L. ''The Rise and Fall of the Third Reich, Simon & Schuster.'' (1959). ISBN 0-671-62420-2. * Smith, J. Douglas and Richard Jensen (2003). ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. ISBN 0-8420-5020-5. * Weinberg, Gerhard L.''A World at Arms: A Global History of World War II'' (2005) ISBN 0-521-44317-2 * {{स्रोत पुस्तक | वर्ष = 2004 | title = Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik | प्रकाशक = | ISBN = 5-93165-107-1 }} </div> == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] === धारिका === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.referencio.com/index.php?title=World_War_II | title = {{लेखनाव}} - विकी निर्देशिका | प्रकाशक = रेफरन्शिओ.कॉम | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | title = मुक्त निर्देशिका प्रकल्प - "{{लेखनाव}}" - स्वयंसेवकांनी रचलेली निर्देशिका | प्रकाशक = डीमॉझ.ऑर्ग | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080412101047/http://www.dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | title = {{लेखनाव}} | प्रकाशक = याहू | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | url-status = dead }} === साधारण माहिती === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ऑस्ट्रियातील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081015152146/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - बेल्जियममधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012015701/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - फ्रान्समधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516093319/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जर्मनीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516092600/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ग्रेट ब्रिटनमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080430081936/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - इटलीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515212358/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जपानमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080403214015/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - रशियामधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080615052422/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | url-status = dead }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html Spain Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724205656/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html |date=2008-07-24 }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html USA Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516055057/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html |date=2008-05-16 }} * [http://www.ww2db.com/ World War II Database] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War] * {{Webarchiv | url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/ | wayback=20010124043700 | text=BBC History: World War Two}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/|date=20050304100032}} * [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }} created by one of Germany's public broadcasters on World War II and the world 60 years after. * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records] * [http://www.engdahl.oilgeopolitics.net/History/MacKinder/mackinder.html Halford Mackinder's Necessary War An essay describing the geopolitical aspects of World War II] * [http://www.worldwar2vault.com/ World War 2 Vault] * [http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ World War II Secret History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210004922/http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ |date=2007-02-10 }} * [http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress] * [http://www.bvalphaserver.com/content-10.html Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405013519/http://www.bvalphaserver.com/content-10.html |date=2007-04-05 }} <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. --> * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany] * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour] * [http://www.haagsebunkerploeg.nl/ Haagse Bunker Ploeg : Photo site about the atlantikwall in the Netherlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702051729/http://www.haagsebunkerploeg.nl/ |date=2019-07-02 }} * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} * [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://worldwartwozone.com/photopost/|date=20090506125058}} * [http://chrito.users1.50megs.com/daily.htm Daily German action reports] * [http://www.bunkerpictures.nl/ Bunker Pictures - Pictures, locations, information about bunkers from WW2, The Atlantikwall and the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206134239/http://www.bunkerpictures.nl/ |date=2006-12-06 }} * [http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II Timeline of events in World War 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126112031/http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II |date=2021-01-26 }} on WikiTimeScale.org * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters] === संचिका === * [http://www.archives.gov/research/ww2/ US National Archives Photos] * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] - Presentation that covers the war from the invasion of Russia to the fall of Berlin * [http://www.warphotos.co.nr Thousands of World War II Photographs & Movies] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://warphotos.basnetworks.net/gallery.php?g=ww2|date=20071119075548}} * [http://museumofworldwarii.com Virtual Museum of World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415163837/http://museumofworldwarii.com/ |date=2015-04-15 }} - pictures & info * [http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm 3-D Stereo Photograph of Iwo Jima Flag-raising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205095231/http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm |date=2006-12-05 }} - From The Tampa Tribune and TBO.com * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm|date=20070210104658}} * [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} hosted by the Universtity of North Texas Libraries' *[http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections] * [http://www.eyewitnesstohistory.com/francedefeat.htm The Defeat of France] Includes the famous ''Weeping Frenchman'' photograph. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php ANPI Archives Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113092053/http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php |date=2016-01-13 }} === माहिती === * [http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm ''Voices in the Dark''] - Descriptions of life in Nazi-occupied Paris * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm|date=20090411170348}} * [http://www.bbc.co.uk/dna/ww2/ WW2 People's War] - A project by the [[BBC]] to gather the stories of ordinary people from World War II * [http://www.wilhelm-radkovsky.de Memories of Leutnant d.R. Wilhelm Radkovsky 1940-1945] Experiences as a German soldier on the Eastern and Western Front * [http://www.warsawuprising.com/ The Warsaw Uprising of 1944] — "a heroic and tragic 63-day struggle to liberate World War 2 Warsaw from Nazi/German occupation." * [http://www.amazon.com/So-Great-Heritage-Kathie-Jackson/dp/1598862561 "So Great a Heritage"] A collection of 150 letters from an American soldier to his family during World War II gives the reader an insight into the war that they may not otherwise have. The letters were written from the time the soldier reported to boot camp, through his deployments to North Africa, Italy, France, and finally, Germany. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.lacittainvisibile.it/ La Città Invisibile] Collection of signs, stories and memories during the Gothic Line age. === चित्रपट === * ''[[द वर्ल्ड अॅट वॉर (दूरचित्रवाणी मालिका)|द वर्ल्ड अॅट वॉर]]'' (१९७४) is a 26-part [[Thames Television]] series that covers most aspects of World War II from many points of view. It includes interviews with many key figures ([[Karl Dönitz]], [[Albert Speer]], [[Anthony Eden]] etc.) ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0071075/ Imdb link]) * ''द सेकंड वर्ल्ड वॉर इन कलर'' (1999) is a three episode documentary showing unique footage in color ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0212694/ Imdb link]) </div> * [http://www.alaskainvasion.com/ रेड व्हाइट ब्लॅक अँढ ब्लू - अट्टूच्या लढाईवरील चित्रपट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911193528/http://alaskainvasion.com/ |date=2017-09-11 }}--> {{दुसरे महायुद्ध}} * <small>''हा लेख इंग्लिश विकिपिडीयावरील [http://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II या लेखावर] आधारित आहे''</small> == बाह्य दुवे == * [http://www.ww2db.com/ दुसरे महायुद्ध माहिती संग्रह संकेतस्थळ] * [http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/ बी.बी.सी वरील दुसरे महायुद्ध संकेतस्थळ] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दुसरे महायुद्ध|*]] [[वर्ग:महायुद्धे]] == प्रारंभिक आणि समाप्त तारिक ==   १ सप्टेंबर १९३९ दिवशी [[युरोप]]<nowiki/>मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झालं {{Sfn|Weinberg|2005}} [[पोलंडवर आक्रमण|पोलंड]] आणि युनायटेड किंग्डमवरील जर्मन आक्रमण आणि दोन दिवसांनी ३ सप्टेंबर १९३९ दिवशी फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली . पॅसिफिक युद्धाच्या सुरुवातीच्या दिनांकंमध्ये ७ जुलै १९३७ दिवशी [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|दुसरे चीन-जपानी युद्ध]] सुरू झालं <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War|last=Ferris|first=John|last2=Mawdsley|first2=Evan|date=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[Cambridge]]|language=en}}</ref> {{Sfn|Förster|Gessler|2005}} किंवा १९ सप्टेंबर १९३१ दिवशी मंचुरियावर जपानी आक्रमण झालं . <ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) ''[[iarchive:worldwariiameric00polm|World War II: America at war, 1941–1945]]'' {{ISBN|978-0-3945-8530-7}}</ref> इतर लोक ब्रिटिश इतिहासकार ॲ. जॉ. पे टेलरच्या संशोधननुसार करतात, ज्यांनी म्हणालं आहे की चीन-जपानी युद्ध आणि युरोप आणि त्याच्या वसाहतींमधील युद्ध एकाच वेळी झालं आणि दोन्ही युद्धे १९४१ मध्ये दुसरे महायुद्ध बनली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hett|first=Benjamin Carter|date=1 August 1996|title='Goak here': A.J.P. Taylor and 'The Origins of the Second World War.'|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs|journal=Canadian Journal of History|language=English|volume=31|issue=2|pages=257–281|doi=10.3138/cjh.31.2.257|issn=0008-4107|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307200155/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=nm_p_oweb&isGeoAuthType=true|archive-date=7 March 2023|access-date=14 September 2022}}</ref> द्वितीय महायुद्धाच्या इतर प्रस्तावित सुरुवातीच्या दिनांक मध्ये ३ ऑक्टोबर १९३५ दिवशी[[दुसरे इटली-इथियोपिया युद्ध|अबिसिनियावरील इटालियन आक्रमणाचा]] समावेश आहे. ब्रिटिश इतिहासकार अँटनी बीव्हर द्वितीय महायुद्धाच्या सुरुवातीच्ं अंदाजक मांडतात{{Spaces}}मे ते सप्टेंबर १९३९ दरम्याने [[जपानी साम्राज्य|जपान]] आणि मंगोलिया व[[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनच्या]] सैन्यात खलखिन गोलच्या लढाईत लढलं गेलं. {{Sfn|Beevor|2012}} इतर लोक [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवी युद्धाला]] द्वितीय महायुद्धाची प्रारंभ किंवा प्रस्तावना मानतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|title=In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'|date=10 March 2017|work=[[Fresh Air]]|publisher=NPR|access-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416013707/https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|archive-date=16 April 2021|url-status=live}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Frank|first=Willard C.|date=1987|title=The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War|url=https://www.jstor.org/stable/40105814|journal=The International History Review|volume=9|issue=3|pages=368–409|doi=10.1080/07075332.1987.9640449|jstor=40105814|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201143429/https://www.jstor.org/stable/40105814|archive-date=1 February 2022|access-date=17 February 2022}}</ref> युद्धाच्या समाप्तीची नेमकं दिनांक देखील सर्वत्र मान्य नाही. त्या वेळी सामान्यतः असे मान्य केलं जात होते की युद्धाचा शेवट १५ ऑगस्ट १९४५ ( व्हीजे डे ) च्या युद्धविरामाने झाला, २ सप्टेंबर १९४५ दिवशी जपानच्या औपचारिक आत्मसमर्पणाने झाला नाही, ज्यामुळे आशियातील युद्ध संपलं . १९५१ मध्ये जपान आणि दोस्त राष्ट्रांमध्ये शांतता करार झाला. {{Sfn|Masaya|1990}} जर्मनीच्या भविष्याबाबत १९९० च्या करारामुळे [[जर्मनीचे पुनःएकत्रीकरण|पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीचे पुनर्मिलन]] झालं. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|title=German-American Relations – Treaty on the Final Settlement concerning Germany|date=12 September 1990|publisher=usa.usembassy.de|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507180629/https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|archive-date=7 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref> जपान आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यात कधीही औपचारिक सन्धि झाला नाही, <ref>[https://asiatimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty/ Why Japan and Russia never signed a WWII peace treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604072306/https://www.atimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty}}. ''Asia Times''.</ref> जरी १९५६ च्या सोव्हिएत-जपानी संयुक्त घोषणेद्वारे दोन्ही देशांमधील युद्धाची स्थिती संपुष्टात आली, ज्यामुळे त्यांच्यातील पूर्ण राजनैतिक संबंध देखील पुनर्संचयित झालं. <ref name="nyt">[https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p ''Texts of Soviet–Japanese Statements; Peace Declaration Trade Protocol.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209133402/https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p}} [[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]], page 2, 20 October 1956.<br /><br />Subtitle: "Moscow, October 19. (UP) – Following are the texts of a Soviet–Japanese peace declaration and of a trade protocol between the two countries, signed here today, in unofficial translation from the Russian". Quote: "The state of war between the U.S.S.R. and Japan ends on the day the present declaration enters into force [...]"</ref> 9iqrnmo1cdde3y1wjsuyktxdaytdeo5 0 23162 2709458 2501667 2026-09-13T19:17:36Z अभय नातू 206 /* शहर रचना */ 2709458 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = लॉस एंजेलस | स्थानिक = Los Angeles | चित्र = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | ध्वज = Flag of Los Angeles, California.svg | चिन्ह = Seal of Los Angeles, California.svg | नकाशा१ = कॅलिफोर्निया | देश = अमेरिका | राज्य = कॅलिफोर्निया | स्थापना = [[इ.स. १८५०]] | महापौर = अँटोनिओ व्हिलारायगारोसा | क्षेत्रफळ = १२९०.६ | उंची = २३३ | लोकसंख्या = ३७,९२,६२१ | घनता = ३,१६८ | वेळ = [[यूटीसी]] - ८:०० | वेब = http://www.lacity.org |latd = 34 |latm = 03 |lats = |latNS = N |longd = 118 |longm = 15 |longs = |longEW = W | nostub = yes }} '''लॉस एंजेलस''' ({{lang-en|Los Angeles}}; {{ध्वनी-मदतीविना|En-us-los-angeles.ogg|उच्चार}}; रूढ संक्षेपः एल.ए. (LA)) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशाच्या [[कॅलिफोर्निया]] राज्यातील सर्वांत मोठे व अमेरिकेमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर ([[न्यू यॉर्क शहर]]ाखालोखाल) आहे.<ref name=PopEstBugCities>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv| विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20110430004737/http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv| विदा दिनांक=2011-04-30| title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July&nbsp;1, 2005 Population: April 1, 2000 to July 1, 2005| format=[[comma-separated values|CSV]]| work=2005 Population Estimates| publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]], Population Division| date=June 20, 2006| accessdate=January 26, 2007| url-status=live}}</ref> कॅलिफोर्नियाच्या दक्षिण भागात [[प्रशांत महासागर]]ाच्या किनाऱ्यावर ८७,४९० वर्ग किमी एवढ्या विस्तृत परिसरात वसलेल्या लॉस एंजेलस महानगर क्षेत्रामध्ये सुमारे १.७८ कोटी लोक वास्तव्य करतात. दक्षिण कॅलिफोर्नियाचे आर्थिक, सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र असलेल्या लॉस एंजेलस महानगराची अर्थव्यवस्था २००८ साली ८३१ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्स]] इतकी होती. ह्या बाबतीत लॉस एंजेलसचा जगात [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क महानगर]] व [[तोक्यो|तोक्यो महानगर]]ांखालोखाल तिसरा क्रमांक लागतो.<ref name="citymayors.com">[http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html The 150 richest cities in the world by GDP in 2005], dated March 11, 2007. The list fails to include Taipei. Retrieved July 3, 2007.</ref><ref name="bea.gov">[http://www.bea.gov/regional/gdpmetro/default.cfm Bureau of Economic Analysis, 2009; GDP by Metropolitan Area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111180749/https://www.bea.gov/regional/gdpmetro/default.cfm |date=2011-01-11 }}, September 24, 2009.</ref> लॉस एंजेलस जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे श्रीमंत व पाचव्या क्रमांकाचे बलाढ्य शहर मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/index.html?thisSpeed=30000 |title=Revealed: Cities that rule the world |publisher=CNN |date=April 10, 2010 |accessdate=December 27, 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |title=The Global Cities Index 2010 |publisher=Foreign Policy |year=2010 |accessdate=March 4, 2011 |archive-date=2011-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309015912/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |url-status=dead }}</ref> येथील [[हॉलिवूड]] ह्या उपनगरामध्ये जगातील सर्वात मोठा सिनेउद्योग कार्यरत आहे ज्यामुळे लॉस एंजेलसला जगाची मनोरंजन राजधानी हा खिताब दिला जातो. == शहर रचना == {{wide image|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|190px|<center>मलहॉलंड रस्त्यावरून टिपलेले लॉस एंजेलसचे विस्तृत छायाचित्र. डावीकडून: सांता अ‍ॅना डोंगर, लॉस एंजेलस शहरकेंद्र, [[हॉलिवूड]], लॉस एंजेलस बंदर, पालोस व्हर्देस द्वीपकल्प, सांता कातालिना बेट व [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]].</center>}} लॉस एंजेलस महानगर १,२९०.६ किमी^२ इतक्या विस्तारात पसरलेले आहे<ref>[http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt U.S. Census]{{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20130305084125/http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt विदागारातील आवृत्ती]</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == {{मुख्य|लॉस एंजेलसची लोकसंख्याशास्त्र}} {{US Census population | 1850 = 1610 | 1860 = 4385 | 1870 = 5728 | 1880 = 11183 | 1890 = 50395 | 1900 = 102479 | 1910 = 319198 | 1920 = 576673 | 1930 = 1238048 | 1940 = 1504277 | 1950 = 1970358 | 1960 = 2479015 | 1970 = 2811801 | 1980 = 2968528 | 1990 = 3485398 | 2000 = 3694820 | 2010 = 3792621 | 2020 = 3898747 | estyear = 2025 | estimate = 3869089 | estref = <ref name="h138">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Los Angeles city, California | website=Census Bureau QuickFacts | date=July 1, 2024 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 | access-date=May 15, 2025 | archive-date=February 4, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250204075028/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 | url-status=live }}</ref> {{decrease}} | align-fn = center | footnote = यू.एस. दशवार्षिक जनगणना<ref name="DecennialCensus">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.html|title=Decennial Census by Decade|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=|archive-date=July 6, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706023553/https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.html|url-status=live}}</ref><br />१८५०–१८७०<ref name=1870CensusCA1>{{Cite web|title=1870 Census of Population – Population of Civil Divisions less than Counties – California – Almeda County to Sutter County|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1870/population/1870a-12.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=September 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907072108/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1870/population/1870a-12.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=1870CensusCA2>{{Cite web|title=1870 Census of Population – Population of Civil Divisions less than Counties – California – Tehama County to Yuba County|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1870/population/1870a-13.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240828190324/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1870/population/1870a-13.pdf|url-status=live}}</ref> १८८०–१८९०<ref name=1890CensusCA>{{Cite web|title=1890 Census of Population – Population of California by Minor Civil Divisions|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1890/bulletins/demographics/134-population-of-ca.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=June 8, 2025|archive-date=March 11, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250311213742/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1890/bulletins/demographics/134-population-of-ca.pdf|url-status=live}}</ref><br /> १९००<ref name=1900CensusCA>{{Cite web|title=1900 Census of Population – Population of California by Counties and Minor Civil Divisions|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1900/bulletins/demographic/10-population-ca.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812164053/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1900/bulletins/demographic/10-population-ca.pdf|url-status=live}}</ref> १९१०<ref name=1910CensusCA>{{Cite web|title=1910 Census of Population – Supplement for California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1910/abstract/supplement-ca.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240823050629/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1910/abstract/supplement-ca.pdf|url-status=live}}</ref> १९२०<ref name=1920CensusCA>{{Cite web|title=1920 Census of Population – Number of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1920/bulletins/demographics/population-ca-number-of-inhabitants.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=June 8, 2025|archive-date=April 28, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250428023259/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1920/bulletins/demographics/population-ca-number-of-inhabitants.pdf|url-status=live}}</ref><br /> १९३०<ref name=1930CensusCA>{{Cite web|title=1930 Census of Population – Number and Distribution of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1930/population-volume-1/03815512v1ch03.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240828162810/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1930/population-volume-1/03815512v1ch03.pdf|url-status=live}}</ref> १९४०<ref name=1940CensusCA>{{Cite web|title=1940 Census of Population – Number of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1940/population-volume-1/33973538v1ch03.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=September 18, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918190408/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1940/population-volume-1/33973538v1ch03.pdf|url-status=live}}</ref> १९५०<ref name=1950CensusCA>{{Cite web|title=1950 Census of Population – Number of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1950/population-volume-1/vol-01-08.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=September 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240921120611/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1950/population-volume-1/vol-01-08.pdf|url-status=live}}</ref><br /> १९६०<ref name=1960CensusCA>{{Cite web|title=1960 Census of Population – General population Characteristics – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/population-volume-1/vol-01-06-d.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812164028/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1960/population-volume-1/vol-01-06-d.pdf|url-status=live}}</ref> १९७०<ref name=1970CensusCA>{{Cite web|title=1970 Census of Population – Number of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1970a_ca1-01.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812164028/https://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1970a_ca1-01.pdf|url-status=live}}</ref> १९८०<ref name=1980CensusCA>{{Cite web|title=1980 Census of Population – Number of Inhabitants – California|url=https://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1980a_caAB-01.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240823052400/https://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1980a_caAB-01.pdf|url-status=live}}</ref><br /> १९९०<ref name=1990CensusCA>{{Cite web|title=1990 Census of Population – Population and Housing Unit Counts – California|url=https://www2.census.gov/prod2/cen1990/cph2/cph-2-6.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=August 14, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814213918/https://www2.census.gov/prod2/cen1990/cph2/cph-2-6.pdf|url-status=live}}</ref> २०००<ref name=2000CensusCA>{{Cite web|title=2000 Census of Population – Population and Housing Unit Counts – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/2003/dec/phc-3-6.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=June 8, 2025|archive-date=March 26, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326080925/https://www2.census.gov/library/publications/2003/dec/phc-3-32.pdf|url-status=live}}</ref> २०१०<ref name=2010CensusCA>{{Cite web|title=2010 Census of Population – Population and Housing Unit Counts – California|url=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/2010/cph-2/cph-2-6.pdf|website=[[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो]]|access-date=August 12, 2024|archive-date=February 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204210903/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/2010/cph-2/cph-2-6.pdf|url-status=live}}</ref> }} === एकूण लोकसंख्या, वय आणि लिंग === [[२०२० युनायटेड स्टेट्स जनगणना|२०२० च्या यू.एस. जनगणनेनुसार]] लॉस एंजेलसची लोकसंख्या ३८,९८,७४७ इतकी नोंदवली गेली.<ref name=":2">{{Cite web |date=February 11, 2025 |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Los Angeles city, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204075028/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 |archive-date=February 4, 2025 |access-date=February 11, 2025 |website=U.S. Census Bureau QuickFacts}}</ref> लोकसंख्येची घनता ८,३०४.२ व्यक्ती प्रति चौरस मैल (३,१६८ व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर) होती. एकूण लोकसंख्येपैकी ५.२% लोकसंख्या ५ वर्षांपेक्षा कमी वयाची, १९.५% लोकसंख्या १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आणि १३.८% लोकसंख्या ६५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाची आहे.<ref name=":2" /> एकूण लोकसंख्येमध्ये महिलांचे प्रमाण ५०.२% आहे.<ref name=":2" /> २०२० च्या जनगणनेपासून शहराने आपल्या लोकसंख्येचा ०.५% भाग गमावला आहे. यू.एस. जनगणना ब्यूरोच्या अधिकृत अंदाजानुसार (२०२५) लॉस एंजेलस काउंटीची लोकसंख्या देशभरातील मोठ्या यू.एस. काउंटींमध्ये सर्वात वेगाने घटत असल्याचे दिसून आले आहे.<ref name=LosAngelesHautingPopulationLoss>{{cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2026-04-09/los-angeles-population-shrinking|title=People are leaving Los Angeles, and it could 'haunt us for decades'|author=Jennie Jarvie|work=Los Angeles Times|date=April 12, 2026|access-date=April 26, 2026}}</ref> === गृहनिर्माण आणि कुटुंबे === मालकीची घरे ही लॉस एंजेलसमधील एकूण गृहनिर्माण युनिट्सपैकी ३६.३% आहेत आणि त्यांची सरासरी किंमत $८,७९,५०० आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> गहाण (मॉर्टगेज) असलेल्या मालकांचा सरासरी मासिक खर्च $३,३९९ आहे आणि मॉर्टगेज नसलेला खर्च $९५० आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> सरासरी एकूण भाडे $१,८७९ आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> लॉस एंजेलसमध्ये १४,१९,६६३ कुटुंबे आहेत, ज्यामध्ये सरासरी २.६४ लोक सहभागी आहेत. (२०१९-२०२३).<ref name=":2" /> === भाषा === लॉस एंजेलसमध्ये २०० हून अधिक भाषा बोलल्या जातात. [[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो|यू.एस. जनगणना ब्यूरोच्या]] २०२१ च्या अमेरिकन कम्युनिटी सर्व्हेने असे नोंदवले आहे की पाच वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या सुमारे ५६.८% शहर रहिवासी घरी इंग्रजी व्यतिरिक्त इतर भाषा बोलत होते.<ref>{{cite web |title=American Community Survey – S1601 – LANGUAGE SPOKEN AT HOME |url=https://data.census.gov/table?g=1600000US0644000&tid=ACSST1Y2021.S1601 |website=United States Census Bureau |access-date=January 23, 2023 |language=English}}</ref> === अर्थशास्त्र === [[चित्र:Distribution of high income households across LA County.png|इवलेसे|[[लॉस एंजेलस काउंटी, कॅलिफोर्निया|लॉस एंजेलस काउंटी]] जनगणनेनुसार $१५०k पेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांची टक्केवारी]] १६ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६६.५% लोक लॉस एंजेलसच्या नागरी श्रमशक्तीचा भाग आहेत, तर १६ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या महिला रहिवाशांमध्ये ही टक्केवारी ६१.०% आहे.<ref name=":2" /> २०२२ मध्ये, निवास आणि अन्न सेवा क्षेत्राने $१,७३,६६,९६६, आरोग्य देखभाल आणि सामाजिक सहाय्य क्षेत्राने $४,६२,९७,८३९, वाहतूक आणि वेअरहाउसिंगने $२,५४,१०,२५७ आणि किरकोळ विक्री क्षेत्राने $८,१३,५१,५२३ ची कमाई केली, रहिवाशांनी वर्षभरात किरकोळ खरेदीवर सरासरी $२१,२८१ खर्च केले.<ref name=":2" /> २०१९ ते २०२३ पर्यंत, लॉस एंजेलसमधील सरासरी कौटुंबिक उत्पन्न $८०,३६६ (२०२३ डॉलर्स) होते, तर गेल्या १२ महिन्यांतील प्रति व्यक्ती उत्पन्न $४६,२७० होते.<ref name=":2" /> लॉस एंजेलसमधील सुमारे १६.५% रहिवाशांचे एकूण उत्पन्न फेडरल गरिबी रेषेखाली आहे.<ref name=":2" /> === वांशिकता === [[चित्र:Los angeles chinatown0001.jpg|इवलेसे|लॉस एंजेलस [[चायनाटाउन, लॉस एंजेलस|चायनाटाउन]]]] [[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो|युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरोच्या]] २०२३ च्या आकडेवारीनुसार, लॉस एंजेलसची लोकसंख्या ४७.२% [[हिस्पॅनिक आणि लॅटिनो अमेरिकन|हिस्पॅनिक किंवा लॅटिनो]], २८.३% अ-हिस्पॅनिक गोरे, ८.५% [[आफ्रिकन अमेरिकन|कृष्णवर्णीय]], १२.०% [[आशियाई अमेरिकन|आशियाई]], १.२% [[अमेरिकेतील मूळ निवासी|मूळ अमेरिकन]] आणि ०.१% पॅसिफिक बेटवासीय आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045223 |publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=March 26, 2025 |title=QuickFacts Los Angeles city, California |archive-date=August 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804100755/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045223 |url-status=live }}</ref> [[चायनाटाउन, लॉस एंजेलस|चायनाटाउन]], ऐतिहासिक फिलिपिनोटाउन, [[कोरियाटाउन, लॉस एंजेलस|कोरियाटाउन]], लिटल आर्मेनिया, लिटल इथिओपिया, तेहरांगेलिस, लिटल टोकियो, लिटल बांगलादेश आणि थाई टाउन यांसारखी वांशिक वस्ती क्षेत्रे लॉस एंजेलसच्या बहुसांस्कृतिक स्वरूपाची उदाहरणे देतात. [[मेक्सिकन अमेरिकन|मेक्सिकन]] वंशाच्या लोकांनी शहरातील सर्वात मोठा राष्ट्रीय मूळ गट तयार केला आहे, ज्यामध्ये शहराच्या लोकसंख्येच्या ३१.९% भाग समाविष्ट आहे, त्यांच्यानंतर [[साल्वाडोरन अमेरिकन|साल्वाडोरन]] (६.०%) आणि [[ग्वाटेमालन अमेरिकन|ग्वाटेमालन]] (३.६%) वंशाचे लोक येतात. मेक्सिकन आणि मध्य अमेरिकन वंशाच्या लोकांचे लॉस एंजेलसमध्ये दीर्घ काळापासून स्थापित समुदाय आहेत आणि ते संपूर्ण महानगर क्षेत्रात पसरलेले आहेत. ते डाऊनटाउनच्या आसपासच्या भागांमध्ये सर्वाधिक केंद्रित आहेत, जसे की [[ईस्ट लॉस एंजेलस (प्रदेश)|ईस्ट लॉस एंजेलस]], नॉर्थईस्ट लॉस एंजेलस आणि वेस्टलेक.<ref>{{Cite web |title=Neighborhood Wellbeing and Environmental Quality for Latino/a Communities in Southeast Los Angeles – Neighborhood Data for Social Change |url=https://la.myneighborhooddata.org/2021/08/neighborhood-wellbeing-and-environmental-quality-for-latino-a-communities-in-south-east-los-angeles/ |access-date=June 17, 2024 |language=en-US |archive-date=June 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617184546/https://la.myneighborhooddata.org/2021/08/neighborhood-wellbeing-and-environmental-quality-for-latino-a-communities-in-south-east-los-angeles/ |url-status=live }}</ref> सर्वात मोठे आशियाई वांशिक गट [[फिलिपिनो अमेरिकन|फिलिपिनो]] (३.२%) आणि [[कोरियन अमेरिकन|कोरियन]] (२.९%) आहेत, ज्यांचे स्वतःचे प्रस्थापित वांशिक भाग आहेत — विल्शायर सेंटरमधील कोरियाटाउन आणि ऐतिहासिक फिलिपिनोटाउन.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2020-01-06/filipinotown-cool-enclaves|title=Here's how HIFI, or Historic Filipinotown got its name|last=Shyong|first=Frank|date=January 6, 2020|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 6, 2020|archive-date=January 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106154632/https://www.latimes.com/california/story/2020-01-06/filipinotown-cool-enclaves|url-status=live}}</ref> [[चिनी अमेरिकन|चिनी]] लोक, जे लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या १.८% आहेत, मुख्यतः लॉस एंजेलस शहराच्या हद्दीबाहेर, पूर्व लॉस एंजेलस काउंटीच्या सॅन गॅब्रिएल व्हॅलीमध्ये राहतात, परंतु शहरामध्ये त्यांची मोठी उपस्थिती आहे, विशेषतः चायनाटाउनमध्ये.<ref>{{cite web|url=http://chinatownla.com/wp1/|title=Welcome to Los Angeles Chinatown|website=chinatownla.com|access-date=June 10, 2015|archive-date=January 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124023816/http://chinatownla.com/wp1/|url-status=dead}}</ref> चायनाटाउन आणि थाई टाउन हे अनेक थाई आणि कंबोडियन लोकांचे घर देखील आहे, जे अनुक्रमे लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या ०.३% आणि ०.१% आहेत. [[जपानी अमेरिकन|जपानी]] लोक शहराच्या लोकसंख्येच्या ०.९% भाग बनवतात आणि शहराच्या डाउनटाउनमध्ये त्यांचे प्रस्थापित लिटल टोकियो आहे, आणि जपानी अमेरिकन लोकांचा आणखी एक महत्त्वपूर्ण समुदाय वेस्ट लॉस एंजेलसच्या सावटेल जिल्ह्यात आहे. [[भारतीय अमेरिकन|भारतीय]] लोक शहराच्या लोकसंख्येच्या ०.९% आहेत. व्हिएतनामी लोक लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या ०.५% आहेत. लॉस एंजेलस हे [[आर्मेनियन अमेरिकन|आर्मेनियन]], ॲसिरियन आणि [[इराणी अमेरिकन|इराणी]] यांसारख्या कॉकेशियन आणि मध्य पूर्वेतील समुदायांचे घर देखील आहे, ज्यांपैकी अनेक लिटल आर्मेनिया आणि तेहरांगेलिससारख्या भागांत राहतात.<ref>{{Cite web |last=Najafi |first=Leila |date=October 23, 2021 |title=A Guide to Tehrangeles, Los Angeles's Pocket of Iranian Culture |url=https://www.cntraveler.com/story/a-guide-to-iranian-culture-in-los-angeles |access-date=June 17, 2024 |website=Condé Nast Traveler |language=en-US |archive-date=June 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617184706/https://www.cntraveler.com/story/a-guide-to-iranian-culture-in-los-angeles |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Eater Staff |date=August 17, 2016 |title=Where to Eat Armenian Food in L.A. {{!}} MOFAD City |url=https://www.eater.com/a/mofad-city-guides/la-armenian-restaurants |access-date=June 17, 2024 |website=Eater.com |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826220659/https://www.eater.com/a/mofad-city-guides/la-armenian-restaurants |url-status=live }}</ref> २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात संपलेल्या वांशिक पृथक्करणा (वर्णद्वेष) मुळे, आफ्रिकन अमेरिकन हे साउथ लॉस एंजेलसमधील प्रबळ वांशिक गट राहिला आहे, जो १९६० च्या दशकापासून पश्चिम युनायटेड स्टेट्समधील सर्वात मोठा आफ्रिकन-अमेरिकन समुदाय म्हणून उदयास आला आहे. आफ्रिकन अमेरिकन लोकांची सर्वाधिक एकाग्रता असलेल्या साउथ लॉस एंजेलसच्या परिसरांमध्ये क्रेनशॉ, बाल्डविन हिल्स, लीमर्ट पार्क, हाइड पार्क, ग्रॅमर्सी पार्क, मँचेस्टर स्क्वेअर आणि वॉट्स यांचा समावेश होतो.<ref name="MaryEllen">{{cite book|title=The City of Watts, California: 1907 to 1926|author=Ray, MaryEllen Bell|year=1985|publisher=Rising Pub. |isbn=978-0-917047-01-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/cityofwattscalif0000raym}}</ref> १९९० च्या दशकापासून, शहरातील राहणीमानाच्या वाढत्या खर्चाचा आफ्रिकन अमेरिकन लोकसंख्येवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे. आफ्रिकन अमेरिकन ही शहरातील सर्वात वेगाने घटणारी लोकसंख्या आहे आणि पूर्वीच्या मुख्यत्वे आफ्रिकन अमेरिकन बहुल भागांमध्ये आता अधिक विविधता आली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2024-01-30/investors-leimert-park|title=Do you want to sell your house? In historically Black Leimert Park, the question triggers fear and anger|date=January 30, 2024|website=Los Angeles Times|access-date=January 9, 2025|archive-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109124039/https://www.latimes.com/california/story/2024-01-30/investors-leimert-park|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wnycstudios.org/podcasts/neighborhood/episodes/black-neighborhood-you-arent-black|title=This Is a Black Neighborhood. You Aren't Black. &#124; There Goes the Neighborhood|website=WNYC Studios|access-date=January 9, 2025|archive-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109122933/https://www.wnycstudios.org/podcasts/neighborhood/episodes/black-neighborhood-you-arent-black|url-status=live}}</ref> फेअरफॅक्स प्रदेशात [[इरिट्रियन अमेरिकन|इरिट्रियन]] आणि [[इथिओपियन अमेरिकन|इथिओपियन]] लोकांचा मोठा समुदाय देखील आहे.<ref>{{cite book|title=Immigrants in American History: Arrival, Adaptation, and Integration|page=693|isbn=9781598842197 |url=https://books.google.com/books?id=AP7QCteb0o0C&pg=PA693 |last1=Barkan |first1=Elliott Robert |date=January 17, 2013 |publisher=Abc-Clio }}</ref> जगातील शहरांमध्ये मेक्सिकन, आर्मेनियन, साल्वाडोरन, फिलिपिनो आणि ग्वाटेमालन यांची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी लोकसंख्या लॉस एंजेलसमध्ये आहे, जगात तिसऱ्या क्रमांकाची कॅनेडियन लोकसंख्या आहे आणि देशातील सर्वाधिक जपानी, इराणी/पर्शियन, कंबोडियन आणि रोमानी (जिप्सी) लोकसंख्या येथे आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=bpQB4ogOQscC&pg=PA83 |title=The Power of Place: Urban Landscapes as Public History |page=83 |isbn=9780262581523 |last1=Hayden |first1=Dolores |date=February 24, 1997 |publisher=MIT Press |access-date=November 24, 2022 |archive-date=November 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106164905/https://books.google.com/books?id=bpQB4ogOQscC&pg=PA83#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> इटालियन समुदाय सॅन पेड्रोमध्ये केंद्रित आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MwQZUOiSqPcC&q=italians+in+los+angeles |title=Italians in Los Angeles |isbn=9780738547756 |last1=Bitetti |first1=Marge |year=2007 |publisher=Arcadia |access-date=November 28, 2022 |archive-date=April 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427002724/https://books.google.com/books?id=MwQZUOiSqPcC&q=italians+in+los+angeles |url-status=live }}</ref> लॉस एंजेलसमधील परदेशात जन्मलेल्या बहुतेक लोकसंख्येचा जन्म [[मेक्सिको]], [[एल साल्वाडोर]], [[ग्वाटेमाला]], [[फिलिपिन्स]] आणि [[दक्षिण कोरिया]] येथे झाला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://dornsife.usc.edu/assets/sites/731/docs/LOSANGELES_web.pdf|title=Los Angeles|website=dornsife.usc.edu|access-date=August 7, 2023|archive-date=July 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721044750/https://dornsife.usc.edu/assets/sites/731/docs/LOSANGELES_web.pdf|url-status=live}}</ref> === धर्म === {{bar box |title = धार्मिक संबंध (२०१४)<ref name="LAReligion1" /><ref name="LAReligion2" /> |titlebar=#ccf |background-color=#f8f9fa |float=right |bars = {{bar percent|ख्रिश्चन|darkblue|65}} {{bar percent|[[कॅथोलिक चर्च|कॅथोलिक]]|mediumblue|32}} {{bar percent|[[प्रोटेस्टंट]]|mediumblue|30}} {{bar percent|इतर ख्रिश्चन|mediumblue|3}} {{bar percent|असंबद्ध (नास्तिक/धर्मनिरपेक्ष)|purple|25}} {{bar percent|ज्यू|lightgreen|3}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|lightgreen|2}} {{bar percent|[[बौद्ध]]|lightgreen|2}} {{bar percent|[[हिंदू धर्म|हिंदू]]|lightgreen|1}} {{bar percent|इतर धर्म|lightgreen|1}} }} [[प्यू रिसर्च सेंटर]]च्या २०१४ च्या अभ्यासानुसार, लॉस एंजेलसमध्ये [[ख्रिश्चन धर्म]] हा सर्वाधिक पाळला जाणारा धर्म आहे (६५%).<ref name="LAReligion1">{{cite web |title=Religious Landscape Study: Adults in the Los Angeles Metro Area |publisher=[[Pew Research Center]] |url=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/los-angeles-metro-area/ |year=2014 |access-date=June 26, 2023 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731171509/https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/los-angeles-metro-area/ |url-status=live }}</ref><ref name="LAReligion2">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=America's Changing Religious Landscape|date=May 12, 2015|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life|access-date=July 30, 2015|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410223438/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसचा रोमन कॅथोलिक आर्चडिओसेस हा देशातील सर्वात मोठा आर्चडिओसेस आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/01/AR2006040101206.html|title=Cardinal Puts Church in Fight for Immigration Rights|last=Pomfret|first=John|date=April 2, 2006|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=October 22, 2011|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162635/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/01/AR2006040101206.html|url-status=live}}</ref> कार्डिनल रॉजर महाउनी यांनी आर्चबिशप म्हणून कॅथेड्रल ऑफ अवर लेडी ऑफ द एंजल्सच्या बांधकामावर देखरेख केली, जे सप्टेंबर २००२ मध्ये डाऊनटाउन लॉस एंजेलसमध्ये उघडले गेले.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-sep-04-me-cathedral4-story.html|title=Pomp Past, Masses Flock to Cathedral|last1=Stammer|first1=Larry B.|date=September 4, 2002|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=October 22, 2011|last2=Becerra|first2=Hector|archive-date=January 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111131637/http://articles.latimes.com/2002/sep/04/local/me-cathedral4|url-status=live}}</ref> २०११ मध्ये, १७८१ मध्ये लॉस एंजेलस शहराच्या स्थापनेच्या स्मरणार्थ न्युस्त्रा सेनोरा दे लॉस एंजेलसच्या सन्मानार्थ मिरवणूक आणि मास आयोजित करण्याची पूर्वीची सामान्य परंतु नंतर बंद पडलेली प्रथा, क्विन ऑफ एंजल्स फाउंडेशन आणि तिचे संस्थापक मार्क अल्बर्ट यांनी लॉस एंजेलसच्या आर्चडिओसेस आणि अनेक नागरी नेत्यांच्या पाठिंब्याने पुनरुज्जीवित केली.<ref>{{cite news|url=http://www.thequeenofangels.com/wp-content/media/tidings-online20110906.pdf|title=2011 'Grand Procession' revives founding of L.A. Marian devotion|author=Dellinger, Robert|date=September 6, 2011|work=The Tidings Online|access-date=January 14, 2015|archive-date=February 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222165934/http://www.thequeenofangels.com/wp-content/media/tidings-online20110906.pdf|url-status=live}}</ref> हे नुकतेच पुनरुज्जीवित झालेले रिवाज हे १७८२ मध्ये लॉस एंजेलसच्या स्थापनेच्या पहिल्या वर्धापनदिनानिमित्त सुरू झालेल्या आणि त्यानंतर जवळपास एका शतकापर्यंत चालू राहिलेल्या मूळ मिरवणुका आणि प्रार्थनांचे चालू स्वरूप आहे. [[चित्र:Exterior of Cathedral of Our Lady of the Angels dllu.jpg|इवलेसे|डावे|[[कॅथेड्रल ऑफ अवर लेडी ऑफ द एंजल्स]] (ज्याला लॉस एंजेलस कॅथेड्रल देखील म्हणतात), लॉस एंजेलसमधील [[रोमन कॅथोलिक चर्च]]चे महानगर कॅथेड्रल]] महानगर क्षेत्रात ६,२१,००० [[अमेरिकन ज्यू|ज्यू]] लोकांसह, हा प्रदेश [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरानंतर]] युनायटेड स्टेट्समध्ये ज्यू लोकांची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला भाग आहे.<ref name="Jews">{{cite web|url=http://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm|title=World Jewish Population|publisher=SimpleToRemember.com|access-date=October 23, 2011|archive-date=April 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407202909/http://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसचे अनेक ज्यू आता वेस्टसाइड आणि सॅन फर्नांडो व्हॅलीमध्ये राहतात, जरी बॉयल हाइट्समध्ये दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी गृहनिर्माणाच्या प्रतिबंधात्मक नियमांमुळे मोठी ज्यू लोकसंख्या होती. हॅनकॉक पार्क, पिकॉ-रॉबर्टसन आणि व्हॅली व्हिलेज हे प्रमुख ऑर्थोडॉक्स ज्यू भाग आहेत, तर इस्रायली ज्यूंचे एन्सीनो आणि टार्झाना भागात चांगले प्रतिनिधित्व आहे आणि पर्शियन ज्यू बेव्हरली हिल्समध्ये आहेत. रिफॉर्म, कन्सर्व्हेटिव्ह, ऑर्थोडॉक्स आणि रिकन्स्ट्रक्शनिस्टसह ग्रेटर लॉस एंजेलस भागात ज्यू धर्माच्या अनेक प्रणालींचे प्रतिनिधित्व केले जाते. पूर्व लॉस एंजेलसमधील ब्रीड स्ट्रीट शुल, जे १९२३ मध्ये बांधले गेले, ते सुरुवातीच्या दशकांमध्ये शिकागोच्या पश्चिमेकडील सर्वात मोठे सिनेगॉग होते; आता त्याचा सिनेगॉग म्हणून रोजचा वापर होत नाही आणि त्याचे संग्रहालय व समुदाय केंद्रामध्ये रूपांतर केले जात आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.isjm.org/jhr/no1/america.htm|title=Washington Symposium and Exhibition Highlight Restoration and Adaptive Reuse of American Synagogues|date=March 1997|work=Jewish Heritage Report|access-date=October 23, 2011|number=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20110327105250/http://www.isjm.org/jhr/no1/america.htm|archive-date=March 27, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.isjm.org/jhr/IInos1-2/breedstreet.htm|title=Los Angeles's Breed Street Shul Saved by Politicians|date=Spring–Summer 1998|work=Jewish Heritage Report|access-date=October 23, 2011|number=1–2|volume=II|archive-url=https://web.archive.org/web/20110327105245/http://www.isjm.org/jhr/IInos1-2/breedstreet.htm|archive-date=March 27, 2011|url-status=dead}}</ref> कबाला सेंटरची देखील शहरात उपस्थिती आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819180859/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|url-status=dead|archive-date=August 19, 2006|title=Madonna Finds A Cause|last=Luscombe|first=Belinda|date=August 6, 2006|work=[[टाइम मासिक|टाइम]]|access-date=October 23, 2011}}</ref> इंटरनॅशनल चर्च ऑफ द फोरस्क्वेअर गॉस्पेलची स्थापना १९२३ मध्ये लॉस एंजेलसमध्ये ॲमी सॅम्पल मॅकफर्सन यांनी केली होती आणि आजपर्यंत त्याचे मुख्यालय तेथेच आहे. अनेक वर्षांपासून चर्च अँजेलस टेम्पल येथे एकत्र येत असे, जे बांधकामाच्या वेळी देशातील सर्वात मोठ्या चर्चपैकी एक होते.<ref>Edith Waldvogel Blumhofer, ''Aimee Semple McPherson: everybody's sister'', Wm. B. Eerdmans Publishing, USA, 1993, page 246–247</ref> [[चित्र:Wilshire Boulevard Temple 2017 (cropped).jpg|इवलेसे|उजवे|[[विल्शायर बुलेव्हार्ड टेम्पल]] हे लॉस एंजेलसमधील सर्वात मोठ्या सिनेगॉगपैकी एक आहे]] लॉस एंजेलसमध्ये समृद्ध आणि प्रभावशाली प्रोटेस्टंट परंपरा राहिली आहे. लॉस एंजेलसमधील पहिली प्रोटेस्टंट सेवा ही १८५० मध्ये एका खाजगी घरात आयोजित करण्यात आलेली मेथोडिस्ट बैठक होती आणि सर्वात जुने कार्यरत प्रोटेस्टंट चर्च, फर्स्ट काँग्रेगेशनल चर्च, १८६७ मध्ये स्थापित केले गेले होते.<ref name="Eighteen5019Thirty">{{cite web|url=http://www.prolades.com/glama/la5co07/overview_1850-1930.htm|title=n Overview of Religion in Los Angeles from 1850 to 1930|author=Clifton L. Holland|access-date=September 18, 2017|archive-date=September 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905133328/http://www.prolades.com/glama/la5co07/overview_1850-1930.htm|url-status=dead}}</ref> १९०० च्या सुरुवातीस बायबल इन्स्टिट्यूट ऑफ लॉस एंजेलसने ख्रिश्चन फंडामेंटलिस्ट चळवळीचे संस्थापक दस्तऐवज प्रकाशित केले आणि अझुसा स्ट्रीट रिव्हायव्हलने पेंटेकोस्टॅलिझमची सुरुवात केली.<ref name="Eighteen5019Thirty" /> मेट्रोपॉलिटन कम्युनिटी चर्चची उत्पत्ती देखील लॉस एंजेलस परिसरात झाली.<ref>{{cite web|url=https://www.mccchurch.org/overview/history-of-mcc/|title=History of MCC – Metropolitan Community Churches|website=www.mccchurch.org|access-date=April 28, 2019|archive-date=May 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504012853/https://www.mccchurch.org/overview/history-of-mcc/|url-status=live}}</ref> शहरातील महत्त्वाच्या चर्चमध्ये फर्स्ट प्रेस्बिटेरियन चर्च ऑफ हॉलीवूड, बेल एर प्रेस्बिटेरियन चर्च, फर्स्ट आफ्रिकन मेथोडिस्ट एपिस्कोपल चर्च ऑफ लॉस एंजेलस, वेस्ट एंजेलस चर्च ऑफ गॉड इन क्राईस्ट, सेकंड बॅप्टिस्ट चर्च, क्रेनशॉ ख्रिश्चन सेंटर, मॅककार्थी मेमोरियल ख्रिश्चन चर्च आणि फर्स्ट काँग्रेगेशनल चर्च यांचा समावेश आहे. [[चित्र:Second Church of Christ, Scientist, Los Angeles.jpg|इवलेसे|डावे|[[सेकंड चर्च ऑफ ख्राईस्ट, सायंटिस्ट (लॉस एंजेलस)|सेकंड चर्च ऑफ ख्राईस्ट, सायंटिस्ट]]]] लॉस एंजेलसच्या हॉलीवूड भागात चर्च ऑफ सायंटोलॉजीच्या सेलिब्रिटी सेंटरसह अनेक महत्त्वपूर्ण मुख्यालये आणि चर्च आहेत.<ref>{{cite web |first=Daniel |last=Miller |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/scientologys-hollywood-real-estate-empire-213141/ |title=Scientology's Hollywood Real Estate Empire |work=[[द हॉलीवूड रिपोर्टर]] |date=July 21, 2011 |access-date=February 26, 2022 |archive-date=July 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718115358/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/scientologys-hollywood-real-estate-empire-213141/ |url-status=live }}</ref> लॉस एंजेलसच्या मोठ्या बहु-वांशिक लोकसंख्येमुळे, [[बौद्ध धर्म]], [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], झोरोस्ट्रियन धर्म (पारशी धर्म), [[शीख धर्म]], बहाई धर्म, विविध पौर्वात्य ऑर्थोडॉक्स चर्च, सूफीवाद, शिंतो धर्म, ताओवाद, कन्फ्यूशियन धर्म, चिनी लोकधर्म आणि इतर अनेक धर्म पाळले जातात. आशियातील स्थलांतरितांनी, उदाहरणार्थ, अनेक महत्त्वपूर्ण बौद्ध मंडळी तयार केली आहेत, ज्यामुळे हे शहर जगातील बौद्ध अनुयायांच्या सर्वाधिक विविधतेचे घर बनले आहे. शहरातील पहिले बौद्ध मंदिर (जोस हाऊस) १८७५ मध्ये स्थापन करण्यात आले होते.<ref name="Eighteen5019Thirty" /> नास्तिकवाद आणि इतर धर्मनिरपेक्ष विचार देखील सामान्य आहेत, कारण हे शहर पश्चिम यू.एस. मधील सर्वात मोठे अनचर्च केलेले शहर मानले जाते. === बेघरपणा === {{मुख्य|लॉस एंजेलसमधील बेघरपणा}} [[चित्र:Homeless people, Los Angeles, California (cropped).jpg|इवलेसे|[[लॉस एंजेलस सिटी हॉल]]बाहेर बेघरांचे तंबू, २०२१]] जानेवारी २०२४ पर्यंत, लॉस एंजेलस शहरात ४५,२५२ बेघर लोक आहेत, ज्यामध्ये एलए काउंटीच्या बेघर लोकसंख्येचा सुमारे ६०% भाग समाविष्ट आहे.<ref>{{Cite web |title=2024 Greater Los Angeles Homeless Count Results (Long Version) |url=https://www.lahsa.org/documents?id=8164-2024-greater-los-angeles-homeless-count-results-long-version-.pdf |access-date=November 4, 2025 |website=lahsa.org |archive-date=November 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104124247/https://www.lahsa.org/documents?id=8164-2024-greater-los-angeles-homeless-count-results-long-version-.pdf |url-status=live }}</ref> हे मागील वर्षाच्या तुलनेत २.२% कमी आहे (एलए काउंटीच्या एकूण बेघर लोकसंख्येमध्ये ०.३% घट झाली आहे).<ref name=":0">{{Cite news|last=Cowan|first=Jill|date=June 12, 2020|title=What Los Angeles's Homeless Count Results Tell Us|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/06/12/us/la-county-homeless-population.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612130812/https://www.nytimes.com/2020/06/12/us/la-county-homeless-population.html |archive-date=June 12, 2020 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=July 6, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Homeless Populations">{{Cite news|last=Cowan|first=Jill|date=June 5, 2019|title=Homeless Populations Are Surging in Los Angeles. Here's Why.|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/06/05/us/los-angeles-homeless-population.html|access-date=July 6, 2020|issn=0362-4331|archive-date=March 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327093047/https://www.nytimes.com/2019/06/05/us/los-angeles-homeless-population.html|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसमधील बेघरपणाचे केंद्र स्किड रो परिसर आहे, ज्यामध्ये ८,००० बेघर लोक आहेत, युनायटेड स्टेट्समधील बेघर लोकांची ही सर्वात मोठी स्थिर लोकसंख्या आहे.<ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Gale |last2=Zahniser |first2=David |date=May 29, 2019 |title=L.A. agrees to let homeless people keep skid row property — and some in downtown aren't happy |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-homeless-cleanup-property-skid-row-downtown-lawsuit-mitchell-case-20190529-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810085752/https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-homeless-cleanup-property-skid-row-downtown-lawsuit-mitchell-case-20190529-story.html |archive-date=August 10, 2019 |access-date=August 19, 2019 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="abc7_06132019">{{cite news|url=https://abc7.com/society/las-homeless-aerial-tour-of-skid-row-epicenter-of-crisis/5344680/|title=LA's homeless: Aerial view tour of Skid Row, epicenter of crisis|last=Cristi|first=Chris|date=June 13, 2019|work=ABC7|access-date=June 19, 2019|archive-date=October 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017121638/https://abc7.com/society/las-homeless-aerial-tour-of-skid-row-epicenter-of-crisis/5344680/|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसमधील बेघर लोकसंख्येच्या वाढीस परवडणाऱ्या घरांची कमतरता<ref name="Homeless Populations"/> आणि अंमली पदार्थांचे व्यसन या कारणांना जबाबदार धरले गेले आहे.<ref>{{cite web|author1=Doug Smith|author2=Benjamin Oreskes|url=https://www.latimes.com/california/story/2019-10-07/homeless-population-mental-illness-disability|title=Are many homeless people in L.A. mentally ill? New findings back the public's perception|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 7, 2019|access-date=June 2, 2022|archive-date=June 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603043500/https://www.latimes.com/california/story/2019-10-07/homeless-population-mental-illness-disability|url-status=live}}</ref> २०१९ मध्ये नव्याने बेघर झालेल्या ८२,९५५ लोकांपैकी जवळपास ६० टक्के लोकांनी त्यांचे बेघरपण आर्थिक अडचणींमुळे असल्याचे सांगितले.<ref name=":0" /> लॉस एंजेलसमध्ये, कृष्णवर्णीय लोकांना बेघरपणाचा अनुभव येण्याची शक्यता अंदाजे चार पट जास्त असते.<ref name=":0" /><ref>{{cite web|title=2823 – Report And Recommendations Of The Ad Hoc Committee On Black People Experiencing Homelessness|url=https://www.lahsa.org/documents?id=2823-report-and-recommendations-of-the-ad-hoc-committee-on-black-people-experiencing-homelessness|access-date=July 6, 2020|website=www.lahsa.org|archive-date=July 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706211718/https://www.lahsa.org/documents?id=2823-report-and-recommendations-of-the-ad-hoc-committee-on-black-people-experiencing-homelessness|url-status=live}}</ref> == हवामान == लॉस एंजेलसमधील हवामान रुक्ष व उष्ण आहे. येथे वर्षातून सरासरी केवळ ३५ दिवस पाऊस पडतो. उन्हाळ्यादरम्यान येथील कमाल तापमान बरेच वेळा ४० से पेक्षा अधिक असते. आजवरचे विक्रमी कमाल तापमान ४५ से. २७ सप्टेंबर २०१० रोजी नोंदविले गेले.<ref name=RecordHighTemp113>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://articles.latimes.com/2010/sep/27/local/la-me-hottest-ever-20100928|title=L.A.'s hottest day ever|publisher=लॉस एंजेल्स टाइम्स|accessdate=April 21, 2010|first1=Bob|last1=Pool|first2=Rong-Gong|last2=Lin II}}</ref> {{Infobox हवामान |location = लॉस एंजेलस ([[दक्षिण कॅलिफोर्निया विद्यापीठ]] परिसर) |single line = Y |Jan high F = 68.1 |Feb high F = 69.6 |Mar high F = 69.8 |Apr high F = 73.1 |May high F = 74.5 |Jun high F = 79.5 |Jul high F = 83.8 |Aug high F = 84.8 |Sep high F = 83.3 |Oct high F = 79.0 |Nov high F = 73.2 |Dec high F = 68.7 |year high F = 75.6 |Jan mean F = 58.3 |Feb mean F = 60.0 |Mar mean F = 60.7 |Apr mean F = 63.8 |May mean F = 66.2 |Jun mean F = 70.5 |Jul mean F = 74.2 |Aug mean F = 75.2 |Sep mean F = 74.0 |Oct mean F = 69.5 |Nov mean F = 62.9 |Dec mean F = 58.5 |year mean F = 66.2 |Jan low F = 48.5 |Feb low F = 50.3 |Mar low F = 51.6 |Apr low F = 54.4 |May low F = 57.9 |Jun low F = 61.4 |Jul low F = 64.6 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 64.6 |Oct low F = 59.9 |Nov low F = 52.6 |Dec low F = 48.3 |year low F = 56.6 |Jan rain inch = 3.33 |Feb rain inch = 3.68 |Mar rain inch = 3.14 |Apr rain inch = 0.83 |May rain inch = 0.31 |Jun rain inch = 0.06 |Jul rain inch = 0.01 |Aug rain inch = 0.13 |Sep rain inch = 0.32 |Oct rain inch = 0.37 |Nov rain inch = 1.05 |Dec rain inch = 1.91 |rain colour = green |Jan rain days = 6.5 |Feb rain days = 6.0 |Mar rain days = 6.4 |Apr rain days = 3.0 |May rain days = 1.3 |Jun rain days = 0.6 |Jul rain days = 0.3 |Aug rain days = 0.5 |Sep rain days = 1.2 |Oct rain days = 2.0 |Nov rain days = 3.1 |Dec rain days = 4.3 |unit rain days = 0.01 inch |Jan sun = 225.3 |Feb sun = 222.5 |Mar sun = 267.0 |Apr sun = 303.5 |May sun = 276.2 |Jun sun = 275.8 |Jul sun = 364.1 |Aug sun = 349.5 |Sep sun = 278.5 |Oct sun = 255.1 |Nov sun = 217.3 |Dec sun = 219.4 |source 1 = NOAA<ref name= NCDC>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/ca/045115.pdf | title= Climatography of the United States No. 20 (1971–2000) - Los Angeles Downtown USC, CA | publisher= [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | format= PDF | year= 2004 | accessdate= 2010-07-25 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=NOAA|दुवा=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00045115.TXT|publisher=NOAA}}</ref> }} ==खेळ== लॉस एंजेलस शहराने [[१९३२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९३२]] व [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९८४]] ह्या दोन [[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धांचे आयोजन केले होते. तसेच [[१९९४ फिफा विश्वचषक]]ातील अंतिम फेरीचा सामना येथील [[पसाडिना, कॅलिफोर्निया|पसाडिना]] शहरात खेळवण्यात आला होता. खालील चार व्यावसायिक संघ लॉस एंजेलस महानगरामध्ये स्थित आहेत. {| class="wikitable" ! style="background:black; color:white"|संघ ! style="background:black; color:white"|खेळ ! style="background:black; color:white"|लीग ! style="background:black; color:white"|स्थान ! style="background:black; color:white"|स्थापना |- ! [[लॉस एंजेलस लेकर्स]] | [[बास्केटबॉल]] | [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]] | स्टेपल्स सेंटर | १९४९ |- ! [[लॉस एंजेलस क्लिपर्स]] | [[बास्केटबॉल]] | [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]] | स्टेपल्स सेंटर | १९८४ |- ! [[अ‍ॅनाहाइम डक्स]] | [[आइस हॉकी]] | [[नॅशनल हॉकी लीग]] | होंडा सेंटर | १९९३ |- ! [[लॉस एंजेलस किंग्ज]] | [[आइस हॉकी]] | [[नॅशनल हॉकी लीग]] | स्टेपल्स सेंटर | १९६७ |- ! [[लॉस एंजेलस डॉजर्स]] | [[बेसबॉल]] | [[मेजर लीग बेसबॉल]] | डॉजर पार्क | १९५८ |- ! [[लॉस एंजेलस एंजल्स ऑफ अ‍ॅनाहाइम]] | [[बेसबॉल]] | [[मेजर लीग बेसबॉल]] | एंजल्स स्टेडियम ऑफ अ‍ॅनाहाइम | १९६१ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.lacity.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.lacvb.com/ स्वागत कक्ष] * {{wikivoyage|Los Angeles|लॉस एंजेल्स}} {{कॉमन्स|Los Angeles|लॉस एंजेलस}} {{अमेरिकेमधील मोठी शहरे}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}} [[वर्ग:लॉस एंजेलस| ]] [[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील शहरे]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]] [[वर्ग:लॉस एंजेलस काउंटी (कॅलिफोर्निया)]] o9udagcxpsig04sa5kflt3v8a5bba90 2709459 2709458 2026-09-13T19:18:07Z अभय नातू 206 /* लोकसंख्याशास्त्र */ 2709459 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = लॉस एंजेलस | स्थानिक = Los Angeles | चित्र = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg | ध्वज = Flag of Los Angeles, California.svg | चिन्ह = Seal of Los Angeles, California.svg | नकाशा१ = कॅलिफोर्निया | देश = अमेरिका | राज्य = कॅलिफोर्निया | स्थापना = [[इ.स. १८५०]] | महापौर = अँटोनिओ व्हिलारायगारोसा | क्षेत्रफळ = १२९०.६ | उंची = २३३ | लोकसंख्या = ३७,९२,६२१ | घनता = ३,१६८ | वेळ = [[यूटीसी]] - ८:०० | वेब = http://www.lacity.org |latd = 34 |latm = 03 |lats = |latNS = N |longd = 118 |longm = 15 |longs = |longEW = W | nostub = yes }} '''लॉस एंजेलस''' ({{lang-en|Los Angeles}}; {{ध्वनी-मदतीविना|En-us-los-angeles.ogg|उच्चार}}; रूढ संक्षेपः एल.ए. (LA)) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशाच्या [[कॅलिफोर्निया]] राज्यातील सर्वांत मोठे व अमेरिकेमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर ([[न्यू यॉर्क शहर]]ाखालोखाल) आहे.<ref name=PopEstBugCities>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv| विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20110430004737/http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv| विदा दिनांक=2011-04-30| title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July&nbsp;1, 2005 Population: April 1, 2000 to July 1, 2005| format=[[comma-separated values|CSV]]| work=2005 Population Estimates| publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]], Population Division| date=June 20, 2006| accessdate=January 26, 2007| url-status=live}}</ref> कॅलिफोर्नियाच्या दक्षिण भागात [[प्रशांत महासागर]]ाच्या किनाऱ्यावर ८७,४९० वर्ग किमी एवढ्या विस्तृत परिसरात वसलेल्या लॉस एंजेलस महानगर क्षेत्रामध्ये सुमारे १.७८ कोटी लोक वास्तव्य करतात. दक्षिण कॅलिफोर्नियाचे आर्थिक, सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र असलेल्या लॉस एंजेलस महानगराची अर्थव्यवस्था २००८ साली ८३१ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्स]] इतकी होती. ह्या बाबतीत लॉस एंजेलसचा जगात [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क महानगर]] व [[तोक्यो|तोक्यो महानगर]]ांखालोखाल तिसरा क्रमांक लागतो.<ref name="citymayors.com">[http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html The 150 richest cities in the world by GDP in 2005], dated March 11, 2007. The list fails to include Taipei. Retrieved July 3, 2007.</ref><ref name="bea.gov">[http://www.bea.gov/regional/gdpmetro/default.cfm Bureau of Economic Analysis, 2009; GDP by Metropolitan Area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111180749/https://www.bea.gov/regional/gdpmetro/default.cfm |date=2011-01-11 }}, September 24, 2009.</ref> लॉस एंजेलस जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे श्रीमंत व पाचव्या क्रमांकाचे बलाढ्य शहर मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/index.html?thisSpeed=30000 |title=Revealed: Cities that rule the world |publisher=CNN |date=April 10, 2010 |accessdate=December 27, 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |title=The Global Cities Index 2010 |publisher=Foreign Policy |year=2010 |accessdate=March 4, 2011 |archive-date=2011-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309015912/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |url-status=dead }}</ref> येथील [[हॉलिवूड]] ह्या उपनगरामध्ये जगातील सर्वात मोठा सिनेउद्योग कार्यरत आहे ज्यामुळे लॉस एंजेलसला जगाची मनोरंजन राजधानी हा खिताब दिला जातो. == शहर रचना == {{wide image|Los angeles mountains to ocean pano.jpg|190px|<center>मलहॉलंड रस्त्यावरून टिपलेले लॉस एंजेलसचे विस्तृत छायाचित्र. डावीकडून: सांता अ‍ॅना डोंगर, लॉस एंजेलस शहरकेंद्र, [[हॉलिवूड]], लॉस एंजेलस बंदर, पालोस व्हर्देस द्वीपकल्प, सांता कातालिना बेट व [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]].</center>}} लॉस एंजेलस महानगर १,२९०.६ किमी^२ इतक्या विस्तारात पसरलेले आहे<ref>[http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt U.S. Census]{{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20130305084125/http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt विदागारातील आवृत्ती]</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == {{मुख्य|लॉस एंजेलसची लोकसंख्याशास्त्र}} === एकूण लोकसंख्या, वय आणि लिंग === [[२०२० युनायटेड स्टेट्स जनगणना|२०२० च्या यू.एस. जनगणनेनुसार]] लॉस एंजेलसची लोकसंख्या ३८,९८,७४७ इतकी नोंदवली गेली.<ref name=":2">{{Cite web |date=February 11, 2025 |title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Los Angeles city, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204075028/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045224 |archive-date=February 4, 2025 |access-date=February 11, 2025 |website=U.S. Census Bureau QuickFacts}}</ref> लोकसंख्येची घनता ८,३०४.२ व्यक्ती प्रति चौरस मैल (३,१६८ व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर) होती. एकूण लोकसंख्येपैकी ५.२% लोकसंख्या ५ वर्षांपेक्षा कमी वयाची, १९.५% लोकसंख्या १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आणि १३.८% लोकसंख्या ६५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाची आहे.<ref name=":2" /> एकूण लोकसंख्येमध्ये महिलांचे प्रमाण ५०.२% आहे.<ref name=":2" /> २०२० च्या जनगणनेपासून शहराने आपल्या लोकसंख्येचा ०.५% भाग गमावला आहे. यू.एस. जनगणना ब्यूरोच्या अधिकृत अंदाजानुसार (२०२५) लॉस एंजेलस काउंटीची लोकसंख्या देशभरातील मोठ्या यू.एस. काउंटींमध्ये सर्वात वेगाने घटत असल्याचे दिसून आले आहे.<ref name=LosAngelesHautingPopulationLoss>{{cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2026-04-09/los-angeles-population-shrinking|title=People are leaving Los Angeles, and it could 'haunt us for decades'|author=Jennie Jarvie|work=Los Angeles Times|date=April 12, 2026|access-date=April 26, 2026}}</ref> === गृहनिर्माण आणि कुटुंबे === मालकीची घरे ही लॉस एंजेलसमधील एकूण गृहनिर्माण युनिट्सपैकी ३६.३% आहेत आणि त्यांची सरासरी किंमत $८,७९,५०० आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> गहाण (मॉर्टगेज) असलेल्या मालकांचा सरासरी मासिक खर्च $३,३९९ आहे आणि मॉर्टगेज नसलेला खर्च $९५० आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> सरासरी एकूण भाडे $१,८७९ आहे. (२०१९-२०२३)<ref name=":2" /> लॉस एंजेलसमध्ये १४,१९,६६३ कुटुंबे आहेत, ज्यामध्ये सरासरी २.६४ लोक सहभागी आहेत. (२०१९-२०२३).<ref name=":2" /> === भाषा === लॉस एंजेलसमध्ये २०० हून अधिक भाषा बोलल्या जातात. [[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो|यू.एस. जनगणना ब्यूरोच्या]] २०२१ च्या अमेरिकन कम्युनिटी सर्व्हेने असे नोंदवले आहे की पाच वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या सुमारे ५६.८% शहर रहिवासी घरी इंग्रजी व्यतिरिक्त इतर भाषा बोलत होते.<ref>{{cite web |title=American Community Survey – S1601 – LANGUAGE SPOKEN AT HOME |url=https://data.census.gov/table?g=1600000US0644000&tid=ACSST1Y2021.S1601 |website=United States Census Bureau |access-date=January 23, 2023 |language=English}}</ref> === अर्थशास्त्र === [[चित्र:Distribution of high income households across LA County.png|इवलेसे|[[लॉस एंजेलस काउंटी, कॅलिफोर्निया|लॉस एंजेलस काउंटी]] जनगणनेनुसार $१५०k पेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांची टक्केवारी]] १६ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६६.५% लोक लॉस एंजेलसच्या नागरी श्रमशक्तीचा भाग आहेत, तर १६ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या महिला रहिवाशांमध्ये ही टक्केवारी ६१.०% आहे.<ref name=":2" /> २०२२ मध्ये, निवास आणि अन्न सेवा क्षेत्राने $१,७३,६६,९६६, आरोग्य देखभाल आणि सामाजिक सहाय्य क्षेत्राने $४,६२,९७,८३९, वाहतूक आणि वेअरहाउसिंगने $२,५४,१०,२५७ आणि किरकोळ विक्री क्षेत्राने $८,१३,५१,५२३ ची कमाई केली, रहिवाशांनी वर्षभरात किरकोळ खरेदीवर सरासरी $२१,२८१ खर्च केले.<ref name=":2" /> २०१९ ते २०२३ पर्यंत, लॉस एंजेलसमधील सरासरी कौटुंबिक उत्पन्न $८०,३६६ (२०२३ डॉलर्स) होते, तर गेल्या १२ महिन्यांतील प्रति व्यक्ती उत्पन्न $४६,२७० होते.<ref name=":2" /> लॉस एंजेलसमधील सुमारे १६.५% रहिवाशांचे एकूण उत्पन्न फेडरल गरिबी रेषेखाली आहे.<ref name=":2" /> === वांशिकता === [[चित्र:Los angeles chinatown0001.jpg|इवलेसे|लॉस एंजेलस [[चायनाटाउन, लॉस एंजेलस|चायनाटाउन]]]] [[युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरो|युनायटेड स्टेट्स जनगणना ब्यूरोच्या]] २०२३ च्या आकडेवारीनुसार, लॉस एंजेलसची लोकसंख्या ४७.२% [[हिस्पॅनिक आणि लॅटिनो अमेरिकन|हिस्पॅनिक किंवा लॅटिनो]], २८.३% अ-हिस्पॅनिक गोरे, ८.५% [[आफ्रिकन अमेरिकन|कृष्णवर्णीय]], १२.०% [[आशियाई अमेरिकन|आशियाई]], १.२% [[अमेरिकेतील मूळ निवासी|मूळ अमेरिकन]] आणि ०.१% पॅसिफिक बेटवासीय आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045223 |publisher=[[United States Census Bureau]] |access-date=March 26, 2025 |title=QuickFacts Los Angeles city, California |archive-date=August 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804100755/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/losangelescitycalifornia/PST045223 |url-status=live }}</ref> [[चायनाटाउन, लॉस एंजेलस|चायनाटाउन]], ऐतिहासिक फिलिपिनोटाउन, [[कोरियाटाउन, लॉस एंजेलस|कोरियाटाउन]], लिटल आर्मेनिया, लिटल इथिओपिया, तेहरांगेलिस, लिटल टोकियो, लिटल बांगलादेश आणि थाई टाउन यांसारखी वांशिक वस्ती क्षेत्रे लॉस एंजेलसच्या बहुसांस्कृतिक स्वरूपाची उदाहरणे देतात. [[मेक्सिकन अमेरिकन|मेक्सिकन]] वंशाच्या लोकांनी शहरातील सर्वात मोठा राष्ट्रीय मूळ गट तयार केला आहे, ज्यामध्ये शहराच्या लोकसंख्येच्या ३१.९% भाग समाविष्ट आहे, त्यांच्यानंतर [[साल्वाडोरन अमेरिकन|साल्वाडोरन]] (६.०%) आणि [[ग्वाटेमालन अमेरिकन|ग्वाटेमालन]] (३.६%) वंशाचे लोक येतात. मेक्सिकन आणि मध्य अमेरिकन वंशाच्या लोकांचे लॉस एंजेलसमध्ये दीर्घ काळापासून स्थापित समुदाय आहेत आणि ते संपूर्ण महानगर क्षेत्रात पसरलेले आहेत. ते डाऊनटाउनच्या आसपासच्या भागांमध्ये सर्वाधिक केंद्रित आहेत, जसे की [[ईस्ट लॉस एंजेलस (प्रदेश)|ईस्ट लॉस एंजेलस]], नॉर्थईस्ट लॉस एंजेलस आणि वेस्टलेक.<ref>{{Cite web |title=Neighborhood Wellbeing and Environmental Quality for Latino/a Communities in Southeast Los Angeles – Neighborhood Data for Social Change |url=https://la.myneighborhooddata.org/2021/08/neighborhood-wellbeing-and-environmental-quality-for-latino-a-communities-in-south-east-los-angeles/ |access-date=June 17, 2024 |language=en-US |archive-date=June 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617184546/https://la.myneighborhooddata.org/2021/08/neighborhood-wellbeing-and-environmental-quality-for-latino-a-communities-in-south-east-los-angeles/ |url-status=live }}</ref> सर्वात मोठे आशियाई वांशिक गट [[फिलिपिनो अमेरिकन|फिलिपिनो]] (३.२%) आणि [[कोरियन अमेरिकन|कोरियन]] (२.९%) आहेत, ज्यांचे स्वतःचे प्रस्थापित वांशिक भाग आहेत — विल्शायर सेंटरमधील कोरियाटाउन आणि ऐतिहासिक फिलिपिनोटाउन.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2020-01-06/filipinotown-cool-enclaves|title=Here's how HIFI, or Historic Filipinotown got its name|last=Shyong|first=Frank|date=January 6, 2020|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=January 6, 2020|archive-date=January 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106154632/https://www.latimes.com/california/story/2020-01-06/filipinotown-cool-enclaves|url-status=live}}</ref> [[चिनी अमेरिकन|चिनी]] लोक, जे लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या १.८% आहेत, मुख्यतः लॉस एंजेलस शहराच्या हद्दीबाहेर, पूर्व लॉस एंजेलस काउंटीच्या सॅन गॅब्रिएल व्हॅलीमध्ये राहतात, परंतु शहरामध्ये त्यांची मोठी उपस्थिती आहे, विशेषतः चायनाटाउनमध्ये.<ref>{{cite web|url=http://chinatownla.com/wp1/|title=Welcome to Los Angeles Chinatown|website=chinatownla.com|access-date=June 10, 2015|archive-date=January 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124023816/http://chinatownla.com/wp1/|url-status=dead}}</ref> चायनाटाउन आणि थाई टाउन हे अनेक थाई आणि कंबोडियन लोकांचे घर देखील आहे, जे अनुक्रमे लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या ०.३% आणि ०.१% आहेत. [[जपानी अमेरिकन|जपानी]] लोक शहराच्या लोकसंख्येच्या ०.९% भाग बनवतात आणि शहराच्या डाउनटाउनमध्ये त्यांचे प्रस्थापित लिटल टोकियो आहे, आणि जपानी अमेरिकन लोकांचा आणखी एक महत्त्वपूर्ण समुदाय वेस्ट लॉस एंजेलसच्या सावटेल जिल्ह्यात आहे. [[भारतीय अमेरिकन|भारतीय]] लोक शहराच्या लोकसंख्येच्या ०.९% आहेत. व्हिएतनामी लोक लॉस एंजेलसच्या लोकसंख्येच्या ०.५% आहेत. लॉस एंजेलस हे [[आर्मेनियन अमेरिकन|आर्मेनियन]], ॲसिरियन आणि [[इराणी अमेरिकन|इराणी]] यांसारख्या कॉकेशियन आणि मध्य पूर्वेतील समुदायांचे घर देखील आहे, ज्यांपैकी अनेक लिटल आर्मेनिया आणि तेहरांगेलिससारख्या भागांत राहतात.<ref>{{Cite web |last=Najafi |first=Leila |date=October 23, 2021 |title=A Guide to Tehrangeles, Los Angeles's Pocket of Iranian Culture |url=https://www.cntraveler.com/story/a-guide-to-iranian-culture-in-los-angeles |access-date=June 17, 2024 |website=Condé Nast Traveler |language=en-US |archive-date=June 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617184706/https://www.cntraveler.com/story/a-guide-to-iranian-culture-in-los-angeles |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Eater Staff |date=August 17, 2016 |title=Where to Eat Armenian Food in L.A. {{!}} MOFAD City |url=https://www.eater.com/a/mofad-city-guides/la-armenian-restaurants |access-date=June 17, 2024 |website=Eater.com |archive-date=August 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826220659/https://www.eater.com/a/mofad-city-guides/la-armenian-restaurants |url-status=live }}</ref> २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात संपलेल्या वांशिक पृथक्करणा (वर्णद्वेष) मुळे, आफ्रिकन अमेरिकन हे साउथ लॉस एंजेलसमधील प्रबळ वांशिक गट राहिला आहे, जो १९६० च्या दशकापासून पश्चिम युनायटेड स्टेट्समधील सर्वात मोठा आफ्रिकन-अमेरिकन समुदाय म्हणून उदयास आला आहे. आफ्रिकन अमेरिकन लोकांची सर्वाधिक एकाग्रता असलेल्या साउथ लॉस एंजेलसच्या परिसरांमध्ये क्रेनशॉ, बाल्डविन हिल्स, लीमर्ट पार्क, हाइड पार्क, ग्रॅमर्सी पार्क, मँचेस्टर स्क्वेअर आणि वॉट्स यांचा समावेश होतो.<ref name="MaryEllen">{{cite book|title=The City of Watts, California: 1907 to 1926|author=Ray, MaryEllen Bell|year=1985|publisher=Rising Pub. |isbn=978-0-917047-01-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/cityofwattscalif0000raym}}</ref> १९९० च्या दशकापासून, शहरातील राहणीमानाच्या वाढत्या खर्चाचा आफ्रिकन अमेरिकन लोकसंख्येवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे. आफ्रिकन अमेरिकन ही शहरातील सर्वात वेगाने घटणारी लोकसंख्या आहे आणि पूर्वीच्या मुख्यत्वे आफ्रिकन अमेरिकन बहुल भागांमध्ये आता अधिक विविधता आली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/california/story/2024-01-30/investors-leimert-park|title=Do you want to sell your house? In historically Black Leimert Park, the question triggers fear and anger|date=January 30, 2024|website=Los Angeles Times|access-date=January 9, 2025|archive-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109124039/https://www.latimes.com/california/story/2024-01-30/investors-leimert-park|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wnycstudios.org/podcasts/neighborhood/episodes/black-neighborhood-you-arent-black|title=This Is a Black Neighborhood. You Aren't Black. &#124; There Goes the Neighborhood|website=WNYC Studios|access-date=January 9, 2025|archive-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109122933/https://www.wnycstudios.org/podcasts/neighborhood/episodes/black-neighborhood-you-arent-black|url-status=live}}</ref> फेअरफॅक्स प्रदेशात [[इरिट्रियन अमेरिकन|इरिट्रियन]] आणि [[इथिओपियन अमेरिकन|इथिओपियन]] लोकांचा मोठा समुदाय देखील आहे.<ref>{{cite book|title=Immigrants in American History: Arrival, Adaptation, and Integration|page=693|isbn=9781598842197 |url=https://books.google.com/books?id=AP7QCteb0o0C&pg=PA693 |last1=Barkan |first1=Elliott Robert |date=January 17, 2013 |publisher=Abc-Clio }}</ref> जगातील शहरांमध्ये मेक्सिकन, आर्मेनियन, साल्वाडोरन, फिलिपिनो आणि ग्वाटेमालन यांची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी लोकसंख्या लॉस एंजेलसमध्ये आहे, जगात तिसऱ्या क्रमांकाची कॅनेडियन लोकसंख्या आहे आणि देशातील सर्वाधिक जपानी, इराणी/पर्शियन, कंबोडियन आणि रोमानी (जिप्सी) लोकसंख्या येथे आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=bpQB4ogOQscC&pg=PA83 |title=The Power of Place: Urban Landscapes as Public History |page=83 |isbn=9780262581523 |last1=Hayden |first1=Dolores |date=February 24, 1997 |publisher=MIT Press |access-date=November 24, 2022 |archive-date=November 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106164905/https://books.google.com/books?id=bpQB4ogOQscC&pg=PA83#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> इटालियन समुदाय सॅन पेड्रोमध्ये केंद्रित आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MwQZUOiSqPcC&q=italians+in+los+angeles |title=Italians in Los Angeles |isbn=9780738547756 |last1=Bitetti |first1=Marge |year=2007 |publisher=Arcadia |access-date=November 28, 2022 |archive-date=April 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427002724/https://books.google.com/books?id=MwQZUOiSqPcC&q=italians+in+los+angeles |url-status=live }}</ref> लॉस एंजेलसमधील परदेशात जन्मलेल्या बहुतेक लोकसंख्येचा जन्म [[मेक्सिको]], [[एल साल्वाडोर]], [[ग्वाटेमाला]], [[फिलिपिन्स]] आणि [[दक्षिण कोरिया]] येथे झाला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://dornsife.usc.edu/assets/sites/731/docs/LOSANGELES_web.pdf|title=Los Angeles|website=dornsife.usc.edu|access-date=August 7, 2023|archive-date=July 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721044750/https://dornsife.usc.edu/assets/sites/731/docs/LOSANGELES_web.pdf|url-status=live}}</ref> === धर्म === {{bar box |title = धार्मिक संबंध (२०१४)<ref name="LAReligion1" /><ref name="LAReligion2" /> |titlebar=#ccf |background-color=#f8f9fa |float=right |bars = {{bar percent|ख्रिश्चन|darkblue|65}} {{bar percent|[[कॅथोलिक चर्च|कॅथोलिक]]|mediumblue|32}} {{bar percent|[[प्रोटेस्टंट]]|mediumblue|30}} {{bar percent|इतर ख्रिश्चन|mediumblue|3}} {{bar percent|असंबद्ध (नास्तिक/धर्मनिरपेक्ष)|purple|25}} {{bar percent|ज्यू|lightgreen|3}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|lightgreen|2}} {{bar percent|[[बौद्ध]]|lightgreen|2}} {{bar percent|[[हिंदू धर्म|हिंदू]]|lightgreen|1}} {{bar percent|इतर धर्म|lightgreen|1}} }} [[प्यू रिसर्च सेंटर]]च्या २०१४ च्या अभ्यासानुसार, लॉस एंजेलसमध्ये [[ख्रिश्चन धर्म]] हा सर्वाधिक पाळला जाणारा धर्म आहे (६५%).<ref name="LAReligion1">{{cite web |title=Religious Landscape Study: Adults in the Los Angeles Metro Area |publisher=[[Pew Research Center]] |url=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/los-angeles-metro-area/ |year=2014 |access-date=June 26, 2023 |archive-date=July 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731171509/https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/los-angeles-metro-area/ |url-status=live }}</ref><ref name="LAReligion2">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=America's Changing Religious Landscape|date=May 12, 2015|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life|access-date=July 30, 2015|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410223438/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसचा रोमन कॅथोलिक आर्चडिओसेस हा देशातील सर्वात मोठा आर्चडिओसेस आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/01/AR2006040101206.html|title=Cardinal Puts Church in Fight for Immigration Rights|last=Pomfret|first=John|date=April 2, 2006|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=October 22, 2011|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162635/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/01/AR2006040101206.html|url-status=live}}</ref> कार्डिनल रॉजर महाउनी यांनी आर्चबिशप म्हणून कॅथेड्रल ऑफ अवर लेडी ऑफ द एंजल्सच्या बांधकामावर देखरेख केली, जे सप्टेंबर २००२ मध्ये डाऊनटाउन लॉस एंजेलसमध्ये उघडले गेले.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-sep-04-me-cathedral4-story.html|title=Pomp Past, Masses Flock to Cathedral|last1=Stammer|first1=Larry B.|date=September 4, 2002|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=October 22, 2011|last2=Becerra|first2=Hector|archive-date=January 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111131637/http://articles.latimes.com/2002/sep/04/local/me-cathedral4|url-status=live}}</ref> २०११ मध्ये, १७८१ मध्ये लॉस एंजेलस शहराच्या स्थापनेच्या स्मरणार्थ न्युस्त्रा सेनोरा दे लॉस एंजेलसच्या सन्मानार्थ मिरवणूक आणि मास आयोजित करण्याची पूर्वीची सामान्य परंतु नंतर बंद पडलेली प्रथा, क्विन ऑफ एंजल्स फाउंडेशन आणि तिचे संस्थापक मार्क अल्बर्ट यांनी लॉस एंजेलसच्या आर्चडिओसेस आणि अनेक नागरी नेत्यांच्या पाठिंब्याने पुनरुज्जीवित केली.<ref>{{cite news|url=http://www.thequeenofangels.com/wp-content/media/tidings-online20110906.pdf|title=2011 'Grand Procession' revives founding of L.A. Marian devotion|author=Dellinger, Robert|date=September 6, 2011|work=The Tidings Online|access-date=January 14, 2015|archive-date=February 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222165934/http://www.thequeenofangels.com/wp-content/media/tidings-online20110906.pdf|url-status=live}}</ref> हे नुकतेच पुनरुज्जीवित झालेले रिवाज हे १७८२ मध्ये लॉस एंजेलसच्या स्थापनेच्या पहिल्या वर्धापनदिनानिमित्त सुरू झालेल्या आणि त्यानंतर जवळपास एका शतकापर्यंत चालू राहिलेल्या मूळ मिरवणुका आणि प्रार्थनांचे चालू स्वरूप आहे. [[चित्र:Exterior of Cathedral of Our Lady of the Angels dllu.jpg|इवलेसे|डावे|[[कॅथेड्रल ऑफ अवर लेडी ऑफ द एंजल्स]] (ज्याला लॉस एंजेलस कॅथेड्रल देखील म्हणतात), लॉस एंजेलसमधील [[रोमन कॅथोलिक चर्च]]चे महानगर कॅथेड्रल]] महानगर क्षेत्रात ६,२१,००० [[अमेरिकन ज्यू|ज्यू]] लोकांसह, हा प्रदेश [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरानंतर]] युनायटेड स्टेट्समध्ये ज्यू लोकांची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला भाग आहे.<ref name="Jews">{{cite web|url=http://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm|title=World Jewish Population|publisher=SimpleToRemember.com|access-date=October 23, 2011|archive-date=April 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407202909/http://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसचे अनेक ज्यू आता वेस्टसाइड आणि सॅन फर्नांडो व्हॅलीमध्ये राहतात, जरी बॉयल हाइट्समध्ये दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी गृहनिर्माणाच्या प्रतिबंधात्मक नियमांमुळे मोठी ज्यू लोकसंख्या होती. हॅनकॉक पार्क, पिकॉ-रॉबर्टसन आणि व्हॅली व्हिलेज हे प्रमुख ऑर्थोडॉक्स ज्यू भाग आहेत, तर इस्रायली ज्यूंचे एन्सीनो आणि टार्झाना भागात चांगले प्रतिनिधित्व आहे आणि पर्शियन ज्यू बेव्हरली हिल्समध्ये आहेत. रिफॉर्म, कन्सर्व्हेटिव्ह, ऑर्थोडॉक्स आणि रिकन्स्ट्रक्शनिस्टसह ग्रेटर लॉस एंजेलस भागात ज्यू धर्माच्या अनेक प्रणालींचे प्रतिनिधित्व केले जाते. पूर्व लॉस एंजेलसमधील ब्रीड स्ट्रीट शुल, जे १९२३ मध्ये बांधले गेले, ते सुरुवातीच्या दशकांमध्ये शिकागोच्या पश्चिमेकडील सर्वात मोठे सिनेगॉग होते; आता त्याचा सिनेगॉग म्हणून रोजचा वापर होत नाही आणि त्याचे संग्रहालय व समुदाय केंद्रामध्ये रूपांतर केले जात आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.isjm.org/jhr/no1/america.htm|title=Washington Symposium and Exhibition Highlight Restoration and Adaptive Reuse of American Synagogues|date=March 1997|work=Jewish Heritage Report|access-date=October 23, 2011|number=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20110327105250/http://www.isjm.org/jhr/no1/america.htm|archive-date=March 27, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.isjm.org/jhr/IInos1-2/breedstreet.htm|title=Los Angeles's Breed Street Shul Saved by Politicians|date=Spring–Summer 1998|work=Jewish Heritage Report|access-date=October 23, 2011|number=1–2|volume=II|archive-url=https://web.archive.org/web/20110327105245/http://www.isjm.org/jhr/IInos1-2/breedstreet.htm|archive-date=March 27, 2011|url-status=dead}}</ref> कबाला सेंटरची देखील शहरात उपस्थिती आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819180859/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1223372,00.html|url-status=dead|archive-date=August 19, 2006|title=Madonna Finds A Cause|last=Luscombe|first=Belinda|date=August 6, 2006|work=[[टाइम मासिक|टाइम]]|access-date=October 23, 2011}}</ref> इंटरनॅशनल चर्च ऑफ द फोरस्क्वेअर गॉस्पेलची स्थापना १९२३ मध्ये लॉस एंजेलसमध्ये ॲमी सॅम्पल मॅकफर्सन यांनी केली होती आणि आजपर्यंत त्याचे मुख्यालय तेथेच आहे. अनेक वर्षांपासून चर्च अँजेलस टेम्पल येथे एकत्र येत असे, जे बांधकामाच्या वेळी देशातील सर्वात मोठ्या चर्चपैकी एक होते.<ref>Edith Waldvogel Blumhofer, ''Aimee Semple McPherson: everybody's sister'', Wm. B. Eerdmans Publishing, USA, 1993, page 246–247</ref> [[चित्र:Wilshire Boulevard Temple 2017 (cropped).jpg|इवलेसे|उजवे|[[विल्शायर बुलेव्हार्ड टेम्पल]] हे लॉस एंजेलसमधील सर्वात मोठ्या सिनेगॉगपैकी एक आहे]] लॉस एंजेलसमध्ये समृद्ध आणि प्रभावशाली प्रोटेस्टंट परंपरा राहिली आहे. लॉस एंजेलसमधील पहिली प्रोटेस्टंट सेवा ही १८५० मध्ये एका खाजगी घरात आयोजित करण्यात आलेली मेथोडिस्ट बैठक होती आणि सर्वात जुने कार्यरत प्रोटेस्टंट चर्च, फर्स्ट काँग्रेगेशनल चर्च, १८६७ मध्ये स्थापित केले गेले होते.<ref name="Eighteen5019Thirty">{{cite web|url=http://www.prolades.com/glama/la5co07/overview_1850-1930.htm|title=n Overview of Religion in Los Angeles from 1850 to 1930|author=Clifton L. Holland|access-date=September 18, 2017|archive-date=September 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905133328/http://www.prolades.com/glama/la5co07/overview_1850-1930.htm|url-status=dead}}</ref> १९०० च्या सुरुवातीस बायबल इन्स्टिट्यूट ऑफ लॉस एंजेलसने ख्रिश्चन फंडामेंटलिस्ट चळवळीचे संस्थापक दस्तऐवज प्रकाशित केले आणि अझुसा स्ट्रीट रिव्हायव्हलने पेंटेकोस्टॅलिझमची सुरुवात केली.<ref name="Eighteen5019Thirty" /> मेट्रोपॉलिटन कम्युनिटी चर्चची उत्पत्ती देखील लॉस एंजेलस परिसरात झाली.<ref>{{cite web|url=https://www.mccchurch.org/overview/history-of-mcc/|title=History of MCC – Metropolitan Community Churches|website=www.mccchurch.org|access-date=April 28, 2019|archive-date=May 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504012853/https://www.mccchurch.org/overview/history-of-mcc/|url-status=live}}</ref> शहरातील महत्त्वाच्या चर्चमध्ये फर्स्ट प्रेस्बिटेरियन चर्च ऑफ हॉलीवूड, बेल एर प्रेस्बिटेरियन चर्च, फर्स्ट आफ्रिकन मेथोडिस्ट एपिस्कोपल चर्च ऑफ लॉस एंजेलस, वेस्ट एंजेलस चर्च ऑफ गॉड इन क्राईस्ट, सेकंड बॅप्टिस्ट चर्च, क्रेनशॉ ख्रिश्चन सेंटर, मॅककार्थी मेमोरियल ख्रिश्चन चर्च आणि फर्स्ट काँग्रेगेशनल चर्च यांचा समावेश आहे. [[चित्र:Second Church of Christ, Scientist, Los Angeles.jpg|इवलेसे|डावे|[[सेकंड चर्च ऑफ ख्राईस्ट, सायंटिस्ट (लॉस एंजेलस)|सेकंड चर्च ऑफ ख्राईस्ट, सायंटिस्ट]]]] लॉस एंजेलसच्या हॉलीवूड भागात चर्च ऑफ सायंटोलॉजीच्या सेलिब्रिटी सेंटरसह अनेक महत्त्वपूर्ण मुख्यालये आणि चर्च आहेत.<ref>{{cite web |first=Daniel |last=Miller |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/scientologys-hollywood-real-estate-empire-213141/ |title=Scientology's Hollywood Real Estate Empire |work=[[द हॉलीवूड रिपोर्टर]] |date=July 21, 2011 |access-date=February 26, 2022 |archive-date=July 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718115358/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/scientologys-hollywood-real-estate-empire-213141/ |url-status=live }}</ref> लॉस एंजेलसच्या मोठ्या बहु-वांशिक लोकसंख्येमुळे, [[बौद्ध धर्म]], [[हिंदू धर्म]], [[इस्लाम]], झोरोस्ट्रियन धर्म (पारशी धर्म), [[शीख धर्म]], बहाई धर्म, विविध पौर्वात्य ऑर्थोडॉक्स चर्च, सूफीवाद, शिंतो धर्म, ताओवाद, कन्फ्यूशियन धर्म, चिनी लोकधर्म आणि इतर अनेक धर्म पाळले जातात. आशियातील स्थलांतरितांनी, उदाहरणार्थ, अनेक महत्त्वपूर्ण बौद्ध मंडळी तयार केली आहेत, ज्यामुळे हे शहर जगातील बौद्ध अनुयायांच्या सर्वाधिक विविधतेचे घर बनले आहे. शहरातील पहिले बौद्ध मंदिर (जोस हाऊस) १८७५ मध्ये स्थापन करण्यात आले होते.<ref name="Eighteen5019Thirty" /> नास्तिकवाद आणि इतर धर्मनिरपेक्ष विचार देखील सामान्य आहेत, कारण हे शहर पश्चिम यू.एस. मधील सर्वात मोठे अनचर्च केलेले शहर मानले जाते. === बेघरपणा === {{मुख्य|लॉस एंजेलसमधील बेघरपणा}} [[चित्र:Homeless people, Los Angeles, California (cropped).jpg|इवलेसे|[[लॉस एंजेलस सिटी हॉल]]बाहेर बेघरांचे तंबू, २०२१]] जानेवारी २०२४ पर्यंत, लॉस एंजेलस शहरात ४५,२५२ बेघर लोक आहेत, ज्यामध्ये एलए काउंटीच्या बेघर लोकसंख्येचा सुमारे ६०% भाग समाविष्ट आहे.<ref>{{Cite web |title=2024 Greater Los Angeles Homeless Count Results (Long Version) |url=https://www.lahsa.org/documents?id=8164-2024-greater-los-angeles-homeless-count-results-long-version-.pdf |access-date=November 4, 2025 |website=lahsa.org |archive-date=November 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104124247/https://www.lahsa.org/documents?id=8164-2024-greater-los-angeles-homeless-count-results-long-version-.pdf |url-status=live }}</ref> हे मागील वर्षाच्या तुलनेत २.२% कमी आहे (एलए काउंटीच्या एकूण बेघर लोकसंख्येमध्ये ०.३% घट झाली आहे).<ref name=":0">{{Cite news|last=Cowan|first=Jill|date=June 12, 2020|title=What Los Angeles's Homeless Count Results Tell Us|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/06/12/us/la-county-homeless-population.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612130812/https://www.nytimes.com/2020/06/12/us/la-county-homeless-population.html |archive-date=June 12, 2020 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=July 6, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Homeless Populations">{{Cite news|last=Cowan|first=Jill|date=June 5, 2019|title=Homeless Populations Are Surging in Los Angeles. Here's Why.|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2019/06/05/us/los-angeles-homeless-population.html|access-date=July 6, 2020|issn=0362-4331|archive-date=March 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327093047/https://www.nytimes.com/2019/06/05/us/los-angeles-homeless-population.html|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसमधील बेघरपणाचे केंद्र स्किड रो परिसर आहे, ज्यामध्ये ८,००० बेघर लोक आहेत, युनायटेड स्टेट्समधील बेघर लोकांची ही सर्वात मोठी स्थिर लोकसंख्या आहे.<ref>{{Cite news |last1=Holland |first1=Gale |last2=Zahniser |first2=David |date=May 29, 2019 |title=L.A. agrees to let homeless people keep skid row property — and some in downtown aren't happy |url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-homeless-cleanup-property-skid-row-downtown-lawsuit-mitchell-case-20190529-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810085752/https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-homeless-cleanup-property-skid-row-downtown-lawsuit-mitchell-case-20190529-story.html |archive-date=August 10, 2019 |access-date=August 19, 2019 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="abc7_06132019">{{cite news|url=https://abc7.com/society/las-homeless-aerial-tour-of-skid-row-epicenter-of-crisis/5344680/|title=LA's homeless: Aerial view tour of Skid Row, epicenter of crisis|last=Cristi|first=Chris|date=June 13, 2019|work=ABC7|access-date=June 19, 2019|archive-date=October 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017121638/https://abc7.com/society/las-homeless-aerial-tour-of-skid-row-epicenter-of-crisis/5344680/|url-status=live}}</ref> लॉस एंजेलसमधील बेघर लोकसंख्येच्या वाढीस परवडणाऱ्या घरांची कमतरता<ref name="Homeless Populations"/> आणि अंमली पदार्थांचे व्यसन या कारणांना जबाबदार धरले गेले आहे.<ref>{{cite web|author1=Doug Smith|author2=Benjamin Oreskes|url=https://www.latimes.com/california/story/2019-10-07/homeless-population-mental-illness-disability|title=Are many homeless people in L.A. mentally ill? New findings back the public's perception|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 7, 2019|access-date=June 2, 2022|archive-date=June 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603043500/https://www.latimes.com/california/story/2019-10-07/homeless-population-mental-illness-disability|url-status=live}}</ref> २०१९ मध्ये नव्याने बेघर झालेल्या ८२,९५५ लोकांपैकी जवळपास ६० टक्के लोकांनी त्यांचे बेघरपण आर्थिक अडचणींमुळे असल्याचे सांगितले.<ref name=":0" /> लॉस एंजेलसमध्ये, कृष्णवर्णीय लोकांना बेघरपणाचा अनुभव येण्याची शक्यता अंदाजे चार पट जास्त असते.<ref name=":0" /><ref>{{cite web|title=2823 – Report And Recommendations Of The Ad Hoc Committee On Black People Experiencing Homelessness|url=https://www.lahsa.org/documents?id=2823-report-and-recommendations-of-the-ad-hoc-committee-on-black-people-experiencing-homelessness|access-date=July 6, 2020|website=www.lahsa.org|archive-date=July 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706211718/https://www.lahsa.org/documents?id=2823-report-and-recommendations-of-the-ad-hoc-committee-on-black-people-experiencing-homelessness|url-status=live}}</ref> == हवामान == लॉस एंजेलसमधील हवामान रुक्ष व उष्ण आहे. येथे वर्षातून सरासरी केवळ ३५ दिवस पाऊस पडतो. उन्हाळ्यादरम्यान येथील कमाल तापमान बरेच वेळा ४० से पेक्षा अधिक असते. आजवरचे विक्रमी कमाल तापमान ४५ से. २७ सप्टेंबर २०१० रोजी नोंदविले गेले.<ref name=RecordHighTemp113>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://articles.latimes.com/2010/sep/27/local/la-me-hottest-ever-20100928|title=L.A.'s hottest day ever|publisher=लॉस एंजेल्स टाइम्स|accessdate=April 21, 2010|first1=Bob|last1=Pool|first2=Rong-Gong|last2=Lin II}}</ref> {{Infobox हवामान |location = लॉस एंजेलस ([[दक्षिण कॅलिफोर्निया विद्यापीठ]] परिसर) |single line = Y |Jan high F = 68.1 |Feb high F = 69.6 |Mar high F = 69.8 |Apr high F = 73.1 |May high F = 74.5 |Jun high F = 79.5 |Jul high F = 83.8 |Aug high F = 84.8 |Sep high F = 83.3 |Oct high F = 79.0 |Nov high F = 73.2 |Dec high F = 68.7 |year high F = 75.6 |Jan mean F = 58.3 |Feb mean F = 60.0 |Mar mean F = 60.7 |Apr mean F = 63.8 |May mean F = 66.2 |Jun mean F = 70.5 |Jul mean F = 74.2 |Aug mean F = 75.2 |Sep mean F = 74.0 |Oct mean F = 69.5 |Nov mean F = 62.9 |Dec mean F = 58.5 |year mean F = 66.2 |Jan low F = 48.5 |Feb low F = 50.3 |Mar low F = 51.6 |Apr low F = 54.4 |May low F = 57.9 |Jun low F = 61.4 |Jul low F = 64.6 |Aug low F = 65.6 |Sep low F = 64.6 |Oct low F = 59.9 |Nov low F = 52.6 |Dec low F = 48.3 |year low F = 56.6 |Jan rain inch = 3.33 |Feb rain inch = 3.68 |Mar rain inch = 3.14 |Apr rain inch = 0.83 |May rain inch = 0.31 |Jun rain inch = 0.06 |Jul rain inch = 0.01 |Aug rain inch = 0.13 |Sep rain inch = 0.32 |Oct rain inch = 0.37 |Nov rain inch = 1.05 |Dec rain inch = 1.91 |rain colour = green |Jan rain days = 6.5 |Feb rain days = 6.0 |Mar rain days = 6.4 |Apr rain days = 3.0 |May rain days = 1.3 |Jun rain days = 0.6 |Jul rain days = 0.3 |Aug rain days = 0.5 |Sep rain days = 1.2 |Oct rain days = 2.0 |Nov rain days = 3.1 |Dec rain days = 4.3 |unit rain days = 0.01 inch |Jan sun = 225.3 |Feb sun = 222.5 |Mar sun = 267.0 |Apr sun = 303.5 |May sun = 276.2 |Jun sun = 275.8 |Jul sun = 364.1 |Aug sun = 349.5 |Sep sun = 278.5 |Oct sun = 255.1 |Nov sun = 217.3 |Dec sun = 219.4 |source 1 = NOAA<ref name= NCDC>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/ca/045115.pdf | title= Climatography of the United States No. 20 (1971–2000) - Los Angeles Downtown USC, CA | publisher= [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | format= PDF | year= 2004 | accessdate= 2010-07-25 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=NOAA|दुवा=ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00045115.TXT|publisher=NOAA}}</ref> }} ==खेळ== लॉस एंजेलस शहराने [[१९३२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९३२]] व [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९८४]] ह्या दोन [[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धांचे आयोजन केले होते. तसेच [[१९९४ फिफा विश्वचषक]]ातील अंतिम फेरीचा सामना येथील [[पसाडिना, कॅलिफोर्निया|पसाडिना]] शहरात खेळवण्यात आला होता. खालील चार व्यावसायिक संघ लॉस एंजेलस महानगरामध्ये स्थित आहेत. {| class="wikitable" ! style="background:black; color:white"|संघ ! style="background:black; color:white"|खेळ ! style="background:black; color:white"|लीग ! style="background:black; color:white"|स्थान ! style="background:black; color:white"|स्थापना |- ! [[लॉस एंजेलस लेकर्स]] | [[बास्केटबॉल]] | [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]] | स्टेपल्स सेंटर | १९४९ |- ! [[लॉस एंजेलस क्लिपर्स]] | [[बास्केटबॉल]] | [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]] | स्टेपल्स सेंटर | १९८४ |- ! [[अ‍ॅनाहाइम डक्स]] | [[आइस हॉकी]] | [[नॅशनल हॉकी लीग]] | होंडा सेंटर | १९९३ |- ! [[लॉस एंजेलस किंग्ज]] | [[आइस हॉकी]] | [[नॅशनल हॉकी लीग]] | स्टेपल्स सेंटर | १९६७ |- ! [[लॉस एंजेलस डॉजर्स]] | [[बेसबॉल]] | [[मेजर लीग बेसबॉल]] | डॉजर पार्क | १९५८ |- ! [[लॉस एंजेलस एंजल्स ऑफ अ‍ॅनाहाइम]] | [[बेसबॉल]] | [[मेजर लीग बेसबॉल]] | एंजल्स स्टेडियम ऑफ अ‍ॅनाहाइम | १९६१ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.lacity.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.lacvb.com/ स्वागत कक्ष] * {{wikivoyage|Los Angeles|लॉस एंजेल्स}} {{कॉमन्स|Los Angeles|लॉस एंजेलस}} {{अमेरिकेमधील मोठी शहरे}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}} [[वर्ग:लॉस एंजेलस| ]] [[वर्ग:कॅलिफोर्नियामधील शहरे]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]] [[वर्ग:लॉस एंजेलस काउंटी (कॅलिफोर्निया)]] 0nyoaj3r42jcwd5jk7zk2dtv2r396ki 0 25346 2709628 2707930 2026-09-14T09:07:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709628 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२|२४५|२४६}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स.पू. ३१]] - [[ॲक्टियमची लढाई]]: [[ऑक्टाव्हियन]]ने [[मार्क ॲंथनी]] आणि [[क्लियोपात्रा]] यांच्या सैन्याचा पराभव केला.<ref name="mhalss-sept2">{{cite web |title=सप्टेंबर २ - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १६६६]] - [[लंडनची मोठी आग]]: शहरात भीषण आग पसरली ज्यामुळे तीन दिवसांत लंडनचा मोठा भाग जळून खाक झाला.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[जपान]]ने शरणागतीपत्रावर स्वाक्षरी केली आणि दुसरे महायुद्ध अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १९४५]] - [[व्हियेतनाम]]ने [[फ्रांस]]पासून स्वातंत्र्य जाहीर केले.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[सुदान]]च्या [[मारा पर्वतरांग|मारा पर्वतांमध्ये]] झालेल्या भूस्खलनात शेकडो व्यक्ती ठार.<ref>{{cite web | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Nauman | first2=Qasim | title=Landslide Kills Hundreds in Sudan | website=The New York Times | date=2025-09-02 | url=https://www.nytimes.com/2025/09/02/world/africa/sudan-landslide.html | access-date=2025-11-12}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५४७]] - [[मिगेल दे सेर्व्हान्तेस]], [[स्पेन|स्पॅनिश]] लेखक ('डॉन क्विक्झोट'चा लेखक).<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १७७८|१७७८]] - [[लुई बोनापार्टे, हॉलंड]]चा राजा.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८३८|१८३८]] - [[लिलिउओकलानी, हवाई]]ची राणी.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[विल्हेल्म ऑस्टवाल्ड]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ|जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-ostwald">{{cite web |title=Wilhelm Ostwald - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1909/ostwald/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[फ्रेडरिक सॉडी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ|ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-soddy">{{cite web |title=Frederick Soddy - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1921/soddy/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[श्रीपाद महादेव माटे]], मराठी साहित्यिक.<ref name="mhalss-mate">{{cite web |title=श्रीपाद महादेव माटे |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[डॅनियेल अराप मुआ]], [[:वर्ग:केन्याचे राष्ट्राध्यक्ष|केन्याचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-moi">{{cite web |title=डॅनियेल अराप मुआ - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[क्रिस्टा मॅकऑलिफ]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर|अमेरिकेची अंतराळवीर]].<ref name="nasa-mcauliffe">{{cite web |title=Teacher in Space - Christa McAuliffe |url=https://www.nasa.gov/ |publisher=NASA |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जिमी कॉनोर्स]], [[:वर्ग:टेनिसपटू|अमेरिकेचा टेनिस खेळाडू]].<ref name="atp-connors">{{cite web |title=Jimmy Connors Profile |url=https://www.atptour.com/ |publisher=ATP Tour |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[अहमद शाह मसूद]], [[अफगाणिस्तान]]चा म्होरक्या.<ref name="mhalss-massoud">{{cite web |title=अहमद शाह मसूद - माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[किआनू रीव्ह्स]], [[कॅनडा]]चा अभिनेता.<ref name="imdb-reeves">{{cite web |title=Keanu Reeves Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[सलमा हायेक]], [[मेक्सिको]]ची अभिनेत्री.<ref name="imdb-hayek">{{cite web |title=Salma Hayek Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[क्रिस ट्रेमलेट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-tremlett">{{cite web |title=Chris Tremlett Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[इशांत शर्मा]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-ishant">{{cite web |title=Ishant Sharma Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स.पू. ४९०|४९०]] - [[फेइडिप्पाइड्स]], [[पर्शिया]]विरुद्ध [[ग्रीस]]च्या विजयाची वार्ता सांगण्यासाठी [[मॅरेथॉन, ग्रीस|मॅरेथॉन]]पासून [[अथेन्स]]ला ४० किमी धावत गेलेला सैनिक.<ref name="mhalss-pheidippides">{{cite web |title=फेइडिप्पाइड्स - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. ४२१|४२१]] - [[कॉन्स्टान्शियस तिसरा, रोमन सम्राट]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १३९७|१३९७]] - [[फ्रांसेस्को लांडिनी]], [[:वर्ग:इटालियन संगीतकार|इटालियन संगीतकार]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १५४०|१५४०]] - [[दावित तिसरा, इथियोपिया]]चा सम्राट.<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८२०|१८२०]] - [[ज्यांगकिंग]], [[:वर्ग:चिनी सम्राट|चिनी सम्राट]].<ref name="mhalss-sept2" /> * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[विल्यम रोवन हॅमिल्टन]], [[:वर्ग:आयरिश गणितज्ञ|आयरिश गणितज्ञ]].<ref name="mhalss-hamilton">{{cite web |title=विल्यम रोवन हॅमिल्टन - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८६६]] - [[नॅट थॉमसन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-thomson">{{cite web |title=Nat Thomson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[अँथोनी फ्रांसिस लुकास]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].<ref name="mhalss-lucas">{{cite web |title=अँथोनी फ्रांसिस लुकास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[पिएर दि कूबर्तिन]], अर्वाचीन [[ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक खेळांचा]] जनक.<ref name="olympic-coubertin">{{cite web |title=Pierre de Coubertin Biography |url=https://olympics.com/ |publisher=International Olympic Committee |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[फ्रांसिस्को क्रॅव्हेरो लोपेस]], [[:वर्ग:पोर्तुगालचे राष्ट्राध्यक्ष|पोर्तुगालचा १३वा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-lopes">{{cite web |title=फ्रांसिस्को क्रॅव्हेरो लोपेस - माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[हो चि मिन्ह]], [[:वर्ग:व्हियेतनामचे राष्ट्राध्यक्ष|व्हियेतनामचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-hochiminh">{{cite web |title=हो चि मिन्ह - चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[जे.आर.आर. टॉल्कीन]], [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|इंग्लिश लेखक]].<ref name="tolkien-bio">{{cite web |title=J.R.R. Tolkien Biography |url=https://www.tolkienestate.org/ |publisher=The Tolkien Estate |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[वि.स. खांडेकर]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] प्राप्त मराठी साहित्यिक.<ref name="mhalss-khandekar">{{cite web |title=विष्णू सखाराम खांडेकर |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[फ्रेड जी. मायर]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]].<ref name="mhalss-meyer">{{cite web |title=फ्रेड जी. मायर माहिती |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[पॅडी क्लिफ्ट]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="espn-clift">{{cite web |title=Paddy Clift Profile |url=https://www.espncricinfo.com/ |publisher=ESPNcricinfo |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[वाय.एस. राजशेखर रेड्डी]], [[:वर्ग:आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|आंध्र प्रदेशचा मुख्यमंत्री]].<ref name="loksatta-ysr">{{cite news |title=वाय. एस. राजशेखर रेड्डी यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[श्रीनिवास खळे]], मराठी संगीतकार.<ref name="loksatta-khale">{{cite news |title=ज्येष्ठ संगीतकार श्रीनिवास खळे काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२९ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय दिन: [[व्हियेतनाम]]<ref name="mhalss-sept2" /> * जागतिक नारळ दिवस<ref name="mhalss-sept2" /> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/2}} [[ऑगस्ट ३१]] - [[सप्टेंबर १]] - '''सप्टेंबर २''' - [[सप्टेंबर ३]] - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] g2d6h263g5nzven7e9io5223g22xpi5 0 25347 2709629 2707931 2026-09-14T09:08:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709629 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|३|२४६|२४७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ३०१]] - [[सान मारिनो]] या जगातील सर्वात जुन्या प्रजासत्ताक देशाची स्थापना झाली.<ref name="history-sanmarino">{{cite web |title=San Marino History |url=https://www.britannica.com/place/San-Marino |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. ११८९]] - [[रिचर्ड पहिला, इंग्लंड|रिचर्ड पहिला]] (रिचर्ड द लायनहार्ट) याचा [[लंडन]]मधील [[वेस्टमिन्स्टर ॲबे]] येथे ब्रिटनचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला.<ref name="britannica-richard">{{cite web |title=Richard I - King of England |url=https://www.britannica.com/biography/Richard-I-king-of-England |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८३]] - [[पेरिसचा तह (१७८३)|पेरिसचा तह]]: [[ब्रिटन]] आणि [[अमेरिका]] यांच्यात करारावर स्वाक्षऱ्या होऊन [[अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध]] अधिकृतपणे समाप्त झाले.<ref name="history-paris">{{cite web |title=Treaty of Paris signed |url=https://www.history.com/this-day-in-history/treaty-of-paris-signed |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यावर [[ब्रिटन]], [[फ्रांस]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]]ने जर्मनाविरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref name="bbc-ww2">{{cite web |title=1939: Britain and France declare war on Germany |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/3/newsid_3493000/3493237.stm |publisher=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७१]] - [[कतार]] देशाने [[ब्रिटन]]पासून स्वातंत्र्य मिळवले.<ref name="qatar-independence">{{cite web |title=Qatar Independence Day |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १०३४|१०३४]] - [[गो-सांजो]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="japan-emperor">{{cite web |title=Emperor Go-Sanjo |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Sanjo |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[पिएत्रा फेरारी]], इटालियन चित्रकार.<ref name="art-history">{{cite web |title=Pietro Ferrari Biography |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[फ्रित्झ प्रेगल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्लोव्हेकियाचे रसायनशास्त्रज्ञ|स्लोव्हेकियाचा रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-pregl">{{cite web |title=Fritz Pregl - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1923/pregl/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[फर्डिनांड पोर्श]], [[ऑस्ट्रिया]]चा कार-अभियंता.<ref name="porsche-bio">{{cite web |title=Ferdinand Porsche Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-Porsche |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[कार्ल डेव्हिड अँडरसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-anderson">{{cite web |title=Carl D. Anderson - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/anderson/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[उत्तम कुमार]], बंगाली चित्रपट अभिनेता.<ref name="loksatta-uttam">{{cite news |title=बंगाली चित्रपटांचे महानायक उत्तम कुमार |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[रायोजी नोयोरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:जपानी रसायनशास्त्रज्ञ|जपानी रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref name="nobel-noyori">{{cite web |title=Ryoji Noyori - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2001/noyori/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[चार्ली शीन]], अमेरिकन अभिनेता.<ref name="imdb-sheen">{{cite web |title=Charlie Sheen Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[विवेक ओबेरॉय]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपट अभिनेता]].<ref name="imdb-oberoi">{{cite web |title=Vivek Oberoi Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ८६३|८६३]] - [[उमर अल-अक्ता]], अरब अमीर.<ref name="history-arab">{{cite web |title=Umar al-Aqta History |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६५८|१६५८]] - [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल]], [[इंग्लंड]]चा राज्यकर्ता.<ref name="britannica-cromwell">{{cite web |title=Oliver Cromwell Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[एडवर्ड बेनेस]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा दुसरा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref name="mhalss-benes">{{cite web |title=एडवर्ड बेनेस |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[अनंत हरी गद्रे]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].<ref name="loksatta-gadre">{{cite news |title=समाजसुधारक अनंत हरी गद्रे |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[फ्रँक काप्रा]], अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक.<ref name="imdb-capra">{{cite web |title=Frank Capra Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[विल्यम रेह्नक्विस्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश|अमेरिकेचा सर्वोच्च न्यायाधीश]].<ref name="nyt-rehnquist">{{cite news |title=William H. Rehnquist Dies |url=https://www.nytimes.com/ |work=The New York Times |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन: [[कतार]]<ref name="qatar-independence" /> * राष्ट्रीय व्यापारी दिन: [[ताइवान]] == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||september/3}} [[सप्टेंबर १]] - [[सप्टेंबर २]] - '''सप्टेंबर ३''' - [[सप्टेंबर ४]] - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] n7u5kdxhzafv10cpte8lj2rmuaz7na7 0 25348 2709630 2707932 2026-09-14T09:10:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709630 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|४|२४७|२४८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[इ.स. ४७६]] - [[रोम्युलस ऑगस्टस]] या शेवटच्या रोमन सम्राटाला पदच्युत करण्यात आले, ज्यामुळे [[पश्चिम रोमन साम्राज्य]] अधिकृतपणे संपुष्टात आले.<ref name="britannica-romulus">{{cite web |title=Romulus Augustulus - Roman Emperor |url=https://www.britannica.com/biography/Romulus-Augustulus |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १२६०]] - [[ऐन जालुतची लढाई]]: [[मामलुक]] सैन्याने [[मंगोल साम्राज्य|मंगोल]] सैन्याचा पराभव केला आणि त्यांचा मध्य पूर्वेतील विस्तार थांबवला.<ref name="britannica-ainjalut">{{cite web |title=Battle of Ayn Jalut |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ayn-Jalut |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १७८१]] - [[लॉस एंजेलस]] शहराची ४४ स्पॅनिश स्थलांतरितांद्वारे स्थापना झाली.<ref name="la-history">{{cite web |title=History of Los Angeles |url=https://www.britannica.com/place/Los-Angeles-California |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८८]] - [[जॉर्ज ईस्टमन]] याने 'कोडाक' या ट्रेडमार्कची नोंदणी केली आणि रोल फिल्म वापरणाऱ्या कॅमेऱ्याचे पेटंट मिळवले.<ref name="kodak-patent">{{cite web |title=George Eastman - Kodak Patent |url=https://www.history.com/this-day-in-history/george-eastman-patents-kodak-box-camera |publisher=History.com |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९८]] - [[लॅरी पेज]] आणि [[सर्गेई ब्रिन]] यांनी [[गूगल]] (Google) कंपनीची औपचारिक स्थापना केली.<ref name="google-history">{{cite web |title=Google's Founding Story |url=https://about.google/our-story/ |publisher=Google |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १२४१]] - [[अलेक्झांडर तिसरा, स्कॉटलंड]]चा राजा.<ref name="britannica-alexander3">{{cite web |title=Alexander III - King of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-III-king-of-Scotland |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १५६३|१५६३]] - [[वानली]], चिनी सम्राट (मायंग राजवंश).<ref name="mhalss-wanli">{{cite web |title=वानली - इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८२५|१८२५]] - [[दादाभाई नौरोजी]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, अर्थशास्त्रज्ञ आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते.<ref name="mhalss-naoroji">{{cite web |title=दादाभाई नौरोजी |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[मॅक्स डेलब्रुक]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता जर्मन-अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ.<ref name="nobel-delbruck">{{cite web |title=Max Delbrück - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1969/delbruck/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[ऋषी कपूर]], भारतीय चित्रपट अभिनेता.<ref name="imdb-rishi">{{cite web |title=Rishi Kapoor Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[बियॉन्से नोल्स]], अमेरिकन गायिका आणि अभिनेत्री.<ref name="imdb-beyonce">{{cite web |title=Beyoncé Biography |url=https://www.imdb.com/ |publisher=IMDb |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १०६३|१०६३]] - [[तुघरिल बेग]], [[सेलजुक साम्राज्य|सेलजुक साम्राज्याचा]] संस्थापक आणि पहिला सुलतान.<ref name="britannica-tughril">{{cite web |title=Toghrïl Beg - Seljuq Ruler |url=https://www.britannica.com/biography/Toghril-Beg |publisher=[[एनसायक्लोपिडिया ब्रिटानिका]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[अल्बर्ट श्वार्टझर]], [[नोबेल शांतता पुरस्कार]] विजेता जर्मन विचारवंत आणि वैद्यकीय मिशनरी.<ref name="nobel-schweitzer">{{cite web |title=Albert Schweitzer - Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1952/schweitzer/biographical/ |publisher=Nobel Prize |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[अमराजी करंदीकर]], मराठी साहित्यिक आणि विचारवंत.<ref name="mhalss-karandikar">{{cite web |title=अमराजी करंदीकर |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[धर्मवीर भारती]], हिंदी साहित्यिक, कवी आणि पत्रकार.<ref name="loksatta-bharati">{{cite news |title=धर्मवीर भारती यांचे साहित्य |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०१३]] - [[सुश्मिता बॅनर्जी]], भारतीय लेखिका.<ref name="bbc-banerjee">{{cite news |title=Sushmita Banerjee murdered in Afghanistan |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23971911 |work=[[बीबीसी]] |access-date=३ सप्टेंबर २०२६ }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय वृत्तपत्र विक्रेता दिवस: [[अमेरिका]] == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/4}} [[सप्टेंबर २]] - [[सप्टेंबर ३]] - '''सप्टेंबर ४''' - [[सप्टेंबर ५]] - [[सप्टेंबर ६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] iiax15s3njlmp1qxbn2y291802o0e9c 0 40646 2709421 2632122 2026-09-13T15:31:12Z ~2026-49032-45 187307 /* यादी */ 2709421 wikitext text/x-wiki '''कवी''' ही अशी व्यक्ती आहे जी [[कविता]] अभ्यासते आणि निर्माण करते. कवी स्वतःचे असे वर्णन करू शकतात. कवी हा निर्माता ([[विचार|विचारक]], [[गीतकार]], [[लेखक]]) असू शकतो जो कविता (मौखिक किंवा [[साहित्य|लिखित]]) तयार करतो किंवा ते प्रेक्षकांसमोर त्यांची कला सादर करू शकतात. कविता करणाऱ्या स्त्रीस '''कवयित्री''' असे म्हणतात. कवी प्रागैतिहासिक काळापासून अस्तित्वात आहेत, जवळजवळ सर्व भाषांमध्ये, आणि त्यांनी विविध संस्कृती आणि कालखंडात मोठ्या प्रमाणात कामे तयार केली आहेत.<ref name="Orban">{{cite book |last=Orban |first=Clara Elizabeth |title=The Culture of Fragments: Word and Images in Futurism and Surrealism |publisher=Rodopi |year=1997 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=KbCVyt6MWg0C |isbn=90-420-0111-9}}</ref> == यादी == काही प्रसिद्ध कवी आणि कवयित्री #|बालकवी (त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे) #|कुसुमाग्रज (विष्णू वामन शिरवाडकर) #|केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले) #|केशवकुमार (प्रल्हाद केशव अत्रे) #|शांता शेळके #|बहिणाबाई चौधरी #|[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] #|विजया वाड #|भा.रा. तांबे #|मंगेश पाडगावकर #|प्रवीण दवणे #|ग.दि. माडगुळकर #|कवी अनिल [आत्माराम रावजी देशपांडे) #|कवी बी (नारायण मुरलीधर गुप्ते) #|गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) #|ग.ह. पाटील #|विठ्ठल वाघ #|बा.भ बोरकर |ना.धों. महानोर #|कवी यशवंत (यशवंत दिनकर पेंढरकर)(बडोद्याचे राजकवी) #|साने गुरुजी #|दुर्गा भागवत #|[[शिरीष गोपाळ देशपांडे]] #|माधव जुलिअन #|दिलीप चित्रे #|[[ग.ल. ठोकळ]] #|गो.ना. माडगावकर #|सुरेश भट #|श्री. बा. रानडे #|गोपीनाथ #|ना.गं. लिमये #|केशव मेश्राम #|बा.सी. मर्ढेकर #|शं.चिं. श्रीखंडे #|वि.म. कुलकर्णी #|ना.वा. टिळक #|शंकर वैद्य #|इंदिरा संत #|अरुणा ढेरे #|कवी ग्रेस (माणिक गोडघाटे) #|वा.रा. कांत #|अनंत काणेकर #|आरती प्रभू (चिं त्र्य खानोलकर) #|पद्मा #|कवी सुधांशु #|विंदा करंदीकर #|पु.शि. रेगे #|सदानंद रेगे #|अनंत फंदी #|सोपानदेव चौधरी #|वसंत आबाजी डहाके #|दि.पु. चित्रे #|गो.नी. दांडेकर #|वसंत बापट #|संगीता बर्वे #|[[शिरीष पै]] #|वि.भि. कोलते #|फ.मुं शिंदे #|अज्ञातवासी (दिनकर गंगाधर केळकर) #|मधुकर केचे #।दशरथ यादव #|किरण शिवहर डोंगरदिवे #|[[किशोर कवठे]] #|[[शेख शफी बोल्डेकर]] ==इतर कवी== #डॉ.[[मिर्झा रफी अहमद बेग]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, शनिवार,२९ नोव्हेंबर २०२५</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:कवी|*]] 53nhrb52c8o8j7ua252w1pgc4xjzqj4 2709429 2709421 2026-09-13T15:44:22Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-49032-45|~2026-49032-45]] ([[User talk:~2026-49032-45|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:नरेश सावे|नरेश सावे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2632122 wikitext text/x-wiki '''कवी''' ही अशी व्यक्ती आहे जी [[कविता]] अभ्यासते आणि निर्माण करते. कवी स्वतःचे असे वर्णन करू शकतात. कवी हा निर्माता ([[विचार|विचारक]], [[गीतकार]], [[लेखक]]) असू शकतो जो कविता (मौखिक किंवा [[साहित्य|लिखित]]) तयार करतो किंवा ते प्रेक्षकांसमोर त्यांची कला सादर करू शकतात. कविता करणाऱ्या स्त्रीस '''कवयित्री''' असे म्हणतात. कवी प्रागैतिहासिक काळापासून अस्तित्वात आहेत, जवळजवळ सर्व भाषांमध्ये, आणि त्यांनी विविध संस्कृती आणि कालखंडात मोठ्या प्रमाणात कामे तयार केली आहेत.<ref name="Orban">{{cite book |last=Orban |first=Clara Elizabeth |title=The Culture of Fragments: Word and Images in Futurism and Surrealism |publisher=Rodopi |year=1997 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=KbCVyt6MWg0C |isbn=90-420-0111-9}}</ref> == यादी == काही प्रसिद्ध कवी आणि कवयित्री #|बालकवी (त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे) #|कुसुमाग्रज (विष्णू वामन शिरवाडकर) #|केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले) #|केशवकुमार (प्रल्हाद केशव अत्रे) #|शांता शेळके #|बहिणाबाई चौधरी #|[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] #|विजया वाड #|भा.रा. तांबे #|मंगेश पाडगावकर #|प्रवीण दवणे #|ग.दि. माडगुळकर #|कवी अनिल [आत्माराम रावजी देशपांडे) #|कवी बी (नारायण मुरलीधर गुप्ते) #|गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) #|ग.ह. पाटील #|विठ्ठल वाघ #|बा.भ बोरकर |ना.धों. महानोर #|कवी यशवंत (यशवंत दिनकर पेंढरकर)(बडोद्याचे राजकवी) #|साने गुरुजी #|दुर्गा भागवत #|[[शिरीष गोपाळ देशपांडे]] #|माधव जुलिअन #|दिलीप चित्रे #|[[ग.ल. ठोकळ]] #|गो.ना. माडगावकर #|सुरेश भट #|श्री. बा. रानडे #|गोपीनाथ #|ना.गं. लिमये #|केशव मेश्राम #|बा.सी. मर्ढेकर #|शं.चिं. श्रीखंडे #|वि.म. कुलकर्णी #|ना.वा. टिळक #|शंकर वैद्य #|इंदिरा संत #|अरुणा ढेरे #|कवी ग्रेस (माणिक गोडघाटे) #|वा.रा. कांत #|अनंत काणेकर #|आरती प्रभू (चिं त्र्य खानोलकर) #|पद्मा #|कवी सुधांशु #|विंदा करंदीकर #|पु.शि. रेगे #|सदानंद रेगे #|अनंत फंदी #|सोपानदेव चौधरी #|वसंत आबाजी डहाके #|दि.पु. चित्रे #|गो.नी. दांडेकर #|वसंत बापट #|संगीता बर्वे #|[[शिरीष पै]] #|वि.भि. कोलते #|फ.मुं शिंदे #|अज्ञातवासी (दिनकर गंगाधर केळकर) #|मधुकर केचे #।दशरथ यादव #|किरण शिवहर डोंगरदिवे #|[[किशोर कवठे]] ==इतर कवी== #डॉ.[[मिर्झा रफी अहमद बेग]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, शनिवार,२९ नोव्हेंबर २०२५</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:कवी|*]] hl7t4su7ak6wn4s8eg3ct02sb5cppkz 0 40802 2709420 2572839 2026-09-13T15:26:14Z अभय नातू 206 माहिती 2709420 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''ह्यो-सिक यो''' (किंवा यो ह्यो-सिक; जन्म [[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८६|१९८६]]) हा {{fh|KOR}}कडून आंतरराष्ट्रीय [[हॉकी]] खेळलेला खेळाडू आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.olympics.com/en/athletes/hyo-sik-you |title=Hyo Sik You Profile |website=Olympics.com |access-date=12 September 2026}}</ref> हा [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८]] आणि [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेत]] दक्षिण कोरिया कडून खेळला.<ref>{{cite web |url=https://www.olympedia.org/athletes/115599 |title=You Hyo-Sik Olympedia Profile |website=Olympedia |access-date=12 September 2026}}</ref> आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हा [[२००६ आशियाई खेळ|२००६ च्या आशियाई खेळांमध्ये]] सुवर्णपदक आणि [[२०१० आशियाई खेळ|२०१० च्या आशियाई खेळांमध्ये]] कांस्यपदक जिंकणाऱ्या दक्षिण कोरियन संघाचा भाग होता.<ref>{{cite web |url=https://www.fih.hockey/ |title=FIH Player Profile: You Hyo Sik |website=International Hockey Federation |access-date=12 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:यो, ह्यो-सिक}} [[वर्ग:दक्षिण कोरियाचे हॉकी खेळाडू]] [[वर्ग:बेंगलुरु हाय फ्लायर्स]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] oxt9ovf1mowfopwhez4pfk3su3xvtbu 0 49924 2709537 2346431 2026-09-14T01:29:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709537 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:Coronation portrait of Peter III of Russia -1761.JPG|इवलेसे|उजवे|250px|सम्राट तिसरा प्योत्र (इ.स. १७६२)]] '''तिसरा प्योत्र''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: Пётр III Фёдорович, ''तिसरा प्योत्र फ्योदोरोविच'';) ([[फेब्रुवारी २१]], [[इ.स. १७२८]] - [[जुलै १७]], [[इ.स. १७६२]]) हा [[इ.स. १७६२]] साली सहा महिने [[रशिया]]च्या झारपदावर राहिलेला सम्राट होता. बहुसंख्य इतिहासकारांच्या मते तो ''[[प्रशिया]]धार्जिणा'' व मानसिकदृष्ट्या कमकुवत होता, ज्यामुळे त्याच्या नेतृत्वास विरोध झाला. तिसऱ्या प्योत्राची पत्नी सम्राज्ञी [[दुसरी येकातेरिना]] हिने त्याची कारस्थान रचून हत्या घडवून आणली, असे मानले जाते. त्याच्या मृत्यूनंतर येकातेरिनेने राज्य चालवले. == बाह्य दुवे == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=105377 तिसरा प्योत्र फ्योदोरोविच याचे चरित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208132452/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=105377 |date=2012-02-08 }} (रशियन मजकूर) {{DEFAULTSORT:प्योत्र,०३}} [[वर्ग:रशियाचे झार]] [[वर्ग:इ.स. १७२८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १७६२ मधील मृत्यू]] ou9wdwlgmif76e6dc6a2jy0tjfcp0ps 0 50559 2709472 2677603 2026-09-13T21:48:23Z Public vlogss 187367 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2709472 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Regenwurm1.jpg|right|thumb|200px|गांडूळ]] '''गांडूळ''' हा ओलसर मातीत राहणारा, वलयांकीत, लांब शरीर असणारा, सरपटणारा उभयलिंगी [[प्राणी]] आहे. हा ॲनेलिडा (वलयी) संघाच्या कीटोपोडा वर्गातील ऑलिगोकीटा गणातील प्राणी आहे. गांडुळाच्या अनेक जाती आहेत. यांपैकी फेरेटिमा पोस्थ्यूमा ही जाती भारतभर मुबलक आढळते, म्हणून हिचा उपयोग प्रयोगशाळेत विच्छेदनासाठी केला जातो. पूर्ण वाढ झालेल्या गांडुळाची लांबी सु. १५ सेंमी. असते. ऑस्ट्रेलियात सापडणाऱ्या मेगॅस्कोलेक्स गांडुळाची लांबी जवळजवळ ३ मी. असते. जैव (सेंद्रिय) पदार्थ व आर्द्रता असलेल्या मातीत हे आढळतात. हे दंडगोलाकार असून दोन्ही टोकांकडे, विशेषतः अग्र टोकाकडे, निमुळते होत जातात. शरीराचे खंडीभवन (खंड किंवा भाग पडणे) झालेले असून १००–१२० समखंड (सारखे दिसणारे खंड) असतात. १४, १५ व १६ या खंडांभोवती ग्रंथिमय ऊतकाची (समान रचना व कार्य असणाऱ्या पेशींच्या समूहाची) झालेली पर्याणिका (त्वचेचा फुगलेला ग्रंथिमय भाग) असते. मुख व गुदद्वार यांशिवाय शरीरावर एक स्त्रीजनन-रंध्र, दोन पुंजनन-रंध्रे व शुक्र-ग्राहिका-रंध्रांच्या (शुक्राणू साठविण्याकरिता असलेल्या पिशवीच्या बाहेरच्या छिद्रांच्या) चार जोड्या असतात. प्रत्येक खंडाभोवती मध्यावर कायटिनी (कायटीन नावाच्या पदार्थाच्या बनलेल्या) शूकांचे (लहान, राठ व ताठ केसांसारख्या रचनांचे) एक वलय असते. पहिले १२ खंड सोडून सर्व खंडांच्या मध्यपृष्ठभागावर देहगुहेला (शरीराच्या पोकळीला) जोडलेली सूक्ष्म छिद्रे असतात. देहगुहेचे पटांमुळे (पडद्यांमुळे) खंडीभवन होते. आंतरिक व बाह्य खंडीभवन हे एकमेकांशी जुळणारे असते. मुख, मुखगुहिका (तोंडाची पोकळी), ग्रसनी (मुखगुहेच्या लगेच मागे असणारा अन्ननलिकेचा स्‍नायुमय भाग), ग्रसिका (ग्रसनीपासून आंत्रापर्यंतचा आहारनालाचा भाग), पेषणी (अन्न बारीक करणारे साधन), आंत्र (आतडे), मलाशय (आहारनालाचा अखेरचा भाग) व गुदद्वार हे पचन तंत्राचे (पचन संस्थेचे) प्रमुख भाग होत. सव्विसाव्या खंडापासून गुदद्वाराच्या अलीकडील तेवीस ते पंचविसाव्या खंडांपर्यंत आंत्रवलन (आंत्राच्या गुहिकेत गेलेली आंत्रभित्तीची पृष्ठीय, मध्य व अनुदैर्घ्य दुमड) असते. श्वसन त्वचेमार्फत होते त्यासाठी [[त्वचा]] ओलसर असावी लागते. रक्ताचा रंग लाल असतो. परिवहन तंत्रात (रुधिराभिसरण संस्थेत) पृष्ठीय रुधिरवाहिनी, अधर रुधिरवाहिनी व अधस्तंत्रिका वाहिनी (तंत्रिकारज्‍जूच्या म्हणजे मज्‍जारज्‍जूच्या खाली असणारी वाहिनी) या प्रमुख वाहिन्या आणि पार्श्व व पार्श्वांत्रीय (आतड्याच्या बाजूला असलेली) हृदये हे मुख्य भाग आहेत. उत्सर्जन तंत्र हे पटीय (देहगुहेतील पटांशी निकट संबंध असलेल्या), अध्यावरणी (देहभित्तीच्या आतील पृष्ठाला चिकटलेल्या) व ग्रसनीय (ग्रसनीभोवती असणाऱ्या) वृक्ककांचे (निरुपयोगी द्रव्ये बाहेर टाकणाऱ्या नळीसारख्या इंद्रियांचे) झालेले असते. वृक्कक कुंडलित (वेटोळी पडलेले) असून प्रारूपिक (नमुनेदार) वृक्ककाचे एक टोक देहगुहेत व दुसरे त्वचेवर उघडते. तंत्रिका तंत्राचे (मज्‍जासंस्थेचे) केंद्रीय (मध्यभागी असलेले) तंत्रिका तंत्र व परिघीय (मध्यापासून दूर असलेले) तंत्रिका तंत्र असे दोन भाग पडतात. केंद्रीय तंत्रिका तंत्र ग्रसनीच्या वर असलेली गुच्छिकांची (तंत्रिका कोशिकांच्या समूहांची) एक जोडी, परिग्रसनी (ग्रसनीच्या भोवती असलेल्या) संयोजकांची (जोडणाऱ्या तंत्रिकांची) एक जोडी, अधोग्रसनी (ग्रसनीच्या खाली असणाऱ्या) गुच्छिकांची एक जोडी व अधर तंत्रिकारज्‍जू यांचे झालेले असते. गुच्छिका व संयोजकांपासून सर्व शरीरभर जाणाऱ्या तंत्रिका निघतात. या तंत्रिकांचे परिधीय तंत्रिका तंत्र झालेले असते. हा प्राणी उभयलिंगी (द्विलिंगी) आहे पण तरीही स्वनिषेचन (एकाच व्यक्तीच्या शरीरातील शुक्राणू व अंडी यांचा संयोग) आढळत नाही. वृषणांच्या (शुक्राणू उत्पन्न करणाऱ्या इंद्रियांच्या) दोन जोड्या असतात. अंडाशयांची (अंडी उत्पन्न करणाऱ्या इंद्रियांची) एक जोडी असते. अंड्यांचे निषेचन (फलन) कोकूनमध्ये (अंडी व शुक्राणू आत बंद करून ठेवणाऱ्या कोशामध्ये) होते. कोकूनमध्ये एका वेळी एकाच अंड्याचे परिवर्धन (विकास) होते. गांडूळ पावसाळ्यात अंडी घालते आणि कोकून जमिनीवर टाकते. एका कोकूनमध्ये कित्येक अंडी असतात. पिले जमिनीत जातात. गांडूळाची विष्ठा सेंद्रिय खत म्हणून उपयुक्त असून ते अमोनियम सल्फेटाच्या तोडीचे आहे. ईजिप्तमधील नाईल नदीच्या खोऱ्यातील जमीन अशा खताने सुपीक करण्यात आली आहे. गांडुळाच्या माती खाऊन जमिनीच्या आत बिळे करून राहण्याच्या प्रवृत्तीमुळे शेतातील जमीन भुसभुशीत होते. जमिनीतून हवा खेळती राहून पिकांच्या मुळाशी पिकांना आवश्यक असलेल्या सूक्ष्म जीवाणूंची संख्या वाढते आणि पिकांची वाढ चांगली होते. हिवाळ्यात किंवा कोरड्या हवामानात ते सुमारे २ मी. खोलीपर्यंत जमिनीत आढळतात. मातीतील वनस्पतींचे अवशेष हे गांडुळाचे मुख्य अन्न आहे. गांडुळाने विष्ठेच्या स्वरूपात बाहेर टाकलेल्या मातीमध्ये सभोवतालच्या मातीच्या तुलनेत [[नत्रवायू|नायट्रोजन]] पाच पट, सल्फर सात पट, पोटॅशियम अकरा पट, तर मँगॅनीज आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्ये दुपटीने जास्त असतात. ही विष्ठा जमिनीतील पिकांना सेंद्रिय खत म्हणून उपयुक्त आहे. गांडुळाच्या शरीरातून म्हणजे त्वचेतून इतर काही द्रव्ये बाहेर पडत असतात. या द्रव्यांचाही उपयोग पिकांच्या वाढीसाठी होतो. मृत झालेल्या गांडुळाच्या शरीराचा देखील खत म्हणून उपयोग होतो. त्याचे शरीर लवकर कुजते आणि त्यातून जमिनीला नत्राचा पुरवठा होतो. सर्वसाधारणपणे मेलेल्या एका गांडुळापासून दहा मिलीग्रॅम नायट्रेट मिळते. लुम्ब्रिसिडी कुलातील ईसेनिया फेटिडा (Eisenia fetida) ही मूळ युरोपातील गांडुळाची जाती गांडूळ खत प्रकल्पासाठी भारतात मुद्दाम आयात केली जाते. जमिनीच्या पृष्ठभागालगत त्याचा वावर असतो. त्यामुळे साखर कारखान्याची मळी, कुजण्यायोग्य पाने, ऊस गाळल्यानंतरचे अवशेष इत्यादिंपासून गांडूळ खत बनविण्यासाठी ही जाती उपयुक्त आहे. त्यामुळे ४० ते ६० दिवसांत सेल्युलोजचे उत्तम खतामध्ये रूपांतर होते. या जातीच्या तांबड्या रंगामुळे या गांडुळाचे नाव ‘ब्लड वर्म’ असे पडले आहे. त्याची व्यवस्थितपणे हाताळणी केल्यास त्याच्या त्वचेमधून घाणेरडा वास सोडला जातो. त्यावरून तिचे नाव फेटिडा असे पडले आहे. म्यानमार, युगांडा व भारतात पाणी विरहित स्वच्छतागृहांमधील मलकुंडामध्ये (Septic tank) या गांडुळाचा वापर प्रायोगिक तत्त्वावर करण्याचे प्रयोग यशस्वी झाले आहेत. नेहमीपेक्षा खूप मोठ्या आकाराच्या गांडुळांच्या जातीचा समावेश मेगॅस्कोलेक्सिडी (Megascolecidae) कुलात केला जातो. ऑस्ट्रेलियात आढळणाऱ्या मेगॅस्कोलेसीड ऑस्ट्रॅलिस (Megascolides australis) या गांडुळाची लांबी जवळजवळ ३ मी. असून हे जगातील सर्वांत मोठे गांडूळ आहे. महाराष्ट्रात मेगास्कोलेक्स कोकनेंसिस (Megascolex kokanensis) आणि बॅरोगॅस्टर प्रशाडी (Barogaster prashadi) या दोन जातींची मेगॅस्कोलेक्सिडी कुलात नोंद झाली आहे. महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट वनांमध्ये जाड गांडुळासारखे दिसणारे देवगांडूळ आढळते. परंतु, ते उभयचर वर्गाच्या अपोडा (Apoda) गणातील असून त्याचा गांडुळाशी कसलाही संबंध नाही. गांडुळाच्या शरीरात असलेल्या रक्त द्रवातील (Plasma) हिमोग्लोबिनमुळे त्याचा रंग तांबडा दिसतो. फेरेटिमा पोस्थ्यूमा या गांडुळाचा रंग लाल-तपकिरी वा मातकट असतो. यूरोपमध्ये आढळणाऱ्या लुम्ब्रिकस टेरेस्ट्रिस (Lumbricus terrestris) या जातीचा रंग लालसर तपकिरी, ऑस्ट्रेलियात आढळणाऱ्या मेगॅस्कोलेसीड ऑस्ट्रॅलिस या जातीचा रंग निळसर करडा, तर ग्रेट ब्रिटनमध्ये आढळणाऱ्या अलोलोबोफोरा क्लोरोटिका (Allolobophora chlorotica) ही जाती हिरव्या रंगाची असते. गांडुळामध्ये ऐकण्याची किंवा पाहण्याची क्षमता नसते. परंतु, ते प्रकाश आणि कंपनांच्या बाबतीत संवेदनशील असतात. तसेच गांडुळामध्ये पुनर्जननाची (शरीराचा नाहीसा झालेला भाग पुन्हा उत्पन्न करण्याची) क्षमता असते. गांडूळ हे अनेक पक्षी आणि प्राण्यांचे खाद्य आहे. मासेमारीसाठी त्याचा आमिष (Fish bait) म्हणून वापर करतात, त्यामुळे त्याला एंजेल वर्म (Angle worm) असेही म्हणतात. गांडुळाचे आयुष्य सर्वसाधारणपणे ३—१० वर्षांचे असते. गांडूळात पुनर्जननाची (शरीराचा नाहीसा झालेला भाग पुन्हा उत्पन्न करण्याची) क्षमता असते. गांडूळ जैविक पदार्थांचे सुपिक मातीत रूपांतर करतो तसेच जमीन भुसभुशीत करतो त्यामुळे मातीत हवा खेळती राहते. म्हणून गांडूळाला 'शेतकऱ्यांचा मित्र' असे सुद्धा म्हणतात. गांडूळ हा शेतातील जमीन भुसभुशीत करतो. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21561/ गांडूळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725132749/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21561/ |date=2024-07-25 }} * [https://marathivishwakosh.org/29752/ गांडूळ (earthworm)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616192719/https://marathivishwakosh.org/29752/ |date=2024-06-16 }} * [https://www.britannica.com/animal/earthworm earthworm] * [https://scialert.net/fulltext/?doi=ijzr.2011.93.99 Identification and Classification of Earthworm Species in Guyana] * [https://www.iaszoology.com/earthworm/ EARTHWORM : Pheretima posthuma] * [https://earthwormsofindia.com/about-earthworms-of-india.php about earthworms of india]{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:प्राणी]] [[वर्ग:कृमी]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] gftqr4y7u2wgp16t4opau1cs7d5ftjh 0 52522 2709637 2690965 2026-09-14T11:01:42Z Wingstem 157534 /* कारकीर्द */ 2709637 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] nhvfylxbffu48lmsyl7ip6csoxny9fj 2709638 2709637 2026-09-14T11:05:45Z Wingstem 157534 /* २००७ */ 2709638 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] q6kep392fbw52qfnrf1tfawrad7ba70 2709639 2709638 2026-09-14T11:06:15Z Wingstem 157534 /* २००७ */ 2709639 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 4df8efxn6cfooozlzalqy04f3k71ws3 2709640 2709639 2026-09-14T11:07:59Z Wingstem 157534 /* २००७ */ 2709640 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. तिसऱ्या फेरीत तिचा जागतिक क्रमवारीतील अव्वल क्रमांकाची खेळाडू आणि चीनची [[झांग निंग]] हिच्याकडून पराभव झाला. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] jg14gi1tw99wnq1nj1uzrckgtglbtih 2709641 2709640 2026-09-14T11:10:42Z Wingstem 157534 /* २००७ */ 2709641 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. तिसऱ्या फेरीत तिचा जागतिक क्रमवारीतील अव्वल क्रमांकाची खेळाडू आणि चीनची [[झांग निंग]] हिच्याकडून पराभव झाला. २००७ च्या [[इंडोनेशिया|इंडोनेशिया सुपर सीरिज]] स्पर्धेत तिने चीनच्या [[लू लान]] हिचा निर्णायक सेटमध्ये पराभव करून सुपर सीरिज स्पर्धेतील आपले पहिले उपांत्यपूर्व फेरीतील स्थान मिळवले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 71xg6izciczr4bsyhx4cswqx29hkyfq 2709642 2709641 2026-09-14T11:11:35Z Wingstem 157534 /* २००७ */ 2709642 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. तिसऱ्या फेरीत तिचा जागतिक क्रमवारीतील अव्वल क्रमांकाची खेळाडू आणि चीनची [[झांग निंग]] हिच्याकडून पराभव झाला. २००७ च्या [[इंडोनेशिया|इंडोनेशिया सुपर सीरिज]] स्पर्धेत तिने चीनच्या [[लू लान]] हिचा निर्णायक सेटमध्ये पराभव करून सुपर सीरिज स्पर्धेतील आपले पहिले उपांत्यपूर्व फेरीतील स्थान मिळवले. बुल्गेरियाच्या पेत्या नेदेलचेव्हा हिने सरळ सेटमध्ये तिचा पराभव करून तिची आगेकूच रोखली. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] mgogzsmylu0x595272uwlb6v3n2vf2w 2709644 2709642 2026-09-14T11:18:14Z Wingstem 157534 /* कारकीर्द */ 2709644 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. तिसऱ्या फेरीत तिचा जागतिक क्रमवारीतील अव्वल क्रमांकाची खेळाडू आणि चीनची [[झांग निंग]] हिच्याकडून पराभव झाला. २००७ च्या [[इंडोनेशिया|इंडोनेशिया सुपर सीरिज]] स्पर्धेत तिने चीनच्या [[लू लान]] हिचा निर्णायक सेटमध्ये पराभव करून सुपर सीरिज स्पर्धेतील आपले पहिले उपांत्यपूर्व फेरीतील स्थान मिळवले. बुल्गेरियाच्या पेत्या नेदेलचेव्हा हिने सरळ सेटमध्ये तिचा पराभव करून तिची आगेकूच रोखली. डिसेंबरमध्ये, थायलंड येथे झालेल्या [[२००७ आग्नेय आशियाई क्रीडा स्पर्धा|२००७ आग्नेय आशियाई क्रीडा स्पर्धेत]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 6v42qkzrge0fvaxig8kqleqsy6eg8fr 2709645 2709644 2026-09-14T11:21:54Z Wingstem 157534 /* कारकीर्द */ 2709645 wikitext text/x-wiki '''मारिया क्रिस्टिन युलिआंती''' [[इंडोनेशिया]]ची [[बॅडमिंटन]] खेळाडू आहे. हिने [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] कांस्यपदक मिळवले.<ref name=sr>[https://web.archive.org/web/20200418060542/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/yu/maria-yulianti-1.html Maria Yulianti]. Sports-reference.com. Retrieved on 26 January 2017.</ref> {{विस्तार}} ==कारकीर्द== ===२००४=== युलियांतीने काही सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि मलेशियन स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. ===२००५=== युलियांतीने आणखी अनेक सॅटेलाइट स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आणि त्यापैकी तीन स्पर्धांचे विजेतेपद मिळवले: सुराबाया, जकार्ता आणि चिअर्स एशियन सॅटेलाइट स्पर्धा. ===२००६=== युलियांतीने अधिक कठीण दर्जाच्या स्पर्धांमध्ये सहभागी होण्यास सुरुवात केली, मात्र तिने सॅटेलाईट स्पर्धामध्ये ही खेळणे शुरू ठेवले. तिने बिटबर्गर ओपन स्पर्धेत उपविजेतेपद मिळवले.अंतिम सामन्यात तिचा पराभव [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] श्यू हुआइवेन हिच्याकडून झाला, परंतु उपांत्यपूर्व फेरीत फ्रान्सच्या मानांकित खेळाडू [[Pi Hongyan|पी होंगयान]] हिचा पराभव करून तिने मोठा उलटफेर घडवून आणला.त्यानंतर तिने सिंगापूर सॅटेलाइट स्पर्धेत विजेतेपद पटकावले. यामुळे ती राष्ट्रीय संघातील सर्वात यशस्वी खेळाडू बनली. === २००७ === या वर्षी, युलियांती ही तिच्या संघातील प्रमुख खेळाडू होती. तिने [[वर्ल्ड चॅम्पियनशिप]] मध्ये १५वे मानांकन मिळवून सहभाग घेतला, जे २००७ मधील तिचे सर्वोच्च मानांकन होते. तिसऱ्या फेरीत तिचा जागतिक क्रमवारीतील अव्वल क्रमांकाची खेळाडू आणि चीनची [[झांग निंग]] हिच्याकडून पराभव झाला. २००७ च्या [[इंडोनेशिया|इंडोनेशिया सुपर सीरिज]] स्पर्धेत तिने चीनच्या [[लू लान]] हिचा निर्णायक सेटमध्ये पराभव करून सुपर सीरिज स्पर्धेतील आपले पहिले उपांत्यपूर्व फेरीतील स्थान मिळवले. बुल्गेरियाच्या पेत्या नेदेलचेव्हा हिने सरळ सेटमध्ये तिचा पराभव करून तिची आगेकूच रोखली. डिसेंबरमध्ये, थायलंड येथे झालेल्या [[२००७ आग्नेय आशियाई क्रीडा स्पर्धा|२००७ आग्नेय आशियाई क्रीडा स्पर्धेत]] तिने आपल्या देशबांधव [[अद्रियंती फिरदासरी]] हिचा पराभव करून बॅडमिंटनमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:युलिआंती, मारिया क्रिस्टिन}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे बॅडमिंटन खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] tnz08d1xxohg6mfldp9bfr2mft2cl1u 0 56702 2709626 2594143 2026-09-14T08:04:39Z Depot, KG 179159 /* पुरस्कार */ 2709626 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = मारुती चितमपल्ली | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = पद्मश्री | सन्मानवाचक प्रत्यय = म.व.से. | चित्र = M_Chitampalli.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = मारुती भुजंगराव चितमपल्ली | टोपण_नाव = अरण्यॠषी | जन्म_दिनांक = [[नोव्हेंबर ५]], [[इ.स. १९३२|१९३२]] | जन्म_स्थान = सोलापूर | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2025|6|18|1932|11|5}} | मृत्यू_स्थान = सोलापूर | कार्यक्षेत्र = वन्यजीवाभ्यास, लेखन | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = निसर्गाविषयी, ललित, तसेच माहितीपूर्ण लेखन | विषय = निसर्ग, [[वन्यजीव]] | चळवळ = वन्यजीवन संवर्धन | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = पक्षी जाय दिगंतरा | प्रभाव = [[गो.नी. दांडेकर]] | प्रभावित = वनसंरक्षक गाडगीळ | पुरस्कार = [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = भुजंगराव | आई_नाव = | पत्‍नी_नाव = सौ.सरस्वती | अपत्ये = १ मुलगी | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = [[महाराष्ट्र वन विभाग]] }} '''मारुती चितमपल्ली''' ([[नोव्हेंबर ५]], [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[१८ जून]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) हे [[मराठी]] वन्यजीव अभ्यासक, लेखक होते. वनाधिकारी म्हणून दीर्घकाळ म्हणजे ३६ वर्षे नोकरी. नोकरीदरम्यान आणि त्यानंतरही अशी एकूण ६५ वर्षे जंगलात काढणारे चितमपल्ली, जंगलातील प्राणीजीवन आणि त्याचे बारकावे रेखाटणारे लेखन अतिशय ओघवत्या शैलीत करतात. त्यांचे वाचनही प्रचंड आहे आणि त्यांना पुस्तकांचीही आवड आहे. पक्षीतज्‍ज्ञ डॉ. सलीम अली, लेखक व्यंकटेश माडगूळकर तसेच प्रसिद्ध चित्रकार ए. ए. आलमेरकर यांच्याशी त्यांचा स्नेह होता. == बालपण == चितमपल्ली यांचा जन्म सोलापुरातला. त्यांचे वास्तव्य गुजराथीमिश्रित मराठी बोलणाऱ्यांच्या वाड्यात होते. त्यांचे आजोबा सोलापुरातल्या बुधवार पेठेत राहत. तेथे तेलुगू बोलणाऱ्यांची वस्ती होती. मुस्लिमबहुल वस्तीही जवळच होती. त्यामुळे आई वडील आणि मुले मराठी, गुजराती, तेलुगू आणि उर्दूमिश्रित हिंदी बोलू लागले. पाचव्या इयत्तेतील स्कॉलरशिपमुळे अकरावीपर्यंत महिना दहा रुपये मिळत असल्याने मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण मोफत झाले. भरतापात परीक्षा देऊनसुद्धा मारुती चितमपल्ली वर्गात पहिल्या नंबराने पास झाले. महाविद्यालयात प्रवेश घेतल्यावर चितमपल्लींनी त्यांची वही मराठीच्या प्राध्यापकांना दाखवली, आणि तिच्यातली एक कथा महाविद्यालयाच्या नियतकालिकात प्रकाशित झाली. त्यांच्या वडिलांना वाचण्याची आवड तर आईला अरण्यवाटांची. आई, वडील, आत्या, मामा यांच्याबरोबर रानवाटेने चालताचालता मारुती चितमपल्लींना जंगलांबद्दल आकर्षण वाटू लागले. ’क्षणोक्षणी पडे, उठे, परि बळे उडे बापडी’ ह्या कवितेतील कारुण्य शाळेत असताना जाणवले, आणि जंगलांतील पक्ष्यांविषयी प्रेम वाटू लागले. आयुष्यभर हरणाची शिकार करणाऱ्या भीमाचा मृत्यू हरणासारखा तडफडत झाला,ही आईने सांगितलेली गोष्ट आयुष्यभर विसरता येण्यासारखी नव्हती. आईला पशुपक्ष्यांची खूप माहिती होती. चंडोल ऊर्फ माळचिमणी, कोकिळा ऊर्फ कोयाळ, सातबहिणी ऊर्फ बोलांड्या, लावा ऊर्फ भुरगुंज्या अशी कितीतरी नावे चितमपल्लींना आईकडून ऐकायला मिळाली. हरणाच्या नराला काळवीट आणि लांडग्याच्या मादीला लासी असा नर-मादीतला फरक तिनेच शिकविला. माळढोक हे नाव पहिल्यांदा आईनेच ऐकवले. तिने दिलेले [[रंग|रंगांच्या]] छटांचे ज्ञान पाखरांच्या आणि फुलपाखरांचे वर्णन करताना मारुती चितमपल्लींच्या उपयोगी पडले. ==आईनंतरचे गुरू== लिंबामामा हा मारुती चितमपल्लींचा अरण्यविद्येतला २रा गुरू. प्राणी, पक्षी, वनस्पती तो न बोलता नजरेने दाखवी. वीण झाल्यानंतर सोडून दिलेली सुगरण पक्षाची घरटी त्यानेच दाखविली. त्याच्याबरोबर रानातून चालताना रुई, धोतरा, निवडुंगाची माजलेली झुडपे आणि बोरी, बाभळी, निंबाची काटेरी झुडपे चुकवत चालावे लागे. त्या झाडाखालून चितमपल्लींनी होल्यांची घरटीही शोधली. फुलपाखरांच्या मागे जात गवतामधील कीटकांचे संगीत ऐकायला ते तिथेच शिकले. अरण्यवाटेवर आणखी एकाने, ('''हणमंतामामाने''') चितमपल्लींना जंगलाचे न्यारे जग शिकवले पाखरांची नावे त्यानेच सांगितली. तळ्याकाठी पाखरांची पिसे सापडायची. पारी, पोपटी व उदी रंगाची पिसे पाहून हणमंतामामा पाखरांची नावे सांगायचा. मामा खांद्यावर कुदळ घेऊन उंच वारूळ शोधत चालायचा. या वारुळांना ते टेकराज म्हणत, पण हे वारूळ म्हणजेच सापांचे घर कधी दिसले नाही. हणमंतामामाजवळ सापांविषयी खूप ज्ञान होते. विषारी, बिनविषारी सापांपासून तर सापांच्या जाती ओळखण्यापर्यंत आणि सापांची अंडी असे सारे काही चितमपल्लींना हणमंतामामाकडूनच शिकायला मिळाले. हणमंतामामांनी चितमपल्लींना वन्यप्राण्यांच्या असंख्य लोककथा सागितल्या, आणि तेच ज्ञान पुढे वनखात्याच्या नोकरीत कामी पडले. मामाची अंधश्रद्धाच चितमपल्लींना पशुपक्ष्यांविषयीच्या संशोधनासाठी कारणीभूत ठरली. काय खरे आणि काय खोटे हे ओळखता येऊ लागले. मारुती चितमपल्लींचे रानाविषयीचे माझे प्रेम आई, माळकरीण आत्या, लिंबामामा आणि हणमंतमामा यांनी जोपासले. त्यांच्यामुळे चितमपल्लींना वन्यजीवशास्त्र उलगडले. == कॉलेजात अपयश, वानिकीकडे ओढ == पारंपरिक कॉलेज शिक्षणात अपयशी ठरल्यानंतर मारुती चितमपल्ली यांनी वानिकी महाविद्यालयाची वाट धरली. पुण्यातील विभागीय वनाधिकारी कार्यालयात अर्ज सादर केला. सोलापूरचे राहणारे वनक्षेत्रपाल एम.डी. गाडगीळ यांची पुण्यातील वनसंशोधन केंद्रात भेट घेतली. त्यांनी वनक्षेत्रपालाच्या निवडीसाठी होणारी लेखी परीक्षा, त्याची पूर्वतयारी याविषयी वितमपल्लींना मार्गदर्शन केले. विद्यापीठ परीक्षेचा निकाल वाईट लागणार होता. तरीही वानिकी महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी सर्व परीक्षा गंभीरपणे देण्याचा निर्धार त्यांनी केला. मुलाखतीला कशी उत्तरे द्यायची हे गाडगीळ यांनी सांगितले होते. १६ मैल चालण्याच्या परीक्षेचा सरावही केला. त्यासाठी आई, मामांसोबत लहानपणी केलेली रानभटकंती उपयोगी ठरली. एकीकडे विद्यापीठ परीक्षा सुरू असतानाच मुख्य वनसंरक्षकांकडून मुलाखतीकरिता बोलावणे आले. जे.ए. सिंग यांनी त्या वेळी मुलाखत घेतली होती. मुलाखतीत यश मिळाले आणि १६-मैल चालण्याची परीक्षाही यशस्वीरीत्या पूर्ण केली. त्यामुळे वानिकी महाविद्यालयातील प्रवेशाची निश्चिती मिळाली. अपेक्षित होते तेच झाले आणि वनखात्याकडून अपेक्षित पत्र आले. मारुती चितमपल्लींची [[कोइंबतूर]]च्या '''सदर्न फॉरेस्ट रेंजर्स कॉलेज''' या वानिकी महाविद्यालयात दोन वर्षांच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. या वानिकी महाविद्यालयात प्रवेश झाला आणि मारुती चितमपल्ली यांचे आयुष्य एका वेगळ्या वाटेने पुढे जाऊ लागले. == वानिकी महाविद्यालय, [[कोइंबतूर]]== शिस्त काय असते हे त्यांना या महाविद्यालयाने शिकवले. पहाटे उठणे, ठरलेल्या वेळेनुसार सर्व काही करणे सुरू झाले. वानिकी महाविद्यालयात असताना पहिल्यांदा त्यांनी वनातला अभ्यास दौरा केला. जंगलात राहायचे म्हणजे तंबूत, महिनाभर लागणारे सारे सामान सोबत, असे सारे काही कुतूहलमिश्रित होते. प्रवेश घेताना १६ मैलांची अट जशी कायम होती, तशी मॅरेथॉन रेसमधून महाविद्यालयातील सर्व विद्यार्थ्यांना १६ मैलांचे अंतर धावत धावत चार तासांत पूर्ण करावे लागे. वनाधिकारी म्हणून तंदुरुस्त आहात की नाही याची ती चाचणी होती. मात्र, पहिल्याच वर्षी मॅरेथान रेसमध्ये धावताना मेंदूतील रक्तस्रावामुळे एका सहकाऱ्याचा मृत्यू झाला. त्याचे कुटुंबीय वेळेत पोहोचू न शकल्याने महाविद्यालयातर्फे विद्यार्थी व शिक्षकांनी मिळून अंत्यविधी पार पाडला. भविष्यात वनाधिकाऱ्याला कशा प्रकारच्या संकटांना तोंड द्यावे लागू शकते, याचे दाहक वास्तव मारुती चितमपल्लींनी विद्यार्थिदशेतच अनुभवले. == वनखात्याची नोकरी-(वनसंरक्षक)== मारुती चितमपल्लींना वनखात्यातील नोकरीत ज्येष्ठ पक्षितज्ज्ञ डॉ. सलीम अलींचा सहवास खूप काही शिकवून गेला. वनखात्यातील नोकरीच्या निमित्ताने चितमपल्लींनी अनेक ठिकाणचे जंगल पिंजून काढले. पश्चिम महाराष्ट्रात १५ वर्षे नोकरी केल्यानंतर ते विदर्भात नवेगाव बांधला आले. त्यानंतर नागझिरा, नागपूर, मेळघाट येथली जंगले अनुभवली. मात्र त्यांना नवेगाव बांधचे जंगल अधिक आवडले. शिकारासाठी येणारे [[माधवराव पाटील]] त्यांनी तेथेच भेटले. शिकारीच्या निमित्ताने आपल्या सोबत्यांकडून माधवराव वनविद्या शिक्ले आणि ही वनविद्या त्यांच्याकडून चितमपल्लींना शिकता आली. मात्र, ही वनविद्या साध्य करायला त्यांना अनेक वर्षे लागली. ==संस्कृतचा अभ्यास== मारुती चितमपल्ली यांनी परंपरागत पद्धतीने संस्कृत साहित्याचे अध्ययन केले आणि त्यानंतर जर्मन आणि रशियन भाषांचा अभ्यास केला. रामटेकच्या कालिदास संस्कृत विद्यापीठाच्यावतीने प्राचीन भारतीय साहित्यातील पर्यावरण असा एक प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम चालविला जातो. चितमपल्ली यांनी ८४व्या वर्षी त्या अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतला आणि तो अभ्यासक्रम पूर्णही केला. ==मराठी भाषेला शब्दांची देणगी== स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी इंग्रजी शब्दांना मराठीत दिलेले पर्यायी शब्द आज रुळलेत. तसेच कार्य जंगलाच्या बाबतीत मारुती चितमपल्ली यांनीही करून ठेवले आहे. अरण्य आणि त्याभोवताल विणल्या गेलेल्या विश्वातील कितीतरी घटकांना चितमपल्ली यांनी आपल्या शब्दांमध्ये गुंफले आहे. पक्षी असोत ‌की वनस्पती, कितीतरी नवी नावे केवळ त्यांच्यामुळे मराठी साहित्यात नोंदली गेली आहेत. या मूळ तेलगू भाषिक माणसाने मराठीला सुमारे एक लाख शब्दांचा ‌खजिना उपलब्ध करून दिला आहे. चितमपल्लींनी पक्षिशास्त्रातील अनेक संज्ञांचे मराठी नामकरण केले आहे. * जसे कावळ्यांच्या वसाहतीला इंग्रजीत रूकरी असा शब्द आहे. चितमपल्लींनी त्यासाठी '''काकागार''' हा शब्द योजला. * तसेच हेरॉनरी (बगळे,ढोकरी ह्या पक्ष्यांची वीण वसाहत)ला '''सारंगागार''' असा समर्पक शब्द मराठीत तयार केला आहे. * रूस्टिंग प्लेससाठी '''रातनिवारा''' हा शब्द वापरला आहे. * टणटणी (घाणेरी)चे '''रायमुनिआ''' (हिंदीभाषक) तर, * बहाव्याचे अमलताश हे नाव चितमपल्लींमुळे नागरी वाचकांस माहित झाले. ==संशोधन आणि संस्थांमधील सहभाग== मारुती चितमपल्ली यांनी वने, वन्यप्राणी, वन्यजीव व्यवस्थापन, आणि पक्षिजगताविषयी उल्लेखनीय संशोधन केले; आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये सहभाग आणि निबंधवाचन केले. सेवाकाळात आणि निवृत्तीनंतर अनेक संस्था, समित्या यांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. * राज्य वन्यजीव संरक्षण सल्लागार समिती, मराठी अभ्यासक्रम समिती (औरंगाबाद)चे ते सदस्य होते. * तसेच महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाचेही ते संचालक होते. == चितमपल्ली यांची ग्रंथसंपदा == === वन्यजीव लेखन === मारुती चितमपल्ली यांना त्यांच्या निसर्ग क्षेत्रातील अभ्यासामुळेच पक्षितज्ज्ञ व निसर्गलेखक ही ओळख मिळाली, आणि त्यांची अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली. # [[आनंददायी बगळे]] (संस्कृत साहित्यातील काही पक्षी) (२००२) # [[चकवाचांदण : एक वनोपनिषद]] (आत्मचरित्र) # [[पक्षी जाय दिगंतरा]] (१९८३) # जंगलाचं देणं(१९८५) (महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार प्राप्त-१९८९), ([[विदर्भ साहित्य संघ]] पुरस्कार-१९९१) # [[रातवा]]-(१९९३-९४चा [[महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार]] प्राप्त) # [[रानवाटा]] (१९९१), (१९९१-९२चा महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार), (भैरुरतन दमाणी साहित्य पुरस्कार-१९९१), (मृण्मयी साहित्य पुरस्कार-१९९१) # आपल्या भारताचे साप # [[मृगपक्षिशास्त्र]] (१९९३) # शब्दांचं धन (१९९३) # [[केशराचा पाऊस]] # घरट्यापलीकडे (१९९५) # [[सुवर्णगरुड]] (२०००) # निळावंती (२००२) # [[पक्षिकोश]] (२००२) # जंगलाची दुनिया (२००६) # [[निसर्गवाचन]] # चित्रग्रीव- एका...कथा # [[नवेगाव बांधचे दिवस]] ==आगामी== # मत्स्यकोश, # वृक्षकोश, # वृक्षायुर्वेद वगैरे == पुरस्कार आणि सन्मान == * पद्मश्री (२०२५) * मारुती चितमपल्ली यांना भारती विद्यापीठाचा जीवनसाधना पुरस्कार मिळाला आहे. * नागपूरच्या सिटिझन्स फोरमचा नागभूषण पुरस्कार (२००८) * एस.डी. पाटील ट्रस्टचा ’खासदार एस.डी. पाटील समाजसेवक पुरस्कार’ (२०१२) * त्यांना सहकारमहर्षी (कै) शंकराव मोहिते पाटील प्रतिष्ठानचा ’सहकार महर्षी साहित्य पुरकार’ही मिळाला आहे. * रानवाटा (१९९१) - ह्या पुस्तकाला ९१-९२ सालचा उत्कृष्ट साहित्यानिर्मितीचा राज्य पुरस्कार, भैरू रतन दमाणी साहित्य पुरस्कार व मृण्मयी साहित्य पुरस्कार मिळालेले आहेत. १९९३ साली या पुस्तकाची आकाशवाणी पुणे केंद्रावर वाचण्यासाठी निवड झाली होती तसेच पाठ्यपुस्तकात देखील यातील अरणी ही कथा होती. * [[पुणे|पुण्याची]] ॲड-व्हेंचर फाउंडेशन ही संस्था [[इ.स. २००६|२००६]]पासून निसर्ग संशोधनाचे किंवा निसर्ग संवर्धनाचे काम करणाऱ्या व्यक्तीला 'मारुती चितमपल्ली' यांच्या नावाचा निसर्गमित्र पुरस्कार देते. * इ.स.२००६ मध्ये सोलापूरला झालेल्या ८३ व्या [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद * महाराष्ट्र राज्याच्या मराठी विभागाकडून दिलेला [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार (२०१७) * १२व्या किर्लोस्कर चित्रपट महोत्सवाचा जीवनगौरव पुरस्कार (८-१-२०१८) == स्मृति-प्रित्यर्थ == === पुस्तके === * सुहास पुजारी, रानावनातला माणूस, प्रथमावृत्ती,पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे, जानेवारी २००६ * सुहास पुजारी (संपादक), मारुती चितमपल्ली:व्यष्टी आणि सृष्टी, प्रथमावृत्ती, साहित्य प्रसार केंद्र, नागपूर, डिसेंबर २०१२ === पुरस्कार === * [[पुणे|पुण्याची]] ॲड-व्हेंचर ही गिर्यारोहण संस्थेचा ’मारुती चितमपल्ली निसर्गमित्र पुरस्कार’ या नावाचा पुरस्कार देते. २०१५सालचा पुरस्कार अतुल देऊळगावकर यांना मिळाला. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा मारुती चितमपल्ली तिसरा निसर्गमित्र पुरस्कार(२००८) : डॉ. सतीश पांडे यांना मिळाला होता. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा मारुती चितमपल्ली पाचवा निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१०) : डॉ. रमेश गोडबोले यांना मिळाला होता. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा मारुती चितमपल्ली सातवा निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१२) : लोकविज्ञान चळवळीचे कार्यकर्ते सोलापूर जिल्ह्यातील अंकोली येथील : अरुण व सुमंगला देशपांडे यांना. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा आठवा मारुती चितमपल्ली निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१३) : डॉ. कृष्णमेघ कुंटे यांना प्रदान झाला. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा नववा मारुती चितमपल्ली निसर्गमित्र पुरस्कार (२०१४) : पक्षितज्ज्ञ बी. एस. कुलकर्णी (२०१४)यांना {{मराठी साहित्यिक}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:चितमपल्ली,मारुती}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी वन्यजीवाभ्यासक]] [[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]] [[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष]] h5xyuaal84sh0accce8gfh41nhy76ql 0 66993 2709432 2343874 2026-09-13T15:52:15Z अभय नातू 206 भाषांतर 2709432 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रांप्री शर्यत अहवाल |प्रकार = एफ१ |देश = इटली |ग्रांप्री = इटालियन |पूर्ण दिनांक = {{शुरूवात दिनांक|२००९|०९|१३}} |वर्ष = २००९ |चित्र = Circuit Monza.svg |शीर्षक = ऑटोड्रोमो नॅझियोनाले मोंझा |शर्यत क्रमांक = १३ (१७ पैकी) |हंगाम क्रमांक = |अधिकृत नाव = LXXX [[इटालियन ग्रांप्री|ग्रान प्रीमो]] [[ग्रुपो सँटांडर|सँटांडर]] [[इटालियन ग्रांप्री|द इटालिया]] |स्थान = [[ऑटोड्रोमो नॅझियोनाले मोंझा]], [[मोंझा]], [[इटली]] |मार्ग = कायमस्वरूपी शर्यत मैदान |मार्ग मैल = ३.६ |मार्ग किमी = ५.७९३ |अंतर फेऱ्या = ५३ |अंतर मैल = १९०.५८ |अंतर किमी = ३०६.७२० |हवामान = स्वच्छ |पोल चालक = [[लुइस हॅमिल्टन]] |पोल संघ = [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |पोल वेळ = १:२४.०६६ |पोल देश = युनायटेड किंगडम |जलद चालक = [[आद्रियान सुटिल]] |जलद संघ = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |जलद वेळ = १:२४.७३९ |जलद फेरी = ३६ |जलद देश = जर्मनी |प्रथम चालक = [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] |प्रथम संघ = [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |प्रथम देश = ब्राझील |द्वितीय चालक = [[जेन्सन बटन]] |द्वितीय संघ = [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |द्वितीय देश = युनायटेड किंगडम |तृतीय चालक = [[किमी रायकोन्नेन]] |तृतीय संघ = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |तृतीय देश = फिनलंड }} == वर्गीकरण == === पात्रता फेऱ्या === ''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या "‡" ने दर्शविल्या आहेत.'' {| class="wikitable" style="font-size: ९५%" ! स्थान ! क्रमांक ! चालक ! कारनिर्माता ! भाग १ ! भाग २ ! भाग ३ ! ग्रिड |- ! १ | १‡ | {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.३७५ | १:२२.९७३ | '''१:२४.०६६''' | १ |- ! २ | २० | {{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५७६ | १:२३.०७० | १:२४.२६१ | २ |- ! ३ | ४‡ | {{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | '''१:२३.३४९''' | १:२३.४२६ | १:२४.५२३ | ३ |- ! ४ | २‡ | {{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५१५ | १:२३.५२८ | १:२४.८४५ | ४ |- ! ५ | २३ | {{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] | [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.४८३ | १:२२.९७६ | १:२५.०१५ | ५ |- ! ६ | २२ | {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]] | [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.४०३ | '''१:२२.९५५''' | १:२५.०३० | ६ |- ! ७ | २१ | {{flagicon|Italy}} [[विटांटोनियो लिउझी]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५७८ | १:२३.२०७ | १:२५.०४३ | ७ |- ! ८ | ७‡ | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.७०८ | १:२३.४९७ | १:२५.०७२ | ८ |- ! ९ | १५ | {{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.५५८ | १:२३.५४५ | १:२५.१८० | ९ |- ! १० | १४ | {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.७५५ | १:२३.२७३ | १:२५.३१४ | १० |- ! ११ | ९ | {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०१४ | १:२३.६११ | | ११ |- ! १२ | ८‡ | {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.९७५ | १:२३.७२८ | | १२ |- ! १३ | ५ | {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १:२४.००१ | १:२३.८६६ | | १३ |- ! १४ | ३‡ | {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२३.८२८ | १:२३.९०१ | | १४ |- ! १५ | ६ | {{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १:२३.५८४ | १:२४.२७५ | | १५ |- ! १६ | १० | {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०३६ | | | १६ |- ! १७ | १७ | {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०७४ | | | १७ |- ! १८ | १६ | {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.१२१ | | | १८ |- ! १९ | १२ | {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२४.२२० | | | १९ |- ! २० | ११ | {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२४.९५१ | | | २०[[#fn १|^१]] |- | colspan="8"|{{center|{{small|''संदर्भ:<ref name="Qu1">{{cite web|title=2009 Formula 1 Santander Gran Premio d'Italia - Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results.html/2009/races/855/italy/qualifying-0.html |website=Formula1.com |access-date=13 September 2026}}</ref>''}}}} |} *{{fnb|१}} - जैमे अल्गेर्सुआरीला पात्रतेपूर्वी गियरबॉक्स बदलल्यामुळे पाच स्थानांची ग्रिड पेनल्टी देण्यात आली होती, परंतु तो २० व्या स्थानावर पात्र ठरल्यामुळे त्याच्या स्थानावर काही फरक पडला नाही. === शर्यत === ''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या "‡" ने दर्शविल्या आहेत.'' {| class="wikitable" style="font-size: ९५%" ! स्थान ! क्रमांक ! चालक ! कारनिर्माता ! फेऱ्या ! वेळ/निवृत्त ! ग्रिड ! गुण |- ! १ | २३ | '''{{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]]''' | '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | १:१६:२१.७०६ | ५ | '''१०''' |- ! २ | २२ | '''{{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]''' | '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +२.८६६ | ६ | '''८''' |- ! ३ | ४‡ | '''{{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]]''' | '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]''' | ५३ | +३०.६६४ | ३ | '''६''' |- ! ४ | २० | '''{{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]]''' | '''[[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +३१.१३१ | २ | '''५''' |- ! ५ | ७‡ | '''{{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]''' | '''[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ५३ | +५९.१८२ | ८ | '''४''' |- ! ६ | २‡ | '''{{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]]''' | '''[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +१:००.६९३ | ४ | '''३''' |- ! ७ | ६ | '''{{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]]''' | '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]''' | ५३ | +१:०२.४१२ | १५ | '''२''' |- ! ८ | १५ | '''{{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]]''' | '''[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ५३ | +१:०५.४०७ | ९ | '''१''' |- ! ९ | ३‡ | {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ५३ | +१:०६.८५६ | १४ | |- ! १० | १७ | {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५३ | +२:४२.१६३ | १७ | |- ! ११ | १० | {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५३ | +२:४३.९२५ | १६ | |- ! १२ | १‡ | {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | ५२ | +१ फेरी[[#fn १|^१]] | १ | |- ! १३ | १२ | {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ५२ | +१ फेरी[[#fn २|^२]] | १९ | |- ! १४ | ९ | {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५२ | +१ फेरी | ११ | |- ! १५ | ८‡ | {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | ५२ | +१ फेरी | १२ | |- ! १६ | १६ | {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५१ | +२ फेऱ्या | १८ | |- ! नि | २१ | {{flagicon|Italy}} [[विटांटोनियो लिउझी]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | २२ | ट्रान्समिशन | ७ | |- ! नि | ११ | {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १९ | ट्रान्समिशन | २०[[#fn ३|^३]] | |- ! नि | ५ | {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १५ | तेल गळती | १३ | |- ! नि | १४ | {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | ० | टक्कर | १० | |- | colspan="8"|{{center|{{small|''संदर्भ:<ref name="Race">{{cite web|title=2009 Formula 1 Santander Gran Premio d'Italia - Race Result |url=https://www.formula1.com/en/results.html/2009/races/855/italy/race-result.html |website=Formula1.com |access-date=13 September 2026}}</ref>''}}}} |} *{{fnb|१}} - लुइस हॅमिल्टनने शर्यतीतून माघार घेतली असली तरी, त्याने विजेत्याच्या शर्यतीच्या ९०% अंतर पूर्ण केल्यामुळे त्याला अंतिम वर्गीकरणात स्थान देण्यात आले. *{{fnb|२}} - सेबॅस्टियन बोएमी अंतिम फेरीत सेफ्टी कारच्या मागे खड्ड्यांच्या रांगेत (पिट लेन) गेल्यामुळे त्याने शर्यत पूर्ण केली मानली गेली नाही. तरीही ९०% अंतर कापल्याने त्याचे वर्गीकरण करण्यात आले. *{{fnb|३}} - पात्रतेनंतर कारचे भाग बदलल्यामुळे जैमे अल्गेर्सुआरीने शर्यतीची सुरुवात पिट लेनमधून केली. {{एफ१ शर्यत अहवाल | शर्यतीचे नाव = [[इटालियन ग्रांप्री]] | शर्यतीचे वर्ष = २००९ | हंगामातील मागील शर्यत = [[२००९ बेल्जियम ग्रांप्री]] | हंगामातील पुढील शर्यत = [[२००९ सिंगापूर ग्रांप्री]] | मागील वर्षाची शर्यत = [[२००८ इटालियन ग्रांप्री]] | पुढील वर्षाची शर्यत = [[२०१० इटालियन ग्रांप्री]] }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इटालियन ग्रांप्री]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील खेळ|इटालियन ग्रांप्री]] lne6uhofos7grbwanranil1nn556501 2709433 2709432 2026-09-13T15:53:00Z अभय नातू 206 साचा 2709433 wikitext text/x-wiki {{Infobox Grand Prix race report |प्रकार = एफ१ |देश = इटली |ग्रांप्री = इटालियन |पूर्ण दिनांक = {{शुरूवात दिनांक|२००९|०९|१३}} |वर्ष = २००९ |चित्र = Circuit Monza.svg |शीर्षक = ऑटोड्रोमो नॅझियोनाले मोंझा |शर्यत क्रमांक = १३ (१७ पैकी) |हंगाम क्रमांक = |अधिकृत नाव = LXXX [[इटालियन ग्रांप्री|ग्रान प्रीमो]] [[ग्रुपो सँटांडर|सँटांडर]] [[इटालियन ग्रांप्री|द इटालिया]] |स्थान = [[ऑटोड्रोमो नॅझियोनाले मोंझा]], [[मोंझा]], [[इटली]] |मार्ग = कायमस्वरूपी शर्यत मैदान |मार्ग मैल = ३.६ |मार्ग किमी = ५.७९३ |अंतर फेऱ्या = ५३ |अंतर मैल = १९०.५८ |अंतर किमी = ३०६.७२० |हवामान = स्वच्छ |पोल चालक = [[लुइस हॅमिल्टन]] |पोल संघ = [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |पोल वेळ = १:२४.०६६ |पोल देश = युनायटेड किंगडम |जलद चालक = [[आद्रियान सुटिल]] |जलद संघ = [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |जलद वेळ = १:२४.७३९ |जलद फेरी = ३६ |जलद देश = जर्मनी |प्रथम चालक = [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] |प्रथम संघ = [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |प्रथम देश = ब्राझील |द्वितीय चालक = [[जेन्सन बटन]] |द्वितीय संघ = [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |द्वितीय देश = युनायटेड किंगडम |तृतीय चालक = [[किमी रायकोन्नेन]] |तृतीय संघ = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |तृतीय देश = फिनलंड }} == वर्गीकरण == === पात्रता फेऱ्या === ''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या "‡" ने दर्शविल्या आहेत.'' {| class="wikitable" style="font-size: ९५%" ! स्थान ! क्रमांक ! चालक ! कारनिर्माता ! भाग १ ! भाग २ ! भाग ३ ! ग्रिड |- ! १ | १‡ | {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.३७५ | १:२२.९७३ | '''१:२४.०६६''' | १ |- ! २ | २० | {{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५७६ | १:२३.०७० | १:२४.२६१ | २ |- ! ३ | ४‡ | {{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | '''१:२३.३४९''' | १:२३.४२६ | १:२४.५२३ | ३ |- ! ४ | २‡ | {{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५१५ | १:२३.५२८ | १:२४.८४५ | ४ |- ! ५ | २३ | {{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] | [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.४८३ | १:२२.९७६ | १:२५.०१५ | ५ |- ! ६ | २२ | {{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]] | [[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.४०३ | '''१:२२.९५५''' | १:२५.०३० | ६ |- ! ७ | २१ | {{flagicon|Italy}} [[विटांटोनियो लिउझी]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | १:२३.५७८ | १:२३.२०७ | १:२५.०४३ | ७ |- ! ८ | ७‡ | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.७०८ | १:२३.४९७ | १:२५.०७२ | ८ |- ! ९ | १५ | {{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.५५८ | १:२३.५४५ | १:२५.१८० | ९ |- ! १० | १४ | {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.७५५ | १:२३.२७३ | १:२५.३१४ | १० |- ! ११ | ९ | {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०१४ | १:२३.६११ | | ११ |- ! १२ | ८‡ | {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | १:२३.९७५ | १:२३.७२८ | | १२ |- ! १३ | ५ | {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १:२४.००१ | १:२३.८६६ | | १३ |- ! १४ | ३‡ | {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२३.८२८ | १:२३.९०१ | | १४ |- ! १५ | ६ | {{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १:२३.५८४ | १:२४.२७५ | | १५ |- ! १६ | १० | {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०३६ | | | १६ |- ! १७ | १७ | {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.०७४ | | | १७ |- ! १८ | १६ | {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | १:२४.१२१ | | | १८ |- ! १९ | १२ | {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२४.२२० | | | १९ |- ! २० | ११ | {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १:२४.९५१ | | | २०[[#fn १|^१]] |- | colspan="8"|{{center|{{small|''संदर्भ:<ref name="Qu1">{{cite web|title=2009 Formula 1 Santander Gran Premio d'Italia - Qualifying |url=https://www.formula1.com/en/results.html/2009/races/855/italy/qualifying-0.html |website=Formula1.com |access-date=13 September 2026}}</ref>''}}}} |} *{{fnb|१}} - जैमे अल्गेर्सुआरीला पात्रतेपूर्वी गियरबॉक्स बदलल्यामुळे पाच स्थानांची ग्रिड पेनल्टी देण्यात आली होती, परंतु तो २० व्या स्थानावर पात्र ठरल्यामुळे त्याच्या स्थानावर काही फरक पडला नाही. === शर्यत === ''[[पुनरुत्पादक ब्रेक#कायनेटिक एनर्जी रिकव्हरी सिस्टीम्स|के.ई.आर.एस.]] (KERS) प्रणाली वापरणाऱ्या गाड्या "‡" ने दर्शविल्या आहेत.'' {| class="wikitable" style="font-size: ९५%" ! स्थान ! क्रमांक ! चालक ! कारनिर्माता ! फेऱ्या ! वेळ/निवृत्त ! ग्रिड ! गुण |- ! १ | २३ | '''{{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]]''' | '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | १:१६:२१.७०६ | ५ | '''१०''' |- ! २ | २२ | '''{{flagicon|UK}} [[जेन्सन बटन]]''' | '''[[ब्रॉन जीपी|ब्रॉन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +२.८६६ | ६ | '''८''' |- ! ३ | ४‡ | '''{{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]]''' | '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]''' | ५३ | +३०.६६४ | ३ | '''६''' |- ! ४ | २० | '''{{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]]''' | '''[[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +३१.१३१ | २ | '''५''' |- ! ५ | ७‡ | '''{{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]]''' | '''[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ५३ | +५९.१८२ | ८ | '''४''' |- ! ६ | २‡ | '''{{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]]''' | '''[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]]''' | ५३ | +१:००.६९३ | ४ | '''३''' |- ! ७ | ६ | '''{{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]]''' | '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]''' | ५३ | +१:०२.४१२ | १५ | '''२''' |- ! ८ | १५ | '''{{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]]''' | '''[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ५३ | +१:०५.४०७ | ९ | '''१''' |- ! ९ | ३‡ | {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] | [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ५३ | +१:०६.८५६ | १४ | |- ! १० | १७ | {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५३ | +२:४२.१६३ | १७ | |- ! ११ | १० | {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५३ | +२:४३.९२५ | १६ | |- ! १२ | १‡ | {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | ५२ | +१ फेरी[[#fn १|^१]] | १ | |- ! १३ | १२ | {{flagicon|Switzerland}} [[सेबॅस्टियन बोएमी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ५२ | +१ फेरी[[#fn २|^२]] | १९ | |- ! १४ | ९ | {{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]] | [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५२ | +१ फेरी | ११ | |- ! १५ | ८‡ | {{flagicon|France}} [[रोमन ग्रोस्जीन]] | [[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | ५२ | +१ फेरी | १२ | |- ! १६ | १६ | {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] | [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ५१ | +२ फेऱ्या | १८ | |- ! नि | २१ | {{flagicon|Italy}} [[विटांटोनियो लिउझी]] | [[फोर्स इंडिया]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | २२ | ट्रान्समिशन | ७ | |- ! नि | ११ | {{flagicon|ESP}} [[जैमे अल्गेर्सुआरी]] | [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | १९ | ट्रान्समिशन | २०[[#fn ३|^३]] | |- ! नि | ५ | {{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]] | [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | १५ | तेल गळती | १३ | |- ! नि | १४ | {{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]] | [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | ० | टक्कर | १० | |- | colspan="8"|{{center|{{small|''संदर्भ:<ref name="Race">{{cite web|title=2009 Formula 1 Santander Gran Premio d'Italia - Race Result |url=https://www.formula1.com/en/results.html/2009/races/855/italy/race-result.html |website=Formula1.com |access-date=13 September 2026}}</ref>''}}}} |} *{{fnb|१}} - लुइस हॅमिल्टनने शर्यतीतून माघार घेतली असली तरी, त्याने विजेत्याच्या शर्यतीच्या ९०% अंतर पूर्ण केल्यामुळे त्याला अंतिम वर्गीकरणात स्थान देण्यात आले. *{{fnb|२}} - सेबॅस्टियन बोएमी अंतिम फेरीत सेफ्टी कारच्या मागे खड्ड्यांच्या रांगेत (पिट लेन) गेल्यामुळे त्याने शर्यत पूर्ण केली मानली गेली नाही. तरीही ९०% अंतर कापल्याने त्याचे वर्गीकरण करण्यात आले. *{{fnb|३}} - पात्रतेनंतर कारचे भाग बदलल्यामुळे जैमे अल्गेर्सुआरीने शर्यतीची सुरुवात पिट लेनमधून केली. {{एफ१ शर्यत अहवाल | शर्यतीचे नाव = [[इटालियन ग्रांप्री]] | शर्यतीचे वर्ष = २००९ | हंगामातील मागील शर्यत = [[२००९ बेल्जियम ग्रांप्री]] | हंगामातील पुढील शर्यत = [[२००९ सिंगापूर ग्रांप्री]] | मागील वर्षाची शर्यत = [[२००८ इटालियन ग्रांप्री]] | पुढील वर्षाची शर्यत = [[२०१० इटालियन ग्रांप्री]] }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इटालियन ग्रांप्री]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील खेळ|इटालियन ग्रांप्री]] 778rocz7n7ef5ks3ii28vkm36agx1ru 0 68698 2709517 2530803 2026-09-14T00:06:05Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2709517 wikitext text/x-wiki '''निलंगा विधानसभा मतदारसंघ - २३८''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार निलंगा मतदारसंघात [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यातील]] १. शिरूर अनंतपाळ तालुका, २. देवणी तालुका आणि ३. निलंगा तालुक्यातील अंबुलगा, औराड शहाजानी, निलंगा ही महसूल मंडळे आणि निलंगा नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. निलंगा हा विधानसभा मतदारसंघ [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजीराव दिलीपराव निलंगेकर-पाटील]] हे निलंगा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == निलंगा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/nilanga.html|title=Live Nilanga (Maharastra) Assembly Election Results 2019 Updates, Winner, Runner-up Candidates 2019 Updates, Vidhan Sabha Current MLA and Previous MLAs|website=Elections in India|access-date=2022-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency|title=Nilanga Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency|website=resultuniversity.com|access-date=2022-03-11}}</ref> == {| class="wikitable" !वर्ष !मतदारसंघ क्रमांक !मतदारसंघाचे नाव !प्रवर्ग !विजेता !लिंग !पक्ष !मते !दुसऱ्या क्रमांकावर !लिंग !पक्ष !मते |- |2019 |238 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |97324 |अशोक शिवाजीराव पाटील निलंगेकर |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |32131 |- |2014 |238 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |76817 |अशोक शिवाजीराव पाटील निलंगेकर |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |49306 |- |2009 |238 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |78267 |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |70763 |- |2004 |211 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |66346 |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |63990 |- |1999 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |54705 |माणिकराव भीमराव जाधव |पुरुष |[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |32398 |- |1995 |211 |निलंगा |खुला |माणिकराव भीमराव जाधव |पुरुष |[[जनता दल]] |75041 |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |39047 |- |1990 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |56312 |विश्वंभरराव शंकरराव माने |पुरुष |[[अपक्ष]] |43136 |- |1987 | - |निलंगा |खुला |P.S. बाजीराव |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |75482 |पी.व्ही.बी. Wegedkai |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |12770 |- |1985 |211 |निलंगा |खुला |पाटील दिलीपकुमार शिवाजीराव |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |61946 |मधुकरराव गणपतराव सोमवंशी |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |22391 |- |1980 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस(इंदिरा) |43550 |मधुकरराव गणपतराव सोमवंशी |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |30575 |- |1978 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |41664 |श्रीपतराव ज्ञानूराव सोळुंके |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |35955 |- |1972 |197 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |34144 |मधुकरराव सोमवसे |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |30058 |- |1967 |197 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |32744 |एस जी सोळुंके |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |22394 |- |1962 |232 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |33125 |श्रीपतराव गयानुराव |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |24756 |} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''निलंगा विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचा]] २४५ वा मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर लोकसभा मतदारसंघात]] असून [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यात]] मोडतो.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Nilanga Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> == आमदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! आमदार !! पक्ष |- | १९५२ || [[नागोराव विश्वनाथ पाटील]] || [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | १९५७ || [[उमाकांत प्रल्हादराव मोरे]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६२ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६७ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९७२ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९७८ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९८० || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | १९८५ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९९० || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९९५ || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || [[जनता दल]] |- | १९९९ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | २००४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २००९ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | २०१४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २०१९ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २०२४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="abpmarathi2024">[https://marathi.abplive.com/elections Nilanga Assembly Election Result 2024], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''१,१५,८२४''' || '''५१.४५%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अभय सतीश साळुंके || ९८,१५१ || ४३.६०% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || डॉ. प्रकाश मारुतीराव मोरे || ४,१२४ || १.८३% |- | नोटा || नोटा || १,०८२ || ०.४८% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || १७,६७३ || ७.८५% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''१,०९,२४०''' || '''५३.६३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अशोकराव शिवजीराव पाटील निलंगेकर || ७६,०८१ || ३७.३५% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || अरिफ हुसेन मौलाली तांबोळी || १२,८०५ || ६.२९% |- | नोटा || नोटा || १,२२९ || ०.६०% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ३३,१५९ || १६.२८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''७६,८१७''' || '''४१.१३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ५,७९६ || ३५.२२% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || विजयकुमार पंढरीनाथ पाटील || २४,५०२ || १३.१२% |- | [[शिवसेना]] || लिंबनगौडा काशिनाथ पाटील || १२,१८६ || ६.५२% |- | नोटा || नोटa || १,०३८ || ०.५६% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ११,०२१ || ५.९१% |} === २००९ निवडणूक <ref name="abpmarathi2009">[https://marathi.abplive.com/elections Nilanga Assembly Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''७८,२६७''' || '''४१.६८%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || ७०,७६३ || ३७.६८% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || मोहम्मद रफी शमशोद्दीन सय्यद || १०,३१५ || ५.४९% |- | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] || सुभाष आनंदराव शिंदे || ६,०३४ || ३.२१% |- | [[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] || पाटील माधवराव हनुमंतराव || ५,७२२ || ३.०५% |- | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || साळुंके अभय सतीश || ४,४०८ || २.३५% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || बालाजी पुंडलिक शिंदे || २,१२२ || १.१३% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || हरी बाबू काळे || १,२८२ || ०.६८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शेख शौकतअली इब्राहीम || १,०९८ || ०.५८% |- | [[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] || चक्रधर शहाजीराव शेळके || ७९० || ०.४२% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || पाटील यशवंत माधवराव || ५२५ || ०.२८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || भगवान शिवाजी मकाने || ४८१ || ०.२६% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || निलंगेकर अविनाश मधुकरराव || ४२८ || ०.२३% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || कांबळे अमोल भानुदास || ३३९ || ०.१८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शिवशंकर बाबूराव बिरादार || ३१३ || ०.१७% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || ढाले संतोष शेषेराव || २६३ || ०.१४% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ७,५०४ || ४.००% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''८४,५१०''' || '''५१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ७५,७५० || ४५.८९% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || चंद्रकांत कांबळे || ४,८१० || २.९१% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ८,७६० || ५.३१% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''५९,८१०''' || '''४७.१०%''' |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धो)]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ४४,३२० || ३४.९०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || दिलीपराव पाटील निलंगेकर || २२,८१० || १७.९६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १५,४९० || १२.२०% |} === १९९५ निवडणूक <ref name="wikieng">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nilanga_Assembly_constituency Nilanga Assembly constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[जनता दल]]''' || '''[[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]]''' || '''५३,५१०''' || '''४१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ४९,८२० || ३८.३६% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || विठ्ठलराव काशिराम भोसले || २४,५६० || १८.९१% |- | मताधिक्य || माणिकराव ज्ञानोबा पाटील || ३,६९० || २.८४% |} === १९९० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''५४,८२०''' || '''४६.८०%''' |- | [[जनता दल]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ४३,४५० || ३७.१०% |- | [[शिवसेना]] || वसंतराव शामराव शेळके || १७,९५० || १५.३३% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ११,३७० || ९.७०% |} === १९८५ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४९,६२०''' || '''५४.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ३९,८१० || ४३.४०% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ९,८१० || १०.७०% |} === १९८० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४५,८५०''' || '''६१.२०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || विश्वांभरराव ज्ञानोबा पाटील || २५,९१० || ३४.५६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १९,९४० || २६.६४% |} === १९७८ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४०,२५०''' || '''५६.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || काशिनाथराव ज्ञानोबा पाटील || २६,५१० || ३६.९६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १३,७४० || १९.१४% |} === १९७२ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''३८,५२०''' || '''६४.२०%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || माधवराव बाबुराव पाटील || १९,६५० || ३२.८०% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १८,८७० || ३१.४०% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''३०,२१०''' || '''५८.४०%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || एम. बी. पाटील || १९,४५० || ३७.५८% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १०,७६० || २०.८२% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''२६,८५०''' || '''६१.१०%''' |- | [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] || नागोराव विश्वनाथ पाटील || १५,४२० || ३५.०५% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ११,४३० || २६.०५% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[उमाकांत प्रल्हादराव मोरे]]''' || '''२२,४१०''' || '''५५.२०%''' |- | [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] || [[नागोराव विश्वनाथ पाटील]] || १८,२०० || ४४.८०% |- | मताधिक्य || उमाकांत प्रल्हादराव मोरे || ४,२१० || १०.४०% |} === १९५२ निवडणूक (हैदराबाद राज्य) <ref name="hyd1952">[https://en.wikipedia.org/wiki/1952_Hyderabad_State_Legislative_Assembly_election 1952 Hyderabad State Legislative Assembly election], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]]''' || '''[[नागोराव विश्वनाथ पाटील]]''' || '''१३,५२०''' || '''५२.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || उमाकांत प्रल्हादराव मोरे || १२,१८० || ४७.४०% |- | मताधिक्य || नागोराव विश्वनाथ पाटील || १,३४० || ५.२०% |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर जिल्हा]] [[वर्ग:लातूर लोकसभा मतदारसंघ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{भारतीय निवडणूक आयोग विधानसभा||S13/partycomp211.htm}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर लोकसभा मतदारसंघ]] nxzqk1y6zpjjd1de0shvutwh8buc5nr 2709518 2709517 2026-09-14T00:07:13Z अभय नातू 206 /* बाह्य दुवे */ 2709518 wikitext text/x-wiki '''निलंगा विधानसभा मतदारसंघ - २३८''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार निलंगा मतदारसंघात [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यातील]] १. शिरूर अनंतपाळ तालुका, २. देवणी तालुका आणि ३. निलंगा तालुक्यातील अंबुलगा, औराड शहाजानी, निलंगा ही महसूल मंडळे आणि निलंगा नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. निलंगा हा विधानसभा मतदारसंघ [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजीराव दिलीपराव निलंगेकर-पाटील]] हे निलंगा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == निलंगा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/nilanga.html|title=Live Nilanga (Maharastra) Assembly Election Results 2019 Updates, Winner, Runner-up Candidates 2019 Updates, Vidhan Sabha Current MLA and Previous MLAs|website=Elections in India|access-date=2022-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency|title=Nilanga Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency|website=resultuniversity.com|access-date=2022-03-11}}</ref> == {| class="wikitable" !वर्ष !मतदारसंघ क्रमांक !मतदारसंघाचे नाव !प्रवर्ग !विजेता !लिंग !पक्ष !मते !दुसऱ्या क्रमांकावर !लिंग !पक्ष !मते |- |2019 |238 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |97324 |अशोक शिवाजीराव पाटील निलंगेकर |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |32131 |- |2014 |238 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |76817 |अशोक शिवाजीराव पाटील निलंगेकर |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |49306 |- |2009 |238 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |78267 |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |70763 |- |2004 |211 |निलंगा |खुला |[[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय जनता पक्ष]] |66346 |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |63990 |- |1999 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |54705 |माणिकराव भीमराव जाधव |पुरुष |[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |32398 |- |1995 |211 |निलंगा |खुला |माणिकराव भीमराव जाधव |पुरुष |[[जनता दल]] |75041 |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |39047 |- |1990 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |56312 |विश्वंभरराव शंकरराव माने |पुरुष |[[अपक्ष]] |43136 |- |1987 | - |निलंगा |खुला |P.S. बाजीराव |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |75482 |पी.व्ही.बी. Wegedkai |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |12770 |- |1985 |211 |निलंगा |खुला |पाटील दिलीपकुमार शिवाजीराव |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |61946 |मधुकरराव गणपतराव सोमवंशी |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |22391 |- |1980 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस(इंदिरा) |43550 |मधुकरराव गणपतराव सोमवंशी |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |30575 |- |1978 |211 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |41664 |श्रीपतराव ज्ञानूराव सोळुंके |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |35955 |- |1972 |197 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |34144 |मधुकरराव सोमवसे |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |30058 |- |1967 |197 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |32744 |एस जी सोळुंके |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |22394 |- |1962 |232 |निलंगा |खुला |[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] |पुरुष |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |33125 |श्रीपतराव गयानुराव |पुरुष |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |24756 |} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''निलंगा विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचा]] २४५ वा मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर लोकसभा मतदारसंघात]] असून [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यात]] मोडतो.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Nilanga Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> == आमदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! आमदार !! पक्ष |- | १९५२ || [[नागोराव विश्वनाथ पाटील]] || [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | १९५७ || [[उमाकांत प्रल्हादराव मोरे]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६२ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६७ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९७२ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९७८ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९८० || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | १९८५ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९९० || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९९५ || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || [[जनता दल]] |- | १९९९ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | २००४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २००९ || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | २०१४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २०१९ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २०२४ || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="abpmarathi2024">[https://marathi.abplive.com/elections Nilanga Assembly Election Result 2024], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''१,१५,८२४''' || '''५१.४५%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अभय सतीश साळुंके || ९८,१५१ || ४३.६०% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || डॉ. प्रकाश मारुतीराव मोरे || ४,१२४ || १.८३% |- | नोटा || नोटा || १,०८२ || ०.४८% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || १७,६७३ || ७.८५% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''१,०९,२४०''' || '''५३.६३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || अशोकराव शिवजीराव पाटील निलंगेकर || ७६,०८१ || ३७.३५% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || अरिफ हुसेन मौलाली तांबोळी || १२,८०५ || ६.२९% |- | नोटा || नोटा || १,२२९ || ०.६०% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ३३,१५९ || १६.२८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''७६,८१७''' || '''४१.१३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ५,७९६ || ३५.२२% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || विजयकुमार पंढरीनाथ पाटील || २४,५०२ || १३.१२% |- | [[शिवसेना]] || लिंबनगौडा काशिनाथ पाटील || १२,१८६ || ६.५२% |- | नोटा || नोटa || १,०३८ || ०.५६% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ११,०२१ || ५.९१% |} === २००९ निवडणूक <ref name="abpmarathi2009">[https://marathi.abplive.com/elections Nilanga Assembly Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''७८,२६७''' || '''४१.६८%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[संभाजी पाटील निलंगेकर|संभाजी दिलीपराव पाटील निलंगेकर]] || ७०,७६३ || ३७.६८% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || मोहम्मद रफी शमशोद्दीन सय्यद || १०,३१५ || ५.४९% |- | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] || सुभाष आनंदराव शिंदे || ६,०३४ || ३.२१% |- | [[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] || पाटील माधवराव हनुमंतराव || ५,७२२ || ३.०५% |- | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || साळुंके अभय सतीश || ४,४०८ || २.३५% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || बालाजी पुंडलिक शिंदे || २,१२२ || १.१३% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || हरी बाबू काळे || १,२८२ || ०.६८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शेख शौकतअली इब्राहीम || १,०९८ || ०.५८% |- | [[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] || चक्रधर शहाजीराव शेळके || ७९० || ०.४२% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || पाटील यशवंत माधवराव || ५२५ || ०.२८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || भगवान शिवाजी मकाने || ४८१ || ०.२६% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || निलंगेकर अविनाश मधुकरराव || ४२८ || ०.२३% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || कांबळे अमोल भानुदास || ३३९ || ०.१८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शिवशंकर बाबूराव बिरादार || ३१३ || ०.१७% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || ढाले संतोष शेषेराव || २६३ || ०.१४% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ७,५०४ || ४.००% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[संभाजी पाटील निलंगेकर]]''' || '''८४,५१०''' || '''५१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ७५,७५० || ४५.८९% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || चंद्रकांत कांबळे || ४,८१० || २.९१% |- | मताधिक्य || संभाजी पाटील निलंगेकर || ८,७६० || ५.३१% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/nilanga-maharashtra-assembly-constituency Nilanga Assembly Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''५९,८१०''' || '''४७.१०%''' |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धो)]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ४४,३२० || ३४.९०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || दिलीपराव पाटील निलंगेकर || २२,८१० || १७.९६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १५,४९० || १२.२०% |} === १९९५ निवडणूक <ref name="wikieng">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nilanga_Assembly_constituency Nilanga Assembly constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[जनता दल]]''' || '''[[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]]''' || '''५३,५१०''' || '''४१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]] || ४९,८२० || ३८.३६% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || विठ्ठलराव काशिराम भोसले || २४,५६० || १८.९१% |- | मताधिक्य || माणिकराव ज्ञानोबा पाटील || ३,६९० || २.८४% |} === १९९० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''५४,८२०''' || '''४६.८०%''' |- | [[जनता दल]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ४३,४५० || ३७.१०% |- | [[शिवसेना]] || वसंतराव शामराव शेळके || १७,९५० || १५.३३% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ११,३७० || ९.७०% |} === १९८५ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४९,६२०''' || '''५४.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || [[माणिकराव ज्ञानोबा पाटील]] || ३९,८१० || ४३.४०% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ९,८१० || १०.७०% |} === १९८० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४५,८५०''' || '''६१.२०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || विश्वांभरराव ज्ञानोबा पाटील || २५,९१० || ३४.५६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १९,९४० || २६.६४% |} === १९७८ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''४०,२५०''' || '''५६.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || काशिनाथराव ज्ञानोबा पाटील || २६,५१० || ३६.९६% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १३,७४० || १९.१४% |} === १९७२ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''३८,५२०''' || '''६४.२०%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || माधवराव बाबुराव पाटील || १९,६५० || ३२.८०% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १८,८७० || ३१.४०% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''३०,२१०''' || '''५८.४०%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || एम. बी. पाटील || १९,४५० || ३७.५८% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || १०,७६० || २०.८२% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[शिवाजीराव निलंगेकर|शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर]]''' || '''२६,८५०''' || '''६१.१०%''' |- | [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] || नागोराव विश्वनाथ पाटील || १५,४२० || ३५.०५% |- | मताधिक्य || शिवाजीराव भाऊराव पाटील निलंगेकर || ११,४३० || २६.०५% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[उमाकांत प्रल्हादराव मोरे]]''' || '''२२,४१०''' || '''५५.२०%''' |- | [[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]] || [[नागोराव विश्वनाथ पाटील]] || १८,२०० || ४४.८०% |- | मताधिक्य || उमाकांत प्रल्हादराव मोरे || ४,२१० || १०.४०% |} === १९५२ निवडणूक (हैदराबाद राज्य) <ref name="hyd1952">[https://en.wikipedia.org/wiki/1952_Hyderabad_State_Legislative_Assembly_election 1952 Hyderabad State Legislative Assembly election], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[शेकाप|शे शेतकरी कामगार पक्ष]]''' || '''[[नागोराव विश्वनाथ पाटील]]''' || '''१३,५२०''' || '''५२.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || उमाकांत प्रल्हादराव मोरे || १२,१८० || ४७.४०% |- | मताधिक्य || नागोराव विश्वनाथ पाटील || १,३४० || ५.२०% |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर जिल्हा]] [[वर्ग:लातूर लोकसभा मतदारसंघ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{भारतीय निवडणूक आयोग विधानसभा||S13/partycomp211.htm}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लातूर लोकसभा मतदारसंघ]] r1jclopn367r58ojvckfwbzjlerdgqk 0 69328 2709541 2705865 2026-09-14T02:05:29Z अभय नातू 206 /* सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2709541 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेड राजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] 29740ad6yzfyba7d8vsicpc9altnlcx 2709542 2709541 2026-09-14T02:06:01Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2709542 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/sindkhedraja-maharashtra-assembly-constituency Sindkhed Raja Assembly Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[मनोज देवानंद कायंदे]]''' || '''७३,४१३''' || '''३१.९६%''' |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] || [[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] || ६८,७६३ || २९.९३% |- | [[शिवसेना]] || [[शशिकांत नारसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत खेडेकर]] || ६०,६३५ || २६.३९% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || सविता शिवाजी मुंढे || १६,६५८ || ७.२५% |- | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] || प्रिन्स दत्तू रामभाऊ चव्हाण || ३,५३५ || १.५४% |- | नोटा || नोटा || ७४२ || ०.३२% |- | मताधिक्य || मनोज देवानंद कायंदे || ४,६५० || २.०२% |} === २०१८ / २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/sindkhedraja-maharashtra-assembly-constituency Sindkhed Raja Assembly Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]]''' || '''८१,७०१''' || '''४०.९१%''' |- | [[शिवसेना]] || [[शशिकांत नारसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत खेडेकर]] || ७२,७६३ || ३६.४४% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || सविता शिवाजी मुंढे || ३९,८७५ || १९.९७% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || शिवशंकर दत्तात्रेय वायाळ || १,३१५ || ०.६६% |- | नोटा || नोटा || १,६१६ || ०.८१% |- | मताधिक्य || डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे || ८,९३८ || ४.४८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/sindkhedraja-maharashtra-assembly-constituency Sindkhed Raja Assembly Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[शिवसेना]]''' || '''[[शशिकांत नारसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत खेडेकर]]''' || '''६४,२०३''' || '''३५.१२%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || डॉ. गणेश बाबूराव मांंटे || ४५,३४९ || २४.८१% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर || ३७,१६१ || २०.३३% |- | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || विनोद लक्ष्मण वाघ || १३,५३३ || ७.४०% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || प्रदीप बाबूराव नागरे || ७,२६१ || ३.९७% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || वसंतराव राजाराम मगर || ७,१२१ || ३.९०% |- | नोटा || नोटa || १,२७९ || ०.६९% |- | मताधिक्य || डॉ. शशिकांत खेडेकर || १८,८५४ || १०.३१% |} === २००९ निवडणूक <ref name="abpmarathi2009">[https://marathi.abplive.com/elections Sindkhed Raja Assembly Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]]''' || '''८१,८०८''' || '''४७.३७%''' |- | [[शिवसेना]] || [[शशिकांत नारसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत खेडेकर]] || ५७,६५८ || ३३.३९% |- | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || विनोद लक्ष्मण वाघ || २४,८३३ || १४.३८% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज || ४,६१४ || २.६७% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || दिलीप त्र्यंबक काळे || २,३२८ || १.३५% |- | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] || सुभाष आनंदराव शिंदे || ६,०३४ || ३.४९% |- | [[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] || माधवराव हनुमंतराव पाटील || ५,७२२ || ३.३१% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || बालाजी पुंडलिक शिंदे || २,१२२ || १.२३% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || हरी बाबू काळे || १,२८२ || ०.७४% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शेख शौकतअली इब्राहीम || १,०९८ || ०.६४% |- | [[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] || चक्रधर शहाजीराव शेळके || ७९० || ०.४६% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || यशवंत माधवराव पाटील || ५२५ || ०.३०% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || भगवान शिवाजी मकाने || ४८१ || ०.२८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || अविनाश मधुकरराव निलंगेकर || ४२८ || ०.२५% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || अमोल भानुदास कांबळे || ३३९ || ०.२०% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || शिवशंकर बाबूराव बिरादार || ३१३ || ०.१८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || संतोष शेषेराव ढाले || २६३ || ०.१५% |- | मताधिक्य || डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे || २४,१५० || १३.९८% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/sindkhedraja-maharashtra-assembly-constituency Sindkhed Raja Assembly Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]]''' || '''७१,५२७''' || '''४५.८३%''' |- | [[शिवसेना]] || [[शशिकांत नारसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत खेडेकर]] || ५७,९१८ || ३७.११% |- | भारिप बहुजन महासंघ || अभय जगाराव चव्हाण || १६,७३४ || १०.७२% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || सेकसिद्धिक शेख कुरेशी || ७,२६६ || ४.६६% |- | मताधिक्य || डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे || १३,६०९ || ८.७२% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/sindkhedraja-maharashtra-assembly-constituency Sindkhed Raja Assembly Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]''' || '''[[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]]''' || '''६१,१११''' || '''४९.५२%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || नंदाबाई देवानंद कायंदे || ४१,७२१ || ३३.८१% |- | [[शिवसेना]] || छगन गोपाळराव मेहत्रे || २०,१४८ || १६.३३% |- | मताधिक्य || डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे || १९,३९० || १५.७१% |} === १९९५ निवडणूक <ref name="wikieng">[https://en.wikipedia.org/wiki/Sindkhed_Raja_Assembly_constituency Sindkhed Raja Assembly constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[राजेंद्र शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]]''' || '''७१,४६५''' || '''५०.८२%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[तोताराम तुकाराम कायंदे]] || ३९,६१३ || २८.१७% |- | भारिप बहुजन महासंघ || वसंतराव राजाराम मगर || १९,०८६ || १३.५७% |- | [[शिवसेना]] || विठ्ठल बाजीराव मोरे || २,८३७ || २.०२% |- | मताधिक्य || डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे || ३१,८५२ || २२.६५% |} === १९९० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[तोताराम तुकाराम कायंदे]]''' || '''२९,९४९''' || '''२७.४५%''' |- | [[जनता दल]] || वामनराव रामचंद्र जाधवा || २५,४८९ || २३.३६% |- | [[शिवसेना]] || वसंतराव राजाराम मगर || १८,८३४ || १७.२६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || तुकाराम नारायण खांडेभारड || १७,१५२ || १५.७२% |- | भारिप बहुजन महासंघ || थावरजी राघोजी राठोड || १२,९१४ || ११.८४% |- | मताधिक्य || तोताराम तुकाराम कायंदे || ४,४६० || ४.०९% |} === १९८५ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]]''' || '''[[तोताराम तुकाराम कायंदे]]''' || '''४४,५१३''' || '''५०.८२%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[भास्करराव शिंगणे|भास्करराव संपतराव शिंगणे]] || ३७,९३५ || ४३.३१% |- | मताधिक्य || तोताराम तुकाराम कायंदे || ६,५७८ || ७.५१% |} === १९८० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[शेतकरी कामगार पक्ष]]''' || '''[[भास्करराव शिंगणे|भास्करराव संपतराव शिंगणे]]''' || '''२९,८६०''' || '''४०.३५%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] || जयवंतराव खरात || २५,४१० || ३४.३४% |- | [[भारतीय काँग्रेस (उर्स)]] || तोताराम तुकाराम कायंदे || १८,७३० || २५.३१% |- | मताधिक्य || भास्करराव संपतराव शिंगणे || ४,४५० || ६.०१% |} === १९७८ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[जयवंतराव खरात]]''' || '''३१,६४०''' || '''४४.८०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || भास्करराव संपतराव शिंगणे || २८,४५० || ४०.२८% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || दत्तात्रय सखाराम बोराडे || १०,५३० || १४.९२% |- | मताधिक्य || जयवंतराव खरात || ३,१९० || ४.५२% |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] 9zq2eihs9uuy5ujmq3f4quuyr2nsz1d 0 74090 2709422 1941577 2026-09-13T15:32:05Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2709422 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मुखदुर्गंधी''' हे '''पेरिओडोंन्टल रोग''' तथा '''पेरिओडोन्टायटिस'''चे लक्षण असते. दातांच्या हिरड्यांच्या आजारामुळे हे लक्षण दिसते. हा [[दंतपरीवेष्टन|दातांच्या सभोवतालच्या ऊतींवर]] परिणाम करणाऱ्या दाहक परिस्थितींचा एक रोगसमूह आहे.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=Periodontal Disease|url=https://www.cdc.gov/oralhealth/conditions/periodontal-disease.html|website=CDC|access-date=3 January 2023|date=10 July 2013}}</ref> याच्या सुरुवातीला [[हिरड्यांची सूज|जिंजिव्हायटिस]] होते व हिरड्या सुजतात. त्या लाल होउन आणि त्यांतून रक्त येऊ शकते.<ref name=CDC2015/> जगभरातील प्रौढांमध्ये दात गमावण्याचे हे मुख्य कारण मानले जाते.<ref name=Baelum04>{{cite journal |vauthors=Baelum V, Lopez R |title=Periodontal epidemiology: towards social science or molecular biology? |journal=Community Dent Oral Epidemiol |volume=32 |issue=4 |pages=239–49 |date=August 2004 |pmid=15239775 |doi=10.1111/j.1600-0528.2004.00159.x }}</ref><ref name="Nicchio I 2021">{{cite journal |vauthors=Nicchio IG, Cirelli T, Nepomuceno R, Hidalgo MA, Rossa C, Cirelli JA, Orrico SR, Barros SP, Theodoro LH, Scarel-Caminaga RM |title=Polymorphisms in Genes of Lipid Metabolism Are Associated with Type 2 Diabetes Mellitus and Periodontitis, as Comorbidities, and with the Subjects' Periodontal, Glycemic, and Lipid Profiles |journal=J Diabetes Res |volume=2021 |article-number=1049307 |date=2021 |pmid=34805411 |pmc=8601849 |doi=10.1155/2021/1049307 |doi-access=free}}</ref> याच्या ''पेरिओडोंटायटिस''' या अधिक गंभीर स्वरूपात दात हिरड्यांतून गळून पडू शकतात तसेच जबड्याच्या हाडांचे नुकसान होऊनही दात ढिले होऊन [[दात गळणे|गळून पडू शकतात]].<ref name=CDC2015/> <ref name=NIH2018>{{cite web|title=Gum Disease|url=https://www.nidcr.nih.gov/health-info/gum-disease|website=National Institute of Dental and Craniofacial Research|access-date=13 March 2018|date=February 2018}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:रोग]] [[वर्ग:दंतवैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:दंतवैद्यक]] [[वर्ग:आरोग्य]] fshmxv9pwx6ex3ffkkj9fsyyg91ly1w 2709423 2709422 2026-09-13T15:33:27Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2709423 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मुखदुर्गंधी''' हे '''पेरिओडोंन्टल रोग''' तथा '''पेरिओडोन्टायटिस'''चे लक्षण असते. दातांच्या हिरड्यांच्या आजारामुळे हे लक्षण दिसते. हा [[दंतपरीवेष्टन|दातांच्या सभोवतालच्या ऊतींवर]] परिणाम करणाऱ्या दाहक परिस्थितींचा एक रोगसमूह आहे.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=Periodontal Disease|url=https://www.cdc.gov/oralhealth/conditions/periodontal-disease.html|website=CDC|access-date=3 January 2023|date=10 July 2013}}</ref> याच्या सुरुवातीला [[हिरड्यांची सूज|जिंजिव्हायटिस]] होते व हिरड्या सुजतात. त्या लाल होउन आणि त्यांतून रक्त येऊ शकते.<ref name=CDC2015/> जगभरातील प्रौढांमध्ये दात गमावण्याचे हे मुख्य कारण मानले जाते.<ref name=Baelum04>{{cite journal |vauthors=Baelum V, Lopez R |title=Periodontal epidemiology: towards social science or molecular biology? |journal=Community Dent Oral Epidemiol |volume=32 |issue=4 |pages=239–49 |date=August 2004 |pmid=15239775 |doi=10.1111/j.1600-0528.2004.00159.x }}</ref><ref name="Nicchio I 2021">{{cite journal |vauthors=Nicchio IG, Cirelli T, Nepomuceno R, Hidalgo MA, Rossa C, Cirelli JA, Orrico SR, Barros SP, Theodoro LH, Scarel-Caminaga RM |title=Polymorphisms in Genes of Lipid Metabolism Are Associated with Type 2 Diabetes Mellitus and Periodontitis, as Comorbidities, and with the Subjects' Periodontal, Glycemic, and Lipid Profiles |journal=J Diabetes Res |volume=2021 |article-number=1049307 |date=2021 |pmid=34805411 |pmc=8601849 |doi=10.1155/2021/1049307 |doi-access=free}}</ref> याच्या ''पेरिओडोंटायटिस'' या अधिक गंभीर स्वरूपात दात हिरड्यांतून गळून पडू शकतात तसेच जबड्याच्या हाडांचे नुकसान होऊनही दात ढिले होऊन [[दात गळणे|गळून पडू शकतात]].<ref name=CDC2015/> <ref name=NIH2018>{{cite web|title=Gum Disease|url=https://www.nidcr.nih.gov/health-info/gum-disease|website=National Institute of Dental and Craniofacial Research|access-date=13 March 2018|date=February 2018}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:रोग]] [[वर्ग:दंतवैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:दंतवैद्यक]] [[वर्ग:आरोग्य]] r2mb2gxk531mfwqmmi9usmravzjf6c5 0 76374 2709464 2590924 2026-09-13T19:49:14Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2709464 wikitext text/x-wiki [[चित्र:B Nagi Reddy 2018 stamp of India.jpg|इवलेसे]] '''बी. नागी रेड्डी''' तथा '''बोम्मीरेड्डी नागी रेड्डी''' ([[तेलुगू]]:బొమ్మిరెడ్డి నాగిరెడ్డి) ([[डिसेंबर २]], [[इ.स. १९१२]] - [[फेब्रुवारी २५]], [[इ.स. २००४]]<ref name='NagiReddyCondol'>{{स्रोत बातमी | url=http://www.hindu.com/2004/02/27/stories/2004022709540300.htm | title=TTD condoles B. Nagi Reddy | date=2004-02-27 | accessdate=2007-04-17 | location=Chennai, India | work=द हिंदू | archive-date=2004-09-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040918065608/http://www.hindu.com/2004/02/27/stories/2004022709540300.htm | url-status=dead }}</ref>) हा तेलुगू चित्रपट निर्माता होता. मूळ [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील [[वायएसआर कडप्पा जिल्हा|कडप्पा जिल्ह्यातील]] पोट्टीपडू गावातील नागीरेड्डीने [[चेन्नाई]]मध्ये [[विजय वाहिनी स्टुडियो]] स्थापून चित्रपटनिर्माण सुरू केले. हा स्टुडियो नंतर [[आशिया]]तील सगळ्या मोठा स्टुडियो झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=http://www.deccanherald.com/archives/feb262004/n5.asp | title=B.Nagi Reddy dead| date= 2004-02-26 | accessdate =2004-02-26}}</ref> नागीरेड्डीने [[पाताळ भैरवी (चित्रपट)|पाताळ भैरवी]] (१९५१), [[मिस्साम्मा (चित्रपट)|मिस्साम्मा]] (१९५५), [[माया बझार (चित्रपट)|माया बझार]] (१९५७), [[गुंडम्मा कथा (चित्रपट)|गुंडम्मा कथा]] (१९६२), [[राम और श्याम (चित्रपट)|राम और श्याम]], [[श्रीमान श्रीमती (चित्रपट)|श्रीमान श्रीमती]], [[जुली (चित्रपट)|जुली]] (१९७५), [[स्वर्ग नरक (चित्रपट)|स्वर्ग नरक]] (१९७८) असे अनेक चित्रपट निर्मिले. {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:तमिळ भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९१२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] 6qe3chddofyqwh48rm8kvw9v9uotf7v 0 89144 2709611 2636823 2026-09-14T06:19:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709611 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|विश्वास पाटील}}{{बदल}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = विश्वास नारायण पाटील | चित्र = Vishwas nangare.jpg | चित्र_आकारमान = 200px | चित्रशीर्षक = विश्वास नांगरे-पाटील | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = विश्वास नांगरे-पाटील | जन्म_दिनांक = १ जून १९७३ | जन्म_स्थान = कोकरूड, [[शिराळा तालुका]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = [[भारतीय]] | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = बी.ए.,एम ए, एम.बी.ए.एल.एल बी | प्रशिक्षणसंस्था = [[शिवाजी विद्यापीठ]], [[उस्मानिया विद्यापीठ]] | पेशा = भारतीय पोलिस सेवा (भा.पो.से.) | कारकीर्द_काळ = १९९७ पासून | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = २६/११ | मूळ_गाव = कोकरूड | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = पोलिस सहआयुक्त(कायदा व सुव्यवस्था), मुंबई | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | जोडीदार = रुपाली नांगरे-पाटील | अपत्ये = जान्हवी, रणवीर | वडील = नारायण नांगरे-पाटील | प्रकाशित पुस्तके = मन में हैं विश्वास , कर हर मैदान फतेह | पुरस्कार = [[राष्ट्रपती शौर्य पदक]] (२०१३) }} '''विश्वास नारायणराव नांगरे''' (१ जून १९७३) हे [[भारतीय पोलीस सेवा|भारतीय पोलीस सेवे]]<nowiki/>तील एक अधिकारी आहेत. सध्या ते महाराष्ट्रातील लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागामध्ये अतिरिक्त पोलीस महासंचालक म्हणून कार्यरत आहेत. यापूर्वी ते मुंबईचे सहपोलीस आयुक्त (कायदा व सुव्यवस्था) होते. त्याआधी ते नाशिक शहराचे पोलिस आयुक्त होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/Nangre-Patil-seeks-details-of-all-pending-preventive-action-proposals/articleshow/47942691.cms|title=Nangre Patil seeks details of all pending preventive action proposals|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=16 May 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/vishwas-nangre-patil-to-be-special-ig-aurangabad-115050700950_1.html|title=Vishwas Nangre Patil to be special IG, Aurangabad|date=7 May 2015|work=business-standard.com|access-date=16 May 2016|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/aurangabad-news/no-film-songs-for-ringtones-cops-told-in-this-maharashtra-region-1258274|title=In a bid to improve the image of police among the public, Special Inspector General of Police Vishwas Nangre Patil|website=ndtv.com|access-date=16 May 2016}}</ref> पाटील यांनी १९९७ मध्ये प्रशिक्षण पूर्ण केले. २०१५ मध्ये त्यांना २००८ च्या मुंबई हल्ल्यादरम्यान दहशतवादविरोधी कारवायांमधील त्यांच्या भूमिकेबद्दल राष्ट्रपती पोलीस पदक (शौर्य) प्रदान करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/Aurangabad-range-IG-gets-Presidents-award-for-gallantry/articleshow/48689506.cms|title=Aurangabad range IG gets President's award for gallantry|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=16 May 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/mumbai/the-ugly-questions-that-hang-over-mumbai-cops-2611-honour-999949.html|title=The ugly questions that hang over Mumbai cop's 26/11 honour|date=31 July 2013|website=firstpost.com|access-date=16 May 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Police-officers-Date-Nangre-Patil-injured/articleshow/3766832.cms|title=Police officers Date, Nangre-Patil injured|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=16 May 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Senior-cops-question-gallantry-award-to-Addl-CP/articleshow/21867757.cms|title=SENIOR COPS QUESTION GALLANTRY AWARD TO ADDL CP|website=mumbaimirror.com|access-date=16 May 2016|archive-date=2016-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610181942/http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Senior-cops-question-gallantry-award-to-Addl-CP/articleshow/21867757.cms|url-status=dead}}</ref> ==सुरुवातीचा काळ आणि शिक्षण== विश्वास नांगरे पाटील यांचा जन्म [[बत्तीस शिराळा]] या तालुक्यातील कोकरूड गावी झाला. त्यांचे वडील गावाचे सरपंच होते. त्यांनी आपले शालेय शिक्षण तालुक्यातील विद्यालयात पूर्ण केले आणि ते कोल्हापूरच्या [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठातून]] इतिहास विषयात बी.ए.ची परीक्षा सुवर्ण पदक पटकावून उत्तीर्ण झाले. [[उस्मानिया विद्यापीठ|उस्मानिया विद्यापीठातून]] एम.बी.ए.ची पदवी घेऊन त्यांनी पुढे प्रशासकीय अभ्यासक्रमाला सुरुवात केली.•आपल्या शालेय जीवनात विश्वास नांगरे पाटील हे खूप हुशार होते. दहावी मध्ये असताना त्यांचा तालुक्यात पहिला क्रमांक आला होता.महाविद्यालयात असताना बारावीला चांगले गुण मिळाले असताना देखील विश्वास नांगरे पाटील यांनी प्रशासकीय सेवेत जाण्यासाठी अभियांत्रिकीला न जाता कला शाखेला प्रवेश घेतला होता.महाविद्यालयात असताना त्यांना महाविद्यालयाचा उत्कृष्ट विद्यार्थी हा पुरस्कार देखील मिळाला आहे. {{संदर्भ हवा}} ==कामगिरी== ===पुणे रेव्ह पार्टी प्रकरण=== पुणे जिल्हा ग्रामीण पोलीसदलात अधीक्षक असताना [[पुणे रेव्ह पार्टी प्रकरण|पुण्यातील रेव्ह पार्टी प्रकरणी]] केलेल्या कारवाईमुळे ते प्रसिद्धीच्या झोतात आले.<ref name="लोकसत्ता">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20070408/raj05.htm|title=रेव्ह पार्टीमधील २४८ जणांनी अमली पदार्थाचे सेवन केल्याचे निष्पन्न|दिनांक=८ एप्रिल २००७|प्रकाशक=लोकसत्ता|accessdate=2011-01-17|archive-date=2017-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626132222/http://www.loksatta.com/daily/20070408/raj05.htm|url-status=dead}}</ref> पुणे ग्रामीण पोलिसांनी सिंहगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या डोणजे गावातील शेतात सुरू असलेल्या रेव्ह पार्टीवर ४ मार्च २००७ला छापा टाकून २८७ तरुण-तरुणींना(२१ तरुणीं) अटक केली होती.<ref name="लोकसत्ता" /> प्रयोगशाळेत झालेल्या रासायनिक पृथक्करण अहवालानुसार त्यातील २४९ जणांनी अमली पदार्थांचे सेवन केल्याचे स्पष्ट झाले होते.<ref name="लोकसत्ता" /> ===२६/११चा दहशतवादी हल्ला=== [[२६ नोव्हेंबर २००८चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला|२६/११]]च्या मुबंई हल्ल्याच्यावेळी ताजमहाल हॉटेलमध्ये पोहचणाऱ्या पहिल्या अधिकाऱ्यांपैकी ते एक होते.{{संदर्भ हवा}} सोबत दोन कॉन्स्टेबल आणि एक अंगरक्षक तसेच अंगावर सुरक्षाकवच(बुलेटप्रुफ जाकीट) नसतांनाही ते गोळीबार सुरू असलेल्या ताजमध्ये शिरले.{{संदर्भ हवा}} प्रतिकारासाठी त्यांनी ९ एमएम पिस्तुलातून गोळीबार केला. दहशतवाद्यांचा पाठलाग करत ते सहाव्या मजल्यापर्यंत पोहोचले. त्यांच्या या कारवाईने दहशतवाद्यांना ताजमहाल हॉटेल नवीन इमारतीत जाण्यापासून रोखले{{संदर्भ हवा}}. त्यानंतर नांगरे-पाटील दुसऱ्या मजल्यावर असलेल्या कंट्रोल रूममध्ये पोहोचले व सीसीटीव्हीच्या मदतीने दहशतवाद्यांच्या हालचालींची माहिती वरिष्ठांना देत राहीले. {{संदर्भ हवा}}सकाळी सात वाजता एनएसजीचे कमांडो कारवाईत प्रत्यक्षात सहभागी होईपर्यंत विश्वास नांगरे-पाटील यांची लढाई सुरू होती.{{संदर्भ हवा}} ==कारकीर्द== * अहमदनगर जिल्हा पोलीस अधीक्षक(अज्ञात दिनांक - २८ नोव्हेंबर २००५)<ref name="लोकमत">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://onlinenews.lokmat.com/php/detailednews.php?id=PuneEdition-4-4-03-06-2008-f7af0&ndate=2008-06-03&editionname=pune|title=सोशल पोलिसिंगमुळे गुन्ह्यांना प्रतिबंध|दिनांक=३ जून इ.स. २००८|प्रकाशक=लोकमत(पुणे आवॄत्ती)}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * पुणे जिल्हा ग्रामीण पोलीस अधीक्षक(२९ नोव्हेंबर इ.स. २००५ - ३ जून इ.स. २००८)<ref name="लोकमत" /> * मुंबई पोलीसदल उपायुक्त (४ जून इ.स. २००८- ?)<ref name="लोकमत" /> * ठाणे जिल्हा ग्रामीण पोलीस अधीक्षक * अप्पर पोलीस आयुक्त, मुंबई दक्षिण विभाग * नाशिक पोलीस आयुक्त * सद्यस्थितीत पोलीस सहआयुक्त(कायदा व सुव्यवस्था), मुंबई ==पुरस्कार == * [[राष्ट्रपती शौर्य पदक]] (२०१३) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ|दुवा=http://www.youtube.com/watch?v=KerhBD_Wwog|title=विश्वास नांगरे पाटील यांचे ध्वनिचित्रमुद्रित भाषण |भाषा=मराठी}}विश्वास नांगरे पाटील मन में है विश्वास लोकसत्ता खित 'मन में है विश्वास' या आत्मकथनपर ... २२ मे, २०१६ - राजहंस प्रकाशनातर्फे पोलीस अधिकारी विश्वास नांगरे पाटील . <br /> {{DEFAULTSORT:नांगरे पाटील,विश्वास}} [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:महाराष्ट्र पोलीस]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] 78lcptvl9gfgx9ljtkh16rgt04ml1s0 0 127291 2709434 2639794 2026-09-13T16:01:39Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2709434 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = मोहमद मोर्सी | लघुचित्र = | चित्र = | चित्र आकारमान = 250 px | पद = {{देशध्वज|इजिप्त}}चा राष्ट्राध्यक्ष | कार्यकाळ_आरंभ = ३० जून २०१२ | कार्यकाळ_समाप्ती = ३ जुलै २०१३ | पंतप्रधान = | राष्ट्रपती2 = | मागील = [[होस्नी मुबारक]] | पुढील2 = [[अब्देल फताह एल-सिसी]] | क्रम = | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | उपराष्ट्रपती = | डेप्युटी = | मतदारसंघ = | बहुमत = | क्रम3 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पद3 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | पंतप्रधान3 = | पद4 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|8|20}} | जन्मस्थान = [[अल शार्किया]], [[इजिप्त]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[मुस्लिम बंधुत्व]] | इतरपक्ष = | पती = | पत्नी = | नाते = | अपत्ये = | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | धर्म =[[सुन्नी इस्लाम]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''मोहमद मोर्सी''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: محمد مرسي عيسى العياط;) ( २० ऑगस्ट १९५१) हा [[इजिप्त]] देशाचे भूतपूर्व राष्ट्राध्यक्ष आहे. २०११ सालच्या इजिप्तमधील क्रांतीनंतर [[हुकुमशहा]] [[होस्नी मुबारक]]ची सत्ता उलथवून टाकण्यात आली. मे-जून २०१२ मध्ये घेण्यात आलेल्या अध्यक्षीय निवडणुकीमध्ये विजय मिळवून ३० जून २०१२ रोजी मोर्सी इजिप्तचा पहिला लोकशाही मार्गाने निवडून आलेला राष्ट्राध्यक्ष बनला. सत्तेवर आल्यानंतर मोर्सीने इजिप्तच्या राज्यकारभाराची सर्व सुत्रे स्वतःकडे घेण्याचा प्रयत्न सुरू केला. ह्या व इतर कारणांस्तव जनतेमध्ये अप्रिय बनलेल्या मोर्सीला केवळ एका वर्षानंतर जून २०१३ मध्ये झालेल्या लष्करी बंडानंतर सत्ता सोडावी लागली. {{DEFAULTSORT:मोर्सी, मोहमद}} [[वर्ग:इजिप्तचे राष्ट्राध्यक्ष]] n9auhrsub1fis4ngnibootiim8m2dwn 0 134484 2709450 2365008 2026-09-13T19:00:52Z अभय नातू 206 माहिती 2709450 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''व्होल्टास''' ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक कंपनी आहे. या कंपनीची स्थापना [[इ.स.१९५४]] साली [[मुंबई]]त [[टाटा सन्स]] आणि वोल्कार्ट ब्रदर्स यांच्या सहकार्याने झाली. ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक प्रमुख आणि अग्रगण्य भारतीय बहुराष्ट्रीय कंपनी आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/ |title=टाटा उद्योगसमूह |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> या कंपनीची स्थापना [[इ.स. १९५४|६ सप्टेंबर १९५४]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] [[टाटा सन्स]] आणि स्वित्झर्लंडच्या 'वोल्कार्ट ब्रदर्स' यांच्या संयुक्त सहकार्याने झाली. ही कंपनी प्रामुख्याने एअर कंडिशनर (AC), फ्रीज (Refrigerators), वॉटर कुलर्स आणि इतर घरगुती तसेच औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या निर्मितीसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.<ref name="voltas-about">{{cite web |url=https://www.voltas.com/about-us |title=About Voltas Limited |website=Voltas Official Website |access-date=13 September 2026}}</ref> व्होल्टास ही भारतातील एअर कंडिशनर बाजारपेठेतील सर्वात मोठ्या आणि विश्वासार्ह ब्रँडपैकी एक मानली जाते.<ref>{{cite news |title=Voltas continues to lead Indian AC market |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> घरगुती उपकरणांव्यतिरिक्त कंपनी इंजिनिअरिंग प्रॉडक्ट्स, कमर्शियल रेफ्रिजरेशन आणि मोठ्या प्रकल्पांसाठीच्या 'इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल प्रकल्पां'चे (MEP) कामही करते. दुबईतील प्रसिद्ध बुर्ज खलिफा इमारतीच्या एअर कंडिशनिंग आणि इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल कामात व्होल्टास कंपनीचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>{{cite news |title=Voltas engineering marvel at Burj Khalifa |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |access-date=13 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{टाटा समूह}} [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील निर्मिती]] ab26m31s2ibv9hkxoycyxkd9he32rh1 2709451 2709450 2026-09-13T19:02:29Z अभय नातू 206 दुवे 2709451 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''व्होल्टास''' ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक कंपनी आहे. या कंपनीची स्थापना [[इ.स.१९५४]] साली [[मुंबई]]त [[टाटा सन्स]] आणि वोल्कार्ट ब्रदर्स यांच्या सहकार्याने झाली. ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक प्रमुख आणि अग्रगण्य भारतीय बहुराष्ट्रीय कंपनी आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/ |title=टाटा उद्योगसमूह |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> या कंपनीची स्थापना [[इ.स. १९५४|६ सप्टेंबर १९५४]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] [[टाटा सन्स]] आणि स्वित्झर्लंडच्या 'वोल्कार्ट ब्रदर्स' यांच्या संयुक्त सहकार्याने झाली. ही कंपनी प्रामुख्याने वातानुकूलक, फ्रीज , वॉटर कुलर आणि इतर घरगुती तसेच औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे.<ref name="voltas-about">{{cite web |url=https://www.voltas.com/about-us |title=About Voltas Limited |website=Voltas Official Website |access-date=13 September 2026}}</ref> व्होल्टास ही भारतामधील वातानुकूलन बाजारपेठेतील सर्वात मोठ्या आणि विश्वासार्ह ब्रँडपैकी एक मानली जाते.<ref>{{cite news |title=Voltas continues to lead Indian AC market |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> घरगुती उपकरणांव्यतिरिक्त कंपनी अभियांत्रिकी उत्पादने, व्यावसायिक रेफ्रिजरेशन आणि मोठ्या प्रकल्पांसाठीच्या इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल प्रकल्पांचे कामही करते. [[दुबई]]तील [[बुर्ज खलिफा]] इमारतीच्या वातानुकूलन आणि इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल कामात व्होल्टास कंपनीचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>{{cite news |title=Voltas engineering marvel at Burj Khalifa |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |access-date=13 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{टाटा समूह}} [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील निर्मिती]] d0b3hnkijk6lw1gtsiis1b8djw0llr3 2709452 2709451 2026-09-13T19:02:52Z अभय नातू 206 दुवे 2709452 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''व्होल्टास''' ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक कंपनी आहे. या कंपनीची स्थापना [[इ.स.१९५४]] साली [[मुंबई]]त [[टाटा सन्स]] आणि वोल्कार्ट ब्रदर्स यांच्या सहकार्याने झाली. ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक प्रमुख आणि अग्रगण्य भारतीय बहुराष्ट्रीय कंपनी आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/ |title=टाटा उद्योगसमूह |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> या कंपनीची स्थापना [[इ.स. १९५४|६ सप्टेंबर १९५४]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] [[टाटा सन्स]] आणि स्वित्झर्लंडच्या 'वोल्कार्ट ब्रदर्स' यांच्या संयुक्त सहकार्याने झाली. ही कंपनी प्रामुख्याने एअर कंडिशनर (AC), फ्रीज (Refrigerators), वॉटर कुलर्स आणि इतर घरगुती तसेच औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या निर्मितीसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.<ref name="voltas-about">{{cite web |url=https://www.voltas.com/about-us |title=About Voltas Limited |website=Voltas Official Website |access-date=13 September 2026}}</ref> व्होल्टास ही भारतातील एअर कंडिशनर बाजारपेठेतील सर्वात मोठ्या आणि विश्वासार्ह ब्रँडपैकी एक मानली जाते.<ref>{{cite news |title=Voltas continues to lead Indian AC market |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> घरगुती उपकरणांव्यतिरिक्त कंपनी इंजिनिअरिंग प्रॉडक्ट्स, कमर्शियल रेफ्रिजरेशन आणि मोठ्या प्रकल्पांसाठीच्या 'इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल प्रकल्पां'चे (MEP) कामही करते. दुबईतील प्रसिद्ध बुर्ज खलिफा इमारतीच्या एअर कंडिशनिंग आणि इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल कामात व्होल्टास कंपनीचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>{{cite news |title=Voltas engineering marvel at Burj Khalifa |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |access-date=13 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{टाटा समूह}} [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील निर्मिती]] ab26m31s2ibv9hkxoycyxkd9he32rh1 2709624 2709452 2026-09-14T06:53:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709624 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''व्होल्टास''' ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक कंपनी आहे. या कंपनीची स्थापना [[इ.स.१९५४]] साली [[मुंबई]]त [[टाटा सन्स]] आणि वोल्कार्ट ब्रदर्स यांच्या सहकार्याने झाली. ही [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] एक प्रमुख आणि अग्रगण्य भारतीय बहुराष्ट्रीय कंपनी आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/ |title=टाटा उद्योगसमूह |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026 |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> या कंपनीची स्थापना [[इ.स. १९५४|६ सप्टेंबर १९५४]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] [[टाटा सन्स]] आणि स्वित्झर्लंडच्या 'वोल्कार्ट ब्रदर्स' यांच्या संयुक्त सहकार्याने झाली. ही कंपनी प्रामुख्याने एअर कंडिशनर (AC), फ्रीज (Refrigerators), वॉटर कुलर्स आणि इतर घरगुती तसेच औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या निर्मितीसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.<ref name="voltas-about">{{cite web |url=https://www.voltas.com/about-us |title=About Voltas Limited |website=Voltas Official Website |access-date=13 September 2026}}</ref> व्होल्टास ही भारतातील एअर कंडिशनर बाजारपेठेतील सर्वात मोठ्या आणि विश्वासार्ह ब्रँडपैकी एक मानली जाते.<ref>{{cite news |title=Voltas continues to lead Indian AC market |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> घरगुती उपकरणांव्यतिरिक्त कंपनी इंजिनिअरिंग प्रॉडक्ट्स, कमर्शियल रेफ्रिजरेशन आणि मोठ्या प्रकल्पांसाठीच्या 'इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल प्रकल्पां'चे (MEP) कामही करते. दुबईतील प्रसिद्ध बुर्ज खलिफा इमारतीच्या एअर कंडिशनिंग आणि इलेक्ट्रो-मेकॅनिकल कामात व्होल्टास कंपनीचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>{{cite news |title=Voltas engineering marvel at Burj Khalifa |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |access-date=13 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{टाटा समूह}} [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील निर्मिती]] b2p8w30euo98cf7pboohch5li66s4tq 0 160419 2709571 2707501 2026-09-14T04:14:17Z ~2026-49632-88 187374 /* माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे */ 2709571 wikitext text/x-wiki [[File:Mallees, or Gardeners (9805808934).jpg|thumb|पश्चिम भारतातील माळी (इ.स. १८५५ – १८६२]] '''माळी''' ही भारतात आढळून येणारी एक व्यावसायिक जात आहे. हा समाज पारंपरिकपणे मळे लावणारा किंवा मळेवाला म्हणून काम करत होता आणि अजूनही करतो , मळे करणारा म्हणजे बागायती करणारा.बागायत शेती जिथे असते त्याला मळी म्हणतात म्हणजे शेतकरीच<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=}}</ref>. माळी समाजात अनेक पोटजाती आहेत. माळी [[उत्तर भारत]]ात, [[पूर्व भारत]]ात तसेच [[नेपाळ]]मध्ये, [[महाराष्ट्र]]ात आणि तराई प्रदेशात आढळतात. महाराष्ट्रामध्ये माळी जात ही [[इतर मागास वर्ग]] ([[ओबीसी]]) प्रवर्गात येते. माळी समाज हा मुखत्वे शेती करणारा समाज आहे.जसे कुणबी शेतकरी आहे, फरक एवढाच की माळी हे बागायदर म्हणजे बारा महिने पाणी असलेले शेती करणारा समाज आहे. काही ठिकाणी हा समाज [[बलुतेदार]] आहे तर काही ठिकाणी [[अलुतेदार]] आहे. सर्व माळी उपजातींचा मूळ उगम, संस्कृती, इतिहास किंवा सामाजिक स्थितीत समानता नाहीये. हा समाज काही ठिकाणी क्षत्रिय म्हणून ओळखल्या जातो. जो परिकिय आक्रमणामुळे विस्थापित होऊन शेतीं करायला लागला. लढाऊ असल्यामुळे या समाजाणे हवे ते करायचे निवडले आणि पूर्वी शेती करणारा त्यातल्या त्यात बागायती शेती करणारा समाज हा सर्वात जास्त आत्मनिर्भर असल्यामुळे ह्या लढाऊ समाजाने बागायती शेती केली. आज ह्या समजाचे जे वंशज आहे त्या सर्वांच्या शेती ह्या नदी जवळ किव्वा गावा शेजारीच आहे. पण परकीय आक्रमणानंतर जी वर्ण व्यवस्था भारतीय समाजात लागू झाली त्या व्यवस्थेला हा समाज देखील बळी गेला आणि सध्या क्या परिस्थितीत एक मागासवर्गीय जात म्हणून राहिला,पण राजपूत यांच्यातील एक गट मली आहे आणि १८९१ च्या मारवार राज्यातील जनगणना अहवालातील राजपूत उपवर्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट होते. ==उगम== क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, कविटकर, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात बनली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा माळ्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमाती असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांचे गोत्र आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. मुस्लिम समाजातील बागवान हे पूर्वीचे माळी असल्याचे सांगण्यात येते.बहुतांश माळी समाज आज हा शेतीविषयक व्यवसाय करत आहे. ==पौराणिक आख्यायिका== नवखंड पुष्कराज मध्ये भगवान ब्रम्हदेवाचे मंदिर आहे,त्या ठिकाणी महायज्ञाचे आयोजन केले होते, तेथे ३३ कोटी देव व शंकर आणि पार्वतीसुद्धा बसले होते. महादेवाने आपल्या अंगाचा मळ काढला व यज्ञात टाकला यज्ञातून तेजस्वी पुरुष निर्माण झाला. त्या पुरुषाचे तेज सूर्याप्रमाणे होते, व त्याच्या हातामध्ये पांढरे फूल होते. त्याचे तेज पाहून देवलोक घाबरले. नारद मुनींनी विचारले की हा तेजस्वी पुरुष कोण आहे ? तर भगवान ब्रह्मदेवांनी महादेवांना विचारले,की हा तेजस्वी पुरुष कोण ? तेव्हा महादेवांनी सांगितले की, माझ्या मळापासून तयार झालेला हा पुरुष सदैव हातामध्ये पांढरे फूल घेऊन माळी समाजात जन्म घेईल. तेव्हापासून माळी समाजाची उत्पत्ती झाली. माळी हा शब्द माला (संस्कृत)या शब्दापासून बनला आहे. ==माळी समाजातील पोट जाती व इतिहास== महाराष्ट्रातील माळी समाज हा कोणत्याही एका शाखेच्या नसून अनेक पोटजाती आणि शाखा, पोटशाखा यांचा समावेश त्यात आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने फुलमाळी, क्षत्रिय माळी, वनमाळी, पानमाळी, डांगमाळी, हळदीमाळी, जिरेमाळी, गासेमाळी, काशी माळी, काचमाळी, कोसरे माळी, मरार माळी, पहाड माळी, लोणार माळी, पंचकळसी, चौकळशी, आगारी माळी, लिंगायत माळी आदि पोट जाती व शाखा आढळतात. कोसरे माळी आडनावे :- वाढई, चौधरी, मोहुर्ले, शेंडे, बोरुले, ठाकरे, गाऊञे, महाडोळे, आदे, भेंडारे, सोनुले , निकुरे, निकोडे, ईत्यादि. मराठा माळी-मराठा माळी हे कुणबी असावेत, पुढे धंद्यावरून वेगळी जात बनली. त्यांच्यात फुलमाळी, अद्यप्रभू, अद्यशेटी, बावणे, हळदे, जिरे, काच, कडू, क्षीरसागर, लिंगायत, पदे, उंडे आदि तेरा पोटभेद आहेत. मात्र यात प्रामुख्याने फुलमाळी, हळदे, जिरे, काच माळी यांची संख्या जास्त आहे. माळी समाज समानतेचा संदेश देतो आणि उच्च आणि नीच असा भेद करत नाही. फुलमाळी हे फुलांचा व्यवसाय करणारे असून, त्यांनाच सावतामाळी असेही म्हणतात. या समाजातील लोक आपल्या पागोट्याला फुलांचा गुच्छा लावत नाहीत. तसेच चप्पल बुटांवर फुलांची नक्षी काढत नाहीत. जिरे माळी हे जिरे पिकवीत तर हळदे माळी हे हळद पिकवीत. त्यांना त्यानुसार पोटजातीचे नाव मिळाले असावे, असे म्हणले जाते. फुले, फळे, भाज्या, ऊस, हळद, जिरे आदि बागायती पिके काढणे हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. क्षत्रिय माळी- क्षात्रधर्म या ग्रंथात क्षत्रिय माळी समाजाबद्दल सविस्तर माहिती देण्यात आली आहे. उत्तर भारतात मालव, मोहेल, यादव, सोळंकी, चव्हाण, पवार, वाघेला, ही मुळे मराठा व राजपूत यांच्या कुळगोत्रातील जमात असून परकीय आक्रमणामुळे देशोधडीला लागले. अन्य प्रांतात जाऊन त्यांनी मळा किंवा शेती काम करावयास सुरुवात केली म्हणून त्यांना माळी असे संबोधण्यात येऊ लागले. त्यातून 'क्षत्रिय माळी' ही माळी समाजाची पोटजात मानली जाऊ लागली. याशिवाय त्यांच्यात राजपूत माळी, सैनी माळी, माशीमाळी, काशीमाळी, जिरेमाळी, हळदी माळी आदि पोटभेद पडले. सर्व माळी क्षत्रियांची गोत्रे आणि आडनावे आणि वंश हे राजपूतांचे आणि मराठय़ाचे एक असल्याने शहाण्णव कुळात त्यांची आडनावे आहेत. क्षत्रिय माळी समाजाचे पोटभेद असे. सैनी, श्रीमाळी, वीरमाळी, करमाळी, गंधमाळी, मालव, मालो, माला, काछी, दासी, दोसी, बागवान, राऊत, तडस, सागर, आहार, अहरी, अंध, अंदी , मैना कहार, खईरा, वाघीलवाल आदि. ==सैनी माळी समाज== १९३० च्या दशकात जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता, तेव्हा राजस्थानच्या क्षत्रिय माळी समुदायाने आणि इतर उत्तर भारतीय माळी लोकांनी उपनाम सैनी स्वीकारले. ==माळी समाजातील प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[सावता माळी]] #[[महात्मा फुले]] #[[सावित्रीबाई फुले]] #[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] #[[निळू फुले]] #[[नारायणराव सोपानराव बोरावके]] #[[छगन भुजबळ]] #[[राजीव सातव]] #[[अशोक गेहलोत]] #[[गजमल माळी]] #[[सिद्धराम म्हेत्रे]] #[[जयकुमार गोरे]] #[[रुपाली चाकणकर]] #[[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल कोल्हे]] #[[अतुल सावे]] #[[प्रज्ञा राजीव सातव]] #[[देवयानी फरांदे]] #[[मनीषा चौधरी]] #[[अजय चौधरी]] #उमेश उर्फ ​​चंदू आत्मारामजी यावलकर #प्राजक्ता माळी #निशा फुले #मकरंद अनासपुरे #दिनेश मणेरी ==माळी समाजातील काही जिल्हानिहाय आडनावे== माळी समाजाची जिल्हा निहाय आडनाव यामध्ये प्रामुख्याने आढळली जाणारी नावे आहेत . माळी समाजाची वंशावळ लिहणारे भाट काही वर्षांच्या अंतराने महाराष्ट्रात येतात. आणि वंशावळ लिहितात .खालील यादीत काही आडनावे नसतील.उपलब्ध स्रोतांवरून ही नावे घेतली आहेत. १. ''नाशिक'' : माळी,खैरे, गीते, जाधव, भुजबळ, वाघ, महाजन, सुरसे, वझरे, कोठुळे, बोराडे, पाचोरे, थोरात, राउत, तडस,तिडके, वाघ, मंडलिक, गायकवाड,काठे, वनमाळी, गांगुर्डे, भडके, मोटकरी ,नाईक, नवगिरे, जगझाप, भांबरे, हिवाळे, उबाळे, रानमाळी, गवळी, वेरुळे, रहाणे, वायकांडे, पगार, निकम, मोहन, तांबे, ताजने, बनकर, सोनवणे, शिंदे, तुपे, कांबळे, मौले, ताठे, निकम, काश्मिरे, उगले, शेवकर, गायखे, खसाळे, जेजुरकर, विधाते, खोडे, भंदुरे, शेवाळे, लोणारे, साळवे, शेरताठे, बच्छाव, पुंड, नवले, रासकर, कमोद, खैरनार, पैठणकर, चौरे, शेलार, जगताप, फरांदे, जंजाळे, वेलजाळी, एनडाइत, आहेर, बागुल, थालकर, मोकल, म्हैसे, भालेराव, फुलारे, लोखंडे, साळुंके, बटवाल, मेहेत्रे, पाटील, मालकर, निफाडे, गाडेकर, अंतरे, कुलधार, कचरे, तिसगे, धनवटे, कुटे, पुणेकर, चाफेकर, सूर्यवंशी,वाघचौरे, कमोदकर, महाजन, महात्मे. २ . ''अहमद नगर'' : बोरावके, रांधवन, जमदाडे,नाईक,तुपे, क्षित्रे, नेवसे ,अस्वर,सातव,हजारे, खोडवे, सत्रे,पर्वत,शिरसाठ, काळोखे, जाधव,मालकर, बागडे, सजन, विधाते, मंडलिक, अभंग, शिंदे, नाईकवाडी, ताजने, अनप, मेहेत्रे, म्हस्के, पुंड, भरीतकर, डाके, गाडेकर, घोडेकर, बनकर, शेलार, पांढरे, गिरमे, ससाणे, इनामके, रासकर, शिंदे, नागरे,गाडीलकर,देंडगे,शेलार, चेडे, बोरुडे, व्यवहारे, चौरे, राउत, रसाळ, गायकवाड, कानडे, बागडे, होले, नवले, झोके, काफरे, जगताप, दातरंगे, फुलमाळी ,फुलसुंदर, वाघ, बारावकर, सुडके, आगरकर, पानधडे, भुजबळ, खामकर, लोंढे, घोलप, साबळे, गोरे, मोरे, माळी, महाजन, ठाणगे, सुडके, बोरुडे, चिपाडे, लेंडकर, ताठे, धोंडे, गडालकर, गोंधळे, धाडगे, खराडे, तरटे, ताठे, उकंडे, कुलंगे, हुमे, साळुंके, जाधव, गरुडकर , खेतमाळीस, बेल्हेकर, क्षीरसागर, दळवी, ससाणे, पुंड, पडोळे, पडळकर, बोलगे, पांढरकर, खेतमाळीस, आळेकर, आनंदकर, बनसुडे, नन्नावरे, चाकणे, बढे, दरवडे, शेंडगे, लोखंडे, जांभूळकर, हिरवे, सुपेकर, कोथिम्बिरे, औटी, मोटे, जयकर, खेडकर, जाम्भे, इत्ते, मेमाणे, वऱ्हाडे, बोडखे, फरांदे, चौधरी, मुळे, कन्हेरकर, करंडे, झगडे, एटक, गरुडकर, आंबेकर, रायकर,सुरसे, गांजुरे, बहिर्याडे, पंधाडे, कांदे, खरपुडे, आखाडे, हिरे, जेजुरकर, गडगे, गुल्दगड, अनारसे, टेंभे, सूर्यवंशी, झोडगे , शेंडे, भागवत. ३. ''नागपूर'' : नेरकर, कोठेकर, भेलकर, वऱ्हेकर, आंबेकर, निकाजु, खोडस्कर, पाचघरे, फसाते, गोबरे, तडस, देशमुख, गायधने, वानखडे, गोरडे, बिरे, कुटे, चाल्पे, श्रीखंडे, दहीकर, पवार, चांदुरकर, कुबाडे, केवते, हजारे, लाखे, नावडे, गन्जरे, चांदोरे, बोडके, मगरे, वैद्य, चिमोटे, महाजन, उमप, उमाक, सननसे, घोळशे, आगलावे, चौधरी, परोपते, माळी, कावलकर, वाघ, कोल्हे, लांडगे, येवले, बनकर, ठेम्भारे, शेवाळे, धाकुलकर, डोंगरे, मदनकर, वाळके, फुसे, चिमोटे, केने, बर्डे, धाडसे, वाकडे, मसुरकर, राउत, जम्बुलकर, चरपे, गिर्हे, सातपुते, नारेकर, बारमासे, अलोने, मानेकर,वानखडे, भांगे. ४. ''पुणे'' : माळी, फुले, खोडवे, तळेकर, बोरावके, जाधव, टिळेकर, भागवत, फुलारी, धसाडे,शेंडे, भोंग, भोंगळे, जयकर, लोणकर, रायकर, लाहवे, गिरमे, अनारसे, राऊत, भुजबळ, साचणे, शिंदे, झुरंग,गरुडे, बिर्दावडे, आल्हाट, चिचाटे, डोके, बिरदवडे, केळकर, लेंडघर, धाडगे, जांभुळकर , बाणेकर, गोरे, शेवकरी, आगरकर, धामधेरे, व्यवहारे, नावरे, जगताप, लडकत, पाबळ, भास्कर, हिंगणे, होले, वाये, बनकर, हजारे, लोंढे, बोराटे, बुरडे, कुडके, रासकर, खरात, बोरावके, कोद्रे, इनामके, जमदाडे, कुदाळे, पिसे, गदादे, भोगले, टिकोरे, लांडगे, भडके, यादव, नाळे, फडरे, अणेराव, लग्गड, दप्तरे, केदारी, वाडकर, दंगमाळी, गोंधळे, दळवी, आरु , ससाणे, काळे, साळुंखे, नंदे, जमदाडे, नेवासे, लोखंडे, बढे, झगडे, नवले, वाघोले, फरांदे, दुधाळ, कापरे, वडणे, वचकळ, भोंगले, पैठणकर, बोरकर, ताम्हाणे, पिंगळे, वाघ ,आदलिंग, गायकवाड, लावले, बटवाल, वाघमारे, फुलसुंदर, अभंग, वाव्हळ, कावळे, बिर्मल, करपे, बिडवाई, मंडलिक, परंडवाल, चिपाडे,गांजुरे, दुर्गाडे, ५. ''जालना'' - कदम( रेवगाव) जावळे,राजाळे,घनवट, विधाते, देवकर, शिंगणे,टीलेकर, जईद, मोठे, काळे, खरात, घायाळ, गाढवे, बोरकर, झरेकर, शिंदे, गालाबे, चिंचाने, वाघमारे, साबळे, मगर ,खान्देभारद ,खालसे ,पवार, आंबेकर, झोरे, तिडके, केरकळ, जाधव , शिंदे, जवंजाळ , खेत्रे,ठाकरे, पाटील , खैरे, वाघमारे, घोलप, गते, लांडगे, गोरे, शेरकर, वाघ, सपकाळ, मेहेत्रे, गिरम, राउत, पाचफुले, शेवाळे, बनकर, हरकल , गाढवे, धानुरे, वानखेडे, पौलबुद्धे,घायाळ , चौधरी, मोहिते, माळोदे,राऊत, बागवान(मुस्लिम). ६. हिंगोली- धामणे, डुकरे, भडके, कदम, सारंग, पारीस्कर, पायघन, काळे, धामणकर, गोरे, गवळी,मत्ते,ढोले, आराडे वाशिमकर,घोडके,काळे,जावळे,डाके,भोने,लाड,नागुलकर,बोराडे,काठोळे,पांगसे,वाठ,पुंड. ७.''सातारा'' : कर्णे,गवळी, गोरे, अभंग, राउत, काळोखे, जाधव, तांबे, डांगरे, घनवट, बोराटे, शिंदे, भुजबळ, बनसोडे, शेंडे, बंकर, क्षीरसागर, ताटे, कोरे, धोकटे, पाटील, माळी, तोडकर, दगडे, कुदळे, ननावरे , नवले, रासकर, होवाळ ,जमदाडे, फरांदे, टिळेकर.मुंढेकर माळी. ८ .''बुलढाणा'' : खरात, हरीमकर, बंडे, तायडे, भरड , जाधव, शिवाजी वेरुळकर, घोलप, वानेरे, इरातकर, महाजन, चोपडे , राऊत , फुलझाडे , खंडागळे, गडे, इंगळे, देशमाने, सोनुने, गिर्हे, वानखडे, चावरे, उमरकर, बगाडे, निमकर्डे, खंडारे , दांडगे, शिरसागर, वावगे,राखोंडे, बोंबटकार, वावटळीकर, पैघन , पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पोपळघात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे, धामणकार, बाईसकार, जवळकार, मुंढेकर माळी.,वाघमारे, आगळे, मसने, चिंचोलकार, बोराडे, तडस, लाड, वाथ. ९. ''जळगाव'' : महाजन, जाधव, पाटील, निकम, सोनावणे, बिरारी, बागुल, खैरनार, वानखेडे, बच्छाव, रोकडे, देशमुख, सूर्यवंशी, झाल्टे, गावले, अहिरराव, बाविस्कर, मुंढेकर माळी.मोरे, महाले, राउत, घोंगडे, भडांगे, चौधरी, बनकर. १०. ''बीड'' : कोरडे, खोडवे, जवंजाळ, फुले, ढगे, म्हेत्रे,घोडके, यादव, नाईक, काळे, गोरे, लेंडाळ, भुंबे, गणगे, दिलवाले, साखरे, पांढरे, मस्के, वादे, बनसोडे, कातखडे, कटारे, गवळी, रासवे, काटुळे,कदम, आगरकर, अंतरकर, सत्वधर, लगड, कटारे, बनकर, माळी, राउत, शिंदे, फुलझळके, जाधव, धोंडे, अरसुडे, डाके, मुंढेकर माळी,सिंगारे, काशीद, जिरे, शिंदे, काळे, गोरे, दुधाळ, तुपे, लोखंडे, गायकवाड, धोंडे, कडू, जाधव, गवळी, गणगे, जिरे, रावसे, यादव, कुदाळे, मणेरी, धवळे, जमदाडे, , शेलार, झीरमाळे. ११. ''धुळे'' : माळी, महाजन, सोनावणे, वाघ, बागुल, जाधव, सौंदाणे, खैरनार, महाले, देवरे, जगदाळे. १२. ''अमरावती': : भुस्कडे, वऱ्हेकर, मडघे, कोरडे ,बनसोड, तडस, हाडोळे , गोंगे, कुंभारखाने, घाटोळ, बोबडे, चांदोरे, गोरडे, गोल्हर, खसाळे, पेटकर, वडनेरकर,कांडलकर,पाचघरे,निकाजु कविटकर ,गणोरकर, अम्बाडकर,जावरकर, लोखंडे, काळे, चर्जन, निमकर, नानोटे, खेरडे, मेहरे, पवार, धनोकार, वांगे, भगत, कडू, भुयार, गाने, अकार्ते, बकाले, भोयर, राउत, रोठेकर, मेंधे, जेवाडे, टवलारे, जुनघरे, फुटाणे, झाडे, पोटदुखे, मुंढेकर माळी,नाथे, बेलोकार, आमले, पाटिल.खारकर. मावदे.पवार १३. ''यवतमाळ'': : कुंभारखाने, धोबे, जावरकर, संदे, भंगे, घावडे, चिंचोरकर, चरडे, गोल्हर, नल्हे, सरडे, पोटदुखे, नाकतोडे, धनोकर. १४. ''वर्धा'' : वाके, तीखे, काळे, गोरे, जांभळे, बोबडे, राउत, खेरडे, थेटे, मेहत्रे, खसाळे, गोंगे.खारकर १५. ''सांगली'' : माळी, तोडकर, कोरे, शिवणकर, अडसूळ,वाघमारे, सागर, बालटे, राउत, जाधव, फुले, बनसोडे, फडथरे , पिसे, बनकर, लिंगे, लोखंडे, लांडगे,मेंढे,बरगाले,दुर्गाडे, मुंढेकर माळी,मोतुगडे,इरळे,म्हेत्रे,येवारे,खोबरे,भडके, माईनकर,मंडले,मानकर,वांडरे,चौगुले. १६. ''अकोला'' : ढोणे, बोचरे, शेवाळकर, भुस्कुटे, धानोकर, मसने, चिंचोलकर ,नावकार,आमले, चोपड, पैघन, पार्कीस्कर, पुंड, चंदनशिव, नागुलकर, बोऱ्हाडे, ढोरे, गोंगे, ढोले, भोणे, तोंपे, वानखेडे, पायघान, पोपळ्घात, चावळे, डांगे, गवांदे, कानडे, डोईफोडे.मुंढेकर माळी, ढोकणे, मारोटकार, डवंगे, लायबर, कोंडे, गुरेकार, ढोक, पांगशे, लाड, डाफे, बुंदे, कोळमकार, मंगळे, मते, घोडे, नागोलकार, मासोदकर, भुस्कडे १७. छत्रपती संभाजीनगर (''औरंगाबाद)'' : शेरकर, जाधव, शिँदे, भुजबळ, ढोके, वाघ, सोणवणे, कातबणे, दिलवाले, तिडके, पोयघन, साचणे, ढवळे, बनकर, भालेराव, गहाळ, हजारे, थोरात, भडके, नवले, गोरे, आंतरकर, भुमकर, काळे, ठाणगे, जेजुरकर, पवार, पुंड, पेरकर, देवकर, जावळे, धोंडे, मुंढेकर माळी,गायकवाड, वाघचौरे, गान्हार, हेकडे, तारव, कुदळे, मोकासे, डहाके, भाग्यवंत, रामकर, वानखेडे, शिनगारे, जैवाळ, राऊत, ताजने, बनसोड, शिरसाठ, मैंद, फुलसौंदर, १८. ''वाशीम'' : पायघन, उमाळे, मोरे, अढाउ,सोनूने,भडके,धाडसे, मानकर, वाकेकर, बुरनासे, बोबडे, आमले, आकोलकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील, टेम्भारे,इंगळे, राऊत,काटोलकर, झगडे, भूस्कडे, राखोंडे, तायडे, धाकुलकर, आंबेकर, बिर्हे, काळपांडे, जाधव, सातव, इंगोले, नवलकर, नार्सिंगकार, बगाडे, बोळाखे,ढोक, वाघमारे, धर्माळे, गवळी, घाटे, जामोदकर, कथिलकर, ठोंबरे, दाते, खोडस्कर, चरपे, खडसे, मांडवकर, गोरडे, लेकुरवाळे, गांजरे, धाडसे, बम्बळकर, भोपळे, खरासे, डेहनकर, अढाऊ,वानखडे, उडाखे, मांडवगणे, चौधरी, भभूतकर, भड, खलोकार,राजनकर, कुले, चतुरकर, ढोकणे,जसापुरे, लोखंडे, चर्जन, तडस, भगत, ढोले, वाशिम्कार, चिमोटे, सदाफळे,हाडोळे,दहीकर,बनकर. सुंदरकर, बोळे,पेठकर,श्यामसुंदर,वावगे,नवले, कणेर, पोहनकर,वालोकार,खटाळे,आघाडे,आखरे,पाचघरे,खरबडे,जठाळे,कांडलकर,मडघे,जुनघरे, मेहरे,कोरडे,झाडे,बनसोड,नाथे,टवलारे, मुंढेकर माळी,शाहाकार,कविटकर,गणोरकर,अम्बाडकर,नानोटे, निमकर,खेरडे,बेलसरे,भोगे,वाडोकर,मारोडकर, रडके,कडू,पवार,धनोकार,वांगे,सरडे,भोजने, भुयार,गणगणे,भोयर,होले,बानाईत,मेंढे. २०. ''लातूर'' : माळी, गोरे, कटारे, खडबडे, शिन्दे, फुलसुंदर, वाघमारे, चाम्भार्गे, म्हेत्रे, फूटाने, जगताप. २१ . ''कोल्हापूर'' : धोंडे,बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, कर्णकर, बाचकर,मानकर, नागापुरे, वैराळे, उमाळे, व्यवहारे, डोंगरे, कळसकर, गिर्हे, देशमुख, पाटील,चौगुले, माळी, म्हेत्रे. २२. ''नंदुरबार'' : महाजन, देवरे, माळी, मगरे, सागर, राणे, शेंडे, पिंपरे, लोखंडे, बत्तीसे, पवार, सूर्यवंशी, हिवरे, सोनुने,कर्णकर.मुंढेकर माळी, 23. सोलापूर :- भोंग, राऊत, पिसे, भुजबळ, गिरमे, एकतपूरे ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ओबीसी जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809082024/http://www.maliworld.in/Origin_of_society.aspx |date=2018-08-09 }} 1g8wzh9e8mphk8rk1spvhd744gwi8jy 0 176432 2709634 2611745 2026-09-14T10:29:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709634 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सी.एन्. अण्णादुरै | चित्र =CN Annadurai.jpg | चित्र आकारमान = | चित्र शीर्षक = [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावरील अण्णादुराईंचा फलक | पद = [[मद्रास राज्य]]ाचे व [[तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = फेब्रुवारी १९६७ | कार्यकाळ_समाप्ती = ३ फेब्रुवारी १९६९ | मागील = [[एम. भक्तवत्सलम]] | पुढील = व्ही.आर. नेडुंचेळियन (कार्यवाहू) | पद1 = [[राज्यसभा]] सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ1 = १९६२ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १९६७ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1909|9|15}} | जन्मस्थान = [[कांचीपुरम]], [[मद्रास प्रांत]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|2|3|1909|9|15}} | मृत्युस्थान = [[चेन्नई]] | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रविड मुण्णेट्र कळगम्]] | सही = }} '''सी.एन्. अण्णादुरै''' तथा '''कांजीवरं नटराजन् अण्णादुरै/कांजीवरम् नटराजण् अण्णादुरै''', लोकप्रिय नाव: अण्णा ([[तमिळ भाषा|तमिळ्]]: கா. ந. அண்ணாதுரை; १५ सप्टेंबर १९०९ - ३ फेब्रुवारी १९६९) हे [[भारत]]ाच्या [[तमिळनाडू]] राज्यामधील एक राजकारणी व राज्याचे [[मुख्यमंत्री]] होते. [[तमिळ भाषा|तमिळ् भाषेतील]] एक निष्णात लेखक असलेले अण्णादुराई आपल्या भाषणशैलीसाठी देखील प्रसिद्ध होते. पेशाने प्रथम शाळा शिक्षक व नंतर पत्रकार असलेल्या अण्णादुराईंचा [[पेरियार]] ह्या द्रविडी चळवळकर्त्या नेत्यास पूर्ण पाठिंबा होता. अण्णादुराईंनी १९३७ साली पेरियारच्या ''द्रविडर कळघम्'' ह्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. * पक्षामध्ये झपाट्याने प्रगती करताना अण्णादुराई व पेरियार ह्यांमधील मतभेद वाढीस लागले. १९४७ साली भारताला मिळालेले स्वातंत्र्य पेरियारच्या मते द्रविड लोकांसाठी वाईट बातमी होती, परंतु अण्णादुराई ह्यांनी स्वातंत्र्याचे स्वागत केले. अखेर १९४९ साली अण्णादुराईंनी आपल्या [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रविड मुण्णेट्र कळगम्]] ह्य नव्या पक्षाची स्थापना केली. प्रामुख्याने ब्राह्मणविरोधी धोरणे व [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेचा]] तिटकारा असलेल्या अण्णादुराईंनी १९५३ साली स्वतंत्र तमिळनाडूची मागणी करण्याचे ठरवले होते परंतु १९५६ सालच्या राजकीय पुनर्रचनेदरम्यान [[मद्रास राज्य]]ामध्ये केवळ तमिळ भाषिक जिल्हेच राहिले व स्वतंत्र तमिळनाडू देशाची मागणी मागे पडली. वाढत्या लोकप्रियतेमुळे १९६७ सालच्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये द्रमुक पक्षाच्या आघाडीने २३७ पैकी १७९ जागांवर विजय मिळवून दणदणीत बहुमत मिळवले व [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाची येथील सत्ता संपुष्टात आणली. मुख्यमंत्रीपदावर केवळ २ वर्षे राहिल्यानंतर १९६९ साली [[कर्करोग]]ामुळे अण्णादुराईंचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्ययात्रेला जमलेल्या सुमारे १.५ कोटी लोकांच्या गर्दीची नोंद [[गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌स]]मध्ये करण्यात आली होती. चेन्नईमधील [[मरीना बीच]] येथे त्यांचे स्मारक असून शहरामधील ''अण्णा सलाई'' हा सर्वात वर्दळीच्या रस्त्याला, ''अण्णा नगर'' ह्या भागाला, [[अण्णा विद्यापीठ]] ह्यांना त्यांचेच नाव देण्यात आले आहे. अण्णादुराईंच्या मृत्यूनंतर द्रमुकमध्ये फूट पडून [[एम.जी. रामचंद्रन]]ने स्थापन केलेल्या [[अण्णा द्रमुक]] पक्षाला देखील त्यांचेच नाव दिले गेले आहे. ==बाह्य दुवे== *[http://www.tamilnation.org/hundredtamils/annadurai.htm व्यक्तिचित्र]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कॉमन्स वर्ग|C. N. Annadurai|सी.एन. अण्णादुराई}} {{तमिळनाडू राज्य}} {{DEFAULTSORT:अण्णादुराई, सी.एन.}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 71yk591sq7rjkr14v2xrrfoy7w47bv6 0 186676 2709557 2528193 2026-09-14T03:45:27Z अभय नातू 206 /* अपघात आणि दुर्घटना */ 2709557 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि चार्टर उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[इजियन एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[अरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''हंगामी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''हंगामी चार्टर:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''हंगामी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''हंगामी चार्टर:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''हंगामी चार्टर:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''हंगामी चार्टर:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''हंगामी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''हंगामी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''हंगामी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''हंगामी चार्टर:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाई लिली]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''हंगामी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईअरिस्तान]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईनास]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईवन]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''हंगामी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''हंगामी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''हंगामी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''हंगामी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''हंगामी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''हंगामी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''हंगामी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''हंगामी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''हंगामी चार्टर:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''हंगामी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''चार्टर:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''हंगामी चार्टर:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सआव्हिया]] | '''हंगामी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई नीदरलँड्स]] | '''हंगामी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''हंगामी चार्टर:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''हंगामी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''हंगामी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''हंगामी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] eu48yqnqpf2v9ti2u44pr5916q4jlhc 2709558 2709557 2026-09-14T03:45:55Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2709558 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि भाड्याने उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[इजियन एरलाइन्स]] | '''मोसमी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[अरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''मोसमी भाड्याने:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाई लिली]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''मोसमी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईअरिस्तान]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईनास]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईवन]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''मोसमी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''मोसमी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''मोसमी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''मोसमी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सआव्हिया]] | '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई नीदरलँड्स]] | '''मोसमी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''मोसमी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''मोसमी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] jv8m3csx1vx88tsh05um4hciluu3199 2709559 2709558 2026-09-14T03:46:13Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2709559 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि भाड्याने उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[एजियन एरलाइन्स]] | '''मोसमी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[अरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''मोसमी भाड्याने:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाई लिली]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''मोसमी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईअरिस्तान]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लाईनास]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लाईवन]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''मोसमी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''मोसमी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''मोसमी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''मोसमी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सआव्हिया]] | '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाई नीदरलँड्स]] | '''मोसमी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''मोसमी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''मोसमी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] 09joo46cuqduowwn0eisu9zhn70mlm2 2709560 2709559 2026-09-14T03:47:32Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2709560 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि भाड्याने उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[एजियन एरलाइन्स]] | '''मोसमी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[एरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''मोसमी भाड्याने:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाय लिली]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''मोसमी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायएरिस्तान]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायनॅस]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायवन]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''मोसमी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''मोसमी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''मोसमी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''मोसमी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सएव्हिया]] | '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय नीडरलँड्स]] | '''मोसमी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''मोसमी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ्झ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''मोसमी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हिनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हिनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] ao8682stjr7yim3bl3k64u30yrxhn9m 2709562 2709560 2026-09-14T03:49:32Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2709562 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि भाड्याने उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[एजियन एरलाइन्स]] | '''मोसमी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[एरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हेनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''मोसमी भाड्याने:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाय लिली]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''मोसमी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायएरिस्तान]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायनॅस]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायवन]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''मोसमी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''मोसमी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''मोसमी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''मोसमी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सएव्हिया]] | '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय नीडरलँड्स]] | '''मोसमी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''मोसमी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ्झ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''मोसमी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हेनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] reiwak40bd7mk2lhwe0uv45irr8kpyw 2709625 2709562 2026-09-14T07:03:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709625 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename-a = {{lang|ar|مطار شرم الشيخ الدولي}} | image = Terminal 2 Sharm el-Sheikh Airport.JPG | image-width = 250 | IATA = SSH | ICAO = HESH | pushpin_map = Egypt Sinai | pushpin_label = SSH | pushpin_map_caption = विमातळाचे साईनाईमधील स्थळ | type = सार्वजनिक (पूर्वीचा सैनिकी तळ) | owner = | operator = इजिप्त सरकार | city-served = [[शर्म अल-शेख]], [[इजिप्त]] | location = | hub = * [[एर कैरो]] * [[एएमसी एरलाइन्स]] * [[इजिप्तेर]] * [[इजिप्तेर एक्सप्रेस]] * [[नेस्मा एरलाइन्स]] | elevation-f = १४३ | elevation-m = ४४ | coordinates = {{coord|27|58|38|N|34|23|41|E|type:airport_region:EG|display=inline,शीर्षक}} | website = [http://sharm-el-sheikh-airport.com/ sharm-el-sheikh-airport.com] | metric-rwy = y | r1-number = 04L/22R | r1-length-m = ३,०८१ | r1-length-f = १०,१०८ | r1-surface = डांबरी | r2-number = 04R/22L | r2-length-m = ३,०८१ | r2-length-f = १०,१०८ | r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१० | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = ८६,९३,९९०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.azworldairports.com/airports/a1500ssh.cfm|title=A-Z World Airports Online - Egypt airports - Sharm El-Sheikh International Airport (SSH/HESH)|publisher=|accessdate=4 June 2015}}</ref> | footnotes = Source: [[DAFIF]]<ref name=WAD>{{WAD|HESH|source=[[DAFIF]]}}</ref><ref name=GCM>{{GCM|SSH|source=[[DAFIF]]}}</ref> }} '''शर्म अल-शेख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SSH|HESH}} [[इजिप्त]]च्या [[शर्म अल-शेख]] शहरातील मुख्य विमानतळ आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''ओफायरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' होते. हा इजिप्तमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमानकंपन्या शर्म अल शेख विमानतळावरून नियमित अनुसूचित आणि भाड्याने उड्डाणे संचालित करतात: {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> | [[एजियन एरलाइन्स]] | '''मोसमी:''' [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250320-a3nw25eg|title=AEGEAN AIRLINES 4Q25 EGYPT NETWORK ADDITIONS|website=Aeroroutes.com|date=20 March 2025|accessdate=2 January 2025}}</ref> <!-- --> | [[एरोफलोत]] | [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]],<ref name="KRR_Schedule">{{cite web |title=Seasonal schedule |url=https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |website=krr.aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133633/https://krr.aero/en/flights/seasonal-schedule/ |url-status=dead }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web | url=https://www.tourdom.ru/news/aeroflot-vozobnovlyaet-pryamye-reysy-iz-moskvy-v-khurgadu-i-sharm-el-sheykh.html | title="Аэрофлот" возобновляет прямые рейсы из Москвы в Хургаду и Шарм-эль-Шейх }}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="SU_LED_Egy">{{cite news |title=Aeroflot Adds St. Petersburg – Egypt Routes in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231009-sunw23led |access-date=9 October 2023 |work=AeroRoutes |date=9 October 2023 |language=en-CA}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220923-sunw22aerssh|title=Aeroflot Adds Sochi – Sharm El Sheikh Service in NW22|website=aeroroutes.com|date=23 September 2022}}</ref> <!-- --> | [[एर अल्जेरी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[होउारी बोउमेडीयन विमानतळ|अल्जीअर्स]],<ref name="AirAlgerie">{{cite web|last1=Liu|first1=Jim|title=AIR ALGERIE 3Q25 EGYPT CHARTERS|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250722-ah3q25eg|website=routesonline.com|date=22 July 2025|access-date=23 July 2025}}</ref> [[मोहम्मद बुदियाफ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉन्स्टन्टाईन]],<ref name="AirAlgerie"/> [[अहमद बेन बेल्ला विमानतळ|ओरान]]<ref name="AirAlgerie"/> <!-- --> | [[एर कैरो]]<ref name="AC">{{cite web|url=http://www.aircairo.com/en/|title=Timetable|publisher=aircairo.com|access-date=2020-11-29|archive-date=2020-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101022645/https://www.aircairo.com/en/|url-status=live}}</ref> | [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1003}}</ref> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref name=SM2026>{{cite web|title= Air Cairo commences Sharm el-Sheikh services to Atyrau and Istanbul|website= aaco.org|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-elsheikh-services-to-atyrau-and-istanbul|date=10 June 2026}}</ref> [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90">{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|title=Air Cairo NS23 Embraer E190 Network – 12MAR23|website=Aeroroutes.com|date=13 March 2023|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MILAN BERGAMO IN NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241210-smns25bgy|website=aeroroutes.com|date=10 December 2024}}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]],<ref name=Cairo>{{cite web | url=https://aviation.direct/winter-2023-24-air-cairo-plant-260-sharm-el-sheikh-fluege-ab-deutschland | title=Winter 2023/24: Air Cairo plant 260 Sharm-El-Sheikh-Flüge ab Deutschland | date=9 June 2023 }}</ref> [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230918-smnw23blq | title=Air Cairo NW23 Bologna Service Adjustment }}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name=SMXQS23>{{cite web|title=AIR CAIRO / SUNEXPRESS LAUNCHES EXTENSIVE PARTNERSHIP FROM NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-smxq|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]],<ref name=SMXQS23/> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]],<ref name="aeroroutes_230313-sme90"/> [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.turizmguncel.com/haber/istanbul-havalimanina-yeni-hava-yolu-tum-operasyonlarini-tasiyor|title=İstanbul Havalimanı'na yeni hava yolu! Tüm operasyonlarını taşıyor — Turizm Güncel|date=July 24, 2026|website=www.turizmguncel.com}}</ref> [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]],<ref name=SMATR>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=aeroroutes.com|date=21 July 2022}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230126-smssh|title=Air Cairo Schedules New Sharm el Sheikh Routes in NS23|website=Aeroroutes.com|date=26 January 2023|accessdate=26 March 2025|language=en}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23">{{cite news |title=Air Cairo Adds Southwind 550-seater Boeing 777 Service in NW23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231101-smnw23ru |access-date=1 November 2023 |work=AeroRoutes |date=1 November 2023 |language=en-CA}}</ref> [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]],<ref name=Cairo/> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo to resume Sharm el Sheikh-Rome service|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|website= aaco.org|date= 28 October 2021|access-date= 1 November 2021|archive-date= 1 November 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211101182121/https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-to-resume-sharm-el-sheikhrome-service|url-status= live}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]],<ref>{{cite web|title=Air Cairo is operating a new route between Sharm El Sheikh and Tashkent in Uzbekistan|url=https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|website=aaco.org|date=18 November 2020|access-date=22 November 2020|archive-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118121538/https://aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-is-operating-a-new-route-between-sharm-el-sheikh-and-tashkent-in-uzbekistan|url-status=live}}</ref> [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हेनिस]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2024/02/07/air-cairo-apre-la-venezia-sharm-el-sheikh/ | title=Air Cairo apre la Venezia – Sharm el Sheikh | date=7 February 2024 }}</ref> [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|येरेवान]]<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220721-smns22atr|title=Air Cairo July - October 2022 ATR72 Operations|website=Aeroroutes.com|date=21 July 2022|accessdate=27 March 2025|language=en}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref name=SMME>{{cite web|title=AIR CAIRO NS23 EMBRAER E190 NETWORK – 12MAR23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230313-sme90|website=aeroroutes.com|date=13 March 2023}}</ref> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Adds Sharm el Sheikh – Aqtobe Service From July 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240709-smjul24akx |access-date=10 July 2024 |work=AeroRoutes |date=10 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO OUTLINES EMBRAER E190 OPERATIONS IN NS23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221129-smns23e90|website=aeroroutes.com|date=29 November 2022}}</ref> [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref name=SMME/> [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Air Cairo Resumes Sharm el Sheikh – Kostanay in NS25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250502-smns25ksn |access-date=8 May 2025 |work=AeroRoutes |date=8 May 2025 |language=en-CA}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref name=SMME/><br /> '''मोसमी भाड्याने:''' [[आरहुस विमानतळ|आरहुस]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-AAR|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Aarhus|website=flightsfrom.com}}</ref> [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="OAG_World_Aug2023_1003_1003"/> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |last1=Севостьянова |first1=Милана |title=Больше солнца и моря: из Калининграда станет проще улететь в Египет |url=https://kaliningradtv.ru/news/20839 |access-date=7 August 2025 |work=Про Город Калининград |publisher=KaliningradTV.ru - новостной портал Калининграда |date=6 August 2025 |language=ru}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="EgyptCharterAC_NW23" /> [[माद्रिद-बाराहास विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite web|title=AIR CAIRO ADDS SHARM EL SHEIKH – MADRID CHARTERS IN NW23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231018-smnw23sshmad|website=aeroroutes.com|date=18 October 2023}}</ref> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |title=AirCairo запустила рейсы из Оренбурга в Шарм-эль-Шейх |url=https://orenburg.media/?p=552288 |access-date=10 August 2026 |work=orenburg.media |publisher=Оренбург Медиа — новости Оренбурга и области |date=10 August 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref>{{cite news |last1=Кричфалушая |first1=Анна |title=Египетская авиакомпания запустила чартеры из Перми в Шарм-эль-Шейх |url=https://ura.news/news/1052971929 |access-date=30 July 2025 |work=ura.news |date=30 July 2025 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url= https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-commences-sharm-el-sheikh-sochi-service-in-september-2025|website=aaco.org|date=2 September 2025}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref>{{cite web|title= Air Cairo resumes Sharm el Sheikh-Ufa service from February 2026|url=https://www.aaco.org/media-center/news/aaco-members/air-cairo-resumes-sharm-el-sheikh-ufa-service-from-february-2026|website=aaco.org|date=4 February 2026}}</ref> [[व्होल्गोग्राड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्होल्गोग्राड]]<ref>{{cite web |title=Timetable - Sharm El Sheikh |url=https://eng.airportvolgograd.ru/passengers/information/schedule/?airport=9213&DepartureDate=&ArrivalDate=&setFilter=Y |website=eng.airportvolgograd.ru |publisher=Volgograd International Airport |access-date=11 August 2026}}</ref> <!-- --> | [[एर समरकंद]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[इस्लाम करिमोव्ह ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite news |title=Air Samarkand Operates First Flight from Tashkent to Sharm El Sheikh |url=https://www.uzdaily.uz/en/air-samarkand-operates-first-flight-from-tashkent-to-sharm-el-sheikh/ |access-date=4 March 2026 |work=UzDaily.uz |publisher=Uzbekistan Daily (UzDaily.com) |date=12 January 2026 |language=en}}</ref> <!-- --> | [[एर सर्बिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref>{{cite web|url=http://aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|title=Charter schedule|website=aviolet.rs|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024022937/http://www.aviolet.rs/Data/Files/Aviolet_charter_schedule_2019_en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Air Serbia to grow charter traffic by 15% | date=June 2023 | url=https://www.exyuaviation.com/2023/06/air-serbia-to-grow-charter-traffic-by-15.html }}</ref> <!-- --> | [[एरबॉल्टिक]] | '''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]]<ref name="Teztour">{{cite web|url=https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|title=Flight Schedules and Airline Availability|website=tez-tour.com|access-date=2019-09-03|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914233449/https://www.tez-tour.com/avia-reference.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240905-btnw24|title=airBaltic NW24 Network Expansion – 04SEP24|website=Aeroroutes.com|accessdate=2 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एजेट]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240708-vlaug24eg|title=AJet Aug/Oct 2024 Egypt Network Additions|website=Aeroroutes.com|date=8 July 2024|accessdate=2 February 2025|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[अल्बास्टार]]<ref>{{cite web|url=https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|title=Short and Medium Haul Scheduled and Charter Flights|website=albastar.es|access-date=2021-12-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220134909/https://albastar.es/en/short-and-medium-haul-charter-flights/#mappa|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]], [[ओरिओ अल सेरिओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्गमो]], [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- --> | [[अलेक्झांड्रिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|title=ALEXANDRIA AIRLINES ADDS SHARM EL SHEIKH CHARTER ROUTES IN 1Q23|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230220-dqssh|website=aeroroutes.com|date=20 February 2023}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[मोहम्मद पाचवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कासाब्लांका]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |last1=Shatilin |first1=Ilya |title=Звонили из музея: в Россию начал летать раритетный Boeing — FrequentFlyers.ru |url=https://www.frequentflyers.ru/2024/02/24/su-khm/ |access-date=25 February 2024 |date=24 February 2024 |language=ru-RU}}</ref> [[तांजियर इब्न बत्तुता विमानतळ|तांजियर]] <!-- --> | {{nowrap|[[अलमसरिया युनिव्हर्सल एरलाइन्स]]}} | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<br />'''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref>{{cite news |last1=Романов |first1=Александр |title=Водяной аркой встретили первый рейс египетской компании в аэропорту Челябинска |url=https://cheltoday.ru/articles/obshchestvo/vodyanoy-arkoy-vstretili-pervyy-reys-egipetskoy-kompanii-v-aeroportu-chelyabinska/ |access-date=17 March 2025 |work=cheltoday.ru |publisher=Сетевое издание «ЧЕЛЯБИНСКСЕГОДНЯ» |date=15 March 2025}}</ref> [[ख्राब्रोवो विमानतळ|कालिनिनग्राड]],<ref>{{cite news |title=Египетская авиакомпания AlMasria запускает рейсы из Калининграда в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |access-date=20 March 2024 |work=Interfax-Tourism |date=20 March 2024 |language=ru |archive-date=2024-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320150003/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/106974/ |url-status=dead }}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="KZN_EGY">{{cite web |title=Казан аэропортыннан Мисырга яңа авиарейслар җибәрелде |date=13 December 2023 |url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |publisher=Казан шәһәренең җирле үзидарә органнарының рәсми порталы |access-date=14 December 2023 |archive-date=26 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426133543/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/iz-kazanskogo-aeroporta-zapustili-novye-aviareysy-v-egipet/?lang=ta |url-status=dead }}</ref> [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]] (२६ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="KRR_Press_Release_Oct_25">{{cite web |title=Аэропорт Краснодар обслужил свыше 100 тысяч пассажиров после возобновления работы |url=https://krr.aero/about-airport/press/news/aeroport-krasnodar-obsluzhil-svyshe-100-tysyach-passazhirov-posle-vozobnovleniya-raboty/ |website=KRR.Aero |publisher=Krasnodar International Airport |access-date=15 October 2025 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-SVO|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Moscow|website=flightsfrom.com}}</ref> [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name=bgop/> [[ओरेनबर्ग विमानतळ|ओरेनबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=Nekrasova |first1=Ulyana |title=Летим в Шарм-эль-Шейх: с 25 февраля запущены прямые рейсы из Оренбурга |url=https://1743.ru/news/82694-letim-v-sharm-el-sheyh-s-25-fevralya-zapushcheny-pryamye-reysy-iz-orenburga |access-date=25 February 2026 |work=1743.ru |publisher=Сетевое издание "1743" |date=25 February 2026 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="PEE-EGY_Charter_2025">{{cite news |title=Рейсы из Перми в Египет продлили до конца 2025 года |url=https://www.sobaka.ru/prm/lifestyle/travel/195344 |access-date=2 July 2025 |work=Собака.ru |publisher=Журнал ПРМ.СОБАКА.RU |date=12 February 2025 |language=ru}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="LED_SSH+HRG">{{cite news |last1=Серебрякова |first1=Татьяна |title=Туристы смогут улететь в Египет из Санкт-Петербурга рейсами пяти авиакомпаний |url=https://www.tourdom.ru/news/turisty-smogut-uletet-v-egipet-iz-sankt-peterburga-reysami-pyati-aviakompaniy.html |access-date=25 April 2025 |work=Tourdom.ru |publisher=Профессиональный портал TourDom.ru — проект ООО «Служба Банко» |date=16 September 2024 |language=ru}}</ref> [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]],<ref name=bgop/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref>{{cite news |last1=Парфенова |first1=Марина |title=Из Тюмени запустят дополнительные рейсы в Египет |url=https://ura.news/news/1052892418 |access-date=21 February 2025 |work=ura.news |date=21 February 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]]<ref name=bgop/> <!-- --> | [[अटलांटिक एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230922-rcnw23rktssh | title=Atlantic Airways Faroe Islands NW23 Ras al Khaimah / Sharm el Sheikh Charters }}</ref> <!-- --> | [[अझरबैजान एरलाइन्स]] | [[हेयदार अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]]<ref>{{cite news |title=Azerbaijan Airlines Expands Sharm el Sheikh Service From Nov 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230817-j2nov23ssh |access-date=17 August 2023 |work=AeroRoutes |date=17 August 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[अझिमथ (एरलाइन)|अझिमथ]]<ref>{{cite web|url=https://booking.azimuth.aero/en/timetable/flights.php|title=Timetable|website=booking.azimuth.aero|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601205033/https://booking.azimuth.aero/en/timetable/|url-status=live}}</ref> | [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]] (२९ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref name="A4_SSH_26">{{cite web |title=Авиакомпания АЗИМУТ открыла продажу авиабилетов в Шарм-эль-Шейх из Минеральных Вод и Сочи |url=https://azimuth.ru/en/news/aviakompaniya-azimut-otkryla-prodazhu-aviabiletov-v-sharm-el-sheyh-iz-mineralnyh-vod-i-sochi |website=azimuth.ru |publisher=© Azimuth |access-date=31 August 2026 |language=ru}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू)<ref name="A4_SSH_26" /> <!-- --> | [[अझुर एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[चेल्याबिन्स्क विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]], [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-KZN|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Kazan|website=flightsfrom.com}}</ref> [[मिनरालन्ये वोदी विमानतळ|मिनरालन्ये वोदी]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]], [[स्ट्रिगिनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]], [[पर्म आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पर्म]], [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|समारा]], [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="AzurAir_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Azur Air Expands Sharm el Sheikh Charters in NW24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241127-zfnw24ssh |access-date=27 November 2024 |work=AeroRoutes |date=27 November 2024 |language=en-CA}}</ref> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="AzurAir_NW24" /> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]] <!-- --> | [[बेलाव्हिया]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[ब्रेस्ट विमानतळ|ब्रेस्ट]],<ref name=B2_NS26 /> [[गोमेल विमानतळ|होमेल]],<ref name="B2_Charter_NS24" /> [[माहिल्याऊ विमानतळ|माहिल्याऊ]],<ref name=B2_NS26>{{cite news |title=Belavia announces spring-summer season routes |url=https://eng.belta.by/society/view/belavia-announces-spring-summer-season-routes-178457-2026/ |access-date=20 April 2026 |publisher=BelTA – News from Belarus, © Belarusian Telegraph Agency |date=19 March 2026}}</ref> [[मिन्स्क राष्ट्रीय विमानतळ|मिन्स्क]],<ref name="B2_Charter_NS24">{{cite news |title=Belavia NS24 Egypt / Qatar Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240326-b2ns24egqa |access-date=26 March 2024 |work=AeroRoutes |date=26 March 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्हिटेब्स्क व्होस्तॉचनी विमानतळ|व्हित्स्येब्स्क]]<ref name=B2_NS26 /> <!-- --> | [[बीएच एर]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वासिल लेव्हस्की सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |title=Timetables|website=British Airways}}</ref><ref>{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/routes-brief-rolling-daily-updates-wc-april-11-2023 | title=NEWS: Routes In Brief: Rolling Daily Updates (W/C April 11, 2023) | date=14 April 2023 }}</ref> <!-- --> | [[डीएटी (एरलाइन)|डीएटी]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]]<ref>{{cite web|url=https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|date=30 January 2018|website=atlantisrejser.dk|access-date=30 January 2018|archive-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204929/https://www.atlantisrejser.dk/egypten/rejser-til-sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इझीजेट]] | [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]] (२५ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="m985">{{cite web | last=Ballymena | first=Love | title=easyJet launches new Belfast International routes to Rome and Sharm El Sheikh in major winter expansion | website=Love Ballymena | date=2026-04-24 | url=https://www.loveballymena.online/post/easyjet-launches-new-belfast-routes-to-rome-and-sharm-el-sheikh-in-major-winter-expansion | access-date=2026-04-24}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite web |title=easyJet NS24 Birmingham Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u2ns24bhx |website=Aeroroutes |access-date=1 December 2023}}</ref> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web|url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|title=EasyJet launches 10 winter holiday routes|website=travelweekly.co.uk|date=20 July 2021|access-date=20 July 2021|archive-date=20 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150601/https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-launches-10-winter-holiday-routes|url-status=live}}</ref> [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१० नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू),<ref name="s878">{{cite web | last=Fergusson | first=Rachel | title=New flights from Edinburgh to Red Sea city famed for all-year sun and golden beaches | website=The Scotsman | date=2025-12-24 | url=https://www.scotsman.com/news/flights-edinburgh-red-sea-city-famous-golden-beaches-5455171 | access-date=2025-12-31}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="b858">{{cite web | title=CAPA | website=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | date=2025-11-20 | url=https://centreforaviation.com/news/easyjet-schedules-four-services-from-glasgow-1339707 | access-date=2025-11-20}}</ref> [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref>{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-to-serve-luxor-for-first-time-in-more-than-a-decade | title=EasyJet to serve Luxor for first time in more than a decade }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220411-u2jul22|title=easyJet July 2022 Frequency Changes as of 08APR22|website=Aeroroutes.com|date=11 April 2022|accessdate=8 April 2025|language=en}}</ref> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref>{{cite web|url=https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|title=EasyJet holidays adds 10 routes for summer 2021|website=travelweekly.co.uk|date=11 February 2021|access-date=12 February 2021|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211133509/https://www.travelweekly.co.uk/news/air/easyjet-holidays-adds-10-routes-for-summer-2021|url-status=live}}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220905-u2nw22lonman|title=easyJet NW22 London / Manchester Frequency Changes – 04SEP22|website=Aeroroutes.com|date=5 September 2022|accessdate=1 April 2025|language=en}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{cite web|url=https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|title=After 5 years easyJet returns to fly to Sharm El Sheik from Malpensa|date=15 January 2020|website=malpensa24.it|access-date=19 January 2020|archive-date=15 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115123403/https://www.malpensa24.it/dopo-5-anni-easyjet-torna-a-volare-a-sharm-el-sheik-da-malpensa/|url-status=live}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref>{{cite web|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|title=easyJet launches winter Naples-Sharm el-Sheikh route|website=lagenziadiviaggi.it|date=26 July 2021|access-date=9 September 2021|archive-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135631/https://www.lagenziadiviaggi.it/easyjet-lancia-la-rotta-invernale-napoli-sharm-el-sheikh/|url-status=live}}</ref> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref>{{cite web | title=EasyJet holidays expands Newcastle network with fresh trade push | url=https://travelweekly.co.uk/all-content/easyjet-holidays-expands-newcastle-network-with-fresh-trade-push }}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]],<ref>{{cite web | url=https://www.travelpro.nl/easyjet-deze-winter-vanaf-schiphol-naar-sharm-el-sheikh/ | title=EasyJet deze winter vanaf Schiphol naar Sharm el Sheikh | date=17 July 2024 }}</ref> [[बर्लिन ब्रँडेनबर्ग विमानतळ|बर्लिन]], [[जिनेव्हा विमानतळ|जिनेव्हा]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Geneva, Switzerland|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=318–323}}</ref> [[लंडन साउथेन्ड विमानतळ|लंडन-साउथेन्ड]] (४ जानेवारी २०२७ पासून सुरू),<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/4b7si51j1ksq/|title=London Southend Airport Surges Into a New Era of Growth as easyJet Expands Network From Minimal 2023 Operations to 30 Destinations With Lyon and Sharm El Sheikh Launches, Marking a Historic Shift in UK Aviation Connectivity and Passenger Mobility - Travel And Tour World|first=Jaya Mazumder|last=Das|date=June 26, 2026}}</ref> [[चार्लस दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्लस दि गॉल]]<ref>{{cite web | url= https://www.air-journal.fr/2024-09-19-easyjet-lance-3-lignes-depuis-paris-vers-legypte-5258107.html#google_vignette | title= CET HIVER, EASYJET LANCERA 3 LIGNES DEPUIS PARIS ET LYON VERS L'EGYPTE | date= 19 September 2024 }}</ref> <!-- --> | [[एडेलवाइस एर]]<ref>{{cite web|url=https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|title=Timetable|website=flyedelweiss.com|access-date=2021-06-21|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100234/https://www.flyedelweiss.com/EN/fly/flight-information/timetable/Pages/overview.aspx|url-status=live}}</ref> | [[झुरिच विमानतळ|झुरिच]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Zurich|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1134–1140}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Jim |title=Edelweiss Air adds 3 African routes in 4Q20 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |website=Routesonline |access-date=27 August 2020 |archive-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829024701/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293370/edelweiss-air-adds-3-african-routes-in-4q20/ |url-status=live }}</ref> <!-- --> | [[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Cairo, Egypt CAI|pages=198-201}}</ref> [[हुरघाडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हुरघाडा]], [[लुक्सोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुक्सोर]]<ref>{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|title=EgyptAir to start weekly flight service from Sharm El-Sheikh to Luxor on 27 October|website=english.ahram.org.eg|date=15 October 2021|access-date=21 October 2021|archive-date=21 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113744/https://english.ahram.org.eg/News/427945.aspx|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बोर्ग एल अरब विमानतळ|अलेक्झांड्रिया]], [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]]<ref name="MS_Euro+ME_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=EGYPTAIR NS25 International Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250401-msns25int |access-date=1 April 2025 |work=AeroRoutes |date=1 April 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[एंटर एर]]<ref name="Coral">{{cite web|url=https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|title=Coral Travel|website=coraltravel.pl|access-date=2019-11-15|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172519/https://www.coraltravel.pl/rozklad-lotow|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]], [[वॉर्सा शोपॅं विमानतळ|वॉर्सा-शोपॅं]] <!-- --> | [[फ्लाय लिली]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बुखारेस्ट बेनेआसा ऑरेल व्लायकु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-बेनेआसा]]<ref>{{cite web|url=https://boardingpass.ro/fly-lili-va-fi-opera-zboruri-de-pe-aeroportul-aurel-vlaicu-din-bucuresti/|title=Fly Lili will operate flights from "Aurel Vlaicu" airport in Bucharest|website=boardingpass.ro|date=22 February 2023}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायअडील]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/en/press-release/companies-news/flyadeal-lists-five-new-seasonal-destinations-next-summer-miosqlvc|title=Flyadeal lists five new seasonal destinations next summer|website=zawya.com|date=12 May 2022}}</ref> | '''मोसमी:''' [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240726-svf3codeshare|title=Saudia Further Expands flyadeal Codeshare From mid-July 2024|website=Aeroroutes.com|date=26 July 2024|accessdate=30 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायएरिस्तान]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अक्ताउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्ताउ]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]],<ref name="FS_SSH_NW24" /> [[अतिराउ विमानतळ|अतिराउ]],<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/10/kazakhstan-continues-to-expand-international-flights-as-countries-worldwide-relax-covid-19-restrictions/|title=Kazakhstan Continues to Expand International Flights, as Countries Worldwide Relax COVID-19 Restrictions|website=astanatimes.com|date=8 October 2022}}</ref> [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]]<ref name="FS_SSH_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=FlyArystan Expands Sharm el Sheikh Network in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-fs4q24ssh |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[फ्लायनॅस]]<ref>{{cite web|author1=Flynas |url=http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|title=Route map|publisher=flynas.com|access-date=2017-08-31|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920123902/http://www.flynas.com/en/booking-flynas/route-map|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]] <!-- --> | [[फ्लायवन]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[किशिनाउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किशिनाउ]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गेटजेट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name=GWEgypt/> [[तालिन विमानतळ|तालिन]],<ref name=GWEgypt>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|title=Lithuania's GetJet secures TUI Baltics charter contract|website=ch-aviation.com|date=29 September 2021|access-date=29 September 2021|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929202708/https://www.ch-aviation.com/portal/news/108135-lithuanias-getjet-secures-tui-baltics-charter-contract|url-status=live}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]]<ref name="Teztour"/> <!-- --> | [[गल्फ एर]] | '''मोसमी:''' [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहारीन]]<ref>{{cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|title=Gulf Air Returns To Alexandria, Sharm El Sheikh This Summer|website=newsofbahrain.com|date=4 June 2021|access-date=4 June 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604221340/https://www.newsofbahrain.com/business/73107.html|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इराकी एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद]]<ref>{{cite web|url=https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|title=Baghdad-Sharm el-Sheikh flight path to be inaugurated this week|website=shafaq.com|date=28 December 2021|access-date=7 January 2022|archive-date=7 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107002209/https://shafaq.com/en/Iraq-News/Baghdad-Sharm-el-Sheikh-flight-path-to-be-inaugurated-this-week|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[इटा एरवेझ]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2022/08/21/ita-airways-opera-voli-charter-su-sharm-el-sheikh-da-roma/ | title=ITA Airways opera voli charter su Sharm el Sheikh da Roma | date=21 August 2022 }}</ref> <!-- --> | [[जझिरा एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|title=Flight Schedule|website=jazeeraairways.com|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107130848/https://www.jazeeraairways.com/en-kw/plan/getting-to-the-airport/flight-schedules|url-status=live}}</ref> | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]] <!-- --> | [[जेट२.कॉम]]<ref name="h621">{{cite web | last=Boneham | first=Isabella | title=Airline launches new flights to popular destinations from UK airports | website=NationalWorld | date=2025-12-03 | url=https://www.nationalworld.com/travel/travel-news/jet2-egypt-airline-launches-new-flights-to-hurghada-sharm-el-sheikh-from-uk-airports-5427895 | access-date=2025-12-03}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]] (१२ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[एडिनबर्ग विमानतळ|एडिनबर्ग]] (१६ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स/ब्रॅडफर्ड]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू),<ref name="o714">{{cite web | title=Jet2 puts first winter programme on sale at new Gatwick base after 'truly phenomenal response' to launch | website=TTG Media | date=2025-12-18 | url=https://www.ttgmedia.com/travel-industry-news/jet2-puts-first-winter-programme-sale-new-gatwick-base-after-truly-phenomenal | access-date=2025-12-18}}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]] (११ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू), [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] (१३ फेब्रुवारी २०२७ पासून सुरू) <!-- --> | [[जॉर्डन एव्हिएशन]] | '''मोसमी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828">{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Sharm el-Sheikh, Egypt|date=February 2023|volume=24|issue=8|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=828}}</ref> <!-- --> | [[कुवेत एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत शहर]]<ref>{{cite web|url=https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|title=Kuwait Airways starts 17 destinations|website=nileair.com|date=7 February 2022|access-date=16 February 2022|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208123958/https://www.zawya.com/mena/en/life/story/Kuwait_Airways_starts_17_destinations-SNG_66731160/|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]] <!-- --> | [[निओस (एरलाइन)|निओस]]<ref name="Neos">{{cite web|url=https://www.neosair.it/en|title=Flight schedule|website=neosair.it/en|access-date=2018-08-18|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228003040/http://www.neosair.it/en/|url-status=live}}</ref> | [[बोलोन्या गुग्लिएल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Bologna|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=139–140}}</ref> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220913-nooct22jo|title=Neos Adds Amman Service From Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=13 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Rome|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=894–899}}</ref> [[व्हेरोना व्हिलाफ्रांका विमानतळ|व्हेरोना]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Verona|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=1085}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[बारी कॅरोल वोजत्याला विमानतळ|बारी]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[मिलान बर्गमो विमानतळ|बर्गमो]],<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Milan|date=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=666–673}}</ref> [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[अब्रुत्झो विमानतळ|पेस्कारा]], [[फेदेरिको फेलिनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिमिनी]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/220909-nooct22rmi|title=Neos Adds Rimini – Egypt Routes in Oct 2022|website=Aeroroutes.com|date=9 September 2022|accessdate=31 December 2024|language=en-ca}}</ref> <!-- --> | [[नेस्मा एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[क्रॅस्नोदार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्रॅस्नोदार]]<ref name="KRR_Schedule" /> <!-- --> | [[नाईल एर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=Cairo, Egypt|date=August 2023|volume=25|issue=2|publisher=[[OAG (company)|OAG Aviation Worldwide Limited]]|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=187–189}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nileair.com/#/en/destination-map|title=Route map|date=30 January 2018|website=nileair.com|access-date=10 September 2017|archive-date=8 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508104251/http://www.nileair.com/#/en/destination-map|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]] <!-- --> | [[नॉर्वेजियन एर शटल]] | '''मोसमी:''' [[स्टॉकहोम अर्लांड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्टॉकहोम-अर्लांड]]<ref>{{cite web|url=https://news.cision.com/swedavia-ab/r/norwegian-to-launch-a-new-route-from-stockholm-arlanda-airport-to-sharm-el-sheikh-ahead-of-winter-20,c4220373|title=Norwegian to launch a new route from Stockholm Arlanda Airport to Sharm el-Sheikh ahead of winter 2025|website=news.cision.com/swedavia-ab|date=27 August 2025}}</ref> <!-- --> | [[पेगासस एरलाइन्स]] | [[सबीहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-सबीहा गोकचेन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=463–470}}</ref><ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|title=Pegasus Adds New Egyptian Service from late-Oct 2014|website=airlineroute.net|access-date=4 June 2015|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512164322/http://airlineroute.net/2014/09/17/pc-sshhrg-w14/|url-status=live}}</ref><br /> '''मोसमी:''' [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221014-pcdec22ssh|title=Pegasus Adds Antalya – Sharm El Sheikh Service From Mid-Dec 2022|website=aeroroutes.com|date=15 October 2022}}</ref> <!-- --> | [[पेट्रोलियम एर सर्व्हिसेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बेरुत रफिक हरीरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेरुत]], [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]] <!-- --> | [[रेड सी एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX">{{cite news |last1=Liu |first1=Jum |title=Red Sea Airlines Sep/Oct 2025 Central Asia / Russia Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250901-4ssep25 |access-date=2 September 2025 |work=AeroRoutes |date=1 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बिश्केक]],<ref name="4snw25bszevn">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn |access-date=22 October 2025 |work=AeroRoutes |date=22 October 2025 |language=en-CA}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]],<ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea NS24 Sharm el Sheikh – Moscow Operations |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240701-4sns24svo |access-date=1 July 2024 |work=AeroRoutes |date=1 July 2024 |language=en-CA}}</ref> [[व्नुकोव्हो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-व्नुकोव्हो]],<ref name="4S_VKO_NS25">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Red Sea Airlines NS25 Egypt – Moscow Operation Overview |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-4sns25vko |access-date=11 June 2025 |work=AeroRoutes |date=10 June 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]],<ref name="4S_ALA_NQZ_SVX" /> [[झ्वार्तनॉट्स विमानतळ|येरेवान]]<ref name="4snw25bszevn" /> <!-- --> | [[रेड विंग्स एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="auto2"/> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title=Red Wings will launch flights from Moscow to Hurghada and Sharm el-Sheikh |url=https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |access-date=20 December 2022 |publisher=Sirena Travel |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130092937/https://sirena-travel.com/news-events/1173-red-wings-will-launch-flights-from-moscow-to-hurghada-and-sharm-el-sheikh |url-status=dead }}</ref> [[उइताश विमानतळ|मखाचकाला]],<ref>{{cite news |last1=Petrova |first1=Maria |title=Red Wings launches Makhachkala-Sharm el-Sheikh flights |url=https://en.vestikavkaza.ru/news/Red-Wings-launches-Makhachkala-Sharm-el-Sheikh-flights.html |access-date=15 July 2025 |work=en.vestikavkaza.ru |publisher=Vestnik Kavkaza |date=14 July 2025 |language=ru}}</ref> [[झुकोव्हस्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-झुकोव्हस्की]],<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/business/880519|title=Tez Tour to resume flight program to Egypt on January 27 on Red Wings flights|website=interfax.ru|date=12 January 2023}}</ref> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.flightsfrom.com/SSH-LED|title=Direct (non-stop) flights from Sharm el Sheikh to Saint Petersburg|website=flightsfrom.com}}</ref> [[सारंस्क विमानतळ|सारंस्क]],<ref>{{cite news |title=Red Wings запускает прямой рейс из Саранска в Шарм-эль-Шейх на Ту-214 » Авиация России |url=https://aviation21.ru/red-wings-zapuskaet-pryamoj-rejs-iz-saranska-v-sharm-el-shejx-na-tu-214/ |access-date=7 March 2026 |work=Aviation21.ru |publisher=The RuAviation Online Almanac |date=13 February 2026 |language=ru-RU}}</ref> [[सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]] <!-- --> | [[रोसिया एरलाइन्स]]<ref name=bgop>{{cite web|url=https://www.bgoperator.ru/price.shtml?action=flSchedule|title=Flight schedule|website=bgoperator.ru}}</ref> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[बालानदिनो विमानतळ|चेल्याबिन्स्क]],<ref name="su4q25eg">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot 4Q25 Egypt Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250919-su4q25eg |access-date=19 September 2025 |work=AeroRoutes |date=19 September 2025 |language=en-CA}}</ref> [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name='FVtoEGY_NS24'>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Aeroflot Adds Various Hurghada / Sharm el Sheikh Routes From mid-June 2024 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/240620-sujun24eg |access-date=20 June 2024 |work=AeroRoutes |date=20 June 2024 |language=en-CA}}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="su4q25eg" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कुरुमोच विमानतळ|समारा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]], [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name='FVtoEGY_NS24'/> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name='FVtoEGY_NS24'/> <!-- --> | [[रॉयल जॉर्डनियन]]<ref>{{cite web|url=https://www.rj.com/en/plan-and-book/before-you-fly/book-your-ticket?tab=3|title=Flight Schedule|website=rj.com}}</ref> | '''मोसमी:''' [[अम्मान नागरी विमानतळ|अम्मान-शहर]],<ref>{{cite web|title=Amman Civil Airport Sharm El Sheikh Route Flight Schedules|url=https://flyteam.jp/en/airport/amman-civil-airport/timetable?routeid=74863|website=flyteam.jp}}</ref> [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/231227-rjfy24e2 | title=Royal Jordanian 2024 Embraer E190/195-E2 Network Overview – 24DEC23 }}</ref> <!-- --> | [[सौदिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|title=Flight Schedule|website=saudia.com|access-date=2017-07-18|archive-date=2017-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721102928/http://www.saudia.com/TRAVEL-WITH-SAUDIA/Where-we-fly/Flight-Schedule|url-status=live}}</ref> | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जिद्दा]],<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Jeddah, Saudi Arabia JED|pages=597-600}}</ref> [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{OAGWorldAug2025Ref|title=Riyadh, Saudi Arabia RUH|pages=1091-1094}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241104-svnw24int|title=Saudia NW24 International Service Changes – 03NOV24|website=Aeroroutes.com|date=4 November 2024|accessdate=4 November 2024|language=en-CA}}</ref> <!-- --> | [[स्कॅट एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[पेट्रोपाव्हल विमानतळ|पेट्रोपाव्हल]]<ref>{{cite news |last1=Маратова |first1=Алма |title=Из Петропавловска теперь можно улететь за границу |url=https://forbes.kz/articles/iz-petropavlovska-teper-mozhno-uletet-za-granitsu-b0735a |access-date=2 July 2025 |work=Forbes.com LLC |publisher=Forbes Kazakhstan |date=2 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्काय व्हिजन एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25">{{cite news |title=В Россию начнет летать еще одна египетская авиакомпания |url=https://tourbus.ru/news/23395.html |access-date=11 August 2025 |work=tourbus.ru |publisher=Информационный портал для специалистов туротрасли |date=11 August 2025}}</ref> [[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को-शेरेमेत्येवो]], [[ओम्स्क मध्यवर्ती विमानतळ|ओम्स्क]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[पुल्कोवो विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[रोस्चिनो विमानतळ|त्युमेन]],<ref name="TJU_Charters_NW25">{{cite news |last1=Мирский |first1=Василий |title=Частный перевозчик из Египта запустит рейсы на «боингах» из Тюмени|url=https://siapress.ru/news/137226-iz-tyumeni-zapustyat-pryamie-charteri-v-sharm-el-sheyh |access-date=11 August 2025 |work=Новости Сургута — СИА-ПРЕСС – siapress.ru |date=11 August 2025 |language=ru}}</ref> [[उफा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उफा]],<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> [[कोल्त्सोवो विमानतळ|येकातेरिनबर्ग]]<ref name="Sky_Vision_RUS_NS25" /> <!-- --> | [[स्कायलाईन एक्सप्रेस]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[वॉर्सा राडोम विमानतळ|वॉर्सा-राडोम]]<ref>{{cite web | url=https://regiony.tvp.pl/71349502/planujecie-odwiedzic-egipt-wkrotce-polecicie-z-radomia/ | title=Planujecie odwiedzić Egipt? Wkrótce polecicie z Radomia }}</ref> <!-- --> | [[स्कायअप एरलाइन्स]] | '''भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web |title=SkyUp! přidal druhý let týdně do Sharm El Sheikh |url=https://zdopravy.cz/skyup-pridal-druhy-let-tydne-do-sharm-el-sheikh-251358/ |website=zdopravy.cz |date=15 July 2025 |access-date=17 July 2025}}</ref> <!-- --> | [[स्मार्टविंग्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240415-qsns24na | title=Smartwings NS24 Prague – North Africa Charter Additions }}</ref> <!-- --> | [[संडे एरलाइन्स]]<ref name="Teztour"/> | '''मोसमी भाड्याने:''' [[आलिया मोल्दागुलोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अक्तोबे]], [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]], [[नूरसुलतान नजरबायेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]], [[कोस्ताने विमानतळ|कोस्ताने]], [[ओराल अक झोल विमानतळ|ओराल]], [[शिमकेंट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिमकेंट]] <!-- --> | [[सनएक्सप्रेस]] | [[अंताल्या विमानतळ|अंताल्या]],<ref>{{cite news |title=SunExpress Adds Antalya – Sharm el Sheikh Service From Sep 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-xqsep23ssh |access-date=27 July 2023 |work=AeroRoutes |date=27 July 2023 |language=en-CA}}</ref> [[इझमिर अद्नान मेंदेरेस विमानतळ|इझमिर]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240808-xqnw24|title=SunExpress NW24 Network Additions – 04AUG24|publisher=AeroRoutes|date=8 August 2024|accessdate=10 August 2024}}</ref> <!-- --> | [[ट्रान्सएव्हिया]] | '''मोसमी:''' [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]]<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/transavia-to-launch-amsterdam-sharm-el-sheikh-service-from-nov-2022-1149662 | title=News for Airlines, Airports and the Aviation Industry &#124; CAPA }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय एरवेझ]]<ref name="TUI.uk">{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}</ref> | [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref name="BBC News"/> [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]],<ref>{{cite web | title=Tui to start selling holidays to Sharm el Sheikh after ban is lifted | website=[[Independent.co.uk]] | date=November 2019 | url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/sharm-el-sheikh-flight-ban-uk-airlines-return-flights-egypt-tui-a9180611.html }}</ref> [[ईस्ट मिडलंड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलंड्स]],<ref name=TUI2>{{cite web|title=TUI targets a regional return to Sharm El Sheikh in 2021|url=https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|website=ukaviation.news|date=22 October 2020|access-date=27 December 2020|archive-date=14 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114100815/https://ukaviation.news/tui-targets-a-regional-return-to-sharm-el-sheikh-in-2021/|url-status=live}}</ref> [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]],<ref name="BBC News"/> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="BBC News">{{cite web | title=Tui to reintroduce Scotland to Sharm el-Sheikh flights | work=BBC News | date=3 December 2019 | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-50644381 }}</ref> [[लंडन स्टॅन्स्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅन्स्टेड]],<ref>{{cite web | title=TUI launching new flights from Stansted to new destination | date=3 April 2024 | url=https://www.essexlive.news/news/essex-news/new-tui-flight-stansted-airport-9203602 }}</ref> [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]],<ref name="BBC News"/> [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाईन]]<ref name="auto">{{cite web | url=https://travelweekly.co.uk/news/air/tui-adds-150000-seats-to-make-winter-2023-24-biggest-ever | title=Tui adds 150,000 seats to make winter 2023-24 biggest ever }}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय बेल्जियम]]<ref>{{cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|title=Sharm El Sheikh|website=tuifly.be|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051914/https://www.tuifly.be/en/destinations/egypt/sharm-el-sheikh|url-status=live}}</ref> | [[ब्रुसेल्स विमानतळ|ब्रुसेल्स]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=160–166}}</ref> <!-- --> | [[टीयूआय फ्लाय नीडरलँड्स]] | '''मोसमी:''' [[आईंडहोव्हन विमानतळ|आईंडहोव्हन]]<ref>{{Cite journal|author=<!-- not stated -->|journal=OAG Flight Guide Worldwide|title=November 2023|volume=25|issue=5|publisher=OAG Aviation Worldwide Limited|publication-place=Luton, United Kingdom|issn=1466-8718|language=en|pages=346–347}}</ref> <!-- --> | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]<ref>{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-tkns25inc|title=Turkish Airlines NS25 Intercontinental Network Changes – 31OCT24|website=Aeroroutes.com|date=31 October 2024|accessdate=16 March 2025|language=en}}</ref> <!-- --> | [[उराल एरलाइन्स]] | '''मोसमी भाड्याने:''' [[कझान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कझान]],<ref name=U6_Egy_W23>{{cite news |title=Ural Airlines NW23 Egypt Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/231201-u6nw23eg |access-date=1 December 2023 |work=AeroRoutes |date=1 December 2023 |language=en-CA}}</ref> [[मॉस्को दोमोदेदोवो विमानतळ|मॉस्को-दोमोदेदोवो]],<ref>{{cite news |title="Уральские авиалинии" в феврале запустят чартеры из Москвы в Шарм-эль-Шейх |url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |access-date=23 January 2024 |work=Interfax-Tourism |date=23 January 2024 |language=ru |archive-date=2024-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123153109/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/105538/ |url-status=dead }}</ref> [[स्ट्रिगिनो विमानतळ|निझनी नोव्हगोरोड]],<ref>{{cite news |last1=Чугунов |first1=Алексей |title=Еще один прямой авиарейс запустят из Нижнего Новгорода в Шарм-эль-Шейх |url=https://www.vremyan.ru/news/568303 |access-date=14 February 2025 |work=www.vremyan.ru |agency=ИА «Время Н» |date=14 February 2025 |language=ru}}</ref> [[बोल्शोये साविनो विमानतळ|पर्म]],<ref name="U6_Egypt_NW24">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Ural Airlines Expands Hurghada / Sharm el Sheikh Charters in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241031-u64q24eg |access-date=1 November 2024 |work=AeroRoutes |date=31 October 2024 |language=en-CA}}</ref> [[ॲडलर-सोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोची]],<ref name="U6_Egypt_NW24" /> [[बेस्लान विमानतळ|व्लादिकाव्काझ]]<ref name="U6_Egypt_NW24" /> <!-- --> | [[उझबेकिस्तान एरवेझ]] | '''मोसमी:''' [[ताश्कंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ताश्कंद]]<ref>{{cite web|url=https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|title=Uzbekistan Airways launching Tashkent-Sharm el-Sheikh regular flights|website=kun.uz|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503222921/https://kun.uz/en/news/2022/05/02/uzbekistan-airways-launching-tashkent-sharm-el-sheikh-regular-flights|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[व्हुएलिंग]] | '''मोसमी:''' [[जोसेप तारादेलास बार्सिलोना-एल प्रॅट विमानतळ|बार्सिलोना]]<ref>{{cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|title=Vueling to operate flights between Barcelona and Sharm el Sheikh|website=aviacionline.com|date=25 August 2023|access-date=26 August 2023|archive-date=21 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321200656/https://www.aviacionline.com/2023/08/vueling-to-operate-flights-between-barcelona-and-sharm-el-sheikh/|url-status=dead}}</ref> <!-- --> | [[विझ्झ एर]] | [[बुडापेस्ट फेरेन्च लिझ्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref>{{cite web | url=https://www.startlap.hu/utazas/wizz-air-dania-egyiptom/ | title=Új útvonalakat jelentett be a Wizz Air, már ide is elrepítenek októbertől &#124; Startlap Utazás | date=21 March 2023 }}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz>{{cite web|url= https://visitukraine.today/blog/8885/wizz-air-launches-new-flights-from-poland-to-egypt#new-wizz-air-flights-to-marsa-alam-from-poland|title=Wizz Air flights to Marsa Alam from Poland|website=visitukraine.today|date=3 July 2026}}</ref> [[कातोवित्से विमानतळ|कातोवित्से]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref name=wizz/> [[मिलान माल्पेंसा विमानतळ|मिलान-माल्पेंसा]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Milan, Italy MIL|pages=728-737}}</ref> [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]],<ref name="italiavola.com">{{cite web | url=https://italiavola.com/2026/02/04/wizz-air-riapre-la-base-di-palermo-con-due-a321neo-scommette-sul-nazionale-bologna-torino-milano-e-venezia/ | title=Wizz Air riapre la base di Palermo con due A321neo. Scommette sul nazionale: Bologna, Torino, Milano e Venezia| date=4 February 2026 |trans-title=Wizz Air reopens the Palermo base with two A321neo aircraft. It bets on domestic routes: Bologna, Turin, Milan and Venice}}</ref> [[रोम फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]],<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Rome, Italy ROM|pages=965-972}}</ref> [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू),<ref>{{cite web | url= https://italiavola.com/2026/07/16/wizz-air-quattro-nuove-rotte-tutte-italiane/ | title=Wizz Air: Quattro nuove rotte. Tutte italiane| date= 16 July 2026| trans-title=Wizz Air: Four new routes. All are Italian.}}</ref> [[वॉर्सा मोडलिन विमानतळ|वॉर्सा-मोडलिन]] (२७ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू)<ref name=wizz/><br /> '''मोसमी:''' [[कॅटानिआ-फॉन्टाना रोसा विमानतळ|कॅटानिआ]],<ref>{{cite web | url=https://www.theflightclub.it/en/2024/08/egypt-craving-wizz-opens-two-new-routes-from-italy-to-sharm-el-sheikh-and-marsa-alan/ | title=Fancy Egypt? Wizz opens two new routes from Italy to Sharm El-Sheikh and Marsa Alan|website=theflightclub.it | date=6 August 2024 }}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन-गॅटविक]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[ल्युटन विमानतळ|लंडन-ल्युटन]],<ref name="OAG_World_Feb2023_828_828"/> [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ|व्हेनिस]]<ref>{{OAGWorldMay2025Ref|title=Venice, Italy VCE|pages=1170-1172}}</ref><ref name="Wizz_NS25_Upd">{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Wizz Air NS25 Network Additions – 16JAN25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250117-w6ns25 |access-date=17 January 2025 |work=AeroRoutes |date=17 January 2025 |language=en-CA}}</ref> <!-- --> }} == अपघात आणि दुर्घटना == नोव्हेंबर, २०१५मध्ये येथून निघालेले [[मेट्रोजेट]]चे विमान [[साईनाई द्वीपकल्प|साईनाई द्वीपकल्पात]] कोसळले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानतळ]] [[वर्ग:शर्म अल-शेख]] qqxbjo6zkxr3ux8dohvyn8zg7zxbcar 0 200708 2709454 2086207 2026-09-13T19:11:29Z अभय नातू 206 माहिती 2709454 wikitext text/x-wiki पत्नी ही [[हिंदू धर्म|हिंदू]] धर्मात पतीची अर्धांगी मानलेली आहे.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37397/ |title=विवाहसंस्कार आणि हिंदू परंपरा |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> प्राचीन हिंदू परंपरेनुसार आणि पौराणिक मान्यतेनुसार पत्नीचे विविध प्रकार वर्णिलेले आहेत.<ref name="hindu-traditions">{{cite book |title=भारतीय संस्कृती कोश |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=1967 |language=mr}}</ref> {{बदल}} स्त्रियांच्या अनेक भूमिका असतात, त्यात '''मुख्य तीन कन्या, पत्नी, आई'''. मराठी भाषेतील या नात्यांच्या व्याख्यांमध्ये विशेष अर्थ सामावलेला आहे: '''''पत्नी''''' : पतीला पतित (सन्मार्गापासून भ्रष्ट) होऊ देत नाही ती पत्नी. '''''बायको''''' : जी नवरा सोडून इतर कुणाचे न ऐके ती बायको. '''''धर्मपत्नी''''' : जी पतीसोबत सर्व धर्मकार्यांत (देवकार्य, पितृकार्य, ऋषीकार्य, यज्ञकार्य इत्यादी) सहभाग घेते ती धर्मपत्नी.<ref name="manu">{{cite book |title=मनुस्मृती (मराठी भाषांतर) |last=स्मृती |first=मनु |publisher=ज्ञानप्रबोधिनी |language=mr}}</ref> ------------------------------------------------------------------------- === १) व्यभिचारी पत्नी === '''''व्यभिचारी पत्नी''''' - ही वरवर पतीवर प्रेम दाखविते परंतु पतीच्या पाठीमागे इतर परपुरुषाबरोबर कायिक, वाचिक किंवा मानसिक संबंध ठेवते. थोडक्यात, ती पतीची प्रतारणा (फसवणूक) करते. संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ओव्यांमध्ये अशा स्वैरिणीचे वर्णन येते: कां कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी । राहटे आणिकांसी । जावया लागी ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १३ |language=mr}}</ref> वल्लभाचिया उजरिया । आपणया प्रती कुस्त्रिया । जोडोनी तोषिती जैसिया । अहेवपणे ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १६ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर तसेच संत तुकाराम महाराज म्हणतात: पतिव्रता ऐसी जगामाजी ख्याती । भोगी पांच सात अंधारी ते ॥<ref>{{cite book |title=श्री तुकाराम गाथा |last=तुकाराम |first=संत |publisher=शासकीय मुद्रणालय |language=mr}}</ref> — संत तुकाराम ----------------------------------------------------------------- === २) कर्कशा === '''''कर्कशा''''' - ही म्हणजे नवऱ्याला विनाकारण त्रास देणारी, पतीची जाणूनबुजून फजिती करणारी व कुटुंबात कलह निर्माण करणारी स्त्री.<ref name="subhashit">{{cite book |title=सुभाषितरत्नभांडगारम् |publisher=निर्णयसागर प्रेस |language=sa}}</ref> सुभाषितात म्हटले आहे: वरं न राज्यं कुराजराज्यं वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम्। वरं न शिष्यो कुशिष्यशिष्यो वरं न दारा न कुदारदारा॥<ref name="subhashit"/> अर्थात: अयोग्य राजाच्या राज्यात राहण्यापेक्षा राज्यविहीन राज्यात राहणे चांगले. दुर्जन मित्रापेक्षा मित्र नसलेला चांगला. मूर्ख शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेला चांगला आणि कुपत्नीपेक्षा (कर्कशा पत्नीपेक्षा) पत्नी नसलेली चांगली. कर्कशा स्त्रीविषयी गोस्वामी तुलसीदास रामचरितमानसात लिहितात: “अवगुण आठ सदा उर रहहिं”<ref>{{cite book |title=रामचरितमानस |last=तुलसीदास |first=गोस्वामी |chapter=लंका कांड |language=hi}}</ref> अर्थात कर्कशा स्त्रीमध्ये आठ अवगुण सदा वास करतात. --------------------------------------------------------------- === ३) अर्थपत्नी === '''''अर्थपत्नी''''' - ही प्रामुख्याने पतीच्या ऐहिक व आर्थिक उन्नतीसाठी सहकार्य करणारी मानली जाते. घरचे अर्थनियोजन, संपत्तीचे रक्षण आणि कुटुंबाची आर्थिक समृद्धी टिकवून ठेवण्यात तिचे मुख्य योगदान असते.<ref name="hindu-traditions"/> पतीला सन्मार्गाने द्रव्यप्राप्ती करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आणि व्यर्थ खर्च टाळून कुटुंबाला स्थैर्य देणे हे तिचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले गेले आहे. --------------------------------------------------------------- === ४) कामपत्नी === '''''कामपत्नी''''' - ही पतीच्या शारीरिक व मानवी भावनांची, तसेच वंशवृद्धीसाठी आपत्यप्राप्तीच्या इच्छेची पूर्तता करणारी मानली जाते.<ref name="manu"/> पती आणि पत्नी यांच्यातील अनुरागाचे नाते, आकर्षण, कौटुंबिक सुख व आपत्य संगोपन या गृहस्थाश्रमातील घटकांचे संतुलन राखणे ही तिची मुख्य भूमिका असते. --------------------------------------------------------------- === ५) धर्मपत्नी === '''''धर्मपत्नी''''' - ही पतीसोबत सर्व धार्मिक, सामाजिक व नैतिक कर्तव्यांमध्ये सहभाग घेणारी मानली जाते. देवकार्य, पितृकार्य, अतिथी सत्कार आणि धार्मिक विधी हे पती-पत्नीने एकत्र मिळून पार पाडायचे असतात, म्हणूनच तिला 'धर्मपत्नी' असे संबोधले जाते.<ref name="manu"/> शास्त्रांनुसार धर्मपत्नीच्या सहभागाशिवाय गृहस्थाश्रमातील कोणतेही धार्मिक विधी पूर्ण मानले जात नाहीत.<ref name="vishwakosh"/> --------------------------------------------------------------- === ६) मोक्षपत्नी === '''''मोक्षपत्नी''''' - ही पतीला अध्यात्मिक मार्गावर प्रवृत्त करणारी आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने नेण्यास सहाय्य करणारी मानली जाते. ऐहिक सुखांच्या पलीकडे जाऊन ईश्वराची भक्ती, साधना आणि मुक्ती (मोक्ष) मिळवण्यासाठी पतीला प्रेरणा देणे व त्याच्या आध्यात्मिक प्रवासात निष्ठावंत सोबती राहणे हे तिचे उद्दिष्ट असते.<ref name="hindu-traditions"/> --------------------------------------------------------------- === ७) सेवापत्नी === '''''सेवापत्नी''''' - ही अत्यंत नम्र, निष्ठावान आणि समर्पणाची भावना असणारी मानली जाते. पतीची, कुटुंबातील ज्येष्ठांची आणि गृहाची निवांत सेवा करणे हेच ती आपले मुख्य कर्तव्य मानते. कठीण प्रसंगात पतीला सावलीसारखी साथ देऊन त्याचे क्लेश दूर करण्याचा प्रयत्न ती करते.<ref name="subhashit"/> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:कुटुंब]] [[वर्ग:नातेसंबंध]] p7r1u88gvrp447fjx3mkcqngn4afs1r 2709455 2709454 2026-09-13T19:11:30Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]) 2709455 wikitext text/x-wiki पत्नी ही [[हिंदू धर्म|हिंदू]] धर्मात पतीची अर्धांगी मानलेली आहे.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37397/ |title=विवाहसंस्कार आणि हिंदू परंपरा |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> प्राचीन हिंदू परंपरेनुसार आणि पौराणिक मान्यतेनुसार पत्नीचे विविध प्रकार वर्णिलेले आहेत.<ref name="hindu-traditions">{{cite book |title=भारतीय संस्कृती कोश |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=1967 |language=mr}}</ref> {{बदल}} स्त्रियांच्या अनेक भूमिका असतात, त्यात '''मुख्य तीन कन्या, पत्नी, आई'''. मराठी भाषेतील या नात्यांच्या व्याख्यांमध्ये विशेष अर्थ सामावलेला आहे: '''''पत्नी''''' : पतीला पतित (सन्मार्गापासून भ्रष्ट) होऊ देत नाही ती पत्नी. '''''बायको''''' : जी नवरा सोडून इतर कुणाचे न ऐके ती बायको. '''''धर्मपत्नी''''' : जी पतीसोबत सर्व धर्मकार्यांत (देवकार्य, पितृकार्य, ऋषीकार्य, यज्ञकार्य इत्यादी) सहभाग घेते ती धर्मपत्नी.<ref name="manu">{{cite book |title=मनुस्मृती (मराठी भाषांतर) |last=स्मृती |first=मनु |publisher=ज्ञानप्रबोधिनी |language=mr}}</ref> ------------------------------------------------------------------------- === १) व्यभिचारी पत्नी === '''''व्यभिचारी पत्नी''''' - ही वरवर पतीवर प्रेम दाखविते परंतु पतीच्या पाठीमागे इतर परपुरुषाबरोबर कायिक, वाचिक किंवा मानसिक संबंध ठेवते. थोडक्यात, ती पतीची प्रतारणा (फसवणूक) करते. संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ओव्यांमध्ये अशा स्वैरिणीचे वर्णन येते: कां कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी । राहटे आणिकांसी । जावया लागी ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १३ |language=mr}}</ref> वल्लभाचिया उजरिया । आपणया प्रती कुस्त्रिया । जोडोनी तोषिती जैसिया । अहेवपणे ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १६ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर तसेच संत तुकाराम महाराज म्हणतात: पतिव्रता ऐसी जगामाजी ख्याती । भोगी पांच सात अंधारी ते ॥<ref>{{cite book |title=श्री तुकाराम गाथा |last=तुकाराम |first=संत |publisher=शासकीय मुद्रणालय |language=mr}}</ref> — संत तुकाराम ----------------------------------------------------------------- === २) कर्कशा === '''''कर्कशा''''' - ही म्हणजे नवऱ्याला विनाकारण त्रास देणारी, पतीची जाणूनबुजून फजिती करणारी व कुटुंबात कलह निर्माण करणारी स्त्री.<ref name="subhashit">{{cite book |title=सुभाषितरत्नभांडगारम् |publisher=निर्णयसागर प्रेस |language=sa}}</ref> सुभाषितात म्हटले आहे: वरं न राज्यं कुराजराज्यं वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम्। वरं न शिष्यो कुशिष्यशिष्यो वरं न दारा न कुदारदारा॥<ref name="subhashit"/> अर्थात: अयोग्य राजाच्या राज्यात राहण्यापेक्षा राज्यविहीन राज्यात राहणे चांगले. दुर्जन मित्रापेक्षा मित्र नसलेला चांगला. मूर्ख शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेला चांगला आणि कुपत्नीपेक्षा (कर्कशा पत्नीपेक्षा) पत्नी नसलेली चांगली. कर्कशा स्त्रीविषयी गोस्वामी तुलसीदास रामचरितमानसात लिहितात: “अवगुण आठ सदा उर रहहिं”<ref>{{cite book |title=रामचरितमानस |last=तुलसीदास |first=गोस्वामी |chapter=लंका कांड |language=hi}}</ref> अर्थात कर्कशा स्त्रीमध्ये आठ अवगुण सदा वास करतात. --------------------------------------------------------------- === ३) अर्थपत्नी === '''''अर्थपत्नी''''' - ही प्रामुख्याने पतीच्या ऐहिक व आर्थिक उन्नतीसाठी सहकार्य करणारी मानली जाते. घरचे अर्थनियोजन, संपत्तीचे रक्षण आणि कुटुंबाची आर्थिक समृद्धी टिकवून ठेवण्यात तिचे मुख्य योगदान असते.<ref name="hindu-traditions"/> पतीला सन्मार्गाने द्रव्यप्राप्ती करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आणि व्यर्थ खर्च टाळून कुटुंबाला स्थैर्य देणे हे तिचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले गेले आहे. --------------------------------------------------------------- === ४) कामपत्नी === '''''कामपत्नी''''' - ही पतीच्या शारीरिक व मानवी भावनांची, तसेच वंशवृद्धीसाठी आपत्यप्राप्तीच्या इच्छेची पूर्तता करणारी मानली जाते.<ref name="manu"/> पती आणि पत्नी यांच्यातील अनुरागाचे नाते, आकर्षण, कौटुंबिक सुख व आपत्य संगोपन या गृहस्थाश्रमातील घटकांचे संतुलन राखणे ही तिची मुख्य भूमिका असते. --------------------------------------------------------------- === ५) धर्मपत्नी === '''''धर्मपत्नी''''' - ही पतीसोबत सर्व धार्मिक, सामाजिक व नैतिक कर्तव्यांमध्ये सहभाग घेणारी मानली जाते. देवकार्य, पितृकार्य, अतिथी सत्कार आणि धार्मिक विधी हे पती-पत्नीने एकत्र मिळून पार पाडायचे असतात, म्हणूनच तिला 'धर्मपत्नी' असे संबोधले जाते.<ref name="manu"/> शास्त्रांनुसार धर्मपत्नीच्या सहभागाशिवाय गृहस्थाश्रमातील कोणतेही धार्मिक विधी पूर्ण मानले जात नाहीत.<ref name="vishwakosh"/> --------------------------------------------------------------- === ६) मोक्षपत्नी === '''''मोक्षपत्नी''''' - ही पतीला आध्यात्मिक मार्गावर प्रवृत्त करणारी आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने नेण्यास सहाय्य करणारी मानली जाते. ऐहिक सुखांच्या पलीकडे जाऊन ईश्वराची भक्ती, साधना आणि मुक्ती (मोक्ष) मिळवण्यासाठी पतीला प्रेरणा देणे व त्याच्या आध्यात्मिक प्रवासात निष्ठावंत सोबती राहणे हे तिचे उद्दिष्ट असते.<ref name="hindu-traditions"/> --------------------------------------------------------------- === ७) सेवापत्नी === '''''सेवापत्नी''''' - ही अत्यंत नम्र, निष्ठावान आणि समर्पणाची भावना असणारी मानली जाते. पतीची, कुटुंबातील ज्येष्ठांची आणि गृहाची निवांत सेवा करणे हेच ती आपले मुख्य कर्तव्य मानते. कठीण प्रसंगात पतीला सावलीसारखी साथ देऊन त्याचे क्लेश दूर करण्याचा प्रयत्न ती करते.<ref name="subhashit"/> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:कुटुंब]] [[वर्ग:नातेसंबंध]] j19dwic64flbe5k3plwfppttdgkaq3r 2709456 2709455 2026-09-13T19:13:02Z अभय नातू 206 ओव्या 2709456 wikitext text/x-wiki पत्नी ही [[हिंदू धर्म|हिंदू]] धर्मात पतीची अर्धांगी मानलेली आहे.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37397/ |title=विवाहसंस्कार आणि हिंदू परंपरा |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> प्राचीन हिंदू परंपरेनुसार आणि पौराणिक मान्यतेनुसार पत्नीचे विविध प्रकार वर्णिलेले आहेत.<ref name="hindu-traditions">{{cite book |title=भारतीय संस्कृती कोश |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=1967 |language=mr}}</ref> {{बदल}} स्त्रियांच्या अनेक भूमिका असतात, त्यात '''मुख्य तीन कन्या, पत्नी, आई'''. मराठी भाषेतील या नात्यांच्या व्याख्यांमध्ये विशेष अर्थ सामावलेला आहे: '''''पत्नी''''' : पतीला पतित (सन्मार्गापासून भ्रष्ट) होऊ देत नाही ती पत्नी. '''''बायको''''' : जी नवरा सोडून इतर कुणाचे न ऐके ती बायको. '''''धर्मपत्नी''''' : जी पतीसोबत सर्व धर्मकार्यांत (देवकार्य, पितृकार्य, ऋषीकार्य, यज्ञकार्य इत्यादी) सहभाग घेते ती धर्मपत्नी.<ref name="manu">{{cite book |title=मनुस्मृती (मराठी भाषांतर) |last=स्मृती |first=मनु |publisher=ज्ञानप्रबोधिनी |language=mr}}</ref> ------------------------------------------------------------------------- === १) व्यभिचारी पत्नी === '''''व्यभिचारी पत्नी''''' - ही वरवर पतीवर प्रेम दाखविते परंतु पतीच्या पाठीमागे इतर परपुरुषाबरोबर कायिक, वाचिक किंवा मानसिक संबंध ठेवते. थोडक्यात, ती पतीची प्रतारणा (फसवणूक) करते. संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ओव्यांमध्ये अशा स्वैरिणीचे वर्णन येते: कां कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी । राहटे आणिकांसी । जावया लागी ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १३ |language=mr}}</ref> वल्लभाचिया उजरिया । आपणया प्रती कुस्त्रिया । जोडोनी तोषिती जैसिया । अहेवपणे ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १६ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर तसेच संत तुकाराम महाराज म्हणतात: पतिव्रता ऐसी जगामाजी ख्याती । भोगी पांच सात अंधारी ते ॥<ref>{{cite book |title=श्री तुकाराम गाथा |last=तुकाराम |first=संत |publisher=शासकीय मुद्रणालय |language=mr}}</ref> — संत तुकाराम ----------------------------------------------------------------- === २) कर्कशा === '''''कर्कशा''''' - ही म्हणजे नवऱ्याला विनाकारण त्रास देणारी, पतीची जाणूनबुजून फजिती करणारी व कुटुंबात कलह निर्माण करणारी स्त्री.<ref name="subhashit">{{cite book |title=सुभाषितरत्नभांडगारम् |publisher=निर्णयसागर प्रेस |language=sa}}</ref> सुभाषितात म्हटले आहे: वरं न राज्यं कुराजराज्यं वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम्। वरं न शिष्यो कुशिष्यशिष्यो वरं न दारा न कुदारदारा॥<ref name="subhashit"/> अर्थात: अयोग्य राजाच्या राज्यात राहण्यापेक्षा राज्यविहीन राज्यात राहणे चांगले. दुर्जन मित्रापेक्षा मित्र नसलेला चांगला. मूर्ख शिष्यापेक्षा शिष्य नसलेला चांगला आणि कुपत्नीपेक्षा (कर्कशा पत्नीपेक्षा) पत्नी नसलेली चांगली. कर्कशा स्त्रीविषयी गोस्वामी तुलसीदास रामचरितमानसात लिहितात: “अवगुण आठ सदा उर रहहिं”<ref>{{cite book |title=रामचरितमानस |last=तुलसीदास |first=गोस्वामी |chapter=लंका कांड |language=hi}}</ref> अर्थात कर्कशा स्त्रीमध्ये आठ अवगुण सदा वास करतात. --------------------------------------------------------------- === ३) अर्थपत्नी === '''''अर्थपत्नी''''' - ही प्रामुख्याने पतीच्या ऐहिक व आर्थिक उन्नतीसाठी सहकार्य करणारी मानली जाते. घरचे अर्थनियोजन, संपत्तीचे रक्षण आणि कुटुंबाची आर्थिक समृद्धी टिकवून ठेवण्यात तिचे मुख्य योगदान असते.<ref name="hindu-traditions"/> पतीला सन्मार्गाने द्रव्यप्राप्ती करण्यासाठी प्रोत्साहन देणे आणि व्यर्थ खर्च टाळून कुटुंबाला स्थैर्य देणे हे तिचे मुख्य वैशिष्ट्य मानले गेले आहे. संत एकनाथ महाराज भागवतात म्हणतात: जया गृहीं अर्थपत्नी सुगुण । तेथ नित्य वसे लक्ष्मी आपण । न विंबे दारिद्र्य लक्षण । अखंड कल्याण तेथ असे ॥<ref>{{cite book |title=श्रीएकनाथी भागवत |last=एकनाथ |first=संत |chapter=अध्याय १९ |language=mr}}</ref> — संत एकनाथ --------------------------------------------------------------- === ४) कामपत्नी === '''''कामपत्नी''''' - ही पतीच्या शारीरिक व मानवी भावनांची, तसेच वंशवृद्धीसाठी आपत्यप्राप्तीच्या इच्छेची पूर्तता करणारी मानली जाते.<ref name="manu"/> पती आणि पत्नी यांच्यातील अनुरागाचे नाते, आकर्षण, कौटुंबिक सुख व आपत्य संगोपन या गृहस्थाश्रमातील घटकांचे संतुलन राखणे ही तिची मुख्य भूमिका असते. संत ज्ञानेश्वर महाराज याविषयी लिहितात: कां कामिनीचेनि अनुरागे । पुरुषाचे मन मागे लागे । तैसे अनन्यभावे वागे । भावांसवे ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १२ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर --------------------------------------------------------------- === ५) धर्मपत्नी === '''''धर्मपत्नी''''' - ही पतीसोबत सर्व धार्मिक, सामाजिक व नैतिक कर्तव्यांमध्ये सहभाग घेणारी मानली जाते. देवकार्य, पितृकार्य, अतिथी सत्कार आणि धार्मिक विधी हे पती-पत्नीने एकत्र मिळून पार पाडायचे असतात, म्हणूनच तिला 'धर्मपत्नी' असे संबोधले जाते.<ref name="manu"/> शास्त्रांनुसार धर्मपत्नीच्या सहभागाशिवाय गृहस्थाश्रमातील कोणतेही धार्मिक विधी पूर्ण मानले जात नाहीत.<ref name="vishwakosh"/> संत ज्ञानेश्वर महाराज या धर्मपत्नीच्या सहयोगाचे वर्णन करताना लिहितात: जैसे जोडलेया धर्मपत्नी । धर्मु करीजे दोन्हीं जणीं । तैसी अनन्यभावे मुनि । भक्ती कीजे ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय ९ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर --------------------------------------------------------------- === ६) मोक्षपत्नी === '''''मोक्षपत्नी''''' - ही पतीला आध्यात्मिक मार्गावर प्रवृत्त करणारी आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने नेण्यास सहाय्य करणारी मानली जाते. ऐहिक सुखांच्या पलीकडे जाऊन ईश्वराची भक्ती, साधना आणि मुक्ती (मोक्ष) मिळवण्यासाठी पतीला प्रेरणा देणे व त्याच्या आध्यात्मिक प्रवासात निष्ठावंत सोबती राहणे हे तिचे उद्दिष्ट असते.<ref name="hindu-traditions"/> संत एकनाथ महाराज मोक्षसाधक पती-पत्नीच्या सहप्रवासाबद्दल लिहितात: स्त्री पुरुष दोन्ही एकवटती । जंव मोक्षपदीं स्थिरावतील भक्ती । तंव संसाराची निरसती । व्यथा सर्वथा उरेना ॥<ref>{{cite book |title=श्रीएकनाथी भागवत |last=एकनाथ |first=संत |chapter=अध्याय ११ |language=mr}}</ref> — संत एकनाथ --------------------------------------------------------------- === ७) सेवापत्नी === '''''सेवापत्नी''''' - ही अत्यंत नम्र, निष्ठावान आणि समर्पणाची भावना असणारी मानली जाते. पतीची, कुटुंबातील ज्येष्ठांची आणि गृहाची निवांत सेवा करणे हेच ती आपले मुख्य कर्तव्य मानते. कठीण प्रसंगात पतीला सावलीसारखी साथ देऊन त्याचे क्लेश दूर करण्याचा प्रयत्न ती करते.<ref name="subhashit"/> संत ज्ञानेश्वर महाराज एका ओवीत पतीच्या सेवेतील निष्ठा व्यक्त करतात: जैसे पतीचेनि सर्वभावे । पतीसीच सेविजे अहेवे । तैसे भक्तीचेनि वैभवे । सेविजे मज ॥<ref>{{cite book |title=ज्ञानेश्वरी |last=ज्ञानेश्वर |first=संत |chapter=अध्याय १३ |language=mr}}</ref> — संत ज्ञानेश्वर == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:कुटुंब]] [[वर्ग:नातेसंबंध]] 2zz6tykb0uzoijax996x7hgwhxptjlf 0 228606 2709570 2696073 2026-09-14T04:08:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709570 wikitext text/x-wiki {{बौद्ध धर्म}} लाओस आणि थायलंडमध्ये गौतम बुद्धांच्या चित्राची ओळख पांग फरापुत्तरप या नावाने केली जाते.या विशिष्ट विशिष्ट ओळखीसह त्यांच्या प्रवास आणि शिकवणुकी संदर्भात मूर्तीकला ही बौद्ध समुदायाला त्या विशिष्ट नियमाला अनुसरून आहेत अशा परिचित आहेत.आठवड्याच्या विशिष्ट दिवशी जन्माला येणाऱ्या लोकांसाठी विशेषतः शुभ मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.usmta.com/Thai-Birthday.htm |title=''Thai birth day colors and Buddha image'' |access-date=2018-05-05 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113135805/http://www.usmta.com/Thai-Birthday.htm |url-status=dead }}</ref> बुद्ध नेहमी विशिष्ट भौतिक गुणधर्मांसह दर्शविले जातात, आणि विशिष्ट पोशाख आणि निर्दिष्ट केलेल्या मुद्रेत. प्रत्येक मुद्रा, आणि विशेषतः बुद्धांच्या हातांच्या स्थिति याचे निश्चित अर्थ आहे जे बौद्धांशी परिचित आहे. अन्य बौद्ध देशांमध्ये, विविध परंतु संबंधित मूर्तीचित्रांचा उपयोग केला जातो, उदाहरणार्थ भारतात ''मुद्रा'' स्तिथी सर्वत्र आढळते. ==प्रस्तावना== [[Image:Buddha Reclining Bangkok Thailand by Don Ramey Logan.jpg|thumb|200px|left|The Reclining Buddha]] [[Image:Buddhistspraying.JPG|thumb|200px|right|Buddhists venerating a Buddha image ([[Wat Doi Suthep]], Chiang Mai, Thailand)]] [[Image:Phutthamonthon 001.jpg|thumb|222px|right|Statue of the Buddha with his hand upraised in the ''abhāya mudrā'' position. He is draped with monastic robes, with the right shoulder bare. ([[Phutthamonthon]], Thailand)]] ==बुद्धांची विशेषता== [[Image:Buddhaimage3.JPG|thumb|250px|left|[[Reclining Buddha]] (Wat Xieng Thong, Luang Phrabāng, Laos)]] [[:th:ปางปรินิพพาน]] [[Image:Buddha Park.jpg|thumb|250px|left|Modern gigantic rendition of the ''reclining Buddha'' in [[Luang Pu Bunleua Sulilat|Bunleua Sulilat]]'s [[Buddha Park]].]] [[Image:Buddhaimage6.JPG|thumb|250px|Statue of "the Buddha preaching on reason," with the Buddha's hands in the double ''abhāya mudrā'' position (Luang Phrabāng, Laos)]] ==बाह्य दुवे== *[http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/80Scenes/80_scenes_of_buddhas_life.htm The Life of the Buddha in 80 Scenes from the Ananda Temple, Bagan, Myanmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219013130/http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/80Scenes/80_scenes_of_buddhas_life.htm |date=2013-12-19 }} *[https://web.archive.org/web/20060615140312/http://www.lensculture.com/buddha.html Images of Buddha] - worldwide submitted photos *[https://web.archive.org/web/20070302173335/http://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/lexicon/fotogalerij%20tumbnails%2C%20architectuur%20%26%20iconografie.htm Buddhist iconography in Thailand] *[https://web.archive.org/web/20090618061700/http://www.chiangmai-chiangrai.com/buddha_images_for_days_of_week.html Thai Buddha Images for the Days of the Week] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:बौद्ध कला]] [[वर्ग:बौद्ध तीर्थस्थळे]] [[वर्ग:बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:बुद्ध पुतळे]] [[वर्ग:थायलंड]] [[वर्ग:लाओस]] idq2qzcp5sclt0r4e91e5lksyxapasj 0 244500 2709467 2337277 2026-09-13T21:01:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709467 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = मनोज किशोरभाई कोटक | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[राम नाथ कोविंद]] | मागील = [[किरीट सोमैया]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|12|25}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भाजप]] | नाते = | पती = | civil partner = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई ईशान्य]] | व्यवसाय = | धर्म = हिंदू | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''मनोज किशोरभाई कोटक''' [[भाजप]]चे राजकारणी आहेत. हे [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९ च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई ईशान्य मतदारसंघातून]] निवडून गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/lok-sabha-elections/lok-sabha-elections-2019-3-time-corporator-manoj-kotak-steps-up-in-place-of-kirit-somaiya/story-Kgf7IEgZairf5PlowFQNZK.html|title=Lok Sabha elections 2019: 3-time corporator Manoj Kotak steps up in place of Kirit Somaiya|date=2019-05-24|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-05-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/loksabha-elections/news/trends-at-4-pm-manoj-kotak-celebrates-with-party-workers-as-bjp-shiv-sena-sweep-mumbai/articleshow/69463574.cms|title=Trends at 4 pm: Manoj Kotak celebrates with party workers as BJP-Shiv Sena sweep Mumbai|last=May 23|first=Mirror Online {{!}} Updated:|last2=2019|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2019-05-26|last3=Ist|first3=16:20|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526084649/https://mumbaimirror.indiatimes.com/loksabha-elections/news/trends-at-4-pm-manoj-kotak-celebrates-with-party-workers-as-bjp-shiv-sena-sweep-mumbai/articleshow/69463574.cms|url-status=dead}}</ref> याआधी ते मुंबई महानगरपालिकेचे सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=http://www.bmcelections.com/ward-no-103-bmc-elections-2017/ | title=Ward No. 103 – BMC Elections 2017 | publisher=BMC Elections | accessdate=4 April 2019 | archive-date=2019-05-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190506143407/http://www.bmcelections.com/ward-no-103-bmc-elections-2017/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Municiple%20Secretory/Deliberative%20Wing/Councillors%20list.pdf | title=councillors MCGM 2018 | publisher=MCGM | accessdate=4 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/bmc-elections-2017-10000-steps-and-more-towards-victory/articleshow/57215141.cms | title=BMC Elections 2017: 10,000 steps and more towards victory | publisher=[[Mumbai Mirror]] | date=18 February 2017 | accessdate=4 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/bjp-appoints-gujarati-as-bmc-group-leader-for-his-marathi-skills/articleshow/34705849.cms | title=BJP appoints Gujarati as BMC group leader for his Marathi skills | publisher=[[Mumbai Mirror]] | work=Pandurang Mhaske | date=6 May 2014 | accessdate=4 April 2019}}</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी|2}} {{१७व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} {{DEFAULTSORT:कोटक, मनोज}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:ईशान्य मुंबईचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 5p2xzb5s6ezky9qie4czqkv6fce582e 0 253535 2709453 2540828 2026-09-13T19:04:29Z अभय नातू 206 दुवे 2709453 wikitext text/x-wiki '''अमिनो आम्ले''' (किंवा '''अमीनो ॲसिडस्''') ही अशी सेंद्रिय [[संयुग|संयुगे]] असतात ज्यांच्यामध्ये अमिनो ($-NH_2$) आणि कार्बोक्झिलिक आम्ल ($-COOH$) हे दोन्ही क्रियात्मक गट (फंक्शनल ग्रुप्स) असतात आणि प्रत्येक अमिनो आम्लासाठी एक विशिष्ट बाजूची साखळी (R गट) असते. अमिनो आम्लांचे मुख्य घटक [[कार्बन]] (C), [[हायड्रोजन]] (H), [[ऑक्सिजन]] (O) आणि [[नायट्रोजन]] (N) हे आहेत; याशिवाय इतर काही घटक (उदा. गंधक/सल्फर) विशिष्ट अमिनो आम्लांच्या बाजूच्या साखळ्यांमध्ये आढळतात. निसर्गात सुमारे ५०० अमिनो आम्ले आढळतात, परंतु अनुवांशिक संकेतामध्ये (जेनेटिक कोड) प्रामुख्याने २० अमिनो आम्ले भाग घेतात. मुख्य क्रियात्मक गटांच्या स्थानानुसार त्यांचे कोर स्ट्रक्चरल वर्गीकरण अल्फा- ($\alpha$-), बीटा- ($\beta$-), गामा- ($\gamma$-) किंवा डेल्टा- ($\delta$-) अमिनो आम्ल असे केले जाते. इतर वर्गीकरणे ही ध्रुवता, पीएच (pH) पातळी आणि बाजूच्या साखळीतील गटांचे प्रकार (उदा. एलिफॅटिक, चक्रीय, सुगंधी/ॲरोमॅटिक, हायड्रॉक्सिल किंवा सल्फर इत्यादी) यांवर आधारित असतात. प्रथिनांच्या स्वरूपात, अमिनो आम्लांचे अवशेष मानवी स्नायू आणि इतर ऊतींचे पाण्याचा (पाणी हा सर्वात मोठा घटक आहे) विचार करता दुसरे सर्वात मोठे घटक बनवतात. प्रथिनांमधील घटकां व्यतिरिक्त, अमिनो आम्ले चेताप्रेषक (न्यूरोट्रांसमीटर) वाहतूक आणि जैवसंश्लेषण (बायोसिंथेसिस) यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या जैविक प्रक्रियांमध्ये भाग घेतात. == वर्गीकरण == पोषण आणि आहाराच्या दृष्टिकोनातून अमिनो आम्लांचे तीन मुख्य गटांत वर्गीकरण केले जाते: # '''अत्यावश्यक अमिनो आम्ले (Essential Amino Acids)''' # '''अनावश्यक अमिनो आम्ले (Non-essential Amino Acids)''' # '''सशर्त अमिनo आम्ले (Conditional Amino Acids)''' === १. अत्यावश्यक अमिनो आम्ले === ही अमिनो आम्ले शरीराद्वारे स्वतः तयार केली जाऊ शकत नाहीत. त्यामुळे ती रोजच्या आहारातील अन्नपदार्थांतूनच मिळवावी लागतात. मानवी शरीरासाठी ९ अत्यावश्यक अमिनो आम्ले आहेत: * [[हिस्टिडाइन]] * [[आइसोल्युसीन]] * [[ल्युसीन]] * [[लायसीन]] * [[मेथिओनिन]] * [[फेनिलअलानिन]] * [[थ्रेओनिन]] * [[ट्रिप्टोफॅन]] * [[व्हॅलिन]] === २. अनावश्यक अमिनो आम्ले === अनावश्यक म्हणजे ही अमिनो आम्ले आपले शरीर स्वतः संश्लेषित करू शकते, त्यामुळे ती अन्नातून न मिळाल्यासही शरीर त्यांचे उत्पादन करू शकते. या गटात पुढील ११ अमिनो आम्लांचा समावेश होतो: * [[ॲलानाइन]] * [[आर्जिनिन]] * [[ॲस्पाराजिन]] * [[ॲस्पार्टिक आम्ल]] * [[सिस्टीन]] * [[ग्लुटॅमिक आम्ल]] * [[ग्लुटामाइन]] * [[ग्लायसीन]] * [[प्रोलीन]] * [[सेरिन]] * [[टायरोसिन]] === ३. सशर्त अमिनो आम्ले === सशर्त अमिनो आम्ले ही सामान्यतः शरीरासाठी आवश्यक नसतात; परंतु गंभीर आजारपण, ताणतणाव किंवा विशिष्ट वैद्यकीय परिस्थितीमध्ये शरीर त्यांची पुरेशी निर्मिती करू शकत नाही, त्यामुळे अशा वेळी ती आहारातून मिळवणे गरजेचे ठरते. या गटात मुख्यत्वे पुढील अमिनो आम्लांचा समावेश होतो: * आर्जिनिन * सिस्टीन * ग्लुटामाइन * टायरोसिन * ग्लायसीन * [[ऑर्निथिन]] * प्रोलीन * सेरिन प्रत्येक जेवणात सर्व आवश्यक आणि अनावश्यक अमिनो आम्ले खाण्याची गरज नसते, परंतु संपूर्ण दिवसभरात आहारातून त्यांचे योग्य संतुलन राखणे महत्त्वाचे असते. एकाच वनस्पती घटकावर आधारित आहार अपूर्ण पडू शकतो, परंतु तांदूळ आणि बीन्स/डाळी एकत्र खाण्यासारख्या संयोजनातून संपूर्ण प्रथिने आणि आवश्यक अमिनो आम्ले सहज मिळवता येतात. == जैविक कार्ये == अनेक महत्त्वाच्या प्रोटीनोजेनिक आणि नॉन-प्रोटीनोजेनिक अमिनो आम्लांना विशिष्ट जैविक कार्ये असतात. * मानवी मेंदूत, ग्लुटॅमेट (प्रमाणित ग्लुटॅमिक आम्ल) आणि गॅमा-अमिनो-ब्युटिरिक आम्ल ("GABA", नॉन-स्टँडर्ड गॅमा-अमिनो आम्ल) हे अनुक्रमे मुख्य उत्तेजक आणि निरोधक न्यूरोट्रांसमीटर म्हणून काम करतात. * हायड्रॉक्सिप्रोलीन हा संयोजी ऊतींमधील [[कोलेजन]]चा एक प्रमुख घटक असून तो प्रोलीनपासून संश्लेषित केला जातो. * ग्लायसीन हे लाल रक्तपेशींमध्ये (RBCs) ऑक्सिजन वहनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पोर्फिरिनचे पूर्वगामी (बायोसिंथेटिक प्रिकर्सर) मानले जाते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आम्ले]] [[वर्ग:जीवरसायनशास्त्र]] [[वर्ग:प्रथिने]] f4b4mzc4ebpjo6yxfhvzc1cw7z7900o 0 258564 2709609 2687210 2026-09-14T06:18:12Z ~2026-49623-26 187377 2709609 wikitext text/x-wiki '''बंदरपाखाडी''' कोळीवाडा हा [[मुंबई]]च्या पश्चिम [[कांदिवली]] उपनगरातील निवासी भाग आहे. येथे [[ख्रिश्चन]] [[कोळी]] आणि [[हिंदू]] [[कोळी]] समाजाची सुमारे २०० कुटुंबे राहतात. यांतील पुरुष बव्हंशी मच्छिमारी करतात तर स्त्रीया मासळी बाजारात मासे विक्री करतात. भाग ४०० वर्षाहून अधिक जुना आहे.तेथे पवित्र क्रॉसचे एक खूप जुने चॅपल आहे तसेच तेथे हनुमान मंदिर आहे. '''पवित्र क्रॉसचा इतिहास''' १८९६ साली, प्लेगच्या विनाशकारी साथीच्या काळात, [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्यातील अनेक स्थानिक लोकांनी आपले प्राण गमावले. या कठीण काळात, परेरा कुटुंबाने [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वाराजवळील जमीन स्थानिक [[कोळी]] समाजाला पवित्र क्रॉसच्या बांधकामासाठी उदारपणे दान केली. प्लेगच्या काळात, अँटोन फरशी सोझ नावाच्या एका मच्छीमाराने गावातील लोकांसाठी प्रार्थना आणि आशेचे पवित्र स्थान म्हणून हा पवित्र क्रॉस बांधला. जेव्हा गावकरी तिथे प्रार्थनेसाठी एकत्र जमत, तेव्हा त्यांचा ठाम विश्वास होता की पवित्र क्रॉस चमत्कारिक असून तो समाजाला आशीर्वाद, संरक्षण आणि आरोग्य प्रदान करतो. तेव्हापासून, [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्याचे लोक पवित्र क्रॉसवर प्रार्थना करण्यासाठी नियमितपणे एकत्र येऊ लागले. # बंदरपाखाडी कोळीवाडा – पवित्र क्रॉसचा इतिहास व परंपरा ## १. पवित्र क्रॉसचा पुतळा (गावाच्या प्रवेशद्वारावर) स्थापना वर्ष: १८९६ (ऐतिहासिक ब्युबॉनिक प्लेगच्या महामारीच्या काळात). अचूक ठिकाण: बंदरपाखाडी कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वारावर हा पवित्र क्रॉस उभारण्यात आला. आजही तो त्याच जागेवर उभा आहे. ### खरा इतिहास जेव्हा भयंकर प्लेगची महामारी पसरली होती आणि अनेक लोक मृत्युमुखी पडत होते, तेव्हा स्थानिक मच्छीमार अँटोन फार्सा सोझ यांनी आपल्या कोळी समाजाला एकत्र करून संरक्षणासाठी प्रार्थना केली. गरीब कोळी बांधवांची बिकट परिस्थिती ओळखून, स्थानिक पेरेरा कुटुंबाने गावाच्या प्रवेशद्वाराजवळील जमीन उदारपणे दान केली. या दान केलेल्या जागेवर अँटोन फार्सा सोझ यांनी पवित्र क्रॉसचा पुतळा उभारला. हा क्रॉस संपूर्ण गावासाठी संरक्षणाचे प्रतीक बनला. ### वार्षिक उत्सव दरवर्षी ३१ मे रोजी येथे पवित्र क्रॉसचा उत्सव साजरा केला जातो. कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वारावर मरियामातेच्या महिन्याचा भव्य समारोप या उत्सवाने सुंदररीत्या होतो. ## '''२. '''पवित्र क्रॉस चॅपल (कोळीवाड्याच्या आतील भागात)'''''' स्थापना वर्ष: १९०७. अचूक ठिकाण: कोळीवाड्याच्या आतील अरुंद गल्ल्यांमध्ये हे चॅपल बांधण्यात आले. हे प्रवेशद्वारावरील १८९६ सालच्या क्रॉसपासून पूर्णपणे वेगळे आहे. ### खरा इतिहास पूर्वी कॅथोलिक कोळी बांधवांना पवित्र मिस्सामध्ये सहभागी होण्यासाठी कांदिवली येथील अवर लेडी ऑफ द असम्प्शन चर्च येथे जावे लागत असे. मुंबईच्या मुसळधार पावसाळ्यात कोळीवाड्यातील रस्ते आणि वाटा पूर्णपणे पाण्याखाली जात असत. गरीब कोळी बांधवांना खोल पाण्यातून वाट काढत चर्चमध्ये प्रार्थनेसाठी जावे लागत असे. त्यांची ही अडचण पाहून तेथील पॅरिश प्रीस्ट (धर्मगुरू) यांनी पुढाकार घेतला. कोळी बांधवांना सुरक्षितपणे आणि घराजवळच पवित्र मिस्सामध्ये सहभागी होता यावे, यासाठी त्यांनी १९०७ साली कोळीवाड्याच्या आत हे स्वतंत्र पवित्र क्रॉस चॅपल बांधले. ### वार्षिक सण दरवर्षी १ मे रोजी पवित्र क्रॉस चॅपलचा वार्षिक उत्सव साजरा केला जातो. ## ३. १ मेची मिरवणूक आणि परंपरा ### स्वागत समारंभ १ मे रोजी सकाळी सर्व मच्छीमार आणि कोळीवाड्यातील रहिवासी गावाच्या प्रवेशद्वारावर, म्हणजेच १८९६ सालच्या पवित्र क्रॉसच्या पुतळ्याजवळ, एकत्र जमतात. याच ठिकाणी सर्वजण मिळून बिशप, धर्मगुरू, सिस्टर्स तसेच शेजारील गावांमधून येणाऱ्या पाहुण्या कुटुंबांचे औपचारिक स्वागत करतात. ### भव्य मिरवणूक सर्वजण प्रवेशद्वारावरील पवित्र क्रॉसजवळ जमल्यानंतर, संपूर्ण मंडळी एकत्रितपणे कोळीवाड्याच्या आतील भागात असलेल्या १९०७ सालच्या पवित्र क्रॉस चॅपलकडे चालत निघतात. या भव्य मिरवणुकीच्या अग्रभागी जिवंत ब्रास बँड (वाद्यवृंद) संगीत वाजवत असतो. त्याच्या सुरांमध्ये संपूर्ण समाज चॅपलच्या दारापर्यंत पोहोचतो. त्यानंतर चॅपलमध्ये भव्य उत्सवी पवित्र मिस्सा (Feast Mass) साजरी केली जाते. ## पवित्र क्रॉसची दोन ठिकाणे – एक ऐतिहासिक वारसा | प्रवेशद्वारावरील क्रॉस आतील चॅपल स्थापना: १८९६ स्थापना: १९०७ गावाच्या प्रवेशद्वारावर कोळीवाड्याच्या आतील गल्ल्यांमध्ये प्लेगच्या महामारीत संरक्षणासाठी उभारला पावसाळ्यातील त्रास कमी करण्यासाठी बांधले उत्सव: ३१ मे उत्सव: १ मे दोन्ही पवित्र स्थळे बंदरपाखाडी कोळीवाड्याच्या श्रद्धा, इतिहास आणि एकतेचे प्रतीक आहेत. [[बंदरपाखाडी]] गाव बी.एम.सी. शाळा आहे [[वर्ग:मुंबई]] icpidz16aqopfscnumuw5clm2japl54 2709621 2709609 2026-09-14T06:29:25Z ~2026-49623-26 187377 2709621 wikitext text/x-wiki '''बंदरपाखाडी''' कोळीवाडा हा [[मुंबई]]च्या पश्चिम [[कांदिवली]] उपनगरातील निवासी भाग आहे. येथे [[ख्रिश्चन]] [[कोळी]] आणि [[हिंदू]] [[कोळी]] समाजाची सुमारे २०० कुटुंबे राहतात. यांतील पुरुष बव्हंशी मच्छिमारी करतात तर स्त्रीया मासळी बाजारात मासे विक्री करतात. भाग ४०० वर्षाहून अधिक जुना आहे.तेथे पवित्र क्रॉसचे एक खूप जुने चॅपल आहे तसेच तेथे हनुमान मंदिर आहे. '''पवित्र क्रॉसचा इतिहास''' १८९६ साली, प्लेगच्या विनाशकारी साथीच्या काळात, [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्यातील अनेक स्थानिक लोकांनी आपले प्राण गमावले. या कठीण काळात, परेरा कुटुंबाने [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वाराजवळील जमीन स्थानिक [[कोळी]] समाजाला पवित्र क्रॉसच्या बांधकामासाठी उदारपणे दान केली. प्लेगच्या काळात, अँटोन फरशी सोझ नावाच्या एका मच्छीमाराने गावातील लोकांसाठी प्रार्थना आणि आशेचे पवित्र स्थान म्हणून हा पवित्र क्रॉस बांधला. जेव्हा गावकरी तिथे प्रार्थनेसाठी एकत्र जमत, तेव्हा त्यांचा ठाम विश्वास होता की पवित्र क्रॉस चमत्कारिक असून तो समाजाला आशीर्वाद, संरक्षण आणि आरोग्य प्रदान करतो. तेव्हापासून, [[बंदरपखाडी]] कोळीवाड्याचे लोक पवित्र क्रॉसवर प्रार्थना करण्यासाठी नियमितपणे एकत्र येऊ लागले. # बंदरपाखाडी कोळीवाडा – पवित्र क्रॉसचा इतिहास व परंपरा ## १. पवित्र क्रॉसचा पुतळा (गावाच्या प्रवेशद्वारावर) स्थापना वर्ष: १८९६ (ऐतिहासिक ब्युबॉनिक प्लेगच्या महामारीच्या काळात). अचूक ठिकाण: बंदरपाखाडी कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वारावर हा पवित्र क्रॉस उभारण्यात आला. आजही तो त्याच जागेवर उभा आहे. ### खरा इतिहास जेव्हा भयंकर प्लेगची महामारी पसरली होती आणि अनेक लोक मृत्युमुखी पडत होते, तेव्हा स्थानिक मच्छीमार अँटोन फार्सा सोझ यांनी आपल्या कोळी समाजाला एकत्र करून संरक्षणासाठी प्रार्थना केली. गरीब कोळी बांधवांची बिकट परिस्थिती ओळखून, स्थानिक पेरेरा कुटुंबाने गावाच्या प्रवेशद्वाराजवळील जमीन उदारपणे दान केली. या दान केलेल्या जागेवर अँटोन फार्सा सोझ यांनी पवित्र क्रॉसचा पुतळा उभारला. हा क्रॉस संपूर्ण गावासाठी संरक्षणाचे प्रतीक बनला. ### वार्षिक उत्सव दरवर्षी ३१ मे रोजी येथे पवित्र क्रॉसचा उत्सव साजरा केला जातो. कोळीवाड्याच्या प्रवेशद्वारावर मरियामातेच्या महिन्याचा भव्य समारोप या उत्सवाने सुंदररीत्या होतो. ## '''२. '''पवित्र क्रॉस चॅपल (कोळीवाड्याच्या आतील भागात)'''''' स्थापना वर्ष: १९०७. अचूक ठिकाण: कोळीवाड्याच्या आतील अरुंद गल्ल्यांमध्ये हे चॅपल बांधण्यात आले. हे प्रवेशद्वारावरील १८९६ सालच्या क्रॉसपासून पूर्णपणे वेगळे आहे. ### खरा इतिहास पूर्वी कॅथोलिक कोळी बांधवांना पवित्र मिस्सामध्ये सहभागी होण्यासाठी कांदिवली येथील अवर लेडी ऑफ द असम्प्शन चर्च येथे जावे लागत असे. मुंबईच्या मुसळधार पावसाळ्यात कोळीवाड्यातील रस्ते आणि वाटा पूर्णपणे पाण्याखाली जात असत. गरीब कोळी बांधवांना खोल पाण्यातून वाट काढत चर्चमध्ये प्रार्थनेसाठी जावे लागत असे. त्यांची ही अडचण पाहून तेथील पॅरिश प्रीस्ट (धर्मगुरू) यांनी पुढाकार घेतला. कोळी बांधवांना सुरक्षितपणे आणि घराजवळच पवित्र मिस्सामध्ये सहभागी होता यावे, यासाठी त्यांनी १९०७ साली कोळीवाड्याच्या आत हे स्वतंत्र पवित्र क्रॉस चॅपल बांधले. ### वार्षिक सण दरवर्षी १ मे रोजी पवित्र क्रॉस चॅपलचा वार्षिक उत्सव साजरा केला जातो. ## ३. १ मेची मिरवणूक आणि परंपरा ### स्वागत समारंभ १ मे रोजी सकाळी सर्व मच्छीमार आणि कोळीवाड्यातील रहिवासी गावाच्या प्रवेशद्वारावर, म्हणजेच १८९६ सालच्या पवित्र क्रॉसच्या पुतळ्याजवळ, एकत्र जमतात. याच ठिकाणी सर्वजण मिळून बिशप, धर्मगुरू, सिस्टर्स तसेच शेजारील गावांमधून येणाऱ्या पाहुण्या कुटुंबांचे औपचारिक स्वागत करतात. ### भव्य मिरवणूक सर्वजण प्रवेशद्वारावरील पवित्र क्रॉसजवळ जमल्यानंतर, संपूर्ण मंडळी एकत्रितपणे कोळीवाड्याच्या आतील भागात असलेल्या १९०७ सालच्या पवित्र क्रॉस चॅपलकडे चालत निघतात. या भव्य मिरवणुकीच्या अग्रभागी जिवंत ब्रास बँड (वाद्यवृंद) संगीत वाजवत असतो. त्याच्या सुरांमध्ये संपूर्ण समाज चॅपलच्या दारापर्यंत पोहोचतो. त्यानंतर चॅपलमध्ये भव्य उत्सवी पवित्र मिस्सा (Feast Mass) साजरी केली जाते. ## पवित्र क्रॉसची दोन ठिकाणे – एक ऐतिहासिक वारसा (प्रवेशद्वारावरील क्रॉस) (आतील चॅपल) (स्थापना: १८९६) (स्थापना: १९०७) (गावाच्या प्रवेशद्वारावर) (कोळीवाड्याच्या आतील गल्ल्यांमध्ये) (प्लेगच्या महामारीत संरक्षणासाठी उभारला) (पावसाळ्यातील त्रास कमी करण्यासाठी बांधले) (उत्सव: ३१ मे) (उत्सव: १ मे) दोन्ही पवित्र स्थळे बंदरपाखाडी कोळीवाड्याच्या श्रद्धा, इतिहास आणि एकतेचे प्रतीक आहेत. [[बंदरपाखाडी]] गाव बी.एम.सी. शाळा आहे [[वर्ग:मुंबई]] puxgel5qfxgna68d42b9spofkc0x9sz 0 267144 2709457 2708600 2026-09-13T19:13:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709457 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Putin_and_Modi_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|इवलेसे|[[व्लादिमिर पुतिन|2014]] मध्ये भारत दौऱ्यावर असताना रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] आणि भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] .]] '''भारत-रशियन संबंध''' द्विपक्षीय संबंध दरम्यान [[भारत]] आणि [[रशिया]] . [[शीत युद्ध|शीत युद्धाच्या काळात]] [[भारत]] आणि [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियन]] (यूएसएसआर) यांचे मजबूत सामरिक, सैन्य, आर्थिक आणि मुत्सद्दी संबंध होते. सोव्हिएत युनियनच्या विघटनानंतर रशियाला भारताशी जवळचे नातेसंबंधात वारसा मिळाला ज्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये विशेष नाते जोडले गेले . रशिया आणि भारत दोघेही या संबंधांना "विशेष आणि विशेषाधिकार असलेली रणनीतिक भागीदारी" म्हणून संबोधतात. देशांचे संबंधित नेते, पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] आणि राष्ट्रपती [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी सामायिक केलेल्या बोनोमीमुळे, द्विपक्षीय संबंधात आणखी वाढ आणि विकास दिसून आला आहे. 2018 मध्ये सोची येथे त्यांच्या दरम्यान झालेल्या अनौपचारिक बैठकीमुळे भारत आणि रशियामधील संवाद आणि सहकार्याची भूमिका दर्शविणारी भागीदारी वाढविण्यात मदत झाली. परंपरेने, भारत-रशियन सामरिक भागीदारी पाच प्रमुख घटकांवर तयार केली गेली आहे: [[राजकारण]], संरक्षण, [[अणुऊर्जा|नागरी अणु ऊर्जा]], दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि [[अंतराळ विज्ञान|जागा]] .<ref name="indrus.in">[http://indrus.in/articles/2012/11/28/top_indian_diplomat_explains_russias_importance_to_india_19391.html Top Indian diplomat explains Russia's importance to India: Russia & India Report]</ref> भारताचे माजी परराष्ट्र सचिव रंजन मथाई यांनी रशियामध्ये दिलेल्या भाषणात या पाच प्रमुख घटकांवर प्रकाश टाकण्यात आला. तथापि, अलिकडच्या वर्षांत सहाव्या आर्थिक घटकाचे महत्त्व वाढले असून, दोन्ही देशांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापारात 30 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स गाठण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=1 December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="The Financial Express">{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/article/economy/russian-indian-funds-to-invest-1-billion-in-infrastructure/18126/|title=Narendra Modi-Vladimir Putin meet: India, Russia to explore oil and gas; aim for US$ 30 bn trade|date=12 December 2014|work=The Financial Express|access-date=8 February 2015}}</ref> 2017 मधील अंदाजे 9.4 अब्ज डॉलर्स.<ref>http://tass.com/economy/1010809</ref> हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी, दोन्ही देश एक मुक्त व्यापार करार विकसित करण्याचा विचार करीत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|title=India asks Russia to fast-track free trade pact proposal|website=timesofindia-economictimes|access-date=24 April 2016|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904022621/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/india-russia-mull-free-trade-agreement/804970|title=India, Russia mull free trade agreement|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="CECA">{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report}}</ref> २०१२ मध्ये दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापारात 24% टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. सामर्थ्यवान आयआरआयजीसी (भारत-रशिया इंटर-गव्हर्नल कमिशन) ही दोन्ही संस्था यांच्यात सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA">[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_inter-governmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> दोन्ही देश अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे सदस्य आहेत जिथे ते एकत्रित राष्ट्रीय हितसंबंधित विषयांवर जवळून सहकार्य करतात. महत्त्वाच्या उदाहरणांमध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|यूएन]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओचा समावेश आहे .<ref name="newkerala.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|title=Top News Stories|last=NK|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402221443/http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|archive-date=2 April 2012|access-date=24 April 2016}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेवर]] कायमस्वरुपी जागा मिळविण्याला भारताचे समर्थन असल्याचे रशियाने जाहीरपणे सांगितले आहे.<ref name="en.rian.ru">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.rian.ru/russia/20111216/170303344.html|title=Russia backs India as possible UN Security Council permanent member|last=Sputnik|date=16 December 2011|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> या व्यतिरिक्त, रशियाने [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या पदावर रुचि दर्शविली आहे ज्यात भारत एक संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|title=Russia keen to join SAARC as observer|website=www.oneindia.com|access-date=24 April 2016|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424213547/http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|url-status=dead}}</ref> रशियन संरक्षण उद्योगातील भारत दुसऱ्या क्रमांकाचा बाजार आहे. 2017 मध्ये [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय लष्कराच्या]] अंदाजे 68% हार्डवेर आयात रशियाकडून झाली आणि यामुळे रशिया संरक्षण उपकरणांचा मुख्य पुरवठादार बनला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2004/01/mil-040119-3ae77eaf.htm|title=VOA News Report|last=John Pike|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> मॉस्को येथे भारताचे दूतावास आहे आणि दोन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[सेंट पीटर्सबर्ग]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक येथे]] ). रशियाचे नवी दिल्ली येथे दूतावास आहे आणि तीन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[चेन्नई]], [[गोवा]], [[हैद्राबाद|हैदराबाद]], [[कोलकाता]], [[मुंबई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम]] ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.embassypages.com/russia-embassy-newdelhi-india|title=Russian Embassy and Consulates in India|access-date=10 September 2020}}</ref> 2014च्या बीबीसी वर्ल्ड सर्व्हिस पोलनुसार 85% रशियन लोक भारताकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहतात आणि केवळ 9% लोक नकारात्मक दृष्टिकोन व्यक्त करतात.<ref>[http://www.downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf 2014 World Service Poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122232141/http://downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf |date=2015-01-22 }} ''[[BBC]]''</ref> त्याचप्रमाणे [[मॉस्को]] - बेस्ड बिगर-शासकीय थिंक टँक लेवडा-सेंटरने 2017च्या जनमत सर्वेक्षणात म्हणले आहे की रशियन्सने भारताला त्यांच्या पहिल्या पाच "मित्र" म्हणून ओळखले, तर इतर [[बेलारूस]], [[चीन]], [[कझाकस्तान]] आणि [[सीरिया|सिरिया असे होते]] .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bagchi|first=Indrani|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/delhi-still-among-top-five-friends-of-moscow-says-poll-by-russian-think-tank/articleshow/64768148.cms|title=India in top 5 friends of Russia|date=June 28, 2018|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=July 13, 2018}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Afansiy_Nikitin_memorial_theodosia.JPG|इवलेसे|फिओडोसिया, क्राइमियामध्ये अफानसी निकिटिन यांचे स्मारक]] 1468 मध्ये, रशियन प्रवासी अफानसी निकिटिनने आपला भारत प्रवास सुरू केला. 1468 ते 1472 दरम्यान त्यांनी [[इराण|पर्शिया]], [[भारत]] आणि [[ओस्मानी साम्राज्य|तुर्क साम्राज्यातून]] प्रवास केला. या प्रवासादरम्यानच्या त्यांच्या अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण ‘ ''द जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज'' ’ ''या'' पुस्तकात ( ''खोझेने झे ट्रा मोरया'' ) पुस्तकात दिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-10-21 |archive-date=2014-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210104932/http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |url-status=dead }}</ref> 18 व्या शतकात [[आस्त्राखान|अस्ट्रखन]], [[मॉस्को]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग]] या रशियन शहरांमध्ये [[भारत|भारतीय]] व्यापारी वारंवार भेट देत असत. रशियाचा वापर [[पश्चिम युरोप]] आणि भारत दरम्यान संक्रमण व्यापार म्हणून झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilisational friendship|last=RIR|first=specially for|last2=Rubchenko|first2=Maxim|date=2016-09-09|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-28}}</ref> 1801 मध्ये, झार [[पहिला पॉल, रशिया|पॉलने]] 22,000 कोसाॅकद्वारे [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश भारतावर]] आक्रमण करण्याच्या योजनांचे आदेश दिले. असं कधीच झालं नाही. तयारी खराब हाताळली गेली. रशिया फ्रान्सबरोबर युती करेल आणि [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्यावर]] आणि त्याच्या दुर्बल बिंदूवर 35,000 पुरुष आणि 25,000 पायदळ आणि 10,000 बसविलेल्या कोसाक्सच्या रशियन कोर्प्सचा वापर करेल यावर त्यांचा हेतू होता. झारची हत्या झाली तेव्हा काही कॉसॅक्स ओरेनबर्गजवळ पोहोचले होते. त्याचा उत्तराधिकारी [[पहिला अलेक्झांडर, रशिया|अलेक्झांडर I]] ताबडतोब योजना रद्द केल्या.<ref>John W. Strong, "Russia's Plans for an Invasion of India in 1801." ''Canadian Slavonic Papers'' 7.1 (1965): 114-126.[https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023020545/https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout |date=2020-10-23 }}</ref> == सोव्हिएत युनियन आणि भारत == [[चित्र:The_Russian_Ambassador_arrives_at_New_Delhi_in_December_1947.jpg|उजवे|इवलेसे|सोव्हिएत राजदूत किरल नोव्हिकोव्ह भारताशी औपचारिक मुत्सद्दी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी 1947 रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे दाखल झाले]] [[चित्र:1984_CPA_5493.jpg|उजवे|इवलेसे|इंडो-सोव्हिएट मैत्री आणि सहकार्य साजरा करणारे सोव्हिएट स्टॅम्प]] 1950च्या दशकापासून सुरू झालेल्या भारताशी सौहार्दाचे नाते तिसऱ्या जगातील देशांशी सुसंवाद निर्माण करण्याच्या सोव्हिएत प्रयत्नांपैकी सर्वात यशस्वी होते.<ref>Vojtech. Mastny, "The Soviet Union's Partnership with India." ''Journal of Cold War Studies'' 12.3 (2010): 50-90. [https://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/JCWS_a_00006 Online]</ref> जून 1955 मध्ये [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंनी]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनला]] भेट दिली होती आणि कम्युनिस्ट पक्षाच्या प्रथम सेक्रेटरी [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|निकिता ख्रुश्चेव]] यांची 1955च्या शरद [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|.तूत]] भारत परत [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|येण्यामुळे]] या नात्याची सुरुवात झाली. भारतात असताना, ख्रुश्चेव्ह यांनी घोषित केले की [[काश्‍मीर|काश्मीर]] प्रदेशातील वादग्रस्त प्रदेश आणि [[गोवा|गोव्यासारख्या]] पोर्तुगीज किनारपट्टीवरील एन्क्लेव्ह वर सोव्हिएत युनियनने भारतीय सार्वभौमत्वाचे समर्थन केले. ख्रुश्चेव्हच्या काळात सोव्हिएत युनियनच्या भारताबरोबरच्या सुदृढ संबंधांचा [[चीन|पीपल्स रिपब्लिक ऑफ चाइनाशी]] सोव्हिएत संबंध आणि पीआरसीशी भारतीय संबंध या दोन्ही गोष्टींवर नकारात्मक परिणाम झाला. 1959च्या सीमा विवाद आणि ऑक्टोबर 1962च्या [[भारत-चीन युद्ध|चीन-भारत युद्धाच्या]] वेळी सोव्हिएत युनियनने आपला तटस्थता जाहीर केली, जरी चीनने तीव्रपणे आक्षेप घेतला. सोविएत युनियनने ख्रुश्चेव्हच्या काळात भारताला भरीव आर्थिक आणि लष्करी मदत दिली आणि 1960 पर्यंत भारताला चीनपेक्षा सोव्हिएत मदत जास्त मिळाली.<ref name="citation needed">citation needed</ref> ही असमानता चीन-सोव्हिएत संबंधांमधील विवादातील आणखी एक मुद्दा बनली. 1962 मध्ये सोव्हिएत युनियनने [[मिग-२१|मिकोयन-गुरेविच मिग -21]] जेट फाइटरचे सह-निर्मितीसाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्यास सहमती दर्शविली, ज्यास सोव्हिएत युनियनने आधी चीनला नकार दिला होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Donaldson|first=Robert H|year=1972|title=India: The Soviet Stake in Stability|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1972-06_12_6/page/475|journal=Asian Survey|volume=12|issue=6|pages=475–492|doi=10.2307/2643045|jstor=2643045}}</ref> 1965 मध्ये भारत [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|-पाकिस्तान सीमा युद्धानंतर]] सोव्हिएत युनियनने भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान शांतता दलाल म्हणून यशस्वीपणे काम केले. मंत्रिपरिषदेचे सोव्हिएट अध्यक्ष, सोव्हिएत युनियनचे शाब्दिक प्रीमियर [[अलेक्सेइ कोसिजिन|अलेक्सी कोसिगिन]] यांनी भारत आणि पाकिस्तानच्या प्रतिनिधींशी भेट घेतली आणि [[काश्‍मीर|काश्मीरवरील]] लष्करी संघर्षाचा अंत करण्यासाठी त्यांच्याशी बोलणी करण्यास मदत केली. 1971 मध्ये पूर्व पाकिस्तानच्या पूर्व भागाने पश्चिम पाकिस्तानशी असलेल्या राजकीय संघटनेपासून दूर जाण्याचा प्रयत्न केला. पश्चिम बंगालच्या बाजूने चीनच्या संघर्षात प्रवेश करण्याच्या हमी म्हणून भारताने अलगावला पाठिंबा दर्शविला आणि ऑगस्ट 1971 मध्ये सोव्हिएत युनियनबरोबर इंडो-सोव्हिएट फ्रेंडशिप अँड कोऑपरेशनच्या करारावर स्वाक्षरी केली. डिसेंबरमध्ये भारताने संघर्षात प्रवेश केला आणि अलगाववाद्यांचा विजय आणि [[बांगलादेश|बांगलादेशचे]] नवीन राज्य स्थापनेची हमी दिली. 1970च्या उत्तरार्धात उजव्या विचारसरणीत [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] आघाडी सरकारच्या काळात सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यातील संबंधांना फारसा त्रास झाला नाही, जरी पाश्चात्य देशांशी चांगले आर्थिक आणि लष्करी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी भारताने हालचाल केली. आपल्या संबंधांना विविधता आणण्याच्या भारताच्या या प्रयत्नांचा प्रतिकार करण्यासाठी सोव्हिएत युनियनने अतिरिक्त शस्त्रे आणि आर्थिक सहाय्य केले. 1980च्या दशकात, पंतप्रधान- [[इंदिरा गांधी]], 1984च्या शीख फुटीरतावादींनी, भारत-सोव्हिएत सौहार्दपूर्ण संबंधांचा प्रमुख आधार असलेल्या 1984च्या हत्येनंतरही भारताने सोव्हिएत युनियनशी जवळचे संबंध ठेवले. भारतीय परराष्ट्र धोरणात सोव्हिएत युनियनशी असलेल्या संबंधांना उच्च प्राथमिकतेचे संकेत देऊन नवीन भारतीय पंतप्रधान [[राजीव गांधी]] यांनी मे 1985 मध्ये परदेशातील पहिल्या राज्य दौऱ्यावर सोव्हिएत युनियनला भेट दिली आणि सोव्हिएत युनियनबरोबर दोन दीर्घकालीन आर्थिक करारावर स्वाक्षरी केली. मते रेजाउल करीम लस्करएखाद्या, एक विद्वान भारतीय परराष्ट्र धोरण, या भेट दरम्यान, राजीव गांधी वैयक्तिक नातं विकसित [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] सरचिटणीस [[मिखाईल गोर्बाचेव|मिखाईल गोर्बाचेव्ह]] .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Laskar|first=Rejaul|date=September 2014|title=Rajiv Gandhi's Diplomacy: Historic Significance and Contemporary Relevance|url=http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|journal=Extraordinary and Plenipotentiary Diplomatist|volume=2|issue=9|page=47|access-date=8 March 2018|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161446/http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|url-status=dead}}</ref> 1986च्या उत्तरार्धात गोर्बाचेव्हची तिसd्या जागतिक राज्यातील पहिली भेट राजीव गांधी यांच्याशी नवी दिल्ली येथे झाली. सरचिटणीस गोरबाचेव्ह यांनी राजीव गांधी यांना सोव्हिएत युनियनने आशियाई सामूहिक सुरक्षा व्यवस्था उभारण्यास मदत करण्याचे अपयश केले. लिओनिड [[लियोनिद ब्रेझनेव्ह|ब्रेझनेव्ह]] यांनीदेखील केलेल्या या प्रस्तावाचे गोर्बाचेव्ह यांनी केलेले समर्थन हे चीनशी जोडण्याचे साधन म्हणून सोव्हिएत रस ठेवण्याचे संकेत होते. 1980च्या उत्तरार्धात चीन-सोव्हिएत संबंध सुधारण्याबरोबरच चीनला असलेले प्राधान्य कमी कमी होते, परंतु गोर्बाचेव्हच्या नवीन तिसऱ्या जागतिक धोरणाचे उदाहरण म्हणून भारताशी जवळचे संबंध महत्त्वपूर्ण राहिले. == रशिया आणि भारत ==  <blockquote class="templatequote" id="210">आम्हाला खात्री आहे की भारत प्रत्येक रशियनच्या अंतः करणात आहे. तशाच प्रकारे, मी तुम्हाला खात्री देतो की रशिया देखील आपल्या आत्म्यात होमलँड म्हणून राहतो, आपल्या भावना, परस्पर आदर आणि सतत मैत्री अशी भावना सामायिक करणारे लोक म्हणून. आमची मैत्री दीर्घकाळ जगा!<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रतिभा पाटील]], रशियाशी संबंधांविषयी <ref name="news.kremlin.ru" /></cite></div></blockquote> {{Quote||||about relations with Russia<ref>{{cite news |url=http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |title=Russia a dependable partner of India: President Pranab Mukherjee |work=CNN-IBN |date=11 May 2015 |accessdate=11 May 2015 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513134938/http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |url-status=dead }}</ref>}}<blockquote class="templatequote" id="218">". . . भारत-रशिया संबंध हा गहन मैत्री आणि परस्पर आत्मविश्वासांपैकी एक आहे ज्याचा परिणाम क्षणिक राजकीय ट्रेंडवर होणार नाही. भारताच्या इतिहासातील कठीण क्षणी रशिया हा शक्तीचा आधारस्तंभ आहे. भारत या पाठिंब्याची नेहमीच बदली करेल. अणुऊर्जा आणि हायड्रोकार्बन या दोन्ही बाबतीत रशिया हा आमचा सर्वात महत्त्वाचा संरक्षण भागीदार आणि आमच्या उर्जा सुरक्षेसाठी एक महत्त्वाचा भागीदार आहे आणि राहील. "<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रणव मुखर्जी]], रशियाशी संबंधांविषयी </cite></div></blockquote> भारताचे पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी म्हणाले, रशिया हा आपल्या देशाचा सर्वात चांगला मित्र आहे आणि सर्वात कठीण प्रसंगी ते नेहमीच आपल्या पाठीशी उभे राहिले आहेत हे प्रत्येक मुलांना माहित आहे. ब्राझीलमध्ये ब्रिक्स समिट 2014 मध्ये. === राजकीय संबंध === [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2-5_October_2000-11.jpg|उजवे|इवलेसे|माजी पंतप्रधान [[अटलबिहारी वाजपेयी]] ऑक्टोबर 2000 मध्ये रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] यांच्यासमवेत.]] [[चित्र:BRICS_leaders_meet_on_the_sidelines_of_2016_G20_Summit_in_China.jpg|उजवे|इवलेसे|दोन्ही देश [[ब्रिक्स|ब्रिक्सचे]] सदस्य आहेत.]] भारत आणि रशिया दरम्यान सोव्हिएत युनियनच्या अस्तित्त्वा नंतरची पहिली मोठी राजकीय पुढाकार 2000 मध्ये दोन्ही देशांमधील सामरिक भागीदारीतून सुरू झाली. राष्ट्राध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी [[द हिंदू|हिंदूंनी]] लिहिलेल्या एका लेखात म्हणले आहे की, “भारत आणि रशिया यांच्यात ऑक्टोबर 2000 मध्ये स्वाक्षऱ्या झालेल्या रणनीतिक भागीदारीवरील घोषणे खरोखर ऐतिहासिक पाऊल ठरले”.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/for-russia-deepening-friendship-with-india-is-a-top-foreign-policy-priority/article4232857.ece|title=For Russia, deepening friendship with India is a top foreign policy priority|last=Vladimir Putin|website=द हिंदू|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20834910|title=India, Russia sign new defence deals|website=BBC News|access-date=24 April 2016}}</ref> माजी पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांनीही अध्यक्ष पुतीन यांच्या २०१२ च्या भारत भेटीदरम्यान दिलेल्या भाषणात सांगितले की, “राष्ट्रपती पुतीन हे भारताचे अमूल्य मित्र आणि भारत-रशिया सामरिक भागीदारीचे मूळ शिल्पकार” आहेत.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/12/24/13th_indo-russian_summit_reaffirms_time-tested_tie_21243.html 13th Indo-Russian Summit reaffirms time-tested ties: Russia & India Report]</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओमध्ये सामायिक राष्ट्रहिताच्या विषयांवर दोन्ही देश बारीक सहकार्य करतात. [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्राच्या सुरक्षा परिषदेवर]] भारताला कायम जागा मिळाल्याबद्दल रशियादेखील जोरदार समर्थन करतो.<ref name="en.rian.ru"/> याव्यतिरिक्त, रशियाने एनएसजी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/india/news/russia-supports-india%5Cs-membership-in-nsg/478057/|title=Russia supports India's membership in NSG|last=Indivjal Dhasmana|date=21 June 2012|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> आणि मध्ये सामील होण्यास भारताला जोरदार समर्थन केले. शिवाय [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या स्थितीत सामील होण्यासही त्यांनी रस दर्शविला आहे ज्यामध्ये भारत संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in"/> रशिया सध्या जगातील फक्त दोन देशांपैकी एक आहे (दुसरा देश जपान) ज्याकडे भारताबरोबर वार्षिक मंत्री-स्तरीय संरक्षण आढावा घेण्याची यंत्रणा आहे.<ref name="indrus.in"/> इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणत्याही देशाशी संबंधित असलेल्या सर्वात मोठ्या आणि व्यापक सरकारी यंत्रणेंपैकी एक आहे. [[भारत सरकार|भारत सरकारमधील]] जवळपास प्रत्येक विभाग त्यात हजेरी लावतो. ==== आयआरआयजीसी ==== [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2012-12-24_05.jpeg|उजवे|इवलेसे|मध्ये IRIGC एकत्र [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] डिसेंबर 2012]] इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही दोन्ही संस्था दरम्यान सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA"/> काहींनी त्याचे भारत-रशिया संबंधांची सुकाणू समिती म्हणून वर्णन केले आहे. हे दोन भागात विभागले गेले आहे, प्रथम व्यापार, आर्थिक, वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि सांस्कृतिक सहकार्य. हे सहसा रशियाचे उपपंतप्रधान आणि [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|भारतीय परराष्ट्र]] मंत्री यांच्या सहकार्याने असते. कमिशनच्या दुसऱ्या भागात सैनिकी तांत्रिक सहकार्याचा समावेश आहे, ज्याचे संरक्षण दोन्ही देशांचे संबंधित संरक्षण मंत्र्यांचे सह-अध्यक्ष आहेत. आयआरआयजीसीचे दोन्ही भाग दरवर्षी भेटतात. याव्यतिरिक्त, आयआरआयजीसीकडे अशी दोन्ही संस्था आहेत जी दोन्ही देशांमध्ये आर्थिक संबंध ठेवतात. यामध्ये व्यापार आणि गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद आणि भारत-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सचा समावेश आहे.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> 13 एप्रिल 1947 रोजी भारत आणि रशिया यांच्यातील संबंध स्थापनेच्या 70 व्या वर्धापन दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या रशिया दौऱ्याच्या एक दिवस आधी 30 मे 2017 रोजी व्लादिमीर पुतीन यांनी लिहिलेला एक लेख ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|‘टाइम्स ऑफ इंडिया’]]'' मध्ये प्रकाशित झाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-edit-page/russia-and-india-70-years-together/|title=Russia and India: 70 years together|website=Times of India Blog|access-date=31 May 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/54633|title=Vladimir Putin's article, Russia and India: 70 years together, has been published|website=President of Russia|language=en|access-date=31 May 2017}}</ref> === सैन्य संबंध === [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(09).jpg|इवलेसे|सैन्य आणि तांत्रिक सहकार्याबद्दल रशियन-भारतीय आंतर सरकारी आयोगाची बैठक]] [[चित्र:Practical_action_training_during_the_Indra-2015_joint_exercise_(01).jpg|इवलेसे|इंद्रा २०१-च्या दहशतवादविरोधी व्यायामादरम्यान भारतीय आणि रशियन सैनिक प्रशिक्षण घेत आहेत.]] [[चित्र:SU-30MKI-g4sp_-_edit_2(clipped).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एस -30 एमकेआय]] रशिया आणि भारत यांनी संयुक्तपणे बनवले होते]] [[चित्र:Sukhoi_T-50_in_2011_(4).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|संयुक्तपणे तयार केलेला एफजीएफए सुखोई एस -55 वर आधारित असेल]] [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(02).jpg|इवलेसे|नोव्हेंबर [[मनोहर पर्रीकर|२०१]] in मध्ये भारतीय संरक्षण मंत्री [[मनोहर पर्रीकर|मनोहर पर्रीकर यांचा]] स्वागत समारंभ .]] सोव्हिएत युनियन कित्येक दशकांकरिता संरक्षण उपकरणांचे पुरवठा करणारा एक महत्त्वाचा पुरवठाकर्ता होता आणि ही भूमिका रशियन फेडरेशनकडून वारशाने प्राप्त झाली आहे. रशिया 68%, यूएसए 14% आणि इस्त्राईल 7.2% हे भारताला मोठे शस्त्रे पुरवणारे आहेत (2012 -2016) आणि भारत आणि रशिया यांनी नौदल फ्रिगेटच्या करारावर स्वाक्षरी करून मेक इन इंडिया संरक्षण उत्पादन सहकार्य आणखी वाढविले आहे, [[कामोव का -226|केए -226T टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर्स]] (संयुक्त उद्यम (जेव्ही) रशियामध्ये 60 आणि भारतात 140) बनवतील, [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस क्रूझ मिसाईल]] (50.5% भारत आणि 49.5% रशियासह जेव्ही) (डिसेंबर 2017 अद्यतन).<ref name="rus1">[http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/62200689.cms Deeper defence & security cooperation with Russia enhances India's strategic choices], [[The Economic Times|Economic Times]], 21 Dec 2017.</ref> डिसेंबर 1988 मध्ये, भारत-रशिया सहकार करारावर स्वाक्षरी झाली, ज्यामुळे भारताला बऱ्याच संरक्षण उपकरणांची विक्री झाली आणि देशांच्या विकासाचे भागीदार म्हणून विकसित झाले, ज्यामध्ये पूर्णपणे खरेदीदार-विक्रेत्याच्या संबंधाला विरोध नव्हता. पाचवे जनरेशन फायटर एरक्राफ्ट (एफजीएफए) आणि मल्टीरोल ट्रान्सपोर्ट एरक्राफ्ट (एमटीए) विकसित आणि उत्पादन करण्यासाठी संयुक्त प्रकल्प करारामध्ये 10 वर्षाचा कालावधी प्रलंबित आहे.<ref name="janes-irties">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.janes.com/news/defence/jdi/jdi091014_1_n.shtml|title=Global Defence News and Defence Headlines - IHS Jane's 360|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> 1997 In मध्ये, रशिया आणि भारत यांनी पुढील सैन्य-तांत्रिक सहकार्यासाठी दहा वर्षांच्या करारावर स्वाक्षरी केली, पूर्ण शस्त्रे खरेदी करणे, संयुक्त विकास आणि उत्पादन आणि शस्त्रे आणि लष्करी तंत्रज्ञानाचे संयुक्त विपणन यासह अनेक उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>Rahul Bedi, "India to Sign New 10-Year Defence Deal with Russia", Jane’s Defence Weekly, July 1, 1998, p. 16.</ref> आता, हे सहकार्य केवळ खरेदीदार-विक्रेत्यापुरते नात्यापुरते मर्यादित नाही परंतु संयुक्त व्यायामासह संयुक्त संशोधन आणि विकास, प्रशिक्षण, सेवा संपर्क सेवा. अखेरचा संयुक्त नौदल सराव एप्रिल 2007 मध्ये [[जपानचा समुद्र|जपानच्या समुद्रात झाला होता]] आणि संयुक्त हवाई सराव सप्टेंबर 2007 मध्ये रशियामध्ये घेण्यात आला होता. दोन्ही देशांच्या संरक्षण मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली लष्करी-तांत्रिक सहकार्यावरील आंतर-सरकारी कमिशन आहे. या आंतर-सरकारी आयोगाचे सातवे अधिवेशन ऑक्टोबर 2007 मध्ये मॉस्को येथे आयोजित करण्यात आले होते. या भेटी दरम्यान दोन्ही देशांमध्ये संयुक्त विकास आणि संभाव्य बहु-भूमिका लढाऊ सैनिकांच्या निर्मितीसंदर्भात करार करण्यात आला. 2012 मध्ये, राष्ट्रपती पुतीन यांच्या भारत दौऱ्यादरम्यान दोन्ही देशांनी 2.9 अब्ज डॉलर्सच्या संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केली होती. संरक्षण पीएसयू हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्सच्या परवान्याअंतर्गत तयार करण्यात येणा 42 नवीन सुखोईंसाठी यापूर्वी रशियाकडून करार करण्यात आलेल्या २0० सुखोईंची भर पडेल. एकूणच 272 सुखोई - जे आतापर्यंत 170हून अधिक सामील झाले आहेत त्यांचा किंमत 12 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. 2008 मध्ये झालेल्या 1.34 अब्ज डॉलर्सच्या करारात मध्यम-लिफ्ट एमआय -17 व्ही-5 हेलिकॉप्टर्स ( 59 आयएएफसाठी आणि 12 गृह मंत्रालयासाठी / बीएसएफसाठी ) जोडले जातील. भविष्यातील छुप्या पाचव्या पिढीतील सैनिकांच्या संयुक्त विकासासाठी अंतिम डिझाइन कराराची नूतनीकरण झाल्यानंतर रशियाबरोबरच्या भारताच्या संरक्षण प्रकल्पांचे मूल्य उत्तरात अधिक झेप घेईल. हा अनुसंधान व विकास करार स्वतःच 11 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतका आहे, जो दोन्ही देशांद्वारे समान प्रमाणात सामायिक केला जाईल. २०२२ सालापासून भारत या 5 व्या जनरल लढाऊंपैकी 200हून अधिक सैनिकांना सामील करत असेल तर भारताच्या या विशाल प्रकल्पाची एकूण किंमत अंदाजे 35 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतकी होईल कारण प्रत्येक विमानाने किमान100 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्च केला असेल. .<ref name="bbc.co.uk"/> ऑक्टोबर 2018 मध्ये, अमेरिकेच्या सीएएटीएसए(CAATSA ) कायद्याकडे दुर्लक्ष करून जगातील सर्वात शक्तिशाली क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा, पाच [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायमफ]] -surface टू-एर-मिसाईल संरक्षण प्रणाली खरेदी करण्यासाठी रशियाबरोबर 5.43 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स किंमतीचा ऐतिहासिक करार भारताने केला. रशियाकडून एस -400 क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा खरेदी करण्याच्या भारताच्या निर्णयावरून [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] भारताला निर्बंध घालण्याची धमकी दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbc.com/2019/05/23/india-to-pivot-spending-to-the-us-amid-russia-arms-deals-sanctions.html|title=India, facing sanctions for Russian arms deals, says it wants to pivot spending to the US|date=23 May 2019|work=CNBC}}</ref> भारत आणि रशियाचे अनेक प्रमुख संयुक्त लष्करी कार्यक्रम आहेत ज्यांचा समावेश आहे: * [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस]] क्रूझ क्षेपणास्त्र कार्यक्रम * 5 व्या पिढीचा लढाऊ विमान कार्यक्रम * [[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एसयू -30 एमकेआय]] प्रोग्राम (230+ [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड|हिंदुस्तान]] एयरोनॉटिक्सद्वारे बनविला जाईल) * Ilyushin / HAL रणनीतिकखेळ परिवहन विमान * केए -226 टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर * काही फ्रिगेट्स 2013 ते 2018 या कालावधीत रशियाने भारताकडे शस्त्रे विक्रीच्या 62 टक्के विक्री केली होती, ती 2008 ते 2012 दरम्यान 79% होती.<ref name="nyt400">{{स्रोत बातमी|last=Abi-Habib|first=Maria|url=https://www.nytimes.com/2018/04/05/world/asia/india-russia-s-400-missiles.html|title=India Is Close to Buying a Russian Missile System, Despite U.S. Sanctions|date=April 5, 2018|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]}}</ref> [[चित्र:75Parad_06.jpg|इवलेसे|2020च्या मॉस्को विजय दिन परेड दरम्यान [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दलाचे सैन्य]] .]] याव्यतिरिक्त, भारताने रशियाकडून विविध लष्करी हार्डवेर खरेदी केले / भाडेतत्त्वावर दिले आहेत: * [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायूमफ]] (खरेदी प्रलंबित) <ref name="nyt400"/> * मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत कामोव का -226 200 भारतात बनणार आहेत. * टी -90 एस भीष्म भारतात 1000 पेक्षा जास्त बांधले जातील * [[अकुला वर्गाच्या पाणबुड्या|अकुला- II]] विभक्त पाणबुडी (लीज कालबाह्य झाल्यावर खरेदी करण्याच्या पर्यायासह 2 भाड्याने दिली जाईल) * [[आय.एन.एस. विक्रमादित्य|आयएनएस विक्रमादित्य]] विमान वाहक कार्यक्रम * तू -22 एम 3 बॉम्बर (4 ऑर्डर केले, वितरित केले जात नाही) * यूएस Mi 900 मिलियन अपग्रेड मिग -२. * सेवेमध्ये मिल एमआय -17 (80 ऑर्डर केलेले) अधिक. * इल्युशिन II-76 Candid उमेदवार ( Israeli जणांना [[इस्रायल|इस्त्रायली]] फाल्कॉन रडार बसविण्याचा आदेश दिला) * [[ताजिकिस्तान|ताजिकिस्तानमधील]] फरखोर हवाई तळ सध्या भारतीय वायु सेना आणि ताजिकिस्तान हवाई दल यांच्या संयुक्त विद्यमाने चालवित आहे. === आर्थिक संबंध === [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-14.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] हैदराबाद हाऊसमध्ये भारतीय आणि रशियन मुत्सद्दी चर्चा करीत आहेत]] [[चित्र:India_Trade_Promotion_Organization_Office_in_Moscow.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[मॉस्को]], [[रशिया|रशियामधील]] इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन]] [[चित्र:Putin_and_Modi_at_the_World_Diamond_Conference_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१ Modi मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे जागतिक डायमंड परिषदेत पंतप्रधान मोदी आणि राष्ट्रपती पुतीन]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये भारतात रशियाची निर्यात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये रशियाला भारतीय निर्यात झाली]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 या कालावधीत रशियन निर्यात भारतात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 पर्यंत रशियाला भारतीय निर्यात]] दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापार महत्त्वपूर्ण मूल्य साखळी क्षेत्रांमध्ये केंद्रित आहे. या क्षेत्रांमध्ये [[यंत्र|मशीनरी]], [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], एरोस्पेस, [[मोटारवाहन|ऑटोमोबाईल]], कमर्शियल शिपिंग, रसायने, [[औषधनिर्माण उद्योग|फार्मास्युटिकल्स]], [[खत|खते]], परिधान, मौल्यवान दगड, [[धातू|औद्योगिक धातू]], पेट्रोलियम उत्पादने, कोळसा, हाय-एंड चहा आणि कॉफी उत्पादनांचा समावेश आहे.<ref name="Embassy of India Moscow">{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref> 2002 मध्ये द्विपक्षीय व्यापार 1.5 अब्ज डॉलर्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020208/biz.htm#1|title=India, Russia to develop aircraft|date=7 February 2002|work=The Tribute|access-date=8 February 2015}}</ref> आणि २०१२ मध्ये 7 पट वाढून ११ अब्ज डॉलर्सवर वाढला आहे <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दोन्ही सरकारांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार लक्ष्य 30 अब्ज डॉलर्स ठेवले.<ref name="The Financial Express"/><ref name="The Dollar Business">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|title=India-Russia trade relations back in Spotlight|date=5 January 2015|work=The Dollar Business|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318140747/https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> आयआरआयजीसी, व्यापार-गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद, भारत-रशिया सीईओंची परिषद आणि इंडिया-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्स.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html|title=Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October|date=26 September 2012|work=Russia & India Report|access-date=25 December 2012}}</ref> दोन्ही सरकारांनी एकत्रितपणे एक आर्थिक रणनीती विकसित केली आहे ज्यात भविष्यातील द्विपक्षीय व्यापार वाढविण्यासाठी अनेक आर्थिक घटकांचा वापर करणे समाविष्ट आहे. यामध्ये भारत आणि ईईयू दरम्यान एफटीएचा विकास, गुंतवणूकीस प्रोत्साहन आणि संरक्षण याविषयी द्विपक्षीय करार, आयआरआयजीसीमध्ये तयार केलेली एक नवीन आर्थिक नियोजन यंत्रणा, सीमाशुल्क पद्धतींचे सुलभकरण, अणुसह ऊर्जा व्यापार विस्तारासाठी नवीन दीर्घकालीन करारांचा समावेश आहे., तेल व वायू.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/24486/Joint_Statement_on_the_visit_of_President_of_the_Russian_Federation_to_India_for_15th_Annual_IndiaRussia_Summit|title=Druzhba-Dosti: A Vision for strengthening the Indian-Russian Partnership over the next decade' - Joint Statement during the visit of President of the Russian Federation to India|date=11 December 2014|work=Ministry of External Affairs, Government of India|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="auto1">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|title=Sanctions have spurred Russia-India cooperation - Russian official|date=28 January 2015|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200947/http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|url-status=dead}}</ref> अखेरीस, तेल, वायू आणि खडबडीत हिरे यासारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये दीर्घकालीन पुरवठादार करार करतो. रोझनेफ्ट, गॅझप्रॉम, एस्सार आणि अल्रोसा या कंपन्या अनुक्रमे दीर्घकालीन पुरवठादार म्हणून काम करतील. रशियाने "स्मार्ट साइट्स", डीएमआयसी, एरोस्पेस क्षेत्र, व्यावसायिक अण्विक क्षेत्र आणि कॉ.च्या माध्यमातून रशियन लष्करी उत्पादनांच्या उत्पादनात वाढ करण्याच्या गुंतवणूकीसह " मेक इन इंडिया " उपक्रमात भारताशी सहकार्य करण्याचे म्हणले आहे. -विकास आणि सह-उत्पादन.<ref name="The Financial Express"/><ref name="World Nuclear News">{{स्रोत बातमी|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-Putin-Russia-ready-to-build-more-than-20-reactors-in-India-11121401.html|title=Putin: Russia ready to build 'more than' 20 reactors in India|date=11 December 2014|work=World Nuclear News|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="द हिंदू">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/business/russia-to-foray-into-indias-civil-aviation-market/article2990643.ece|title=Russia to foray into India's civil aviation market|date=13 March 2012|work=द हिंदू|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="Reuters">{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/10/india-russia-diamonds-idUSL3N0TU3FZ20141210|title=Russia's Alrosa to sell more diamonds direct to India|date=10 December 2014|work=Reuters|access-date=8 February 2015}}</ref> १०० अब्ज डॉलर्सच्या अफाट, डीएमआयसी इन्फ्रास्ट्रक्चर प्रकल्पात रशियाने भाग घेण्यास सहमती दर्शविली जे अखेर [[दिल्ली]] आणि [[मुंबई|मुंबईला]] [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]], [[नियंत्रित-प्रवेश महामार्ग|महामार्ग]], [[बंदर|बंदरे]], स्मार्ट सिटी आणि औद्योगिक उद्याने जोडणार आहे. रशियन राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, त्यांच्या सरकारमधील प्राथमिकता म्हणजे भारतामध्ये स्मार्ट सिटी बनविणे, "रशियन तंत्रज्ञानाच्या आधारे स्मार्ट सिटी." <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/12/10/india_is_a_reliable_and_time-tested_partner_-_vladimir_putin_40259.html|title=India is a reliable and time-tested partner - Vladimir Putin|date=10 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[उफा]], [[कझान|काझान]] आणि [[रोस्तोव|रोस्तोव्हमधील]] स्मार्ट सिटी प्रकल्पांबद्दलच्या पूर्वीच्या अनुभवामुळे एएफके सिस्टेमा कदाचित या प्राथमिक रशियन कंपनीत समाविष्ट असेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/19/a_smart_item_in_india-russia_cooperation_39835.html|title=A 'smart item' in India-Russia cooperation|date=19 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सह-विकास आणि सह-उत्पादन विमानांसाठी एरोस्पेस क्षेत्रात एकत्र काम करण्याचेही दोन्ही देशांनी मान्य केले आहे, उदाहरणार्थ [[सुखोई सुपरजेट १००|सुखोई सुपरजेट 100]], एमएस -21, एफजीएफए, एमटीए आणि कामोव का -226 यांचा समावेश आहे .<ref name="द हिंदू"/> काही सह-विकसित विमानांची व्यावसायिकपणे तृतीय देशांमध्ये निर्यात केली जाईल आणि परदेशी बाजारात उदा एफजीएफए आणि कामोव का -226. रशियाच्या राष्ट्रपती UAC मिखाईल Pogosyan एका मुलाखतीत म्हणले अभूतपूर्व संधी "आम्ही 2030 mde 100 प्रवासी विमाने, विभागामध्ये विमानांमध्ये भारतीय बाजारात 10 टक्के राहतील याबद्दल भारतात विक्री नियोजन आहेत" आणि पुढील म्हणणे, " सैनिकी विमानचालनात रशियन-भारतीय सहकार्याने नागरी विमानचालनात संयुक्त प्रकल्प राबविण्याकरिता वैज्ञानिक व अभियांत्रिकी आधार तयार केला आहे. " भारत सध्या [[हिरा|हिरेसाठी]] जगातील सर्वात मोठे कटिंग व पॉलिशिंग सेंटर आहे. नियम आणि शुल्कात कपात करून हिरेमधील द्विपक्षीय व्यापार सुरळीत करण्यास दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविली आहे. भारतीय पंतप्रधान मोदींनी एका मुलाखतीत सांगितले की, “मी राष्ट्रपती पुतिन यांना तीन प्रस्ताव केले. प्रथम, मी इच्छित आहे की अल्रोसाने अधिक भारतीय कंपन्यांसह थेट दीर्घकालीन करार केले पाहिजेत. ते या दिशेने वाटचाल करत आहेत हे जाणून मला आनंद झाला. दुसरे, मला अरोरोसा आणि इतरांनी आमच्या डायमंड बोर्सवर थेट व्यापार करावासा वाटला. आम्ही एक विशेष अधिसूचित झोन तयार करण्याचे ठरविले आहे जेथे खाण कंपन्या मालच्या आधारे हिरे व्यापार करू शकतील आणि विक्री न करता पुन्हा निर्यात करु शकतील. तिसऱ्यांदा, मी नियमनात सुधारणा करण्यास सांगितले जेणेकरून रशिया भारताला खडबडीत हिरे पाठवू शकेल आणि अतिरिक्त कर्तव्याशिवाय पॉलिश केलेले हिरे पुन्हा आयात करु शकेल. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/business/business-others/pm-invites-russian-diamond-miners-to-trade-make-in-india/|title=PM invites Russian diamond miners to trade, make in India|date=12 December 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=8 February 2015}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/12/diamond_sparkle_for_india-russia_ties_40315.html|title=Diamond sparkle for India-Russia ties|date=12 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सुव्यवस्थित प्रक्रिया आणि पुढाकारांच्या माध्यमातून विश्लेषकांचा अंदाज आहे की या क्षेत्रात द्विपक्षीय व्यापारात लक्षणीय वाढ होईल.<ref name="Reuters"/> रशियाने पुढील 20 वर्षात 20हून अधिक [[अणुभट्टी|अणुभट्ट्या]] तयार करण्याचे मान्य केले आहे.<ref name="World Nuclear News"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-30978152|title=Will the India-US nuclear deal work?|date=26 January 2015|work=BBC News|access-date=8 February 2015}}</ref> रशियाच्या अध्यक्षांनी एका मुलाखतीत नमूद केले आहे की, "त्यात भारतातील २०हून अधिक अणुऊर्जा युनिट तयार करण्याची योजना आहे, तसेच तिस u्या देशांमध्ये रशियाने बनवलेल्या अणु उर्जा केंद्रे उभारण्यास सहकार्य, नैसर्गिक युरेनियमचे उत्खनन, आण्विक इंधनाचे उत्पादन आणि कचरा निर्मूलन. " २०१२ मध्ये गॅझप्रॉम ग्रुप आणि इंडियाच्या [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गेलने]] २० वर्षांच्या कालावधीत भारताला वर्षाकाठी 2.5 दशलक्ष टनांच्या [[द्रवीकृत नैसर्गिक वायू|एलएनजी]] पाठवण्यावर सहमती दर्शविली. या करारासाठी एलएनजी शिपमेंट 2017-21 दरम्यान कधीही सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://itar-tass.com/en/economy/766040|title=Russia to secure its role of reliable energy supplier to Asian markets - Putin|date=9 December 2014|work=TASS|access-date=8 February 2015}}</ref> भारतीय तेल कंपन्यांनी एक लक्षणीय उदाहरण आहे रशिया तेल क्षेत्रातील गुंतवणूक केली आहे [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेश]] $ 8 अब्ज गुंतवणूक केली आहे तेल फील्ड अशा प्रमुख समभाग जे साखलिन -1 .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/11/indian_companies_want_to_make_sizable_investments_in_russian_oil_an_40283.html|title=Indian companies eye sizable investments in Russian energy sector- Dharmendra Pradhan|date=11 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी जाहीर केलेल्या संयुक्त निवेदनात ते म्हणाले, “अशी अपेक्षा आहे की भारतीय कंपन्या रशियन फेडरेशनच्या हद्दीत नवीन तेल आणि वायू क्षेत्राशी संबंधित प्रकल्पांमध्ये जोरदार सहभाग घेतील. रशियन फेडरेशनला भारताशी जोडण्यासाठी हायड्रोकार्बन पाइपलाइन यंत्रणा तयार करण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यासाठी दोन्ही बाजू अभ्यास करतील. " <ref name="The Financial Express"/> दोन्ही देशांमधील अधिका्यांनी त्यांच्या देशांमधील माहिती तंत्रज्ञान उद्योगांशी सहकार्य कसे वाढवायचे यावर चर्चा केली. रशियन दळणवळण मंत्री निकोलई निकिफोरोव यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, "आयटी उत्पादने आणि सॉफ्टवेअरचा विकास पारंपारिकपणे भारताचा मजबूत बिंदू आहे. आम्ही क्षेत्रात संभाव्य संयुक्त प्रकल्पांचे आणि रशियन आणि भारतीय कंपन्यांमधील जवळच्या संपर्कांचे स्वागत करतो. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|title=India, Russia discuss IT cooperation|date=22 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200848/http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|url-status=dead}}</ref> रशियाच्या लोकांकरिता अलीकडे आलेल्या [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसा]] नियमातील बदल सुलभ केल्यामुळे पर्यटकांच्या संख्येत 22% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे.<ref name="trade">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/international/indorussian-trade-posts-impressive-growth/article4348097.ece|title=Indo-Russian trade posts impressive growth|date=26 January 2013|work=द हिंदू}}</ref> २०११ मध्ये [[मॉस्को]], [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग|सेंट पीटर्सबर्गमधील]] भारतीय वाणिज्य दूतावासांनी 160,000 व्हिसा जारी केला, २०१० च्या तुलनेत 50 % टक्क्यांनी वाढ झाली. 2025 पर्यंत दोन्ही देशांनी 30 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. 2018 पर्यंत त्यांचे लक्ष्य पूर्ण झाल्यामुळे भारत आणि रशियाने ही आकडेवारी वाढवून 50 अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याची अपेक्षा केली आहे. रशियन कंपन्यांसाठी विशेष आर्थिक क्षेत्र उभारण्याचा प्रस्तावही भारताने ठेवला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.rt.com/business/438827-india-russia-economic-zones/|title=India suggests setting up special economic zone for Russian companies|work=RT International|language=en-US|access-date=2018-09-20}}</ref> 5 सप्टेंबर 2019 रोजी, भारताने रशियाच्या पूर्वेकडील पूर्वेच्या विकासासाठी 1 अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्स]] [[रोख पत खाते|क्रेडिट]] ( [[कर्ज|सवलतीच्या कर्जे]] ) देण्याचे वचन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-goes-from-taking-to-giving-loans-to-russia/articleshow/71006873.cms|title=India goes from taking to giving loans to Russia|last=|first=|last2=|date=6 September 2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-09-06|last3=|first3=}}</ref> 2014 मध्ये भारताकडून रशियाची आयात 3.1 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण आयातीपैकी १% होती. रशियाला भारतातून निर्यात केल्या जाणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-imports.html|title=Top Russia Imports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807203248/http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-imports.html|url-status=dead}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-exports.html|title=Top India Exports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225234313/http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-exports.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियाला भारतीय वस्तूंची निर्यात (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com"/><ref name="worldsrichestcountries.com1"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | औषध | $ 819.1 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 382.3 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | . 159.4 |- | लोखंड आणि पोलाद | 9 149.1 |- | कपडे (विणलेले किंवा क्रोशेट नाहीत) | 5 135.7 |- | कॉफी, चहा आणि मसाले | 1 131.7 |- | तंबाखू | 3 113.9 |- | वाहने | 1 111.1 |- | विणलेल्या किंवा क्रोशेट कपडे | $ 97.9 |- | अन्नाची इतर तयारी | .7 77.7 |} 2014 मध्ये भारताला रशियाची निर्यात 6.2 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण निर्यातीच्या 1.3 % आणि भारताच्या एकूण आयातीपैकी 0.9 % होती. रशियाकडून भारतात निर्यात होणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-exports.html|title=Top Russia Exports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628191234/http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-exports.html|url-status=dead}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-imports.html|title=Top India Imports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503112643/http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-imports.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियन वस्तूंची निर्यात भारत (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com2"/><ref name="worldsrichestcountries.com3"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | रत्ने, मौल्यवान धातू, नाणी | $ 1100.0 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | $ 707.4 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 472.7 |- | खते | 6 366.8 |- | वैद्यकीय, तांत्रिक उपकरणे | 2 302.7 |- | तेल | 3 223.8 |- | लोखंड आणि पोलाद | . 167.4 |- | कागद | 6 136.8 |- | अजैविक रसायने | 7 127.4 |- | मीठ, सल्फर, दगड, सिमेंट | .1 105.1 |} ==== मुक्त व्यापार करार (एफटीए) ==== [[चित्र:Indian_and_Russian_officials_hold_talks_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[भारत]] आणि ईईयू दरम्यान एफटीएसाठी औपचारिक प्रक्रिया 2014 मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत सुरू झाली होती.]] [[चित्र:Signing_of_Russian-Indian_documents_in_2015_(03).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2015 [[मॉस्को|च्या मॉस्को]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत भारतीय-रशियन कागदपत्रांवर स्वाक्षरी.]] दोन्ही सरकारांनी त्यांच्या द्विपक्षीय व्यापारास त्याच्या चांगल्या संभाव्यतेपेक्षा कमी काळापूर्वी पाहिले आहे, एक मुक्त व्यापार करार (एफटीए) करून हा सुधारण्याचा एकमात्र दीर्घकालीन मार्ग आहे.<ref name="Russia & India Report">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|title=The case for an FTA with India and the Customs Union|date=18 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014|archive-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108171022/http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/02/28/rogozin_sets_ball_rolling_for_bilateral_trade_and_investment_33399.html|title=Rogozin sets ball rolling for bilateral trade and investment|date=28 February 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी कराराच्या वैशिष्ट्यांविषयी बोलणी करण्यासाठी संयुक्त अभ्यास गट (जेएसजी) स्थापन केला आहे, भारत आणि युरेशियन इकॉनॉमिक युनियन यांच्यात अंतिम करारावर स्वाक्षरी होईल ज्यात रशियाचा एक भाग आहे ( [[कझाकस्तान|कझाकिस्तान]], [[आर्मेनिया|अर्मेनिया]], [[किर्गिझस्तान|किर्गिस्तान]] आणि [[बेलारूस]] यासह) .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/india-russia-to-set-up-study-group-to-push-fta/article6126553.ece|title=India, Russia to set up study group to push FTA|date=18 June 2014|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref> त्याद्वारे भारत-रशियन एफटीएमुळे भारत, रशिया, कझाकस्तान, आर्मेनिया, किर्गिस्तान आणि बेलारूस या देशांचा समावेश आहे. एकदा एफटीए झाल्यावर द्विपक्षीय व्यापार अनेक पटीने वाढेल आणि त्याद्वारे द्विपक्षीय संबंधातील अर्थकारणाचे महत्त्व वाढेल, असा अंदाज वर्तविला जात आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/india-agrees-for-fta-with-belarus-kazakhstan-russia/article5259247.ece|title=India agrees for FTA with Belarus, Kazakhstan, Russia|date=22 October 2013|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/07/several_new_indo-russian_projects_to_come_under_strategic_vision_ag_39587.html|title=Several new Indo-Russian projects to come under "strategic vision" agreement - Dmitry Rogozin|date=8 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> खालील सारणी अलीकडील भारत-रशियन द्विपक्षीय व्यापार कामगिरी दाखवते: {| class="wikitable sortable" !भारत-रशियन व्यापार (२०० – -१२) |- ! वर्ष ! व्यापार खंड (अब्ज डॉलर) ! वार्षिक बदल |- | 2009 | $ 7.46 <ref name="CECA"/> | |- | 2010 | $ 8.53 | + 14.34% |- | २०११ | $ 8.87 | +3.98% |- | 2012 | $ 11.04 | + 24.50% |} === ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार === भारत-रशिया द्विपक्षीय संबंधातील उर्जा क्षेत्र हे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. २००१ मध्ये [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेशने]] रशियन फेडरेशनमधील सखालिन -१ तेल आणि गॅस प्रकल्पात २०% भागभांडवल संपादन केले आणि या प्रकल्पात सुमारे 1.7 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक केली. गॅझप्रॉम, रशियन कंपनी आणि [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गॅस अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] [[बंगालचा उपसागर|यांनी बंगालच्या उपसागरात]] ब्लॉकच्या संयुक्त विकासात सहकार्य केले आहे. प्रत्येकी १००० मेगावॅट क्षमतेचे दोन युनिट असलेला [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] भारत-रशियन [[अणुऊर्जा]] सहकार्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. दोन्ही बाजूंनी ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार वाढविण्यात रस दर्शविला आहे. डिसेंबर 2008 मध्ये रशियन राष्ट्रपतींनी नवी दिल्ली येथे केलेल्या भेटी दरम्यान रशिया आणि भारताने नागरी अणुभट्ट्या तयार करण्याच्या करारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pasricha|first=Anjana|url=http://voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|title=Russia, India Sign Agreement to Build Civil Nuclear Reactors|date=5 December 2008|work=|publisher=Voice of America|pages=|language=|author-link=|access-date=25 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208104137/http://www.voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|archive-date=8 December 2008|url-status=dead|coauthors=}}</ref> [[चित्र:Russian_Navigation_Spacecraft_Glonass_K1_at_CeBIT.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|GLONASSच्या सहकार्याने आणि वापरासाठी भारत आणि रशिया या दोन्ही देशांनी करार केले आहेत]] [[चित्र:Aryabhata_Satellite.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|सोव्हिएत युनियनच्या सहकार्याने भारताचा पहिला उपग्रह [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] अंतराळात [[आर्यभट्ट उपग्रह|सोडण्यात]] आला]] ऐतिहासिकदृष्ट्या, सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यात अवकाशात सहकार्याचा दीर्घकाळ इतिहास आहे. उदाहरणांमध्ये [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] हा भारताचा पहिला [[उपग्रह|उपग्रह होता]],<ref name="Brit">"Aryabhata" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 1, p. 611.</ref> [[पहिला आर्यभट्ट|त्याच नावाच्या]] भारतीय [[खगोलशास्त्रज्ञ|खगोलशास्त्रज्ञांच्या]] [[पहिला आर्यभट्ट|नावाखाली]] .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isro.org/satellites/aryabhata.aspx|title=Aryabhata - The first indigenously built satellite}}</ref> हे 19 एप्रिल, 1975 रोजी सोवियेत सुरू करण्यात आली पासून Kapustin यार वापरून Kosmos-3 मेगा लाँच वाहन. अवकाशात भेट देणारे एकमेव भारतीय [[राकेश शर्मा]] हे सोव्हिएत युनियनने देखील सुरू केले. डिसेंबर २०० in मध्ये अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांच्या भारत [[व्लादिमिर पुतिन|दौऱ्या]] दरम्यान, अंतराळ क्षेत्राशी संबंधित दोन द्विपक्षीय करारांवर स्वाक्ष .्या करण्यात आल्या. शांततापूर्ण हेतूंसाठी बाह्य जागेत सहकार्यासाठी आंतर-शासकीय छत्री करार आणि रशियन उपग्रह नॅव्हिगेशन सिस्टम ग्लोनास सहकार्यावरील आंतर अंतराळ एजन्सी करार. त्यानंतर, GLONASS वर अनेक पाठपुरावा करारांवर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. नोव्हेंबर 2007 मध्ये, दोन्ही देशांनी संयुक्त चंद्र अन्वेषण करारावर स्वाक्षरी केली. हे अवकाश सहकार्य कार्यक्रम राबविले जात आहेत. [[चंद्रयान २|चंद्रयान -२]] ही [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था]] (इस्रो) आणि [[रॉसकॉसमॉस|रशियन फेडरल स्पेस एजन्सी]] (आरकेए) यांनी प्रस्तावित केलेली संयुक्त चंद्र शोध मोहीम होती आणि अंदाजित किंमत ₹ 4.25 होती.&nbsp;अब्ज (यूएस $ 90 दशलक्ष) [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान|जिओसिंक्रोनस उपग्रह प्रक्षेपण वाहन]] (जीएसएलव्ही) यांनी २०१ in मध्ये सुरू करण्याच्या प्रस्तावात या मोहिमेमध्ये एक चंद्र ऑर्बिटर आणि भारतात बनविलेले रोव्हर तसेच रशियाने बनवलेल्या एका लँडरचा समावेश होता. परंतु संयुक्त उद्यमात वारंवार होणाlays्या विलंबामुळे भारतीय पक्षाने शेवटी स्वतःचे लँडर विकसित करण्याचे ठरवले आणि अभियानाचा सर्व खर्च स्वतःच वहन करण्याचा निर्णय घेतला. नंतर [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रोने]] विक्रम नावाच्या स्वतःच्या लँडरचा विकास केला आणि 22 जुलै 2019 रोजी आंध्र प्रदेशच्या [[सतीश धवन अंतराळ केंद्र|एसडीएससी SHAR]] मधून [[चंद्रयान २|चंद्रयान -2]] अभियान यशस्वीरित्या सुरू केले. [https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=192082] === विज्ञान आणि तंत्रज्ञान === इंटिग्रेटेड लॉंग-टर्म प्रोग्राम ऑफ को-ऑपरेशन (आयएलटीपी) अंतर्गत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात सध्या सुरू असलेले सहकार्य हा भारत आणि रशिया या दोन्ही क्षेत्रातील सर्वात मोठा सहकार कार्यक्रम आहे. आयएलटीपीचे संयोजन भारतीय वरून विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि विज्ञान अकादमी, विज्ञान आणि शिक्षण मंत्रालय आणि रशियन बाजूने उद्योग व व्यापार मंत्रालय यांनी केले आहे . आयएलटीपी अंतर्गत सहकार ड्युएट विमान, सेमीकंडक्टर उत्पादने, सुपर कॉम्प्युटर, पॉली-टीके, लेसर विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, भूकंपशास्त्र, उच्च शुद्धता साहित्य, सॉफ्टवेर अँड आयटी आणि आयुर्वेद हे सहकार्याने प्राधान्य दिले आहेत. या कार्यक्रमांतर्गत संयुक्त संशोधन आणि विकास कामांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आठ संयुक्त इंडो-रशियन केंद्रे स्थापन केली गेली आहेत. नॉन-फेरस मेटल्स व एक्सेलेरेटर्स आणि लेझरची आणखी दोन संयुक्त केंद्रे भारतात सुरू केली जात आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान बाजारपेठेत आणण्यासाठी मॉस्को स्थित एक संयुक्त तंत्रज्ञान केंद्रही प्रक्रियेत आहे. सहकार्याचा आढावा घेण्यासाठी आणि त्यास पुढील दिशा देण्यासाठी, आयएलटीपी संयुक्त समितीची 11-12 ऑक्टोबर 2007 रोजी मॉस्को येथे बैठक झाली. ऑगस्ट 2007 मध्ये, वैज्ञानिक सहकार्य करण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि रशियन फाउंडेशन ऑफ बेसिक रिसर्च, मॉस्को यांच्यात सामंजस्य करार झाला. === उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर === [[चित्र:North_South_Transport_Corridor_(NSTC).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|उत्तर दक्षिण परिवहन मार्ग, [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] मार्गे]] उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर हा [[भारत]], [[रशिया]], [[इराण]], [[युरोप]] आणि [[मध्य आशिया]] दरम्यान मालवाहतूक करण्यासाठी जहाज, [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]] आणि रस्ता मार्ग आहे. मार्ग प्रामुख्याने हलवून यांचा समावेश आहे वाहतूक पासून [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] जहाज, रेल्वे आणि रस्ता द्वारे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/despite-us-opposition-iran-to-be-transport-hub-for-northsouth-corridor/article3473943.ece|title=Despite U.S. opposition, Iran to be transport hub for North-South Corridor|date=31 May 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> कॉरिडॉरचे उद्दीष्ट [[मुंबई]], [[मॉस्को]], [[तेहरान]], [[बाकू]], बंदर अब्बास, [[आस्त्राखान|आस्ट्रखान]], बंदर अंजली इत्यादी प्रमुख शहरांमधील [[वाणिज्य|व्यापार संपर्क]] वाढविणे हे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|title=Transport Corridor offers many opportunities for Indo-Russian trade|date=29 November 2012|work=Russia & India Report|access-date=11 April 2015|archive-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413103852/http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|url-status=dead}}</ref> 2014 मध्ये दोन मार्गांचे ड्राई रन केले गेले होते, पहिला मुंबई ते बाकूमार्गे बंदर अब्बास आणि दुसऱ्या मार्गावर मुंबई ते अस्त्रखानमार्गे बंदर अब्बास, तेहरान आणि बंदार अंजली. महत्त्वाच्या अडथळ्यांना ओळखणे आणि त्यांचे निराकरण करणे हा या अभ्यासाचा हेतू होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/government-press-release/dry-run-study-of-instc-trade-route-115032000589_1.html|title=Dry Run Study of INSTC Trade Route|date=20 March 2015|work=Business Standard|access-date=11 April 2015}}</ref><ref name="auto2">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/lead-article-iran-deal-spells-good-tidings-for-india/article7085906.ece|title=Iran deal spells good tidings for India|date=10 April 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> परिणामांवरून असे दिसून आले की वाहतूकीचा खर्च "प्रति 15 टन मालवरील 2,500" कमी झाला. विचाराधीन इतर मार्गांमध्ये [[आर्मेनिया]], [[कझाकस्तान]] आणि [[तुर्कमेनिस्तान]] मार्गे आहे. === सांस्कृतिक क्षेत्रात सहकार्य === [[चित्र:Nehru_Gandhi_Roerich.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[जवाहरलाल नेहरू]] आणि [[इंदिरा गांधी]] यांच्यासमवेत निकोलस रॉरीच .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_22_December_2010-10.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट देत [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] स्टार [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर|करीना कपूर यांची भेट घेत आहेत]] .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-11.jpg|उजवे|इवलेसे|299x299अंश|2008 मध्ये ‘रशियन इन इंडिया ऑफ इंडिया’च्या समापन समारंभात [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] आपले भाषण करत होते.]] संस्कृतीच्या क्षेत्रात इंडो-रशियन संबंध ऐतिहासिक आहेत. भारत प्रथम रशियन अभ्यागतांना एक होता Afanasiy Nikitin एक व्यापारी Tver रशिया मध्ये.<ref name="https">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|title=From Tver to Calicut: Retracing Afanasy Nikitin's life in India|date=6 August 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329104700/http://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia and India: A civilizational">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilizational friendship|date=9 September 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021734/https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|url-status=dead}}</ref> त्याचा प्रसिद्ध प्रवास (1466-1472) ''ए जर्नी बियॉन्ड द थ्री सीज'' पुस्तकात नोंदविला गेला. निकितिन यांनी भारतात तीन वर्षे (1469 -1472 ) अनेक प्रांतात प्रवास करून तेथील लोक, संस्कृती, अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, इतिहास, समाज आणि अन्नाचे दस्तऐवजीकरण केले. 1950च्या दशकात जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज या चित्रपटात हिंदी पडद्याच्या दिग्गज [[नर्गीस दत्त|नर्गिस]] दत्तसमवेत सोव्हिएत अभिनेता ओलेग स्ट्रिझेनोव यांनी निकिटिनच्या या प्रवासात साकारले होते. रशियामधील [[आस्त्राखान|अस्ट्रखान]] हे ऐतिहासिकदृष्ट्या 16 व्या शतकापासून भारतीय व्यापा.्यांचे व्यापार केंद्र आहे.<ref name="Russia and India: A civilizational"/> 1722 मध्ये [[पीटर द ग्रेट]] यांनी अस्त्रूखानमधील भारतीय [[व्यापारी|व्यापा]] .्यांचा नेता अंबू-राम याला भेट दिली. बैठकीत पीटर द ग्रेट यांनी ट्रान्झिट हक्कांसह संपूर्ण मुक्त व्यापार करण्याच्या अंबू-रामच्या विनंतीस सहमती दर्शविली. [[भगवद्‌गीता|भगवद्गीतेचा]] पहिला रशियन अनुवाद [[दुसरी कॅथरिन, रशिया|कॅथरीन द ग्रेटच्या]] आदेशानुसार १ [[भगवद्‌गीता|of88 dec]] मध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/08/09/russias_age-old_passion_for_yoga_28217.html|title=Russia's age-old passion for yoga|date=9 August 2013|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारतीय संस्कृती भारतात प्रवास आणि अभ्यास रशियन आद्यप्रवर्तक समावेश Gerasim Lebedev कोण इ.स.चे 1780चे दशक मध्ये प्राचीन भारतीय भाषा अभ्यास <ref name="in.rbth.com">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/blogs/2014/04/12/st_petersburgs_illustrious_sanskrit_connections_34481.html|title=St Petersburg's illustrious Sanskrit connections|date=12 April 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|title=The Russian travelling musician who created a "magic theatre" in India|date=5 November 2013|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011305/http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|url-status=dead}}</ref> आणि नंतर निकोलस रोरिकशी भारतीय तत्त्वज्ञान पदवीधर आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|title=We are proud of the Roerich legacy - Himachal CM|date=16 July 2014|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011415/http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|url-status=dead}}</ref> रामकृष्ण आणि विवेकानंद, [[रवींद्रनाथ ठाकूर|रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या कविता आणि भगवद्गीतेच्या तत्त्वज्ञानाचा रॉरीचवर प्रभाव होता. ऑक्टोबर 2004 मध्ये निकोलस रॉरीच यांची 130 वी जयंती आणि स्वेतोस्लाव रॉरीच यांची १०० वी जयंती साजरी करण्यात आली. इव्हान मिनायेव, सेर्गे ओल्डेनबर्ग, फ्योडर शॅरबॅट्सकोय, युरी नॉरोझोव्ह, अलेक्झांडर कोन्ड्राटोव्ह, निकिता गुरोव आणि यूजीन चेलेशेव्ह या अग्रगण्य रशियन इंडोलॉजिस्टनी सिंधू लिपी, [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] आणि भारतीय साहित्य समजून घेण्यासाठी त्यांचे संशोधन केंद्रित केले.<ref name="in.rbth.com"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/03/15/russian_scholars_and_the_indus_valley_script_33759.html|title=Russian scholars and the Indus Valley script|date=15 March 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पारंपारिकपणे, भारत आणि यूएसएसआर दरम्यान [[चलचित्र|सिनेमाच्या]] क्षेत्रात जोरदार सहकार्य केले गेले आहे. रशियन लोकांच्या अनेक पिढ्या उपशीर्षक असलेले [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय चित्रपट]] (मुख्यतः [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] ) आणि भारतीयांच्या उलट रशियन चित्रपट पाहत मोठी झाली.<ref name="ReferenceB">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|title=Joint Russia-India filmmaking on the cards|date=7 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116102838/http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|url-status=dead}}</ref> यूएसएसआर मधील लोकप्रिय भारतीय चित्रपटांमध्ये ''[[आवारा (१९५१ चित्रपट)|आवारा]]'', ''बॉबी'', ''[[बारूद (१९७६ हिंदी चित्रपट)|बरूड]]'', ''[[ममता (१९६६ हिंदी चित्रपट)|ममता]]'' <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|title=Russia's all-time favourite Bollywood films|date=10 May 2013|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116103033/http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia Beyond">{{स्रोत बातमी|url=http://rbth.co.uk/articles/2009/09/10/100909_bollywood.html|title=Bollywood returns to Russian screens|date=10 September 2009|work=Russia Beyond|access-date=16 November 2014}}</ref> आणि ''डिस्को डान्सर यांचा समावेश होता'' .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nagvenkar|first=Mayabhushan|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/bollywood-seen-as-part-of-russian-strategy-to-woo-indian-tourists-116050500488_1.html|title=Bollywood seen as part of Russian strategy to woo Indian tourists|date=May 5, 2016|work=Business Standard|access-date=22 August 2016}}</ref> रशियामध्ये संपूर्णपणे शूट केलेल्या अलीकडील समकालीन चित्रपटांमध्ये लकीः ''नो टाइम फॉर लव्हचा समावेश आहे'' . तथापि, यूएसएसआर कोसळल्यानंतर रशियामध्ये बॉलिवूडचा बाजारातील वाटा कमी झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2011/12/23/russians_get_a_hang_of_bollywood_starry_dreams_14085.html|title=Russians get a hang of Bollywood' starry dreams|date=23 December 2011|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अलीकडे, तथापि, केबल आणि उपग्रह वाहिन्यांद्वारे दर्शकांना प्रवेश मिळाल्यामुळे वाढ झाली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-russias-love-affair-with-bollywood-goes-beyond-raj-kapoor-1892385|title=Russia's love affair with Bollywood goes beyond Raj Kapoor|date=22 September 2013|work=dna India|access-date=16 November 2014}}</ref> रशियन सांस्कृतिक उपमंत्री एलेना मिलोवझोरोवा यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, भारतीय-रशियन संयुक्त कार्य गट (जेडब्ल्यूजी) दोन्ही देशांच्या चित्रपट उद्योगांना एकत्रितपणे चित्रपट निर्मितीत काम करण्यास परवानगी देण्याच्या प्रक्रियेवर चर्चा करेल. भविष्यातील बॉलिवूड चित्रपटांच्या शूटिंगसाठी संभाव्य क्षेत्र म्हणून अधिका among [[क्रास्नोदर क्राय|्यांमध्ये क्रास्नोडार प्रांतात]] चर्चा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|title=Bollywood earmarks the South of Russia as a possible site for shooting of movies|date=20 May 2013|work=Russia Radio|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030045/http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|url-status=dead}}</ref> बॉलिवूड चित्रपटाचे प्रशंसक म्हणून ओळखले जाणारे रशियाचे माजी अध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट दिली आणि [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर]] यांच्यासारख्या बॉलिवूड [[करीना कपूर|स्टार्सना]] भेट दिली.<ref name="The Wall Street Journal">{{स्रोत बातमी|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/12/22/medvedev-rekindles-russias-cold-war-bollywood-affair/|title=Medvedev Rekindles Russia's Cold War Bollywood Affair|date=22 December 2010|work=The Wall Street Journal|access-date=16 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/srk-kareena-find-a-presidential-admirer-in-medvedev/|title=SRK, Kareena find a Presidential admirer in Medvedev|date=23 December 2010|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=16 November 2014}}</ref> त्यांनी एका मुलाखतीत म्हणले आहे की, “आपला देश भारतीय संस्कृतीचे सर्वाधिक कौतुक करणारे ठिकाण आहे” याव्यतिरिक्त ते म्हणाले, “रशिया आणि भारत हे असे देश आहेत जेथे उपग्रह वाहिन्यांनी भारतीय चित्रपट 24/7 प्रसारित केले.” 1980च्या दशकापासून रशियामधील [[योग]] वाढत आहे आणि अधिकाधिक लोकप्रिय होत आहे, विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये आणि शहरी केंद्रांमध्ये, मुख्यत: आरोग्यासाठीच्या फायद्यासाठी असलेली प्रतिष्ठा आहे.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/10/10/yogafest_held_in_moscow_18259.html|title=Yogafest held in Moscow|date=10 October 2012|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/20/bks_iyengar_was_the_pioneer_of_yoga_revival_in_russia_37697.html|title=B.K.S. Iyengar was the pioneer of yoga revival in Russia|date=20 August 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, त्याचे मूळ मुळे रशियामध्ये प्रख्यात रशियन अभिनेता आणि ट्रेनर [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की|कॉन्स्टँटिन स्टॅनिस्लावास्की]] यांच्या काळात होते ज्यांचा योग आणि भारतीय तत्त्वज्ञानाचा लक्षणीय प्रभाव होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/04/stanislavskys_tryst_with_yoga_37163.html|title=Stanislavsky's tryst with yoga|date=4 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/07/yoga_as_an_essential_part_of_stanislavskys_studios_37259.html|title=Yoga as an essential part of Stanislavsky's studios|date=7 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1965 मध्ये स्थापन झालेल्या रशियाच्या रसोट्रुडनिकेशेव्ह प्रतिनिधी कार्यालयात (आरआरओ) भारतात पाच रशियन विज्ञान आणि संस्कृती केंद्र (आरसीएससी) आहेत ज्यात [[नवी दिल्ली]], [[मुंबई]], [[कोलकाता]], [[चेन्नई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम|त्रिवेंद्रम यांचा समावेश आहे]] .<ref name="ReferenceC">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|title=Cultural ties set to grow between Russia and India in 2014|date=4 July 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011241/http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|url-status=dead}}</ref> आरआरओचे प्रमुख आणि आरसीएससीचे संचालक फ्योडर रोझोव्स्की यांना दोन्ही देशांमधील सांस्कृतिक संबंध वाढण्याची अपेक्षा आहे. दोन्ही देशांनी उच्च शिक्षण पदविकाधारकांच्या संयुक्त मान्यतेवर स्वाक्ष .्या केल्यावर रशियामध्ये शिक्षण घेत असलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या वाढेल, अशी अपेक्षा त्यांनी आणि इतर अधिका-यांनी व्यक्त केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|title=India, Russia to recognize each other's higher education diplomas|date=4 March 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011228/http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|title=Mutual degree recognition agreement with India to be signed by December|date=24 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011223/http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|title=New phase in Russia-India relations must be serious, long lasting|date=10 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011317/http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|url-status=dead}}</ref> [[मॉस्को राज्य विद्यापीठ|मॉस्को विद्यापीठात]] [[हिंदी भाषा|हिंदी]] विभाग आहे आणि [[मॉस्को]], [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कझान|काझान]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] [[मॉस्को|येथे]] इंडोलोजी संबंधित पाच खुर्च्या आहेत. नोव्हेंबर 2003 मध्ये दिल्ली, कोलकाता आणि मुंबई येथे रशियन संस्कृतीचे दिवस आयोजित करण्यात आले होते. रशियामधील "डेज ऑफ इंडियन कल्चर" रशियामध्ये सप्टेंबर ते ऑक्टोबर 2005 या कालावधीत आयोजित केले गेले होते. दिल्लीच्या राष्ट्रीय राजधानी प्रदेशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी 28 मे 1 जून 2006 पासून "मॉस्को मधील दिल्लीचे दिवस" या कार्यक्रमात भाग घेण्यासाठी एका शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले. 2009 मध्ये "रशिया मधील भारताचे वर्ष" आयोजित केले गेले होते. त्यापाठोपाठ 2008 मध्ये भारत‘मधील रशिया वर्ष आले. == विभक्त सौदे == [[चित्र:Kudankulam_NPP.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2009 in मध्ये [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] निर्मिती]] 7 नोव्हेंबर 2009 रोजी यापूर्वी दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविलेल्या करारांव्यतिरिक्त भारताने रशियाबरोबर नवीन अणुकरारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-Russia-sign-nuclear-deal/articleshow/5311267.cms|title=India, Russia sign nuclear deal|work=Times of India|access-date=11 September 2014}}</ref> भारत आणि रशिया कुदानकुलम येथे आणखी दोन अणुऊर्जा निर्मिती प्रकल्पांच्या चर्चेत आहेत. [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्पातील]] दोन युनिट आधीच कार्यरत आहेत. रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांच्या 13 व्या वार्षिक शिखर परिषदेसाठी भारत दौऱ्याच्या वेळी सहकारी नागरी अणुऊर्जा मार्गाच्या नकाशावर सहमती दर्शविली गेली. 2030 पर्यंत चालू असणा .्या सोळा ते अठरा नवीन अणुभट्ट्या बांधल्या जातील आणि त्यातील प्रत्येकी १,००० [[वॅट|मेगावॅट]] क्षमतेची क्षमता असेल. १,००० मेगावॅट अणुभट्टीची किंमत अंदाजे 2.5 अब्ज डॉलर्स आहे त्यामुळे हा करार 45 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/world/kudankulam-and-more-why-putins-india-visit-was-a-hit-568504.html|title=Kudankulam and more: Why Putin's India visit was a hit|date=25 December 2012}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मैत्री आणि सहकार्याचा भारत-सोव्हिएत तह * भारताचे परराष्ट्र संबंध ** भारतीय परराष्ट्र संबंधांचा इतिहास * रशियाचे परदेशी संबंध * [[बॉलीवूड|बॉलिवूड: लोकप्रियता आणि आवाहन]] * दूतावास ऑफ इंडिया स्कूल मॉस्को * रशियामधील भारतीय * भारतातील रशियन * रशियामधील हिंदू धर्म * [[रशियामधील बौद्ध धर्म|रशिया मध्ये बौद्ध धर्म]] * रशिया-इंडोनेशिया संबंध == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारताचे परराष्ट्रीय संबंध}} [[वर्ग:Pages incorrectly using the quote template]] [[वर्ग:भारताचे द्विपक्षीय संबंध]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] amn5ujj3fvovd35wseppf2fxi463eb5 0 279796 2709418 2665282 2026-09-13T15:01:41Z ~2026-49733-05 187360 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2709418 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''मोहित्याचे वडगाव''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= कडेगांव | जिल्हा = [[सांगली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१० |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''मोहित्याचे वडगाव''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[कडेगांव तालुका|कडेगांव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळ्याचा मोसम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== == सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य, सागरेश्वर मंदिर,यशवंतराव चव्हाण स्मृती सदन, यशवंतराव चव्हाण स्मृती स्थळनागरी सुविधा == ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:कडेगांव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे]] 7z5qv872y1fdsbme9f3emwx2ilw7y2e 2709431 2709418 2026-09-13T15:45:21Z संतोष गोरे 135680 2709431 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''मोहित्याचे वडगाव''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= कडेगांव | जिल्हा = [[सांगली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१० |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''मोहित्याचे वडगाव''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[कडेगांव तालुका|कडेगांव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळ्याचा मोसम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य, सागरेश्वर मंदिर,यशवंतराव चव्हाण स्मृती सदन, यशवंतराव चव्हाण स्मृती स्थळ == नागरी सुविधा == ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:कडेगांव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे]] 2e6vgf1ypmuh2qof6lz0l0f3sr5z39w 0 290058 2709572 2675513 2026-09-14T05:10:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709572 wikitext text/x-wiki {{Translate}}{{मट्रा|इंग्रजी}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी|party=[[Bharatiya Janata Party]]}}'''वानति श्रीनिवासन'''(''Vāṉathi Srīṉivāsaṉ)'' एक भारतीय राजकारणी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि [[भारतीय जनता पक्ष|सध्या भारतीय जनता पक्षाच्या]] महिला शाखेच्या राष्ट्रीय अध्यक्षा म्हणून काम [[वकील|करणाऱ्या वकील आहेत]] . <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/bjp-looks-for-new-party-chief-in-state/articleshow/69589502.cms|title=BJP looks for new party chief in Tamil Nadu {{!}} Chennai News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=May 31|first=Jaya Menon {{!}}|last2=2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-12-24|last3=Ist|first3=8:12}}</ref> ती कोयंबटूर दक्षिण मतदारसंघातून तामिळनाडू विधानसभेची सदस्य आहे. <ref>https://www.news18.com/news/politics/coimbatore-south-election-result-2021-live-updates-coimbatore-south-winner-loser-leading-trailing-mla-margin-3694766.html</ref> वकील म्हणून तिने 1993 पासून चेन्नई उच्च न्यायालयात सराव केला आहे. <ref name="NIE2020">{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2020/oct/29/vanathi-srinivasan-elevated-as-bjp-womens-wing-president-2216434.html|title=Vanathi Srinivasan elevated as BJP women's wing president|date=29 October 2020|work=The New Indian Express|access-date=4 March 2021}}</ref> वनाठी महिला कल्याण कार्यकर्त्या, वक्ते, सामाजिक कार्यकर्ते, लेखक आणि परोपकारी आहेत. ती मुलगी-मुलांच्या शिक्षणाच्या वकिलीसाठी, एकट्या मातांच्या सक्षमीकरणासाठी ओळखली जाते आणि थेट-दूरदर्शनवरील वादविवादांवर सभ्य आणि अचूक राजकीय उत्तरे देण्यासाठी काही राजकारण्यांपैकी एक आहे. <ref name="firstparty">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://en.vanathisrinivasan.com/|title=Vanathi Srinivasan|website=Vanathi Srinivasan|language=en-US|access-date=2021-08-01|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801151105/https://en.vanathisrinivasan.com/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801151105/https://en.vanathisrinivasan.com/ |date=2021-08-01 }}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == वनाथी श्रीनिवासन यांचा जन्म 6 जून 1970 [[कोइंबतूर|रोजी कोयंबटूरच्या]] थोंडामुथूरजवळील उलियामपलायम गावात पारंपारिकपणे [[शेती|शेतीचा]] सराव करणाऱ्या कोंगू वेल्लार समाजाच्या कांदासामी आणि पूवाथल यांच्याकडे झाला. <ref>{{Citation|title=வானதி சீனிவாசன் உடன் சிறப்பு நேர்காணல் {{!}} Vanathi Srinivasan}}</ref> ती कुटुंबातील सर्वात मोठी मुलगी आहे आणि तिला शिवकुमार नावाचा भाऊ आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tamil.samayam.com/topics/vanathi-srinivasan|title=vanathi srinivasan|website=Samayam Tamil|language=ta|access-date=2021-08-02|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072844/https://tamil.samayam.com/topics/vanathi-srinivasan|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802072844/https://tamil.samayam.com/topics/vanathi-srinivasan |date=2021-08-02 }}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण थोंडामुथूर उच्च माध्यमिक विद्यालयात केले. तिने पीएसजी कला आणि विज्ञान महाविद्यालयातून रसायनशास्त्रात पदवी घेतली. तिने 1993 मध्ये डॉ.आंबेडकर गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेज, चेन्नईमधून पदवी प्राप्त केली आणि 1995 मध्ये आंतरराष्ट्रीय संविधानाच्या शाखेत मद्रास विद्यापीठातून कायद्यामध्ये पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली. [4] वनाथी पेशाने वकील आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tn-bjp-leader-hosts-chat-shows-on-facebook/article6100637.ece|title=TN BJP leader hosts chat shows on Facebook|date=23 May 2016|publisher=द हिंदू|access-date=26 January 2018}}</ref> तिने आपल्या व्यावसायिक कारकिर्दीची सुरुवात 1993 मध्ये केली, ती श्रीसाठी काम करत होती. बी एस ज्ञानदेसिकन, वरिष्ठ वकील (पूर्वी तामिळनाडू काँग्रेस कमिटी अध्यक्ष). ती चेन्नई उच्च न्यायालयात दोन दशकांहून अधिक काळ सराव करत आहे. 2012 मध्ये, वनाथी यांना ''मद्रास उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीश इक्बाल यांच्याकडून उत्कृष्ट महिला वकील पुरस्कार मिळाला'' आणि त्यानंतर त्यांना सर्वोच्च न्यायालयात स्थान देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ritzmagazine.in/the-super-woman-vanathi-srinivasan-general-secretary-of-tamil-nadu-bjp/|title=The Super Woman: Vanathi Srinivasan, General Secretary of Tamil Nadu BJP {{!}} RITZ|last=Pyarilal|first=Vasanth|date=2018-08-10|language=en-US|access-date=2021-08-02|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072845/https://www.ritzmagazine.in/the-super-woman-vanathi-srinivasan-general-secretary-of-tamil-nadu-bjp/|url-status=dead}}</ref> वनाठी दक्षिण रेल्वे आणि केंद्र सरकारसाठी स्थायी सल्लागार देखील होत्या, त्या भाजप तामिळनाडूच्या माजी राज्य सचिव होत्या आणि सेंट्रल बोर्ड ऑफ फिल्म सर्टिफिकेशन बोर्डाच्या सदस्य म्हणूनही त्यांनी विभक्त केले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://newstodaynet.com/news-tags/censor-board|title=Censor Board, News Today|date=19 January 2015|publisher=News Today|access-date=27 September 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/aug242005/national223182005823.asp|title=Actor Surya held, out on bail|date=24 August 2005|publisher=Deccan Herald|access-date=27 September 2016|archive-date=2016-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927203648/http://archive.deccanherald.com/Deccanherald/aug242005/national223182005823.asp|url-status=dead}}</ref> तिने 2011 आणि 2016 मध्ये तामिळनाडू राज्य विधानसभा निवडणूक भाजपच्या उमेदवार म्हणून लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Madhavan|first=Karthik|url=https://www.thehindu.com/elections/tamilnadu2016/in-coimbatore-bjp-performs-better-than-dmdkpwftmc/article8623059.ece|title=In Coimbatore, BJP performs better than DMDK-PWF-TMC|date=2016-05-20|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2021-08-02}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == वनाथी श्रीनिवासन यांचा [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपशी]] संबंध तीन दशकांहून अधिक काळ आहे. 1993 पासून त्या भाजपच्या सदस्य आहेत आणि 1999 पासून पक्षात विविध पदांवर आहेत. [[भारतीय जनता पक्ष|2013 मध्ये तिची भाजप तमिळनाडूच्या]] राज्य सचिव म्हणून नियुक्ती करण्यात आली [[भारतीय जनता पक्ष|आणि 2014 पर्यंत ती तमिळनाडूच्या भाजपच्या]] सरचिटणीस म्हणून नियुक्त झाल्यावर कायम राहिली, ती पद जून 2020 पर्यंत ती [[भारतीय जनता पक्ष|तमिळनाडूच्या प्रदेश उपाध्यक्ष म्हणून उंचावली गेली]] . 28 ऑक्टोबर 2020 रोजी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष [[जगत प्रकाश नड्डा]] यांनी वनाथी श्रीनिवासन यांची भाजपा महिला मोर्चाच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदी नियुक्ती केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/people/vanathi-srinivasan-party-veteran-and-bjps-hope-for-coimbatore-south-in-tamil-nadu-assembly-elections-2426332|title=Vanathi Srinivasan: Party Veteran And BJP's Hope For Coimbatore South|website=NDTV.com|access-date=2021-08-01}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/news/india/who-is-vanathi-srinivasan-bjp-mahila-morcha-women-wing-president-4189311/|title=Vanathi Srinivasan Appointed BJP Women's Wing President|last=PTI|date=2020-10-28|website=India News, Breaking News {{!}} India.com|language=en|access-date=2021-08-01}}</ref> <ref>{{Citation|title=தமிழகத்தில் சமூக விரோதிகள்? Vanathi Srinivasan Exclusive Interview {{!}} Narendra Modi {{!}} BJP {{!}} NT37}}</ref> === 2016च्या विधानसभा निवडणुका === वानाथी श्रीनिवासन यांनी कोयम्बटूर दक्षिण विधानसभा निवडणूक 2016 मध्ये 33,113 मते मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/elections/tamilnadu2016/in-coimbatore-bjp-performs-better-than-dmdkpwftmc/article8623059.ece|title=In Coimbatore, BJP performs better than DMDK-PWF-TMC|date=12 September 2016|website=द हिंदू|access-date=26 January 2018}}</ref> === 2021च्या विधानसभा निवडणुका === तिने 2021 तमिळनाडू विधानसभेची निवडणूक कोयंबटूर दक्षिण मतदारसंघातून भाजपच्या तिकिटावर मक्कल नीधी मैयमचे अभिनेते कमल हासन यांचा पराभव करून यशस्वीपणे लढवली. <ref>https://www.indiatoday.in/elections/tamil-nadu-assembly-polls-2021/story/bjp-candidates-list-for-tamil-nadu-election-khushboo-sundar-vanathi-srinavasan-1779180-2021-03-14</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/tamil-nadu-polls-vanathi-srinivasan-bjp-7228814/|title=Vanathi Srinivasan: A popular candidate from an unpopular party|date=2021-03-15|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-08-01}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/vanathi-srinivasan-beats-kamal-haasan-win-seesaw-battle-coimbatore-south-148200|title=Vanathi Srinivasan beats Kamal Haasan to win seesaw battle in Coimbatore South|date=2021-05-02|website=The News Minute|language=en|access-date=2021-08-01}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == वनाथी यांचा विवाह श्री श्रीनिवासन यांच्याशी झाला आहे. त्यांना दोन मुलगे आहेत. <ref>{{Citation|title=வானதி சீனிவாசன் பாஜக- சிறப்பு பேட்டி {{!}} Vanathi Srinivasan {{!}} SANGAM {{!}} Exclusive Interview {{!}} DINAMALAR}}</ref> == लेखन == तिने 2018 मध्ये 'वूमन- यू आर द ग्रेट' आणि 2020 मध्ये 'आम्हाला सीएएची गरज का आहे' (तामिळमध्ये) हे पुस्तक लिहिले. == सामाजिक सक्रियता == वानाथी यांनी थमराय ''शक्ती ट्रस्टची'' स्थापना केली - महिला सक्षमीकरणासाठी काम करणारी स्वयंसेवी संस्था. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/sister-nivedita-ratha-yatra-flagged-off/article22494071.ece|title=Sister Nivedita ratha yatra flagged off|date=2018-01-23|website=द हिंदू|access-date=2018-01-26}}</ref> बहीण निवेदिता 150 व्या जयंती समारंभांसाठी त्या राज्य आयोजक होत्या. वनाथी यांनी आशियाई क्रीडा पदक विजेती संथी सौंदराजन यांच्या ''जस्टिस फॉर संथी'' मोहिमेला क्रीडा क्षेत्रातील महिलांची लिंग पडताळणी चाचणी समाप्त करण्यासाठी पाठिंबा दिला. स्थानिक जलसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी तिने कोईम्बतूरमध्ये जलसंधारण प्रकल्पही सुरू केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/uliyampalayam-pond-fills-up/article17600488.ece|title=Uliyampalayam pond fills up|date=2017-04-23|website=द हिंदू|access-date=2018-01-26}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/uliyampalayam-pond-fills-up/article17600488.ece|title=Uliyampalayam pond fills up|date=2017-04-23|website=द हिंदू|access-date=2018-01-26}}</ref> ''कोवई मक्कल सेवई मैय्यम'' ही एक स्वयंसेवी संस्था आहे जी वानाथी श्रीनिवासन यांनी 2017 मध्ये स्थापन केली होती जी कोयंबटूर आणि आसपासच्या भागातील रहिवाशांच्या कल्याणावर लक्ष केंद्रित करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailythanthi.com/Districts/Chennai/2020/11/15221510/Modis-daughter-project-launched-in-Coimbatore.vpf|title=BJP Leader Vanathi Srinivasan launches Modi's Daughter scheme|date=15 November 2020|publisher=Dinathanthi|access-date=13 January 2021}}</ref> ''उद्योगातील उच्चभ्रू आणि तरुण व्यावसायिकांना एकत्र आणण्यासाठी न्यू इंडिया फोरमची'' स्थापना वनथी यांनी 2019 मध्ये थिंक टँक म्हणून केली होती. [[अरुण जेटली|अरुण जेटलींसह]] तिच्या काही राजकीय पक्षाच्या सदस्यांसह वनाथी भारतातील लिंग आणि लैंगिक अल्पसंख्याकांच्या हक्कांचे उघडपणे समर्थन करतात. तिने एलजीबीटी समुदायावरील गोपी शंकर मदुराई यांनी लिहिलेल्या तामिळ भाषेतील पहिले पुस्तक लाँच केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thenewsminute.com/news_sections/646|title=Meet the BJP leader who released a book on LGBT rights|date=2014-07-14|publisher=The News Minute|access-date=2018-01-26|archive-date=2016-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031001843/http://www.thenewsminute.com/news_sections/646|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031001843/http://www.thenewsminute.com/news_sections/646 |date=2016-10-31 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/Its-a-great-honour-to-be-awarded-for-book-on-gender-variants-Gopi-Shankar/articleshow/38769130.cms|title=It's a great honour to be awarded for book on gender variants: Gopi Shankar - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=2014-07-21|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2018-01-26}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/living/rss-flip-flop-on-homosexuality-indicates-gay-men-in-india-remain-in-exile-writes-ashok-row-kavi-2685296.html|title=RSS flip-flop on homosexuality indicates gay men in India remain in exile, writes Ashok Row Kavi|last=Ashok Row Kavi|date=2016-03-19|publisher=Firstpost.com|access-date=2018-01-26}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Emmanuel|first=Gladwin|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/BJP-leader-launches-LGBT-rights-book-in-TN/articleshow/38157614.cms|title=BJP leader launches LGBT rights book in TN|date=11 July 2014|work=Mumbai Mirror|access-date=19 October 2019|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211022/http://www.mumbaimirror.com/news/india/BJP-leader-launches-LGBT-rights-book-in-TN/articleshow/38157614.cms|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ ==   83exfmfxxadghyi0hrd3fozqcbzzzej 0 299597 2709439 2457076 2026-09-13T16:26:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709439 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = प्रविणा मेहता | image = | alt = | caption = | birth_name = | जन्म_दिनांक = १९२३ किंवा १९२५ | birth_place = | मृत्यू_दिनांक = १९९२ किंवा १९८८ | death_place = | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] | other_names = | पेशा = [[वास्तुविशारद]] (आर्किटेक्ट) | प्रसिद्ध_कामे = [[नवी मुंबई]]चा शहरी नियोजन आराखडा }} [[चित्र:Navi_Mumbai_Skyline.jpg|उजवे|इवलेसे| प्रविणा मेहता यांचे इतर दोन वास्तुविशारदांसह नवी मुंबई शहरी नियोजनाचे उल्लेखनीय कार्य]] '''प्रविणा मेहता''' (१९२३ ते १९९२ किंवा १९२५ ते १९८८) या [[मुंबई|मुंबईच्या]] एक प्रमुख भारतीय वास्तुविशारद, योजनाकार आणि राजकीय कार्यकर्त्या देखील होत्या. [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीदरम्यान]], [[सरोजिनी नायडू]] या स्वातंत्र्यसैनिकाकडून प्रेरित होऊन त्यांनी जेजे कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चरमध्ये स्थापत्यशास्त्राचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश]] राजवटीविरुद्धच्या रस्त्यावरील आंदोलनांमध्ये भाग घेतला होता.<ref name="Woods">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sah.conference-services.net/reports/template/onetextabstract.xml?xsl=template/onetextabstract.xsl&conferenceID=2350&abstractID=471655|title=The Legacies of Architect Pravina Mehta for Feminism and Indian Modernity|last=Woods|first=Mary N.|publisher=Cornell University|access-date=16 September 2015|archive-date=2022-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122115234/http://sah.conference-services.net/reports/template/onetextabstract.xml?xsl=template/onetextabstract.xsl&conferenceID=2350&abstractID=471655|url-status=dead}}</ref><ref name="Basu">{{स्रोत बातमी|last=Basu|first=Sudipta|url=http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Building-blocks/articleshow/15816295.cms|title=Building Blocks|date=1 June 2008|work=Mumbai Mirror|access-date=16 September 2015|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307094718/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Building-blocks/articleshow/15816295.cms|url-status=dead}}</ref> [[चार्ल्स कोरिया]] आणि शिरीष पटेल यांच्या सहकार्याने १९६४ मध्ये [[नवी मुंबई]] योजनेच्या संकल्पना आणि प्रस्तावात त्यांचा सहभाग होता. ज्यामध्ये मुख्य भूभागाच्या पूर्वेला असलेल्या शहराच्या विस्ताराचा समावेश होता.<ref name="Woods" /> ही योजना मार्ग या बॉम्बे जर्नल ऑफ आर्ट अँड आर्किटेक्चरमध्ये प्रकाशित झाली होती.{{Sfn|Prakash|2013}} मिनेट डी सिल्वा आणि यास्मीन लारी यांच्यासमवेत त्या झोपडपट्ट्यांमध्ये राहणाऱ्या लोकांच्या उत्थानात आणि [[भूकंप|भूकंपग्रस्त]] लोकांच्या पुनर्वसनात, पर्यावरणीय पैलू आणि शहरी नियोजनासह कमी किमतीची घरे विकसित करून सक्रियपणे सहभागी होत्या.{{Sfn|Smith|2008}} == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == प्रवीणा मेहता यांचे सुरुवातीचे शिक्षण जेजे कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चरमध्ये १९४० मध्ये झाले. त्यांनी शिक्षण बंद केले कारण त्यांनी [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत]] सक्रिय भाग घेतला. नंतर आर्किटेक्चरमध्ये त्यांचा अभ्यास करण्यासाठी त्या [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेमध्ये]] गेल्या. स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी तुरुंगवासही भोगला. अमेरिकेला त्यांचे शिक्षण इलिनॉय इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाईनमध्ये झाले. तिथे त्यांनी आर्किटेक्चरमध्ये बॅचलर पदवी मिळवली. त्यानंतर त्यांनी [[शिकागो विद्यापीठ|शिकागो विद्यापीठातून]] आर्किटेक्चरमध्ये पदव्युत्तर पदवी मिळवली. त्यांच्या शिक्षणानंतर, त्यांनी [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन, डीसी]] येथे दोन वर्षे सराव केला.<ref name="Arch">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archnet.org/system/publications/contents/3879/original/DPT0361.pdf?1384777047|title=Pravina Mehta|publisher=Archnet Organization|access-date=16 September 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045529/http://archnet.org/system/publications/contents/3879/original/DPT0361.pdf?1384777047|url-status=dead}}</ref> स्थापत्यशास्त्रातील त्यांची व्यावसायिक कारकीर्द करण्यासाठी त्या १९५६ मध्ये भारतात परतल्या.<ref name="Basu"/> == व्यावसायिक जीवन == प्रवीणा मेहता घरे, कारखाने, शाळा आणि संस्थांच्या डिझाइनमध्ये गुंतल्या होत्या. परंतु त्यांची संरचना आता अस्तित्वात नाही. त्यांच्या योजनांमध्ये, त्यांनी स्वतंत्र आणि "पुनरुत्थानशील भारत" साठी अमेरिकेतील तिच्या अभ्यासादरम्यान आत्मसात केलेल्या स्थापत्य रचनांच्या आधुनिक पद्धतींचा अवलंब केला.<ref name="Woods"/> असेच एक आधुनिक रूपांतर म्हणजे जिना तयार करण्यासाठी त्यांनी लाल वाळूचा दगड वापरला.<ref name="Basu"/> त्यांनी बॉम्बे शहरातील एका संशोधन युनिटचे नेतृत्व केले जिथे लोकसंख्या बहु-सामाजिक होती आणि जिथे सामाजिक-आर्थिक समस्या जटिल होत्या. संशोधन युनिटचे कार्य शहराच्या बहु-विविधतेचा अभ्यास करणे, त्याच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनशैलीचे जतन करणे आणि गृहनिर्माण, स्वच्छता, पाणीपुरवठा आणि इतर गरजा पूर्ण करण्यासाठी शहराच्या योजना विकसित करणे हे होते. आर्किटेक्चर आणि इतर कला प्रकारांमध्ये दुवा प्रस्थापित करण्याचाही त्यांचा उद्देश होता. पारंपारिक भारतीय कलाप्रकार, जे शैलीत लयबद्ध आहेत, त्यांचे "काँक्रीट आणि मोर्टारची भाषा" मध्ये भाषांतर केले जाऊ शकते असे त्यांचे मत होते.<ref name="Arch"/> त्यांच्या उल्लेखनीय स्थापत्य रचनांमध्ये पटेल हाऊस, कहिम, समुद्रासमोरील वीकेंड रिसॉर्टचा समावेश आहे जो १९६२ मध्ये बांधला गेला होता आणि त्यावर [[ल कॉर्बूझीये|ले कॉर्बुझियरचा]] प्रभाव असल्याचे म्हणले जाते. फॅक्टरी चिंचवाडा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] जेबी अडवाणी ऑर्लिकॉन इलेक्ट्रोड्स फॅक्टरी म्हणून ओळखली जाते. ती १९६३ मध्ये श्रम-केंद्रित ऑन-साइट फॅब्रिकेशनसह बांधली गेली होती आणि ज्याच्या खिडक्यांच्या लयबद्ध व्यवस्थेद्वारे वायुवीजन आणि प्रकाश व्यवस्था प्रदान केली गेली होती.<ref name="Arch"/> [[चित्र:Vashi_Creek_bridge.jpg|उजवे|इवलेसे| [[नवी मुंबई|नवी मुंबईतील]] वाशी खाडीवरील पूल]] १९६४ मध्ये{{Sfn|Bhatt|Scriver|1990}} कॉरियाने मेहता आणि पटेल यांच्यासमवेत न्यू बॉम्बे (आता [[नवी मुंबई]] म्हणून ओळखले जाते) साठी एक योजना प्रस्तावित केली. जी द्वीपकल्पाच्या वरच्या दिशेने शहराची सीमा वाढवण्यासाठी तयार केलेल्या पूर्वीच्या योजनांपेक्षा वेगळी होती. त्यांच्या दृष्टीची तुलना लोकप्रिय [[बॉलीवूड]] चित्रपट श्रे 420 या बॉम्बे येथील चित्रपटाशी केली गेली आहे.{{Sfn|Brown2009}} या प्रयत्नात [[शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ|सिडकोने]] त्यांना "निर्णय घेण्याची महत्त्वाची पदे" दिली ज्यामुळे त्या ऑक्टोबर १९७३चा प्रारूप विकास आराखडा तयार करू शकल्या. ही योजना ऑगस्ट १९७९{{Sfn|Shaw|2004}} मध्ये अंमलबजावणीसाठी मंजूर करण्यात आली होती.{{Sfn|Bhatt|Scriver|1990}} प्रविणा मेहता आणि त्यांचे पती देखील नृत्यात गुंतले होते. त्यांनी त्यांच्या इमारतींच्या नियोजनात नृत्य प्रकाराची लय मिसळण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचे दोन रूपे मिसळण्याचे उत्तम उदाहरण आरेही येथील दृकश्राव्य रेकॉर्डिंग केंद्रात दिसून येते. जेथे {{Convert|600|sqft}} ) मर्यादित जागेत त्यांनी लोककथा आणि पारंपारिक रंगांचे सौंदर्यपूर्ण सादरीकरण राखले आहे.<ref name="Basu"/> पुरुषप्रधान समाजात काम करताना, त्यांच्या कामाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन त्यांनी सांगितला होता, "जेव्हा एखादी स्त्री तिच्या करिअरसाठी खरोखर वचनबद्ध असते, जेव्हा आंतरिक मजबुरी असते, तेव्हा ती स्वतःला एक स्त्री मानणे सोडून देते परंतु केवळ एक व्यावसायिक म्हणून काम करते."<ref name="Arch"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == संदर्भग्रंथ == * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=MPlPAAAAMAAJ|title=आफ्टर द मास्टर्स|last=भट|first=विक्रम|last2=स्क्रिव्हर|first2=पीटर|publisher=मॅपिन पब्लिकेशन्स|year=१९९०|isbn=9780944142196}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DX-ak7vh1C0C&pg=PA144|title=आर्ट फॉर अ मॉडर्न इंडीया, १९४७–१९८०|last=ब्राऊन|first=रेबेका|date=१ जानेवारी २००९|publisher=ड्यूक युनिव्हर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-8223-9226-2}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=V-3KBsT1YZEC&pg=PR22|title=मुंबई फेबल्स|last=प्रकाश|first=ग्यान|date=९ जानेवारी २०१३|publisher=हार्परकॉलिन्स पब्लिशर्स.|isbn=978-93-5029-479-6}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0Y6duGGhLYEC&pg=PA83|title=द मेकिंग ऑफ नवी मुंबई|last=शॉ|first=अन्नपुर्णा|date=१ जानेवारी २००४|publisher=ओरिएंट ब्लॅकस्वान|isbn=978-81-250-2600-6}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA1-PA496|title=द ऑक्सफर्ड एनसायक्लोपीडिया ऑफ वुमन इन वर्ल्ड हिस्ट्री: 4 व्हॉल्यूम सेट|last=स्मिथ|first=बॉनी जी|publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, अमेरिका|year=२००८|isbn=978-0-19-514890-9}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील व्यवसायिक महिला]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९२० च्या दशकातील जन्म]] [[वर्ग:जन्माचे वर्ष अनिश्चित]] [[वर्ग:मृत्यूचे वर्ष अनिश्चित]] [[वर्ग:मुंबईतील कलाकार]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वास्तुविशारद]] [[वर्ग:भारतीय महिला वास्तुविशारद]] [[वर्ग:इलिनॉय इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:शिकागो विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भारतीय स्वातंत्र्य कार्यकर्ते]] [[वर्ग:भारतीय शहरी नियोजक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार]] [[वर्ग:महिला भारतीय स्वातंत्र्य कार्यकर्त्यां]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला कलाकार]] [[वर्ग:मुंबईतील व्यापारी]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय उद्योगपती]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय व्यावसायिक महिला]] b9jhffgmkar82rkkx1dz22fwqf9ja8w 0 302091 2709424 2696739 2026-09-13T15:38:06Z अभय नातू 206 पुनर्लेखन 2709424 wikitext text/x-wiki '''फिलिप्स घराणे''' हे [[नेदरलँड्स|नेदरलँड्समधील]] जगप्रसिद्ध आधुनिक उद्योगसमूहाचे प्रवर्तक घराणे आहे. विजेचे दिवे, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, रेडिओ व दूरचित्रवाणी यांची निर्मिती करणारा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील एक अग्रगण्य उद्योगसमूह म्हणून या घराण्याला जगभर प्रतिष्ठा मिळाली आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/32009/ |title=फिलिप्स घराणे |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> या उद्योगसमूहाची सुरुवात १५ मे १८९१ रोजी नेदरलँड्समधील [[आयंटहोव्हेन]] शहरात झाली. जेरार्ड फिलिप्स (९ ऑक्टोबर १८५८ – २६ जानेवारी १९४२) आणि अँटन फिलिप्स (१४ मार्च १८७४ – ७ ऑक्टोबर १९५१) या दोन बंधूंनी संशोधन, परिश्रम आणि व्यावसायिक कौशल्याच्या जोरावर या उद्योगाची उभारणी केली.<ref name="philips-history">{{cite web |url=https://www.philips.com/a-w/about/company/our-heritage.html |title=Our Heritage: The Story of Philips |website=Philips |access-date=13 September 2026}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्थापना == जेरार्ड आणि अँटन या दोघा बंधूंचा जन्म झाल्टबॉमाल या गावी झाला. त्यांचे वडील फ्रेडरिक फिलिप्स यांचा तंबाखूचा व्यापार होता. त्यांनी स्थानिक गॅस कारखाना विकत घेऊन उत्पादक व ग्राहक दोघांच्याही फायद्याची व्यापार पद्धती विकसित केली होती. जेरार्डने डेल्फ्टच्या पॉलिटेक्निक विद्यापीठातून १८८३ मध्ये अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली. [[थॉमस अल्वा एडिसन|थॉमस एडिसन]] यांनी १८७९ मध्ये प्रदीप्त दिव्याचा (Incandescent lamp) यशस्वी प्रयोग केल्यानंतर जेरार्डने या तंत्रज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला. ग्लासगो येथे भौतिकशास्त्रज्ञ [[लॉर्ड केल्व्हिन]] यांच्या प्रयोगशाळेत त्याला संशोधन करण्याची संधी मिळाली. १८९० मध्ये सेल्यूलोज तंतूंच्या निर्मितीची प्रक्रिया विकसित केल्यानंतर वडिलांच्या आर्थिक मदतीने त्याने १५ मे १८९१ रोजी 'फिलिप्स अँड कंपनी'ची स्थापना केली.<ref>{{cite news |title=विजेच्या दिव्यांचा इतिहास आणि फिलिप्स |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> == उद्योगाचा विस्तार == कारखान्याच्या सुरुवातीच्या काळात तांत्रिक जबाबदारी जेरार्डने तर विक्री व व्यापाराची बाजू धाकटा भाऊ अँटन याने सांभाळली. १८९५ मध्ये दिव्यांचे उत्पादन दिवसाला ५०० नग इतके होऊ लागले. १८९५ मधील १,०९,००० दिव्यांच्या उत्पादनावरून १८९६ मध्ये हे उत्पादन २.८० लाखांवर पोहोचले. १८९७ मध्ये उत्पादनाने ६.३० लाखांचा टप्पा ओलांडला, तर कामगारांची संख्या ६० वरून १७० वर गेली. विसाव्या शतकात या कंपनीने इलेक्ट्रॉनिक क्षेत्रात जागतिक स्तरावर अफाट प्रगती केली.<ref name="vishwakosh"/> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:डच उद्योजक]] [[वर्ग:उद्योगपती]] [[वर्ग:नेदरलँड्स]] 3jczswa2bqw00rwi6v3ubkpr6fw01fi 2709426 2709424 2026-09-13T15:40:45Z अभय नातू 206 दुवे 2709426 wikitext text/x-wiki '''फिलिप्स घराणे''' हे [[नेदरलँड्स|नेदरलँड्समधील]] जगप्रसिद्ध आधुनिक उद्योगसमूहाचे प्रवर्तक घराणे आहे. विजेचे दिवे, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, रेडिओ व दूरचित्रवाणी यांची निर्मिती करणारा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील एक अग्रगण्य उद्योगसमूह म्हणून या घराण्याला जगभर प्रतिष्ठा मिळाली आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/32009/ |title=फिलिप्स घराणे |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> या उद्योगसमूहाची सुरुवात १५ मे १८९१ रोजी नेदरलँड्समधील [[आयंटहोव्हेन]] शहरात झाली. [[जेरार्ड फिलिप्स]] ([[९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८५८|१८५८]] – [[२६ जानेवारी]], [[इ.स. १९४२|१९४२]]) आणि [[अँटन फिलिप्स]] ([[१४ मार्च]], [[इ.स. १८७४|१८७४]] – [[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]) या दोन बंधूंनी संशोधन, परिश्रम आणि व्यावसायिक कौशल्याच्या जोरावर या उद्योगाची उभारणी केली.<ref name="philips-history">{{cite web |url=https://www.philips.com/a-w/about/company/our-heritage.html |title=Our Heritage: The Story of Philips |website=Philips |access-date=13 September 2026}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्थापना == जेरार्ड आणि अँटन या दोघा भावांचा जन्म [[झाल्टबॉमाल]] या गावी झाला. त्यांचे वडील फ्रेडरिक फिलिप्स यांचा [[तंबाखू]]चा व्यापार होता. त्यांनी स्थानिक गॅस कारखाना विकत घेऊन उत्पादक व ग्राहक दोघांच्याही फायद्याची व्यापार पद्धती विकसित केली होती. जेरार्डने [[डेल्फ्ट पॉलिटेक्निक विद्यापीठ|डेल्फ्टच्या पॉलिटेक्निक विद्यापीठातून]] १८८३ मध्ये अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली. [[थॉमस अल्वा एडिसन|थॉमस एडिसन]] यांनी १८७९ मध्ये प्रदीप्त दिव्याचा यशस्वी प्रयोग केल्यानंतर जेरार्डने या तंत्रज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला. [[ग्लासगो]] येथे भौतिकशास्त्रज्ञ [[लॉर्ड केल्व्हिन]] यांच्या प्रयोगशाळेत त्याला संशोधन करण्याची संधी मिळाली. १८९० मध्ये [[सेल्यूलोझ]] तंतूंच्या निर्मितीची प्रक्रिया विकसित केल्यानंतर वडिलांच्या आर्थिक मदतीने त्याने १५ मे १८९१ रोजी [[फिलिप्स अँड कंपनी]]ची स्थापना केली.<ref>{{cite news |title=विजेच्या दिव्यांचा इतिहास आणि फिलिप्स |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> == उद्योगाचा विस्तार == कारखान्याच्या सुरुवातीच्या काळात तांत्रिक जबाबदारी जेरार्डने तर विक्री व व्यापाराची बाजू धाकटा भाऊ अँटन याने सांभाळली. १८९५ मध्ये दिव्यांचे उत्पादन दिवसाला ५०० नग इतके होऊ लागले. १८९५ मधील १,०९,००० दिव्यांच्या उत्पादनावरून १८९६ मध्ये हे उत्पादन २.८० लाखांवर पोहोचले. १८९७ मध्ये उत्पादनाने ६.३० लाखांचा टप्पा ओलांडला, तर कामगारांची संख्या ६० वरून १७० वर गेली. विसाव्या शतकात या कंपनीने इलेक्ट्रॉनिक क्षेत्रात जागतिक स्तरावर अफाट प्रगती केली.<ref name="vishwakosh"/> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:डच उद्योजक]] [[वर्ग:उद्योगपती]] [[वर्ग:नेदरलँड्स]] 7dh4cv3mbha0k4v6v0bcdkzkf5m7d80 0 315425 2709534 2536664 2026-09-14T00:46:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709534 wikitext text/x-wiki {{Infobox diplomatic mission|name=युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका यांचे वाणिज्य दूतावास, मुंबई|consul=डेविड रैन्ज<ref>{{cite web |url=https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/mumbai/consul-general-mumbai/ |title=Consul General Edgard D. Kagan |website=U.S. Embassy and Consulates in India |access-date=14 February 2018 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009122519/https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/mumbai/consul-general-mumbai/ |url-status=dead }}</ref>|opened=1838|address=C49, G Block Rd, G Block BKC, वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्स, वांद्रे पूर्व, मुंबई, महाराष्ट्र 400051|website={{official website|https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/mumbai/}}}} मुंबईतील युनायटेड स्टेट्सचे महावाणिज्य दूतावास मुंबई, भारत आणि आसपासच्या परिसरात यूएस सरकारच्या हिताचे प्रतिनिधित्व करतो. == स्थान == हा दूतावास [[मुंबई]]च्या पश्चिम उपनगर [[वांद्रे]] येथे सी-४९, जी-ब्लॉक, [[वांद्रे-कुर्ला कॉम्प्लेक्स]], वांद्रे (पूर्व) येथे स्थित आहे.<ref>{{cite web|url=https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/mumbai/contact-us/|title=Contact Us - US Consulate General Mumbai|access-date=2022-10-09|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009122519/https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/mumbai/contact-us/|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == 1838 मध्ये वाणिज्य दूतावासाची स्थापना झाली. 1843 मध्ये अध्यक्ष मार्टिन व्हॅन बुरेन यांनी 5 ऑक्टोबर 1838 रोजी न्यू यॉर्कच्या फिलेमॉन एस. पार्कर यांना वाणिज्य दूत म्हणून एक कमिशन जारी केले. काही वेळा 19व्या आणि 20व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात कराची येथील कॉन्सुलर एजन्सी त्यांच्या अधिकारक्षेत्रात होती. 1 जुलै 1945 पासून प्रभावीपणे, कॉन्सुल जनरल हॉवर्ड डोनोव्हन हे प्रमुख अधिकारी म्हणून वाणिज्य दूतावासात वाढवले गेले.<ref name="EmergenceIntoStrenght">{{cite journal|date=July–August 2007|title=Indo-American Relations: From Emergence into Strength|url=http://span.state.gov/wwwfspjulyaug072.pdf|journal=Span|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701063403/http://span.state.gov/wwwfspjulyaug072.pdf|archive-date=2011-07-01|access-date=6 Sep 2012|url-status=dead}}</ref> वाणिज्य दूतावास वांकानेर हाऊसपासून चालवला जात होता, नंतर 1957 पासून दक्षिण मुंबईतील ब्रीच कँडी येथे असलेले लिंकन हाऊसचे नाव बदलले गेले. (वाणिज्यदूत निवासस्थान अल्टामाउंट रोडवरील वॉशिंग्टन हाऊस होते). वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेली ही वास्तू वांकानेरच्या महाराजांचा पूर्वीचा वाडा आहे. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर महाराजांनी कर चुकवण्यासाठी निधी उभारण्यासाठी हा राजवाडा यूएस वाणिज्य दूतावासाकडे सुपूर्द केला होता.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-01-16/india/27110958_1_consulate-new-building-shift|title=US consulate in Mumbai to shift to new building|date=16 January 2002|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=Mumbai|access-date=8 Aug 2012|archive-url=https://archive.today/20130103074119/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-01-16/india/27110958_1_consulate-new-building-shift|archive-date=3 January 2013|url-status=dead}}</ref> 2002 मध्ये, वाणिज्य दूतावासाने सुरक्षेच्या कारणास्तव आपले कार्यालय उत्तर उपनगरात हलवण्याचा निर्णय घेतला. 21 नोव्हेंबर 2011 पासून, यूएस कॉन्सुलेट जनरल मुंबईचे सर्व विभाग वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्समधील एका नवीन सुविधेमध्ये आहेत. 2012 मध्ये, यूएस कमर्शियल सर्व्हिस ट्रेड इन्फॉर्मेशन सेंटरचे उद्घाटन महावाणिज्य दूतावासात करण्यात आले.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-24/mumbai/31094400_1_trade-centre-info|title=New US trade info centre inaugurated|date=24 February 2012|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=Mumbai|access-date=8 Aug 2012|archive-url=https://archive.today/20130103095052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-24/mumbai/31094400_1_trade-centre-info|archive-date=3 January 2013|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * भारत-अमेरिका संबंध * युनायटेड स्टेट्स दूतावास, नवी दिल्ली == संदर्भ == {{reflist}} == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20120811123134/http://mumbai.usconsulate.gov/ Official Webpage of U.S. Consul General Mumbai] [[वर्ग:अमेरिकेचे वाणिज्य दूतावास|मुंबई]] [[वर्ग:मुंबई]] [[वर्ग:भारतातील दूतावास]] fq31s6pto1vw1qlx7zkqqyu29ev4hcv 0 316212 2709544 2189549 2026-09-14T03:27:12Z अभय नातू 206 माहिती 2709544 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्भिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जेरंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == === एकाकी एकदिवसीय सामना === {{one day international | date = १३ जून २००६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = ३०१/७ (५० षटके) | team2 = {{cr|IRL}} | score2 = २६३/९ (५० षटके) | runs1 = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | wickets1 = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | runs2 = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | wickets2 = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | stadium = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | umpires = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | potm = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | notes = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] 3aup7g4t5v5wqgasf3giz2189tyhind 2709546 2709544 2026-09-14T03:27:48Z अभय नातू 206 /* संघ */ 2709546 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == === एकाकी एकदिवसीय सामना === {{one day international | date = १३ जून २००६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = ३०१/७ (५० षटके) | team2 = {{cr|IRL}} | score2 = २६३/९ (५० षटके) | runs1 = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | wickets1 = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | runs2 = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | wickets2 = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | stadium = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | umpires = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | potm = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | notes = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] 66mxanufdyr74ngk5jskncbqflzehu4 2709550 2709546 2026-09-14T03:29:56Z अभय नातू 206 दुवा 2709550 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == === एकाकी एकदिवसीय सामना === {{one day international | date = १३ जून २००६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = ३०१/७ (५० षटके) | team2 = {{cr|IRL}} | score2 = २६३/९ (५० षटके) | runs1 = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | wickets1 = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | runs2 = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | wickets2 = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | stadium = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | umpires = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | potm = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | notes = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] 4t3pypgarkl8kw0xbvne7es2nccr7du 2709551 2709550 2026-09-14T03:30:54Z अभय नातू 206 /* एकाकी एकदिवसीय सामना */ 2709551 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == === === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | date = १३ जून २००६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = ३०१/७ (५० षटके) | team2 = {{cr|IRL}} | score2 = २६३/९ (५० षटके) | runs1 = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | wickets1 = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | runs2 = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | wickets2 = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | stadium = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | umpires = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | potm = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | notes = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] l04rvlgrz37iiwdccpzzhpko8kxkene 2709552 2709551 2026-09-14T03:31:09Z अभय नातू 206 /* एकमेव एकदिवसीय सामना */ 2709552 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | date = १३ जून २००६ | team1 = {{cr-rt|ENG}} | score1 = ३०१/७ (५० षटके) | team2 = {{cr|IRL}} | score2 = २६३/९ (५० षटके) | runs1 = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | wickets1 = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | runs2 = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | wickets2 = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | stadium = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | umpires = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | potm = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | notes = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] 8q1n26ovxa57xqlwsz8mwbpo6tfurg3 2709553 2709552 2026-09-14T03:32:12Z अभय नातू 206 /* एकमेव एकदिवसीय सामना */ 2709553 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | दिनांक = १३ जून २००६ | संघ १ = {{cr-rt|ENG}} | धावा १ = ३०१/७ (५० षटके) | संघ २ = {{cr|IRL}} | धावा २ = २६३/९ (५० षटके) | सर्वाधिक धावा १ = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | सर्वाधिक बळी १ = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | सर्वाधिक धावा २ = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | सर्वाधिक बळी २ = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | निकाल = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | मैदान = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | पंच = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | सामनावीर = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | नोंदी = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] jut2jcc9945s8iod6s1gp4vaep38502 2709554 2709553 2026-09-14T03:33:48Z अभय नातू 206 /* एकमेव एकदिवसीय सामना */ 2709554 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | दिनांक = १३ जून २००६ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०१/७ (५० षटके) | संघ२ = {{cr|IRL}} | धावसंख्या२ = २६३/९ (५० षटके) | धावा१ = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | बळी१ = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | धावा२ = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | बळी२ = [[स्टीव्ह हार्भिसन]] ३/५८ (१० षटके) | निकाल = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी. | मैदान = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | पंच = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | सामनावीर = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | नोंदी = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] 82clubtowgf9tzsl3tf3w8vbpugc9m5 2709555 2709554 2026-09-14T03:34:12Z अभय नातू 206 /* एकमेव एकदिवसीय सामना */ 2709555 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | दिनांक = १३ जून २००६ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०१/७ (५० षटके) | संघ२ = {{cr|IRL}} | धावसंख्या२ = २६३/९ (५० षटके) | धावा१ = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | बळी१ = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | धावा२ = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | बळी२ = [[स्टीव्ह हार्मिसन]] ३/५८ (१० षटके) | निकाल = {{cr|ENG}} ३८ धावांनी विजयी. | मैदान = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | पंच = डॉरेल हेअर (ऑस्ट्रिया) आणि रॉजर डिल (बर्मुडा) | सामनावीर = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | नोंदी = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] ermat2b9uqpez8ejgmqmtf42pq10gak 2709556 2709555 2026-09-14T03:35:40Z अभय नातू 206 /* एकमेव एकदिवसीय सामना */ 2709556 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इंग्लंड क्रिकेट संघाने जून २००६ मध्ये आयर्लंडचा दौरा''' केला होता. या दौऱ्यात दोन्ही संघांमध्ये १३ जून २००६ रोजी १ एकमेव [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] सामना खेळवला गेला. {{cr|IRE}}चा हा पहिलावहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना होता. या एकमेव सामन्यात {{cr|ENG}}ने आयर्लंडवर ३८ धावांनी मात करत ही मालिका १-० अशी जिंकली. == पार्श्वभूमी == नोव्हेंबर २००५ मध्ये आयर्लंड क्रिकेट युनियनने (आताचे [[क्रिकेट आयर्लंड]]) जाहीर केले की, इंग्लंडविरुद्धचा हा सामना आयर्लंडचा पहिला अधिकृत एकदिवसीय सामना असेल. आयर्लंडमधील क्रिकेट चाहत्यांची आणि मंडळाची आपल्या जवळच्या कसोटी देशाविरुद्ध खेळण्याची अनेक वर्षांची इच्छा या सामन्याद्वारे पूर्ण झाली. == संघ == {| class="wikitable" ! {{flagicon|ENG}} इंग्लंड !! {{flagicon|IRL}} आयर्लंड |- | * [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] (क) * [[इयान बेल]] * [[टिम ब्रेसनान]] * [[ग्लेन चॅपल]] * [[पॉल कॉलिंगवूड]] * [[ॲलिस्टेर कूक]] * [[जेमी डॅलरिम्पल]] * [[स्टीव्ह हार्मिसन]] * [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] * [[जरैंट जोन्स]] (य) * [[ॲलेक्स व्हार्फ]] * [[एड जॉयस]] | * [[ट्रेंट जॉन्स्टन]] (क) * [[आंद्रे बोथा]] * [[जेरेमी ब्रे]] * [[पीटर गिलेस्पी]] * [[डोमिनिक जॉयस]] * [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] * [[काईल मॅककॅलन]] * [[जॉन मूनी]] * [[पॉल मूनी]] * [[इयॉन मॉर्गन]] * [[केविन ओ'ब्रायन]] * [[अँड्र्यू व्हाईट]] * [[नायल ओ'ब्रायन]] (य) |} == एकमेव एकदिवसीय सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १३ जून २००६ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३०१/७ (५० षटके) | संघ२ = {{cr|IRL}} | धावसंख्या२ = २६३/९ (५० षटके) | धावा१ = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] ११३ (११४) | बळी१ = [[डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ]] ३/६३ (१० षटके) | धावा२ = [[आंद्रे बोथा]] ५२ (८९) | बळी२ = [[स्टीव्ह हार्मिसन]] ३/५८ (१० षटके) | निकाल = {{cr|ENG}} ३८ धावांनी विजयी. | मैदान = सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान, बेलफास्ट | पंच = [[डॅरेल हेर]] (ऑस्ट्रिया) आणि [[रॉजर डिल]] (बर्मुडा) | सामनावीर = [[मार्कस ट्रेस्कोथिक]] (इंग्लंड) | टीपा = * ''नाणेफेक:'' आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. * ''ग्लेन चॅपल, जेमी डॅलरिम्पल आणि एड जॉयस (इंग्लंड) तसेच आंद्रे बोथा, जेरेमी ब्रे, पीटर गिलेस्पी, डोमिनिक जॉयस, ट्रेंट जॉन्स्टन, डेव्ह लॅंगफर्ड-स्मिथ, काईल मॅककॅलन, जॉन मूनी, पॉल मूनी, केविन ओ'ब्रायन आणि अँड्र्यू व्हाईट (आयर्लंड) या सर्वांनी एकदिवसीय पदार्पण केले.'' }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील क्रिकेट]] qq9b0x6o66o85ux3l0j4vaocgajrvjc 0 324402 2709444 2300353 2026-09-13T18:30:27Z अभय नातू 206 दुवे 2709444 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा | team1_image = Flag_of_South_Africa.svg | team1_name = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका महिला]] | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला]] | from_date = [[२२ फेब्रुवारी]] | to_date = [[९ मार्च]] [[२०१६]] | team1_captain = [[मिन्यॉन दु प्रीझ]] | team2_captain = [[स्टेफानी टेलर]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[त्रिशा चेट्टी]] (१५३) | team2_ODIs_most_runs = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (११४) | team1_ODIs_most_wickets = [[सुने लुस]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (७) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = २ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = [[लिझेल ली]] (७६) | team2_twenty20s_most_runs = [[स्टेफानी टेलर]] (८८) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शबनिम इस्माईल]] (७) | team2_twenty20s_most_wickets = [[अनिसा मोहम्मद]] (५) | player_of_twenty20_series = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाने]] [[फेब्रुवारी]] [[२०१६]] मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला होता. या दौऱ्यात ३ [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] आणि ३ [[महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]] सामन्यांची मालिका होती. एकदिवसीय मालिका [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिपचा]] भाग होती.<ref>{{cite web | title= Series home | url= http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/907349.html | publisher= Espncricinfo.com | access-date= 29 August 2015}}</ref> वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय मालिका २-१ ने जिंकली आणि दक्षिण आफ्रिकेने टी२०आ मालिका २-१ ने जिंकली. == एकदिवसीय मालिका == === पहिला सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२४ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = २१४/७ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूज]] ५६ (६८) | wickets1 = [[डेन व्हॅन निकेर्क]] २/२५ (१० षटके) | score2 = १९८ (४८.५ षटके) | runs2 = [[मारिझान कॅप]] ६९[[नाबाद|*]] (८३) | wickets2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ५/३४ (८.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला १६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907389.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन]] | umpires = [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[फिलिप वोस्लू]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजच्या महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = [[मारिझान कॅप]] (दक्षिण आफ्रिका) ने एकदिवसीय कारकिर्दीतील १००० वी धाव पूर्ण केली. *''आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला २, दक्षिण आफ्रिका महिला ० }} === दुसरा सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२७ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = २३२ (४९.१ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ७९ (८३) | wickets1 = [[सुने लुस]] ३/३४ (९ षटके) | score2 = १७५ (४५.३ षटके) | runs2 = [[त्रिशा चेट्टी]] ५१ (७८) | wickets2 = [[हेली मॅथ्यूज]] २/१८ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला ५७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907391.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजच्या महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला २, दक्षिण आफ्रिका महिला ० }} === तिसरा सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२९ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = २३५/६ (५० षटके) | runs1 = [[डेन व्हॅन निकेर्क]] ५५ (४८) | wickets1 = [[शकुआना क्विंटाइन]] १/२८ (१० षटके) | score2 = २००/८ (५० षटके) | runs2 = [[मेरिसा अगुइलेरा]] ४० (६५) | wickets2 = [[सुने लुस]] २/३० (८ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ३५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907393.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[फिलिप वोस्लू]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[त्रिशा चेट्टी]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला ०, दक्षिण आफ्रिका महिला २ }} == टी२०आ मालिका == === पहिली टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[४ मार्च]] [[२०१६]] | time = १३:३० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १२५/६ (२० षटके) | runs1 = [[लिझेल ली]] ३५ (३२) | wickets1 = [[अनिसा मोहम्मद]] २/२३ (४ षटके) | score2 = ११४/६ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४० (३१) | wickets2 = [[शबनिम इस्माईल]] ३/१२ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ११ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907395.html धावफलक] | venue = [[किंग्समीड]], [[डर्बन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[शबनिम इस्माईल]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = [[ओडाइन कर्स्टन]] (दक्षिण आफ्रिका) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === दुसरी टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[६ मार्च]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ६३ (५३) | wickets1 = [[शबनिम इस्माईल]] ३/२५ (४ षटके) | score2 = ९८ (१८.४ षटके) | runs2 = [[मारिझान कॅप]] १७ (१५) | wickets2 = [[अनिसा मोहम्मद]] २/१२ (३.४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला ४५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907397.html धावफलक] | venue = [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[ब्रॅड व्हाइट]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = [[लारा गुडॉल]] (दक्षिण आफ्रिका) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === तिसरी टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[९ मार्च]] [[२०१६]] | time = १३:३० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ११९/३ (२० षटके) | runs1 = [[लिझेल ली]] ३३[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = [[शमिलिया कोनेल]] १/१४ (३ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] २४ (१८) | wickets2 = [[योलनी फोरी]] २/२० (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907399.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स]], [[केप टाऊन]] | umpires = [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[ब्रॅड व्हाइट]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[लिझेल ली]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] 63ar4oh6yrz2n5iuagc05rzie681hur 2709445 2709444 2026-09-13T18:30:58Z अभय नातू 206 दुवे 2709445 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा | team1_image = Flag_of_South_Africa.svg | team1_name = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका महिला]] | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला]] | from_date = [[२२ फेब्रुवारी]] | to_date = [[९ मार्च]] [[२०१६]] | team1_captain = [[मिन्यॉन दु प्रीझ]] | team2_captain = [[स्टेफानी टेलर]] | no_of_ODIs = ३ | team1_ODIs_won = १ | team2_ODIs_won = २ | team1_ODIs_most_runs = [[त्रिशा चेट्टी]] (१५३) | team2_ODIs_most_runs = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (११४) | team1_ODIs_most_wickets = [[सुने लुस]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (७) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = २ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = [[लिझेल ली]] (७६) | team2_twenty20s_most_runs = [[स्टेफानी टेलर]] (८८) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शबनिम इस्माईल]] (७) | team2_twenty20s_most_wickets = [[अनिसा मोहम्मद]] (५) | player_of_twenty20_series = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) }} [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाने]] [[फेब्रुवारी]] [[२०१६]] मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेचा]] दौरा केला होता. या दौऱ्यात ३ [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] आणि ३ [[महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय]] सामन्यांची मालिका होती. एकदिवसीय मालिका [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिपचा]] भाग होती.<ref>{{cite web | title= Series home | url= http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/907349.html | publisher= Espncricinfo.com | access-date= 29 August 2015}}</ref> वेस्ट इंडीजने एकदिवसीय मालिका २-१ ने जिंकली आणि दक्षिण आफ्रिकेने टी२०आ मालिका २-१ ने जिंकली. == एकदिवसीय मालिका == === पहिला सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२४ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = २१४/७ (५० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूज]] ५६ (६८) | wickets1 = [[डेन व्हॅन निकेर्क]] २/२५ (१० षटके) | score2 = १९८ (४८.५ षटके) | runs2 = [[मारिझान कॅप]] ६९[[नाबाद|*]] (८३) | wickets2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ५/३४ (८.५ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला १६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907389.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | umpires = [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[फिलिप वोस्लू]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजच्या महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = [[मारिझान कॅप]] (दक्षिण आफ्रिका) ने एकदिवसीय कारकिर्दीतील १००० वी धाव पूर्ण केली. *''आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला २, दक्षिण आफ्रिका महिला ० }} === दुसरा सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२७ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = २३२ (४९.१ षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ७९ (८३) | wickets1 = [[सुने लुस]] ३/३४ (९ षटके) | score2 = १७५ (४५.३ षटके) | runs2 = [[त्रिशा चेट्टी]] ५१ (७८) | wickets2 = [[हेली मॅथ्यूज]] २/१८ (६.३ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला ५७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907391.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्ट इंडीजच्या महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला २, दक्षिण आफ्रिका महिला ० }} === तिसरा सामना === {{Single-innings cricket match | date = [[२९ फेब्रुवारी]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = २३५/६ (५० षटके) | runs1 = [[डेन व्हॅन निकेर्क]] ५५ (४८) | wickets1 = [[शकुआना क्विंटाइन]] १/२८ (१० षटके) | score2 = २००/८ (५० षटके) | runs2 = [[मेरिसा अगुइलेरा]] ४० (६५) | wickets2 = [[सुने लुस]] २/३० (८ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ३५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907393.html धावफलक] | venue = [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[फिलिप वोस्लू]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[त्रिशा चेट्टी]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] | rain = | notes = आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप गुण: वेस्ट इंडीज महिला ०, दक्षिण आफ्रिका महिला २ }} == टी२०आ मालिका == === पहिली टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[४ मार्च]] [[२०१६]] | time = १३:३० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १२५/६ (२० षटके) | runs1 = [[लिझेल ली]] ३५ (३२) | wickets1 = [[अनिसा मोहम्मद]] २/२३ (४ षटके) | score2 = ११४/६ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४० (३१) | wickets2 = [[शबनिम इस्माईल]] ३/१२ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ११ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907395.html धावफलक] | venue = [[किंग्समीड]], [[डर्बन]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेनिस स्मिथ]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[शबनिम इस्माईल]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = [[ओडाइन कर्स्टन]] (दक्षिण आफ्रिका) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === दुसरी टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[६ मार्च]] [[२०१६]] | time = १०:०० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|RSA}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ६३ (५३) | wickets1 = [[शबनिम इस्माईल]] ३/२५ (४ षटके) | score2 = ९८ (१८.४ षटके) | runs2 = [[मारिझान कॅप]] १७ (१५) | wickets2 = [[अनिसा मोहम्मद]] २/१२ (३.४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज महिला ४५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907397.html धावफलक] | venue = [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] | umpires = [[अल्लाहुदीन पालेकर]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[ब्रॅड व्हाइट]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वेस्ट इंडीज) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = [[लारा गुडॉल]] (दक्षिण आफ्रिका) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} === तिसरी टी२०आ === {{Single-innings cricket match | date = [[९ मार्च]] [[२०१६]] | time = १३:३० एसएएसटी<br/>(युटीसी+२) | daynight = | team1 = {{crw-rt|RSA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ११९/३ (२० षटके) | runs1 = [[लिझेल ली]] ३३[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = [[शमिलिया कोनेल]] १/१४ (३ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] २४ (१८) | wickets2 = [[योलनी फोरी]] २/२० (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका महिला ४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907399.html धावफलक] | venue = [[न्यूलँड्स]], [[केप टाऊन]] | umpires = [[बोंगानी जेले]] (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[ब्रॅड व्हाइट]] (दक्षिण आफ्रिका) | motm = [[लिझेल ली]] (दक्षिण आफ्रिका) | toss = दक्षिण आफ्रिका महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] 21t532jtel83z0k3m5gxw1d1k7q8bx0 0 326112 2709635 2648711 2026-09-14T10:35:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709635 wikitext text/x-wiki [[File:Dr Seema Rao Woman Commando Trainer at Corps Battle School Northern Command Indian Army.png|इवलेसे|डॉ सीमा राव कॉर्पस बॅटल स्कूल मध्ये]] '''सीमा राव''' या [[भारतीय विशेष सेनादल|भारताच्या विशेष दलांच्या]] प्रशिक्षक आहेत. त्या हातघाईच्या लढाईत (क्लोझ क्वार्टर बॅटल तथा सीक्यूबी)<ref name="Seema Rao - CQB Specialist">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/womens-day-special-meet-dr-seema-rao-indias-first-woman-commando-trainer/articleshow/57532488.cms|title=Dr Seema Rao Commando Trainer|publisher=indiatimes.com|access-date=2017-06-25|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308093626/http://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/womens-day-special-meet-dr-seema-rao-indias-first-woman-commando-trainer/articleshow/57532488.cms|url-status=dead}}</ref> मध्ये निपुण असून त्या भारतीय सैन्याच्या अनेक तुकड्यांना प्रशिक्षण देतात.<ref name="Seema Rao - Forces Trainer">{{स्रोत बातमी|url=http://www.bbc.com/hindi/india-38725388|title=Training the Indian Forces|date=25 January 2017|work=BBC News हिंदी|publisher=BBC|access-date=2017-06-25}}</ref> त्या स्वतःच्या पती बरोबर; मेजर दीपक राव यांच्यासोबत भागीदारीत काम करतात.<ref name="Deccan Chronicle">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanchronicle.com/sunday-chronicle/headliners/210816/desi-super-woman.html|title=Indian Super Woman Dr. Seema Rao|date=20 August 2016|publisher=Deccan Chronicle|access-date=2016-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/buzz/meet-indias-only-woman-commando-trainer-dr-seema-rao-3692201.htm|title=Meet India's only woman commando trainer Dr Seema Rao|date=14 June 2019|website=cnbctv18.com|language=en-US|access-date=2020-10-30}}</ref> या जोडप्याने दोन दशकांहून अधिक काळ विना मोबदला प्रशिक्षण दिले आहे. राव यांना भारतीय मीडियामध्ये "वंडर वुमन ऑफ इंडिया" म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.femina.in/trending/achievers/wonder-woman-dr-seema-rao-indias-first-and-only-woman-commando-trainer-203280.html|title=Wonder Woman: Dr Seema Rao, India’s First And Only Woman Commando Trainer|website=femina.in|language=en|access-date=2022-03-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/sunday-chronicle/headliners/250617/indias-wonder-woman.html|title=India’s wonder woman|last=Pawar|first=Nivedita Jayaram|date=2017-06-25|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2022-03-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sippingthoughtsliv.com/dr-seema-rao-the-wonder-woman-of-india/|title=Dr. Seema Rao- The Wonder Woman of India -|last=LIV|first=SIpping Thoughts|date=2019-11-28|website=Sipping Thoughts Liv|language=en-GB|access-date=2022-03-16}}{{मृत दुवा|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/the-maa-beti-wonder-women-seema-and-komal-rao/articleshow/63218848.cms|title=The Maa-Beti Wonder Women: Seema and Komal Rao - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-03-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://starofmysore.com/interview-wonder-woman-dr-seema-rao-hold-honour-duty-material-gains/|title=Interview with ‘Wonder Woman’ Dr. Seema Rao: "I hold honour and duty above material gains"|last=Says|first=Theskywalker|date=2017-10-29|website=Star of Mysore|language=en-US|access-date=2022-03-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/meet-seema-rao-indias-first-woman-commando-trainer-5308975/|title=Meet Seema Rao, India’s first woman Commando trainer|date=2018-08-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-03-16}}</ref> राव या भारतातील पहिली महिला विशेष बल प्रशिक्षक आहेत.<ref name="Women Power: Dr. Seema Rao's Iron Will">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/news/national-india-first-women-commando-trainer-dr-seema-rao-still-stealthy-intentions-jagran-special-19039556.html|title=Women Power: Dr. Seema Rao's Iron Will|publisher=jagran.com|access-date=2019-03-14}}</ref><ref name="IWD Special Interview of Dr. Seema Rao">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/national/news/international-womens-day-special-interview-of-dr-seema-rao-01496877.html|title=IWD Special Interview of Dr. Seema Rao|date=7 March 2019|publisher=bhaskar.com|access-date=2019-03-08}}</ref> == कारकीर्द == भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, प्रोफेसर रमाकांत सिनारी यांच्या पोटी जन्मलेल्या राव यांनी संकट व्यवस्थापनात एमबीए केले आहे.  त्या मिसेस इंडिया वर्ल्ड सौंदर्य स्पर्धेची अंतिम स्पर्धक होत्या.<ref name="Dr Seema Rao - India's only commando trainer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/meet-seema-rao-india-s-only-female-commando-trainer-who-s-also-a-firefighter-a-filmmaker-258725.html|title=Dr Seema Rao - India's only commando trainer|publisher=indiatimes|access-date=2016-07-11}}</ref> रावने [[भारतीय वायुसेना|भारतीय हवाई दलाच्या]] कोर्समध्ये स्कायडायव्हिंग करून पॅरा विंग्ज मिळवले. त्या एक लढाऊ नेमबाजी प्रशिक्षक, आर्मी पर्वतारोहण संस्था HMI पदक विजेता आणि लष्करी मार्शल आर्ट्समध्ये 8वी पदवी ब्लॅकबेल्ट प्राप्त कर्त्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.femina.in/trending/achievers/meet-seema-rao-indias-only-woman-combat-trainer-162270.html|title=Meet Seema Rao, India's Only Woman Combat Trainer|website=femina.in|language=en|access-date=2020-10-30}}</ref> त्या जीत कुन दो शिकवण्यासाठी अधिकृत असलेल्या मूठभर शिक्षकांपैकी एक आहेत.<ref name="Seema Rao - Sr JKD Instructor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lokmarg.com/dr-seema-rao-the-indian-superwoman-who-has-mastered-jeet-kune-do-2/|title=Jeet Kune Do Instructor - Dr Seema Rao|date=19 December 2016|publisher=LokMarg|access-date=2017-06-25}}</ref> राव यांनी पती दीपक राव यांच्यासमवेत क्लोज क्वार्टर्स कॉम्बॅटसाठी द राव सिस्टम ऑफ रिफ्लेक्स फायर नावाची शूटिंगची नवीन पद्धत शोधून काढली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbesindia.com/article/2019-wpower-trailblazers/dr-seema-rao-indias-first-female-combat-trainer-fighting-stereotypes/52713/1|title=Forbes India - Dr Seema Rao: India's First Female Combat Trainer, Fighting Stereotypes|website=Forbes India|language=en|access-date=2021-12-26}}</ref> १५,००० सैनिकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी दोन दशकांहून अधिक काळ योगदान दिल्याबद्दल राव यांना तीन लष्करप्रमुख सन्मानपत्रे मिळाली आहेत.<ref name="Eyecatchers Combat Couple">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/the-unstoppables/1/108749.html|title=Unstoppables Combat Couple|publisher=indiatoday.intoday.in|access-date=2009-10-04}}</ref> राव यांनी "एनसायक्लोपीडिया ऑफ क्लोज कॉम्बॅट ऑप्स" आणि "अ काँप्रिहेंसिव्ह ॲनालिसिस ऑफ वर्ल्ड टेररिझम" या दोन पुस्तकांचे सह-लेखन केले आहे. तसेच आपल्या पतीसोबत ‘हँडबुक ऑफ वर्ल्ड टेररिझम’ हे पुस्तकही लिहिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/men-in-uniform-get-a-shot-in-the-arm-from-combat-couple/articleshow/5060789.cms|title=Men in uniform get a shot in the arm from combat couple {{!}} Mumbai News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=May 19, 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-12-26}}</ref> == पुरस्कार आणि ओळख == [[चित्र:President_of_India_awarding_Nari_Shakti_Puraskar.jpg|इवलेसे| राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद|राम नाथ कोविंद]] (उजवीकडे) सीमा राव (डावीकडे) यांना नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करताना]] राव ह्या २०१९ च्या फोर्ब्स इंडिया डब्ल्यू-पॉवर ट्रेलब्लेझर यादीत सहाव्या स्थानावर होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.forbesindia.com/wpower_2019.php?tblname=wpower2019&list_id=1759&pg=all|title=Dr Seema Rao is No 6 in the 2019 Forbes India Woman-Power|publisher=forbesindia.com|access-date=2019-03-01|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024613/http://www.forbesindia.com/wpower_2019.php?tblname=wpower2019&list_id=1759&pg=all|url-status=dead}}</ref> त्यांना आंतरराष्ट्रीय महिला दिन २०१९ रोजी तत्कालीन भारताचे राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uniindia.com/~/president-gives-away-nari-shakti-puraskar-woman-marine-pilot-commando-trainer-receive-loudest-cheers/India/news/1522459.html|title=President gives Nari Shakti Puraskar, woman marine pilot, commando trainer receive loudest cheers|publisher=uniindia.com|access-date=2019-03-08}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] 5ts6ub7lq30eb83c1pbjqtgg7hcoyr9 0 330732 2709438 2477795 2026-09-13T16:07:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709438 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} एर चीफ मार्शल '''प्रताप चंद्र लाल''' (६ डिसेंबर १९१६ - १३ ऑगस्ट १९८२) हे [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान]] [[भारतीय वायुसेना|भारतीय हवाई दलाचे]] हवाई दलाचे प्रमुख होते. १९३९ ते १९७३ मध्ये निवृत्ती होईपर्यंत त्यांनी हवाई दलामध्ये सेवा दिली. ते [[भारताचे वायुसेना प्रमुख|४थे हवाई दलाचे प्रमुख]] होते. त्यांना [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] (१९७२) आणि [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] (१९६५), भारतातील दुसरा आणि तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. निवृत्त झाल्यानंतर, लाल यांनी [[एर इंडिया|एर इंडियाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://modernschool.net/famous-alumni-3/|title=Famous Alumni|website=Modern School|access-date=9 June 2022|archive-date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119001125/https://modernschool.net/famous-alumni-3/|url-status=dead}}</ref> <ref name="IAF Bio">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianairforce.nic.in/content/pratap-chandra-lal-padam-vibhushan-padam-bhushan-dfc-cas|title=Pratap Chandra Lal Padam Vibhushan, Padam Bhushan, DFC CAS {{!}} Indian Air Force {{!}} Government of India|website=indianairforce.nic.in}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=My years with the IAF|publisher=Lancer Publishers|year=1986|isbn=8170620082|page=16}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय वायुसेना प्रमुख]] 9zw6lv6umeuccid1zkg0gx6izss9oyg 0 331540 2709498 2634159 2026-09-13T23:04:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709498 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename = L-Ajruport Internazzjonali ta' Malta | nativename-r = | nativename-a = | image = | image-width = 261 | image2 = Luqa. Ajruport 3.jpg | image2-width = 261 | IATA = MLA | ICAO = LMML | FAA = MLA | type = सार्वजनिक | owner = [[माल्टा इंटरनॅशनल एरपोर्ट पीएलसी]] | operator = | city-served = [[व्हॅलेटा]] आणि [[माल्टा]] देश | location = [[लुका (माल्टा)|लुका]] | hub = <br /> * [[केएम माल्टा एरलाइन्स]] * [[रायनएर]] * [[माल्टा एर]] * [[एर माल्टा]] (नामशेष) | elevation-f = ३०० | elevation-m = ९१ | coordinates = {{Coord|35|51|27|N|14|28|39|W|region:US-CO_type:airport_scale:50000|display=inline,title}} | website = [http://www.maltaairport.com/ www.maltaairport.com] | r1-number = ५/२३ | r1-length-f = ७,७९९ | r1-length-m = २,३७७ | r1-surface = | r2-number = १३/३१ | r2-length-f = ११,६२७ | r2-length-m = ३,५४४ | r2-surface = | footnotes = }} '''माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' ( {{Lang-mt|L-Ajruport Internazzjonali ta' Malta}} , {{विमानतळ संकेत|MLA|LMML}}) हा [[माल्टा|माल्टामधील]] एकमेव [[विमानतळ]] आहे. विमानतळ संपूर्ण देशाला विमानसेवा पुरवतो. हा विमानतळ [[माल्टा द्वीप|माल्टा बेटावर]] राजधानी, [[व्हॅलेटा|व्हॅलेट्टाच्या]] नैऋत्येस, [[लुका (माल्टा)|लुका]] शहरात आहे. येथे पूर्वी आरएएफ लुका हा वायुसेना स्थान व्यापलेले आहे. हा विमानतळ [[केएम माल्टा एरलाइन्स]] आणि [[मेडाव्हिया]] (तथा मेल एर) चे मुख्य ठाणे आहे. या शिवाय [[रायनएर]] उपकंपनी [[माल्टा राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|माल्टा एरचे]] ठाणे आहे. [[चित्र:BEA_Airspeed_Ambassador_at_Luqa_airport,_Malta,_Oct_1956_(cropped).jpg|इवलेसे| [[ब्रिटिश युरोपियन एरवेझ|ब्रिटिश युरोपियन एरवेझचे]] एरस्पीड अॅम्बेसेडर जी-एएलझेडडब्ल्यू प्रकारचे विमान, ऑक्टोबर १९५६ मध्ये लुका विमानतळावर असताना]] माल्टा विमानतळावर एकच प्रवासी टर्मिनल आहे. हे २५ मार्च १९९२ रोजी पूर्णपणे कार्यान्वित झाले. या. विमानतळावर ला व्हॅलेट क्लब नावाचे व्हीआयपी विश्रामगृह आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thriftypoints.com/malta-airport-lounge-review-la-valette-club/|title=Malta Airport Lounge Review – La Valette Club - What's it really like?|date=2018-12-12|website=Thrifty Points|language=en-US|access-date=2019-02-02}}</ref> विमानतळावर लुफ्तांसा टेक्निक आणि एसआर टेक्निक्स द्वारे अनेक देखभाल सुविधा चालविल्या जातात. == सुविधा == माल्टा विमानतळावरील एकमेव टर्मिनलचे उद्घाटन २५ मार्च, १९९२ रोजी झाले. याआधीचे लुका टर्मिनल २०२०नंतर संपूर्णपणे मालवाहतुकीसाठी वापरले जाते. येथील आगमनकक्षामध्ये दुकाने, भाड्याने कार देणाऱ्या कंपन्या आणि इतर सुविधा आहेत. येथे ''ला व्हॅलेट क्लब'' हा व्हीआयपी आरामकक्षही आहे.<ref>{{cite web|url=https://thriftypoints.com/malta-airport-lounge-review-la-valette-club/|title=Malta Airport Lounge Review – La Valette Club - What's it really like?|date=2018-12-12|website=Thrifty Points|language=en-US|access-date=2019-02-02}}</ref> या विमानतळावर विमानांची देखभाल करण्यासाठी [[लुफ्तांसा टेक्निक]] आणि एस टेकनिक्स या कंपन्या सुविधा पुरवतात. [[मेडाव्हिया]] या विमानदेखभाल कंपनीचे मुख्यालय या विमानतळाच्या आवारात आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.medavia.com.mt/contactus?l=1|title=Contact Us|publisher=Medavia|access-date=2013-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729010711/http://www.medavia.com.mt/contactus?l=1 |archive-date=2012-07-29 }}</ref> == लष्करी वापर == [[माल्टाची वायुसेना|माल्टाच्या वायुसेनेचे]] मुख्यालय आणि ठाणे माल्टा विमानतळावर आहे. येथील सहा हँगर{{मराठी शब्द सुचवा}}मधून चार गस्त घालणारी विमाने, सहा हेलिकॉप्टर<ref>{{Cite web |last=Embraer |first=In association with |title=World Air Forces directory 2022 |url=https://www.flightglobal.com/reports/world-air-forces-directory-2022/146695.article |access-date=2022-09-04 |website=Flight Global |language=en}}</ref> आणि एक ड्रोन तैनात असतात.<ref>{{Cite web |last=Gruber |first=Jan |date=2021-05-10 |title=Malta: Air forces deploy first drone |url=https://aviation.direct/en/malta-air-forces-fleets-first-drone-one |access-date=2022-09-04 |website=Aviation.Direct |language=en |archive-date=2022-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904084217/https://aviation.direct/en/malta-air-forces-fleets-first-drone-one |url-status=dead }}</ref> == विमानकंपन्या आणि आणि गंतव्यस्थाने <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maltविमानतळ.com/passenger/flights-landing/fortnightly-schedule/|title=Malta International विमानतळ Flight Schedule &#124; 2-week schedule|date=20 November 2015|website=Maltविमानतळ.com|access-date=25 June 2022}}{{मृत दुवा|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == {{airport-dest-list|[[एजियन एरलाइन्स]]<ref>{{cite web|url=https://en.aegeanair.com/discover/route-map/|title=Route Map|website=Aegean Airlines}}</ref>|[[अॅथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अॅथेन्स]] <!-- -->|[[एर फ्रांस]]<ref>{{cite web |title=Air France Adds 22 New Routes For Summer Leisure Travelers |url=https://simpleflying.com/air-france-summer-new-routes/ |website=Simple Flying |access-date=24 April 2021 |date=10 April 2021}}</ref>|'''मोसमी:''' [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]] <!-- -->|[[एर माल्टा]]<ref>{{cite web|url=https://www.airmalta.com/information/flightsschedule#schedule|title=Flights Schedule &#124; Air Malta|website=Airmalta.com}}</ref>|[[अ‍ॅम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|अ‍ॅम्स्टरडॅम]], [[ब्रसेल्स विमानतळ|ब्रसेल्स]], [[कॅतानिया-फाँतानारूसा विमानतळ|कॅतानिया]], [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[लिस्बन विमानतळ|लिस्बन]],<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221212-kmns23lis|title=Air Malta Intends to Resume Lisbon Service in NS23|website=Aeroroutes}}</ref> [[गॅटविक विमानतळ|लंडन–गॅटविक]], [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]], [[ल्यों–सें-एक्झुपेरी विमानतळ|ल्यों]], [[आदोल्फो सुआरेझ माद्रिद-बराहास विमानतळ|माद्रिद-बराहास]], [[लिनाते विमानतळ|मिलान-लिनाते]], [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]], [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]], [[ओर्लि विमानतळ|पॅरिस–ओर्लि]], [[वाक्लाव हावेल विमानतळ प्राग|प्राग]], [[लिओनार्दो दा विंची-फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]], [[बेन गुरियन विमानतळ|तेल अवीव]], [[व्हियेना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हियेना]], [[झ्युरिक विमानतळ|झ्युरिक]]<br> '''मोसमी:''' [[बर्लिन ब्रांडेनबुर्ग विमानतळ|बर्लिन-ब्रांडेनबुर्ग]], [[ड्युसेलडॉर्फ विमानतळ|ड्युसेलडॉर्फ]],<ref name="dus.com">{{cite web | url=https://www.dus.com/de-de/fliegen/flugziele/malta | title=Homepage Düsseldorf विमानतळ }}</ref> [[नेपल्स विमानतळ|नेपल्स]],<ref name="auto1">{{cite web | url=https://airmalta.com/en/press/air-malta-adds-four-new-routes-for-summer-2023-and-expands-schedule | title=Press Room : Air Malta }}</ref> [[नीस विमानतळ|नीस]],<ref name="auto1"/> [[पालेर्मो विमानतळ|पालेर्मो]]<ref name="auto1"/> <!-- -->|[[एर सर्बिया]]<ref name="exyuaviation.com">{{cite web | url=https://www.exyuaviation.com/2022/09/air-serbia-to-restore-malta-service.html | title=Air Serbia to restore Malta service }}</ref>|[[बेलग्रेड विमानतळ|बेलग्रेड]]<ref name="exyuaviation.com"/> <!-- -->|[[एरबाल्टिक]]<ref>{{cite web |last1=Orban |first1=André |title=airBaltic adds flights to Malta, Yerevan, Baku |url=https://www.aviation24.be/airlines/airbaltic/airbaltic-adds-flights-to-malta-yerevan-baku/ |website=Aviation24.be |date=21 February 2022 |access-date=21 February 2022}}</ref>|'''मोसमी:''' [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]] <!-- -->|[[ब्रिटिश एरवेझ]]<ref>{{cite web|url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb|title=British Airways - Timetables|website=Britishairways.com}}</ref>|[[गॅटविक विमानतळ|लंडन–गॅटविक]] <!-- -->|[[ईझीजेट]]<ref>{{cite web|url=https://www.easyjet.com/en/cheap-flights/timetables|title=Flight Timetables|website=Easyjet.com|access-date=2023-05-21|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603184018/https://www.easyjet.com/en/cheap-flights/timetables|url-status=dead}}</ref>|[[गॅटविक विमानतळ|लंडन–गॅटविक]], [[मँचेस्टर विमानतळ|मँचेस्टर]] <br/>'''मोसमी:''' [[मिलान माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान-माल्पेन्सा]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]] <!-- -->|[[एमिरेट्स]]<ref>{{cite web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-06-10/local-news/Emirates-to-restart-flights-to-Malta-via-Larnaca-6736234199|title = Emirates to restart flights to Malta via Larnaca |website=Independent.com.mt}}</ref>|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–आंतरराष्ट्रीय]], [[लार्नाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लार्नाका]] <!-- -->|[[युरोविंग्ज]]|'''मोसमी:''' [[ड्युसेलडोर्फ विमानतळ|ड्युसेलडोर्फ]],<ref name=EW>{{cite web|url=https://www.eurowings.com/de/entdecken/reiseziele/neue-strecken.html|title=Eurowings - new routes}}</ref> [[हांबुर्ग विमानतळ|हांबुर्ग]]<ref name=EW/> <!-- -->|[[इबेरिया (विमानवाहतूक कंपनी)|इबेरिया]]<ref>{{cite web|url=https://www.iberia.com/fi/schedules/|title=Flight times - Iberia|website=Iberia.com|access-date=2023-05-21|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227133000/https://www.iberia.com/fi/schedules/|url-status=dead}}</ref>|'''मोसमी:''' [[आदोल्फो सुआरेझ माद्रिद-बराहास विमानतळ|माद्रिद-बराहास]] <!-- -->|[[इझ्रेर एरलाइन्स]]<ref>{{cite web |title=Israir NS22 Network Additions Update - 03Apr22 |url=https://aeroroutes.com/eng/220404-6hns22 |website=Aeroroutes |access-date=4 April 2022}}</ref>|'''मोसमी:''' [[बेन गुरियन विमानतळ|तेल अवीव]] <!-- -->|[[आयटीए एरवेझ]]<ref>{{Cite web |title=ITA Airways World |website=ITA Airways |url=https://www.ita-airways.com/en_it/fly-ita/ita-world/network.html |access-date=2023-05-21 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331124537/https://www.ita-airways.com/en_it/fly-ita/ita-world/network.html |url-status=dead }}</ref>|[[लिओनार्दो दा विंची-फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम-फ्युमिचिनो]]<ref>{{Cite web |title=ITA AIRWAYS NW22 SUSPENDED ROUTES SUMMARY – 18OCT22 |website=aeroroutes.com |url=https://www.aeroroutes.com/eng/221019-aznw22eu|date=19 October 2022}}</ref> <!-- -->|[[जेट२.कॉम]]<ref name="auto">{{Cite web |url=https://www.jet2.com/timetable |title=Flight Timetables &#124; Jet2.com |access-date=2021-01-11 |archive-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714130402/https://www.jet2.com/timetable }}</ref>|[[मँचेस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मँचेस्टर]] <br/>'''मोसमी:''' [[बेलफास्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलफास्ट-आंतरराष्ट्रीय]],<ref>{{cite web|url=https://www.belfastविमानतळ.com/blog-news/2023/february/jet2com-and-jet2holidays-announce-massive-expansion-for-summer-24-from-belfast-international-विमानतळ|title=Jet2.com and Jet2holidays|date=2023-02-14|publisher=Belfast International विमानतळ|access-date=2023-04-08}}{{मृत दुवा|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[बर्मिंगहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम]], [[ब्रिस्टल विमानतळ|ब्रिस्टल]], [[ईस्ट मिडलँड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलँड्स]], [[ग्लासगो विमानतळ|ग्लासगो]], [[लीड्स ब्रॅडफर्ड विमानतळ|लीड्स-ब्रॅडफर्ड]], [[लंडन स्टॅनस्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅनस्टेड]], [[न्यूकॅसल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूकॅसल अपॉन टाइन]] <!-- -->|[[लॉट पोलिश एरलाइन्स]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lot.com/us/en/flights-schedule |title=Flights schedule |access-date=2021-01-11 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017050506/http://www.lot.com/us/en/flights-schedule }}</ref>|'''मोसमी:''' [[वर्झावा चॉपिन विमानतळ|वर्झावा-चॉपिन]] <!-- -->|[[लुफ्तांसा]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lufthansa.com/us/en/timetable-and-flight-status#/ |title=Timetable & flight status |access-date=2021-01-11 |archive-date=2018-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033722/https://www.lufthansa.com/us/en/timetable-and-flight-status#/ }}</ref><ref>{{cite web|url=https://simpleflying.com/lufthansa-newark-malta/|title=Lufthansa Operates First Newark to Malta Flight for Summer Cruises|website=Simpleflying.com|date=31 July 2021}}</ref>|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]] <!-- -->|[[लक्झेर]]<ref>{{cite web|url=https://www.luxair.lu/en/information/timetable|title=Timetable &#124; Luxair|website=Luxair.lu}}</ref>|[[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aviation24.be/airlines/luxair/luxair-optimises-its-winter-flight-schedule-and-introduces-two-additional-destinations-for-next-summer-season/ | title=Luxair optimises its Winter flight schedule and introduces two additional destinations for next Summer season | date=14 October 2022 }}</ref> <!-- -->|{{nowrap|[[नॉर्वेजियन एर शटल]]}}<ref>{{Cite web |url=https://www.norwegian.com/en/destinations/Malta-Alldestinations |title=Find flights to 150+ destinations worldwide &#124; Norwegian |access-date=2021-01-11 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512184121/https://www.norwegian.com/en/destinations/Malta-Alldestinations }}</ref>|'''मोसमी:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]], [[ऑस्लो विमानतळ, गार्डेरमोएन|ऑस्लो]] <!-- -->|[[रायनएर]]<ref name="ryan1">{{cite web|url=https://www.ryanair.com/gb/en/timetable|title=Book cheap flights using Fare Finder Ryanair|website=Ryanair.com}}</ref>|[[अॅथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अॅथेन्स]], [[कातानिया-फाँतानारोसा विमानतळ|कातानिया]] [[जोसेप तारादेयास बार्सेलोना-एल प्रात विमानतळ|बार्सेलोना]], [[बारी कारोल वॉयतिला विमानतळ|बारी]], [[ओरियो आल सेरियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेर्गामो]], [[बर्मिंगहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम]], [[बोलोन्या गुलियेल्मो मार्कोनी विमानतळ|बोलोन्या]], [[बोर्दू-मेरिन्याक विमानतळ|बोर्दू]], [[बोर्नमथ विमानतळ|बोर्नमथ]], [[ब्रातिस्लाव्हा विमानतळ|ब्रातिस्लाव्हा]], [[बुखारेस्ट ओतोपेनी विमानतळ|बुखारेस्ट]], [[बुडापेश्ट फेरेंक लिश्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेश्ट]], [[कॅलियारी एल्मास विमानतळ|कॅलियारी]], [[कॅतानिया-फाँतारोसा विमानतळ|कॅतानिया]], [[ब्रसेल्स साउथ शार्लरुआ विमानतळ|शार्लरुआ]], [[कोलोन बॉन विमानतळ|कोलोन-बॉन]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एडिनबरा विमानतळ|एडिनबरा]], [[ग्डान्स्क लेक वालेंसा विमानतळ|ग्डान्स्क]], [[क्राकोव जॉन पॉल दुसरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्राकोव]], [[लिस्बन विमानतळ|लिस्बन]], [[लिव्हरपूल जॉन लेनन विमानतळ|लिव्हरपूल]],<ref name="Rayanir website">{{cite web |url=https://www.ryanair.com/gb/en/ |title=Rayanir website |website=Ryanair.com}} {{nonspecific|date=June 2022}}</ref> [[लुटोन विमानतळ|लंडन–लुटोन]], [[लंडन स्टॅनस्टेड विमानतळ|लंडन-स्टॅनस्टेड]], [[तार्बेस-लूर्दे-पिरेनेइस विमानतळ|लूर्दे]], [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]], [[आदोल्फो सुआरेझ माद्रिद-बराहास विमानतळ|माद्रिद-बराहास]], [[मँचेस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मँचेस्टर]], [[मार्सेल प्रोव्हांस विमानतळ|मार्सेल]], [[मेमिंगेन विमानतळ|मेमिंगेन]],<ref name=aerotelegraph>{{cite web|url=https://www.aerotelegraph.com/neue-sommerstrecken-von-ryanair-ab-memmingen|title=Neue Sommerstrecken von Ryanair ab Memmingen|trans-title=New Ryanair summer routes from Memmingen|publisher=AeroTelegraph|language=de|date=2022-11-17}}</ref> [[मिलान माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान-माल्पेन्सा]], [[नांत अटलांटिक विमानतळ|नांत]], [[नेपल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेपल्स]], [[निश कॉन्सन्टाइन द ग्रेट विमानतळ|निश]], [[पेरुजिया सान फ्रांसेस्को दासिसी अंब्रिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेरुजिया]], [[पिसा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिसा]], [[पोर्तो विमानतळ|पोर्तो]], [[पोझनान-लाविका विमानतळ|पोझनान]], [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]], [[च्यांपिनो-जी.बी. पास्टीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रोम-च्यांपिनो]], [[शॅनन विमानतळ|शॅनन]], [[सोफिया विमानतळ|सोफिया]], [[स्टॉकहोम आर्लान्डा विमानतळ|स्टॉकहोम-आर्लान्ड]],<ref>{{cite web |url=https://www.ryanair.com/gb/en |title=Rayanir website |website=Ryanair.com}} {{nonspecific|date=June 2022}}</ref> [[बेन गुरियन विमानतळ|तेल अवीव]], [[थेस्सालोनिकी विमानतळ|थेस्सालोनिकी]], [[तूलू-ब्लान्याक विमानतळ|तूलू]], [[व्हिन्सेंझो फ्लोरियो विमानतळ त्रापानी-बिर्जी|त्रपानी]], [[त्रेव्हिसो विमानतळ|त्रेव्हिसो]], [[त्रिएस्ते विमानतळ|त्रिएस्ते]], [[तोरिनो विमानतळ|तोरिनो]], [[व्हियेना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हियेना]], [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]], [[वर्झावा मोदलिन विमानतळ|वर्झावा-मोदलिन]], [[कोपर्निकस विमानतळ व्रॉक्लॉ|व्रॉक्लॉ]], [[झाग्रेब विमानतळ|झाग्रेब]] <br/> '''मोसमी:''' [[बूव्है-तिल विमानतळ|बूव्है]], [[चानिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चानिया]], [[ईस्ट मिडलँड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलँड्स]], [[आइंडहोवेन विमानतळ|चानिया]], [[कार्ल्सरुहे-बाडेन-बाडेन विमानतळ|कार्ल्सरुहे-बाडेन-बाडेन]],<ref>{{cite web|url=https://www.baden-airpark.de/wp-content/uploads/Flugplan_Sommer_2023.pdf|title=Sommerflugplan 2023|date=2023|publisher=Baden Airpark|access-date=2023-04-08|archive-date=2023-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514085715/https://www.baden-airpark.de/wp-content/uploads/Flugplan_Sommer_2023.pdf|url-status=dead}}</ref> [[लॅमेझिया तेर्ने आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॅमेझिया तेर्ने]], [[पाफोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाफोस]], [[पार्मा विमानतळ|पार्मा]], [[आब्रुझो विमानतळ|पेस्कारा]], [[सेव्हिया विमानतळ|सेव्हिया]], [[व्हालेन्सिया विमानतळ|व्हालेन्सिया]] <!-- -->|{{nowrap|[[स्विस इंटरनॅशनल एर लाइन्स]]}}<ref>{{Cite web |url=https://www.swiss.com/ch/en/book/flight-information/timetable |title=Timetable &#124; Find flight connections online &#124; SWISS |access-date=2021-01-11 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116192140/https://www.swiss.com/ch/en/book/flight-information/timetable }}</ref>|'''मोसमी:''' [[झ्युरिक विमानतळ|झ्युरिक]] <!-- -->|[[ट्रान्सएव्हिया]]<ref>{{Cite web |url=https://www.transavia.com/en-EU/flight-status/search/ |title=Flight status Transavia &#124; View current flight times |access-date=2021-01-11 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905064532/https://www.transavia.com/en-EU/flight-status/search/ }}</ref>|'''मोसमी:''' [[नांत अटलांटिक विमानतळ|नांत]], [[ओर्लि विमानतळ|पॅरिस-ओर्लि]] <!-- -->|[[ट्युनिसएर एक्सप्रेस]]<ref>{{Cite web|url=https://www.tunisairexpress.net/en/flight-schedules/|title=Tunisair Express flight schedule|website=Tunisairexpress.net|access-date=25 June 2022}}</ref>|[[ट्युनिस-कार्थेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ट्युनिस]] <!-- -->|[[टर्किश एरलाइन्स]]<ref>{{Cite web |url=https://www.turkishairlines.com/en-int/announcements/coronavirus-outbreak/current-flight-plan/ |title=Current Flight Plan &#124; Coronavirus &#124; Turkish Airlines |access-date=2021-01-11 |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104230618/https://www.turkishairlines.com/en-int/announcements/coronavirus-outbreak/current-flight-plan/ }}</ref>|[[इस्तंबुल विमानतळ|इस्तंबुल]] <!-- -->|{{nowrap|[[युनिव्हर्सल एर]]}}|{{ATH}}<ref name="ch-aviation.com"/>, [[फाल्कोनी बोर्सेलिनो विमानतळ|पालेर्मो]]<ref name="ch-aviation.com"/>, [[पेच-पोगानी विमानतळ|पेच]]<ref>{{cite web | url=https://www.aerotelegraph.com/universal-air-verbindet-muenchen-mit-ungarischer-stadt-pecs | title=Universal Air verbindet München mit ungarischer Stadt Pécs | date=13 February 2024 }}</ref> <br> '''मोसमी:''' [[कोर्फु विमानतळ|कोर्फु]]<ref name="ch-aviation.com">{{cite web | url=https://www.ch-aviation.com/news/137997-maltas-universal-air-to-launch-scheduled-ops-out-of-malta | title= Malta's Universal Air to launch scheduled ops out of Malta | date=13 March 2024 }}</ref>, [[इबिथा विमानतळ|इबिथा]]<ref name="ch-aviation.com"/>, [[वाक्लाव हावेल विमानतळ प्राग|प्राग]]<ref>{{cite web | url=https://www.aerotime.aero/articles/universal-air-summer-routes-2024 | title= Universal Air unveils expanded summer schedule with four new routes | date=16 April 2024 }}</ref> <!-- -->|[[व्ह्युएलिंग]]<ref>{{Cite web |url=https://www.vueling.com/en/book-your-flight/where-we-fly |title=Where we fly |access-date=2021-01-11 |archive-date=2018-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717201932/https://www.vueling.com/en/book-your-flight/where-we-fly }}</ref>|[[जोसेप तारादेयास बार्सेलोना-एल प्रात विमानतळ|बार्सेलोना]], [[ओर्लि विमानतळ|पॅरिस–ओर्लि]] <br/> '''मोसमी:''' [[बिल्बाओ विमानतळ|बिल्बाओ]] <!-- -->|[[विझ एर]]<ref>{{cite web|url=https://wizzair.com/|title=WIZZ – Dream more. Live more. Be more.|website=wizzair.com}}</ref>|[[बेलग्रेड निकोला टेसला विमानतळ|बेलग्रेड]], [[ऑन्री कोआंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट]], [[बुडापेश्ट फेरेंक लिश्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुडापेश्ट]], [[क्लुज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लुज-नापोका]], [[केटोविच विमानतळ|केटोविच]], [[स्कोप्ये आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्कोप्ये]], [[वर्झावा चोपिन विमानतळ|वर्झावा-चोपिन]] <!-- -->}} == सांख्यिकी == [[चित्र:Luqa_airfield_Malta_aerial_photo_1941.jpg|इवलेसे| १९४१ मध्ये लुका विमानतळ]] [[चित्र:Malta_International_Airport2.jpg|इवलेसे| आगमन क्षेत्र]] [[चित्र:Malta_Airport.jpg|इवलेसे| मुख्य इमारत]] === सर्वात व्यस्त मार्ग (देशानुसार) === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width="align=" |+देशानुसार माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळाबाहेरील सर्वात व्यस्त आंतरराष्ट्रीय मार्ग (२०२२) <ref name="Annual Review 2022">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maltairport.com/wp-content/uploads/2023/02/Annual-Summary-Report_2022.pdf|title=Annual Review 2022|website=Malta International Airport|access-date=2023-05-21|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423054631/https://www.maltairport.com/wp-content/uploads/2023/02/Annual-Summary-Report_2022.pdf|url-status=dead}}</ref> ! क्र. ! देश ! प्रवासीसंख्या ! % बदल (वि. २०२१) |- | १ |{{ITA}} | १,३२१,३७१ |{{Gain}} १६९.६५ |- | २ |{{GBR}} | 1,059,286 |{{Gain}} १२०.२४ |- | ३ |{{FRA}} | ५६७,८५५ |{{Gain}} १३७.०५ |- | ४ |{{DEU}} | ५५७,७३६ |{{Gain}} 80.51 |- | ५ |{{POL}} | २७८,५९५ |{{Gain}} ११५.७४ |- | ६ |{{ESP}} | 215,000 |{{Gain}} १२५.२० |- | ७ |{{TUR}} | १४९,४६६ |{{Gain}} ८७.२५ |- | ८ |{{BEL}} | १४९,४१५ |{{Gain}} ७९.२४ |- | ९ |{{CHE}} | १३९,७३३ |{{Gain}} १०७.०८ |- | १० |{{AUT}} | १३३,४०० |{{Gain}} ९५.५० |} === सर्वात व्यस्त विमानकंपन्या === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%" width="align=" |+ सर्वाधिक प्रवाशांची नेआण करणाऱ्या विमान कंपन्या (२०१६) <ref name="maltairport.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://miamain.blob.core.windows.net/wp-uploads/wp-content/uploads/2018/03/2017-Annual-Statistical-Summary.pdf|title=Corporate - Malta International Airport|website=Miamin.blob.core.windows.net|access-date=21 February 2017|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003014313/https://miamain.blob.core.windows.net/wp-uploads/wp-content/uploads/2018/03/2017-Annual-Statistical-Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> ! क्र. ! विमानसेवा ! प्रवासी ! % बदल (२०१५पासून) |- | १ | [[रायनएर|रायनायर]] | १७,३१,८८१ |{{Gain}} ४१.३० |- | २ | [[एर माल्टा]] | १६,००,४०८ |</img> ७.४७ |- | ३ | [[इझीजेट]] | २,७९,२६६ |</img> १५.७५ |- | ४ | [[लुफ्तान्सा]] | २,३०,९६५ |{{Gain}} ७.२१ |- | ५ | [[व्हिझ एर]] | १,७७,४२० |{{Gain}} १७.३३ |- | ६ | [[टर्किश एरलाइन्स]] | १,३२,५२१ |{{Gain}} ११.९८ |- | ७ | [[अलिटालिया]] | १,११,५०४ |{{Gain}} २४.९१ |- | ८ | [[एमिरेट्स]] | ८८,३२९ |</img> ३.४५ |- | ९ | [[ब्रिटिश एरवेझ|ब्रिटिश एअरवेज]] | ८०,०२४ |</img> ०.९७ |- | १० | [[वुएलिंग|व्ह्युएलिंग]] | ७३,१३१ |</img> ८.२८ |} == स्थानिक वाहतूक == माल्टा विमानतळापासून [[व्हॅलेटा]] आणि देशाच्या इतर भागांना जाण्यासाठी बससेवा उपलब्ध आहे. [[माल्टा पब्लिक ट्रान्सपोर्ट]]च्या सार्वजनिक तसेच इतर कंपन्यांच्या खाजगी बस येथून अनेक ठिकाणी सेवा पुरवतात.<ref>{{cite web |url=http://www.arriva.com.mt/airport-express?l=1 |title=Arriva - Routes & timetables > Airport Express |access-date=2011-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604182339/http://www.arriva.com.mt/airport-express?l=1 |archive-date=2011-06-04 }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == {{Commonscat-inline}} * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://maltairport.com/}} * Current weather for LMML at NOAA/NWS * {{ASN|MLA}} [[वर्ग:माल्टामधील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:माल्टामधील वाहतूक]] qyyyy7xg2cwvmk3nhem52qqgysd1ufm 0 334955 2709446 2322732 2026-09-13T18:35:18Z अभय नातू 206 /* गुन्हेगारी */ 2709446 wikitext text/x-wiki '''पट्टाया''' हे [[थायलंड|थायलंडमधील]] एक शहर आहे. हे [[थायलंडचे आखात|थायलंडच्या आखाताच्या]] पूर्व किनाऱ्यावर [[बँकॉक|बँकॉकच्या]] आग्नेयेला सुमारे {{Convert|100|km}} अंतरावर आहे. हे शहर [[चोनबुरी प्रांत|चोनबुरी]] प्रांतातील [[बँग लामुंग जिल्हा|बँग लामुंग जिल्ह्यात]] असले तरीही ते या जिल्ह्याचा भाग नाही. हे शहर पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. [[चित्र:Pattaya,_Thailand_Skyline.jpg|डावे|इवलेसे| पटाया क्षितिज]] == पर्यटन == [[चित्र:Jomtien Tower.jpg|इवलेसे|डावे|पट्टाया पार्क टॉवर]] [[चित्र:Pattaya buddha.jpg|इवलेसे|१८०px|वट खाओ फ्रा बात [[थाई मंदिर कला आणि वास्तुशास्त्र|मंदिर]]]] {{multiple image | align = right | width = 220 | direction = vertical | image1 = | caption1 = पट्टाया येथील [[मॅक्स मुए थाई]] स्टेडियमचा बाह्य भाग | image2 = | caption2 = मॅक्स मुए थाईची लढत (फाईट) }} पूर्वी एक कोळीवाडा (मासेमारीचे शहर) असलेले पट्टाया शहर प्रथम [[व्हिएतनाम युद्ध|व्हिएतनाम युद्धादरम्यान]] जवळील [[उ-तापाओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उ-तापाओ]] येथील माजी अमेरिकन हवाई दलाच्या तळावर किंवा थायलंडमधील इतर अमेरिकन तळांवर तैनात असलेल्या अमेरिकन सैनिकांसाठी एक [[विश्रांती आणि मनोरंजन (लष्कर)|विश्रांती आणि मनोरंजनाचे (R&R)]] ठिकाण म्हणून प्रसिद्धीस आले. २०१८ मध्ये, ९६ लाख पर्यटकांसह पट्टाया हे जगातील [[थायलंडमधील पर्यटन|१८ व्या क्रमांकाचे सर्वात जास्त भेट दिले गेलेले शहर]] ठरले; तसेच बँकॉक (२.४१ कोटी) आणि फुकेत (१.०५ कोटी) नंतर थायलंडमधील तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात जास्त भेट दिले गेलेले शहर ठरले.<ref>{{Cite web |author=Francesca Street |title=The most visited cities in the world 2019 |url=https://www.cnn.com/travel/article/most-visited-cities-euromonitor-2019/index.html |access-date=2022-11-27 |publisher=CNN|date=3 December 2019|archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127201541/https://www.cnn.com/travel/article/most-visited-cities-euromonitor-2019/index.html |url-status=live }}</ref> == गुन्हेगारी == अलीकडच्या वर्षात परदेशातील संघटित गुन्हेगारीतील व्यक्ती येथे येउन लपतात. टोळीयुद्धांत येथे अनेकदा खून व हाणामाऱ्या होतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.nationmultimedia.com/2005/11/07/opinion/data/opinion_19080383.html|title=Thailand's Costa del Crime|date=7 November 2005|work=The Nation|format=Editorial|access-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724091743/http://www.nationmultimedia.com/2005/11/07/opinion/data/opinion_19080383.html|archive-date=24 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Campbell|first=Duncan|url=https://www.theguardian.com/uk/2005/apr/11/ukcrime.thailand|title=Great Escape|date=11 April 2005|work=The Guardian|location=London|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917151737/https://www.theguardian.com/uk/2005/apr/11/ukcrime.thailand|archive-date=17 September 2016|url-status=live}}</ref> == जुळी शहरे == *{{flagicon|KAZ}} [[श्यामकेंत]], [[कझाकस्तान]] (जून २०१७) *{{flagicon|RUS}} [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[रशिया]] (जून २०१७) *{{flagicon|PRC}} [[चिंगडाओ]], [[चीन]] (२०१३)<ref>{{cite web|url=http://www.pattayamail.com/news/pattaya-qingdao-ink-sister-city-agreement-21546|title=Pattaya, Qingdao ink sister-city agreement|work=pattayamail.com|date=31 January 2013|access-date=29 March 2017|archive-date=30 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330083559/http://www.pattayamail.com/news/pattaya-qingdao-ink-sister-city-agreement-21546|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|PRC}} [[हुबेइ]], [[चीन]] (२०१४)<ref>{{cite web|url=http://www.pattayamail.com/news/pattaya-hubei-sign-sister-city-agreement-42546|title=Pattaya, Hubei sign sister-city agreement|work=pattayamail.com|date=5 November 2014|access-date=29 March 2017|archive-date=30 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330174305/http://www.pattayamail.com/news/pattaya-hubei-sign-sister-city-agreement-42546|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|PRC}} [[झांगज्याजी]], [[चीन]] (२०१६)<ref>{{cite web|url=http://www.top-news.top/news-12578362.html|title=Zhangjiajie City and Thailand Chonburi City Pattaya City became sister cities|date=10 December 2016|access-date=16 June 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140154/http://www.top-news.top/news-12578362.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:थायलंडमधील शहरे]] 6h2aw82lou0ieqfy1rejut301464jol 2709448 2709446 2026-09-13T18:54:47Z अभय नातू 206 /* गुन्हेगारी */ 2709448 wikitext text/x-wiki '''पट्टाया''' हे [[थायलंड|थायलंडमधील]] एक शहर आहे. हे [[थायलंडचे आखात|थायलंडच्या आखाताच्या]] पूर्व किनाऱ्यावर [[बँकॉक|बँकॉकच्या]] आग्नेयेला सुमारे {{Convert|100|km}} अंतरावर आहे. हे शहर [[चोनबुरी प्रांत|चोनबुरी]] प्रांतातील [[बँग लामुंग जिल्हा|बँग लामुंग जिल्ह्यात]] असले तरीही ते या जिल्ह्याचा भाग नाही. हे शहर पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. [[चित्र:Pattaya,_Thailand_Skyline.jpg|डावे|इवलेसे| पटाया क्षितिज]] == पर्यटन == [[चित्र:Jomtien Tower.jpg|इवलेसे|डावे|पट्टाया पार्क टॉवर]] [[चित्र:Pattaya buddha.jpg|इवलेसे|१८०px|वट खाओ फ्रा बात [[थाई मंदिर कला आणि वास्तुशास्त्र|मंदिर]]]] {{multiple image | align = right | width = 220 | direction = vertical | image1 = | caption1 = पट्टाया येथील [[मॅक्स मुए थाई]] स्टेडियमचा बाह्य भाग | image2 = | caption2 = मॅक्स मुए थाईची लढत (फाईट) }} पूर्वी एक कोळीवाडा (मासेमारीचे शहर) असलेले पट्टाया शहर प्रथम [[व्हिएतनाम युद्ध|व्हिएतनाम युद्धादरम्यान]] जवळील [[उ-तापाओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|उ-तापाओ]] येथील माजी अमेरिकन हवाई दलाच्या तळावर किंवा थायलंडमधील इतर अमेरिकन तळांवर तैनात असलेल्या अमेरिकन सैनिकांसाठी एक [[विश्रांती आणि मनोरंजन (लष्कर)|विश्रांती आणि मनोरंजनाचे (R&R)]] ठिकाण म्हणून प्रसिद्धीस आले. २०१८ मध्ये, ९६ लाख पर्यटकांसह पट्टाया हे जगातील [[थायलंडमधील पर्यटन|१८ व्या क्रमांकाचे सर्वात जास्त भेट दिले गेलेले शहर]] ठरले; तसेच बँकॉक (२.४१ कोटी) आणि फुकेत (१.०५ कोटी) नंतर थायलंडमधील तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात जास्त भेट दिले गेलेले शहर ठरले.<ref>{{Cite web |author=Francesca Street |title=The most visited cities in the world 2019 |url=https://www.cnn.com/travel/article/most-visited-cities-euromonitor-2019/index.html |access-date=2022-11-27 |publisher=CNN|date=3 December 2019|archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127201541/https://www.cnn.com/travel/article/most-visited-cities-euromonitor-2019/index.html |url-status=live }}</ref> == पर्यावरण == [[चित्र:Pattaya sunset-KayEss-1.jpeg|उजवे|इवलेसे|पट्टाया समुद्रकिनाऱ्यावरील सूर्यास्त]] पट्टायामध्ये दररोज सुमारे ४५० टन कचरा तयार होतो. कचरा हटवण्यासाठी आणि त्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी शहर प्रशासन वर्षाला ३० कोटींहून अधिक [[थाई बाहत|बाहत]] खर्च करते. सरासरी प्रत्येक टन कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी १,६०० बाहत खर्च केले जातात.<ref>{{cite news|last1=Pupattanapong|first1=Chaiyot|title=Pattaya official thinks garbage figures are rubbish|url=https://www.bangkokpost.com/news/general/1452654/pattaya-official-thinks-garbage-figures-are-rubbish|access-date=26 April 2018|work=Bangkok Post|date=26 April 2018}}</ref> पर्यटकांच्या बोटींमधून समुद्रात मोठ्या प्रमाणावर कचरा टाकला जात असल्याचा आरोप केला जातो.<ref>{{cite news|title=Pattaya beach businesses blame tourist boat operators for rising level of garbage being washed ashore|url=https://www.nationthailand.com/detail/around_thailand/30335244|access-date=26 April 2018|work=The Nation|date=2018-01-03|archive-date=6 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806052048/https://www.nationmultimedia.com/detail/around_thailand/30335244|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Flooded street of Pattaya.jpg|इवलेसे|ऑक्टोबर २०१२ मध्ये पट्टायातील रस्त्यावर आलेला पूर]] जुलै २०१७ मध्ये पर्जन्य जलवाहिनीतून (स्टॉर्म ड्रेन) बाहेर पडलेल्या प्रक्रिया न केलेल्या सांडपाण्यामुळे पट्टाया समुद्रकिनारा एक आठवडा दूषित झाला होता. शहर प्रशासनाने या घटनेचे कारण तुटलेले पंप आणि पट्टायाच्या सांडपाणी शुद्धीकरण प्रकल्पाची दुरावस्था असल्याचे सांगितले. पर्यावरण मंत्रालयाने प्रदूषणविरोधी कायद्यांची अंमलबजावणी तीव्र करण्याची आणि सांडपाणी शुद्धीकरणाची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी पट्टायावर दबाव आणण्याची घोषणा केली. मंत्रालयाच्या मते, पट्टायामध्ये सांडपाणी आणि कचरा प्रदूषणाचे १,०४७ स्रोत ओळखले गेले आहेत, ज्यांची संख्या शहराचा विस्तार जसजसा होत आहे तसतशी वाढत आहे.<ref>{{cite news|last1=Homklin|first1=Jetsada|title=Pattaya sewage problem in government crosshairs|url=http://www.pattayamail.com/news/pattaya-sewage-problem-government-crosshairs-186138|access-date=26 April 2018|work=Pattaya Mail|date=2017-09-16|archive-date=26 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426213040/http://www.pattayamail.com/news/pattaya-sewage-problem-government-crosshairs-186138|url-status=live}}</ref> प्रादेशिक पर्यावरण कार्यालयाने दिलेल्या माहितीनुसार मध्य पट्टाया समुद्रकिनाऱ्यांवरील समुद्राच्या पाण्याची गुणवत्ता सांडपाणी न सांडतानाही खालावलेली असते आणि ती "मानवी तसेच सागरी जीवांच्या आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते". त्यांनी मध्य पट्टाया समुद्रकिनाऱ्यांजवळील समुद्राच्या पाण्याची गुणवत्ता "खराब" आणि अधिक ढासळणारी मानली आहे. तर उत्तर पट्टायातील ना क्लुआ, दक्षिण पट्टाया, को लान आणि जोम्तिएन समुद्रकिनाऱ्यांजवळील पाण्याची गुणवत्ता त्यांनी "बऱ्यापैकी चांगली" मानली आहे. समुद्रात सोडण्यापूर्वी सांडपाण्यावर अधिक चांगल्या प्रकारे प्रक्रिया करण्यासाठी दोन जल व्यवस्थापन प्रकल्पांची क्षमता वाढवण्याचा विचार शहराने केला होता. सोई वाट नोंगयाई येथील सांडपाणी शुद्धीकरण प्रकल्पाच्या विस्तारानंतर दररोज सध्याच्या ८०,००० घनमीटरऐवजी सुमारे १,३०,००० घनमीटर सांडपाण्यावर प्रक्रिया करता आली असती.<ref>{{cite news|last1=Pupattanapong|first1=Chaiyot|title=Pattaya sea water quality gets 'poor' grade|url=https://www.bangkokpost.com/news/general/1015553/pattaya-sea-water-quality-gets-poor-grade|access-date=26 April 2018|work=Bangkok Post|date=2016-06-21}}</ref> मात्र, हा विस्तार कधीही अमलात आला नाही.<ref name=BP-20181123/> नोव्हेंबर २०१८ मध्ये, पट्टाया नगरपालिकेने आपल्या ६ सांडपाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांच्या दुरुस्तीसाठी १८.८ कोटी [[थाई बाहत|बाहत]] मंजूर केले. इ.स. २००० मध्ये उभारण्यात आलेले हे प्रकल्प दररोज ६५,००० घनमीटर सांडपाण्याची क्षमता सांभाळू शकतात. प्रकल्पातील एक तृतीयांशपेक्षा जास्त उपकरणे ४० ते ५० टक्के खराब झाल्याचे आढळले. ही यंत्रणा पट्टायाच्या ३६ चौरस किमी क्षेत्रातील म्हणजेच ६८ टक्के शहरी भागातील कचऱ्यावर प्रक्रिया करते. प्रक्रिया क्षमता १,३५,००० घनमीटरपर्यंत वाढवण्याच्या आधीच्या योजना कधीही अमलात आणल्या गेल्या नाहीत आणि विद्यमान प्रकल्पांची दुरावस्था होऊ दिली गेली. पट्टाया दररोज २,००,००० घनमीटरपेक्षा जास्त पाण्याचा वापर करतो, परंतु दररोज केवळ ७०,००० घनमीटर पाणी बाहेर सोडल्याचा दावा करतो; या तफावतीचे स्पष्टीकरण देण्यात आलेले नाही. प्रक्रिया केल्यानंतर ते पाणी पुन्हा समुद्रात सोडण्यापूर्वी त्याची गुणवत्ता मोजण्यासाठी कोणतीही चाचणी उपलब्ध नाही, ज्यामुळे दूषित पाणी समुद्रात सोडले जाण्याची शक्यता आहे.<ref name=BP-20181123>{{cite news |last1=Pupattanapong |first1=Chaiyot |title=Wastewater stations to get B188m |url=https://www.bangkokpost.com/news/general/1580522/wastewater-stations-to-get-b188m |access-date=2018-11-26 |work=Bangkok Post |date=2018-11-23}}</ref> == गुन्हेगारी == अलीकडच्या वर्षात परदेशातील संघटित गुन्हेगारीतील व्यक्ती येथे येउन लपतात. टोळीयुद्धांत येथे अनेकदा खून व हाणामाऱ्या होतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.nationmultimedia.com/2005/11/07/opinion/data/opinion_19080383.html|title=Thailand's Costa del Crime|date=7 November 2005|work=The Nation|format=Editorial|access-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724091743/http://www.nationmultimedia.com/2005/11/07/opinion/data/opinion_19080383.html|archive-date=24 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Campbell|first=Duncan|url=https://www.theguardian.com/uk/2005/apr/11/ukcrime.thailand|title=Great Escape|date=11 April 2005|work=The Guardian|location=London|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917151737/https://www.theguardian.com/uk/2005/apr/11/ukcrime.thailand|archive-date=17 September 2016|url-status=live}}</ref> == जुळी शहरे == *{{flagicon|KAZ}} [[श्यामकेंत]], [[कझाकस्तान]] (जून २०१७) *{{flagicon|RUS}} [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[रशिया]] (जून २०१७) *{{flagicon|PRC}} [[चिंगडाओ]], [[चीन]] (२०१३)<ref>{{cite web|url=http://www.pattayamail.com/news/pattaya-qingdao-ink-sister-city-agreement-21546|title=Pattaya, Qingdao ink sister-city agreement|work=pattayamail.com|date=31 January 2013|access-date=29 March 2017|archive-date=30 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330083559/http://www.pattayamail.com/news/pattaya-qingdao-ink-sister-city-agreement-21546|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|PRC}} [[हुबेइ]], [[चीन]] (२०१४)<ref>{{cite web|url=http://www.pattayamail.com/news/pattaya-hubei-sign-sister-city-agreement-42546|title=Pattaya, Hubei sign sister-city agreement|work=pattayamail.com|date=5 November 2014|access-date=29 March 2017|archive-date=30 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330174305/http://www.pattayamail.com/news/pattaya-hubei-sign-sister-city-agreement-42546|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|PRC}} [[झांगज्याजी]], [[चीन]] (२०१६)<ref>{{cite web|url=http://www.top-news.top/news-12578362.html|title=Zhangjiajie City and Thailand Chonburi City Pattaya City became sister cities|date=10 December 2016|access-date=16 June 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140154/http://www.top-news.top/news-12578362.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:थायलंडमधील शहरे]] 7ze815v77zbl7gvgqaeghibia0nl9dy 0 350869 2709622 2568260 2026-09-14T06:31:03Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2709622 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र|प्रकार=गाव|जनगणना_स्थलनिर्देशांक=५२७६८८|स्थानिक_नाव=आमडदे|तालुका_नाव=भडगाव|जिल्हा_नाव=जळगाव|राज्य_नाव=महाराष्ट्र|विभाग=|जिल्हा=[[जळगाव]]|तालुका_नावे=[[भडगाव]]|अक्षांश=|रेखांश=|शोधक_स्थान=right|क्षेत्रफळ_एकूण=१६.९७|उंची=|लोकसंख्या_एकूण=५३८३|लोकसंख्या_वर्ष=२०११|लोकसंख्या_घनता=३१७.२८|लोकसंख्या_पुरुष=२८२९|लोकसंख्या_स्त्री=२५५४|लिंग_गुणोत्तर=९०३|अधिकृत_भाषा=[[मराठी]]}} '''आमडदे''' हे [[महाराष्ट्र| महाराष्ट्राच्या]] [[जळगाव जिल्हा| जळगाव जिल्ह्यातील]] एक गाव आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार <ref>https: // censusindia.gov. in / census.website / data / census - tables #</ref>या गावाचा सेन्सस कोड ५२७६८८ असून या लेखातील माहिती या जनगणनेवर आधारित आहे. या गावाचे क्षेत्र ७९९.०१ हेक्टर असून येथील लोकसंख्या ५३८३ आहे. गावात ११६३ कुटुंबे राहतात. == लोकसंख्या == * एकूण लोकसंख्या:५३८३; पुरुष: २८२९; स्त्रिया: २५५४ * अनुसूचित जाती लोकसंख्या: ४८१; पुरुष: २५८; स्त्रिया: २२३ * अनुसूचित जमाती लोकसंख्या:६८०; पुरुष: ३४१; स्त्रिया: ३३९ == शैक्षणिक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-६. प्राथमिक शाळा-२. कनिष्ठ माध्यमिक शाळा-२. माध्यमिक शाळा-१. उच्च माध्यमिक शाळा -१. पदवी महाविद्यालय नाही . स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ५ किमी पेक्षा कमी अंतरावर वरखेड, वलवाडी, आंचळगाव, तांडे, धोत्रे अशी गावी आहेत ५ ते १० किलोमीटर अंतरामध्ये तालुक्याचे ठिकाण म्हणजेच भडगाव आहे. लोण, पिंपरखेड, पिंपळगाव (थडीचे) १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर : अभियांत्रिकी महाविद्यालय जळगाव येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय जळगाव येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा धुळे. येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र जळगाव येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा जळगाव येथे आहे. == वैद्यकीय सुविधा == === सरकारी === असलेल्या सुविधा- प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र - १ नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, दवाखाने, गुरांचे दवाखाने, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र, === बिगर-सरकारी === असलेल्या सुविधा- बाह्य रुग्ण विभाग, -२इतर पदवीधर डॉक्टर, -२औषधाची दुकाने, -२इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा, -२ नसलेल्या सुविधा - बाह्य व भरती असलेल्या रुग्णांचा विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एमबीबीएस पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, पारंपरिक वैद्य व वैदू, == पिण्याचे पाणी == असलेल्या सुविधा- शुद्ध केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - शुद्ध न केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, तलाव/तळी यातील पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा, == स्वच्छता == असलेल्या सुविधा- सांडपाणी शुद्धीकरणाच्या सयंत्रात सोडले जाते.उघडी गटारे, न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, नसलेल्या सुविधा - ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था, == संचार == गावात असणाऱ्या सुविधा - पोस्ट ऑफिस, उपपोस्ट ऑफिस, मोबाइल फोन सुविधा, इंटरनेट कॅफे/सर्व्हिस सेंटर, खाजगी कूरियर, सार्वजनिक बस सेवा, खाजगी बस सेवा, ऑटो व टमटम, टॅक्सी, जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, कच्चे रस्ते, पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - रेल्वे स्थानक, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. पदचलित सायकल रिक्षा - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० किमी अंतरावर. राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० किमी अंतरावर. '''तळटीप'''- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग, == बाजार व पतव्यवस्था == गावात असणाऱ्या सुविधा - सहकारी बँका, शेतकी कर्ज संस्था, स्वसहाय्य गट (SHG), रेशनचे दुकान, मंडई/कायम बाजार, आठवड्याचा बाजार, शेतमाल विक्री संस्था, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - एटीएम, - ५ ते १० किमी अंतरावर. व्यापारी बँका, - ५ ते १० किमी अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था, == आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, समुदाय भवन (दूरचित्रवाणीसह अथवा विरहित), क्रीडांगण, खेळ / करमणूक क्लब, सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, सार्वजनिक ग्रंथालय, सार्वजनिक वाचनालय, वृत्तपत्र पुरवठा, विधानसभा मतदान केन्द्र, जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - == वीज पुरवठा == घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. == जमिनीचा वापर (हेक्टर) == * जंगल क्षेत्र : ४४९.४५ * बिगरशेतकी वापरातली जमीन: ५.९८ * ओसाड व शेतीला अयोग्य जमीन: १५९.३५ * कुरणे व इतर चराऊ जमीन: ४७.०६ * फुटकळ झाडीखालची जमीन: ०.० * शेतीयोग्य पडीक जमीन: ६२.२८ * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: १०.५५ * ह्या वर्षीची पडीक जमीन: ०.० * पिकांखालची जमीन: ९६१.९२ * एकूण कोरडवाहू शेतजमीन: ११०.० * एकूण बागायती जमीन: ८५१.९२ == सिंचन सुविधा (क्षेत्रफळ हेक्टर मध्ये) == * कालवे : ११० * विहिरी / कूप नलिका: ० * तलाव / तळी: ० * ओढे: ० * इतर : ० == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:भडगाव तालुका]] pn17ogovx8wtnca8ekeycgc0izuagrp 0 359418 2709516 2566436 2026-09-14T00:02:21Z अभय नातू 206 दुवे 2709516 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र|प्रकार=गाव|जनगणना_स्थलनिर्देशांक=५२७११४|स्थानिक_नाव=कुर्हे प्र.न|तालुका_नाव=भुसावळ|जिल्हा_नाव=जळगाव (म. कॉर्प.)|राज्य_नाव=महाराष्ट्र|विभाग=|जिल्हा=[[जळगाव (म. कॉर्प.)]]|तालुका_नावे=[[भुसावळ]]|अक्षांश=|रेखांश=|शोधक_स्थान=right|क्षेत्रफळ_एकूण=४०.३४|उंची=|लोकसंख्या_एकूण=८४६७|लोकसंख्या_वर्ष=२०११|लोकसंख्या_घनता=२०९.८९|लोकसंख्या_पुरुष=४४७०|लोकसंख्या_स्त्री=३९९७|लिंग_गुणोत्तर=८९४|अधिकृत_भाषा=[[मराठी]]}} '''कुर्हे प्र. नशिराबाद''' हे [[महाराष्ट्र| महाराष्ट्राच्या]] [[जळगाव जिल्हा| जळगाव जिल्ह्यातील]] एक गाव आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार <ref>https: // censusindia.gov. in / census.website / data / census - tables #</ref>या गावाचा सेन्सस कोड ५२७११४ असून या लेखातील माहिती या जनगणनेवर आधारित आहे. या गावाचे क्षेत्र ७९९.०१ हेक्टर असून येथील लोकसंख्या ८४६७ आहे. गावात १८५४ कुटुंबे राहतात. == लोकसंख्या == * एकूण लोकसंख्या:८४६७; पुरुष: ४४७०; स्त्रिया: ३९९७ * अनुसूचित जाती लोकसंख्या: ४९१; पुरुष: २६४; स्त्रिया: २२७ * अनुसूचित जमाती लोकसंख्या:५४४; पुरुष: २८१; स्त्रिया: २६३ == शैक्षणिक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-९. प्राथमिक शाळा-४. कनिष्ठ माध्यमिक शाळा-२. माध्यमिक शाळा-१. उच्च माध्यमिक शाळा -१. स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - * ५ किमी पेक्षा कमी अंतरावर : काही नाही * ५ ते १० किमी अंतरावर : पदवी महाविद्यालय भुसावळ येथे आहे. अभियांत्रिकी महाविद्यालय भुसावळ येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा भुसावळ येथे आहे. * १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर : वैद्यकीय महाविद्यालय साकेगाव येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र जळगाव येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा जळगाव येथे आहे. == वैद्यकीय सुविधा == === सरकारी === * असलेल्या सुविधा- प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र, -१दवाखाने, -१गुरांचे दवाखाने, -१ * नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र, === बिगर-सरकारी === * असलेल्या सुविधा- बाह्य रोगी विभाग, -२इतर पदवीधर डॉक्टर, -२पारंपरिक वैद्य व वैदू, -१औषधाची दुकाने, -२ * नसलेल्या सुविधा - बाह्य व भरती असलेले रोगी विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एमबीबीएस पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा, == पिण्याचे पाणी == असलेल्या सुविधा- शुद्ध केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, शुद्ध न केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बोरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, तलाव / तळी यातील पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा, == स्वच्छता == असलेल्या सुविधा- सांडपाणी पाण्याच्या स्त्रोतात सोडले जाते.उघडी गटारे, नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था, == संचार == गावात असणाऱ्या सुविधा - पोस्ट ऑफिस, मोबाइल फोन सुविधा, इंटरनेट कॅफे / सर्व्हिस सेंटर, खाजगी कूरियर, सार्वजनिक बस सेवा, ऑटो व टमटम, टॅक्सी, राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, कच्चे रस्ते, पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - उपपोस्ट ऑफिस, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - ५ ते १० किमी अंतरावर. रेल्वे स्टेशन, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सायकल रिक्षा (पायचाकी), - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० किमी अंतरावर. जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० किमी अंतरावर. '''तळटीप'''- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग, == बाजार व पतव्यवस्था == गावात असणाऱ्या सुविधा - व्यापारी बँका, सहकारी बँका, शेतकी कर्ज संस्था, स्वसहाय्य गट (SHG), रेशनचे दुकान, मंडया / कायम बाजार, आठवड्याचा बाजार, शेतमाल विक्री संस्था, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - ५ ते १० किमी अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था, == आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, समुदाय भवन (दूरचित्रवाणीसह अथवा विरहित), क्रीडांगण, खेळ / करमणूक क्लब, सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, सार्वजनिक ग्रंथालय, सार्वजनिक वाचनालय, वृत्तपत्र पुरवठा, विधानसभा मतदान केन्द्र, जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - == वीज पुरवठा == घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. == जमिनीचा वापर (हेक्टर) == * जंगल क्षेत्र : १२२१.० * बिगरशेतकी वापरातली जमीन: १८.० * ओसाड व शेतीला अयोग्य जमीन: २२८.० * कुरणे व इतर चराऊ जमीन: १६२.० * फुटकळ झाडीखालची जमीन: ०.० * शेतीयोग्य पडीक जमीन: ०.० * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: ०.० * ह्या वर्षीची पडीक जमीन: ०.० * पिकांखालची जमीन: २४०५.० * एकूण कोरडवाहू शेतजमीन: १२.१ * एकूण बागायती जमीन: २३९२.९ == सिंचन सुविधा (क्षेत्रफळ हेक्टर मध्ये) == * कालवे : ० * विहिरी / कूप नलिका: १२ * तलाव / तळी: ० * ओढे: ० * इतर : ० == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भ यादी}} 2vjflkou2occkpljn425j0xddjozxgb 0 366980 2709440 2645727 2026-09-13T17:27:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709440 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''बरसात''''' हा १९९५ चा [[राजकुमार संतोषी]] दिग्दर्शित भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील रोमँटिक ॲक्शन चित्रपट आहे ज्यामध्ये [[बॉबी देओल]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी पदार्पण केले होते. देओल आणि खन्ना दोघांनाही अनुक्रमे [[फिल्मफेर सर्वोत्तम पुरुष पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पुरुष पदार्पणासाठी फिल्मफेर पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पदार्पणासाठी फिल्मफेर पुरस्कार]] मिळाला. देओलने १० वर्षांनंतर २००५ मध्ये त्याच नावाच्या चित्रपटात काम केले. == निर्माण == सुरुवातीला, [[शेखर कपूर]] या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करणार होते आणि त्यांनी देओलसोबत एक दृश्य चित्रित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/dilwale-dulhania-le-jayenge-rangeela-1995-exceptional-year/|title=Dilwale Dulhania Le Jayenge, Rangeela and more: 1995 was an exceptional year|last=Vijayakar|first=Rajeev|date=1 March 2020|website=[[बॉलिवूड हंगामा]]|access-date=25 March 2020}}</ref> तथापि, त्यांनी ''[[बँडिट क्वीन|बॅंडिट क्वीनसाठी]]'' चित्रपट सोडला आणि [[राजकुमार संतोषी]] यांनी दिग्दर्शनाची जबाबदारी स्वीकारली. त्याने दोन्ही प्रमुख कलाकारांना कार्यशाळांमध्ये उपस्थित राहण्यास सांगितले. लंडनमध्ये एका दृश्याचे चित्रीकरण करताना देओलच्या पायाला दुखापत झाली आणि त्याला एका वर्षापेक्षा जास्त काळ कुबड्या वापराव्या लागल्या. त्याने त्याच्या दुखापतग्रस्त पायासह ''गुप्त: द हिडन ट्रुथ'' चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरू ठेवले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Lohana|first=Avinash|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-day-first-shot-bobby-deol-recounts-the-first-time-he-faced-the-camera-for-barsaat/articleshow/72858518.cms|title=First Day, First Shot: Bobby Deol recounts the first time he faced the camera for Barsaat|date=18 December 2019|work=[[Mumbai Mirror]]|access-date=25 March 2020|archive-date=2025-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221195523/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-day-first-shot-bobby-deol-recounts-the-first-time-he-faced-the-camera-for-barsaat/articleshow/72858518.cms|url-status=dead}}</ref> हिमाचल प्रदेशातील [[मनाली|मनालीजवळील]] रोहतांग खिंडीत काही दृश्ये चित्रित करण्यात आली. तिथे चित्रीकरण करत असताना खन्ना एकदा बेशुद्ध पडमी.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bobby-deol-talks-about-rumours-of-twinkle-khanna-and-him-sunbathing-together/articleshow/64599245.cms|title=Bobby Deol talks about rumours of Twinkle Khanna and him sunbathing together|date=15 June 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 March 2020}}</ref> == गीत == ''बरसात'' चित्रपटातील गाणी [[नदीम-श्रवण|नदीम श्रवण]] यांनी संगीतबद्ध केली होती आणि गीते [[समीर अंजान|समीर]] यांनी लिहिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5|title=BoxOffice India.com|date=2010-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102010439/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5|archive-date=2 January 2010|access-date=2024-12-22}}</ref> "हमको सिरफ तुमसे", "लव्ह तुझे लव में करता हूं" आणि "नहीं ये हो नहीं सक्ता" हे गाणे खूप लोकप्रिय होते. {| class="wikitable sortable" !# ! गीत ! गायक ! लांबी |- | १. | "हमको सिर्फ तुमसे" | [[कुमार सानू]], [[अलका याज्ञिक]] | ०६:४९ |- | २. | "लव्ह तुझे लव्ह मैं करता" | कुमार सानू, अलका याज्ञिक | ०५:४६ |- | ३. | "दिल पागल दिवाना" | कुमार सानू | ०५:४९ |- | ४. | "एक हसीन लडकी से" | [[सोनू निगम]], अलका याज्ञिक | ०८:३४ |- | ५. | "इश्क में एक पल" | सोनू निगम, [[कविता कृष्णमूर्ती]] | ०८:१६ |- | ६. | "नहीं ये हो नहीं सकता" | कुमार सानू, [[साधना सरगम]] | ०६:०४ |- | ७. | "हमको पढायी से क्या" | कुमार सानू | ०६:४१ |- | ८. | "हमको सिर्फ तुमसे" | (वाद्य) | ०५:४४ |- | ९. | "लव्ह तुझे लव्ह मैं करता" | (वाद्य) | ०५:१२ |} == पुरस्कार आणि नामांकने == ; फिल्मफेर पुरस्कार * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम पुरुष पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पुरुष पदार्पण]] - [[बॉबी देओल]] '''(विजयी)''' <ref>{{स्रोत बातमी|last=Fernandes|first=Bradley|url=https://www.filmfare.com/features/double-impact-9740-7.html|title=Double impact|date=6 July 2015|work=[[Filmfare]]|access-date=25 March 2020}}</ref> * [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पदार्पण]] - [[ट्विंकल खन्ना]] '''(विजयी)''' <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pacheco|first=Sunitra|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/twinkle-khanna-from-bollywood-stardom-to-becoming-mrs-funny-bones/|title=Twinkle Khanna: From Bollywood stardom to becoming Mrs Funny Bones|date=18 February 2015|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|publisher=[[Indian Express Limited]]|editor-last=Sharma|editor-first=Sarika|location=Mumbai|access-date=25 February 2015}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Khan|first=Rubina A.|url=https://gulfnews.com/entertainment/books/twinkle-khanna-i-wouldve-liked-to-be-birbal-in-akbars-court-1.1581079|title=Twinkle Khanna: I would've liked to be Birbal in Akbar's court|date=10 September 2015|work=[[Gulf News]]|access-date=25 March 2020}}</ref> * सर्वोत्कृष्ट छायांकन - [[संतोष सिवन]] '''(विजयी)''' * सर्वोत्कृष्ट ध्वनी - राकेश रंजन '''(विजयी)''' * नकारात्मक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी - ''[[डॅनी डेन्झोंग्पा|डॅनी डेन्झोंगपा]]'' '''(नामांकित)''' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजकुमार संतोषी दिग्दर्शित चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील हिंदी चित्रपट]] 8179so1vp26n53zoc34ofz9ao0g2auq 0 369446 2709646 2607613 2026-09-14T11:30:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709646 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{Italic title}} '''''कलम ३७५: मरझी या जबरदस्ती?'''''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/akshaye-khanna-is-brilliant-but-an-underrated-actor-richa-chadha-1436658-2019-01-23|title=Akshaye Khanna is brilliant but an underrated actor: Richa Chadha|date=23 January 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708091725/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/akshaye-khanna-is-brilliant-but-an-underrated-actor-richa-chadha-1436658-2019-01-23|archive-date=8 July 2023|access-date=17 April 2019}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/richa-chadha-goes-into-hiding-for-section-375-refrains-from-being-seen-in-public/articleshow/68061033.cms|title=Richa Chadha goes into hiding for Section 375, refrains from being seen in public!|work=Times of India|access-date=21 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522035525/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/richa-chadha-goes-into-hiding-for-section-375-refrains-from-being-seen-in-public/articleshow/68061033.cms|archive-date=22 May 2022|url-status=live}}</ref> हा '''''सेक्शन ३७५''''' म्हणून ओळखला जाणारा २०१९ चा भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील कायदेशीर थरारपट आहे जो अजय बहल दिग्दर्शित आहे, मनीष गुप्ता यांनी लिहिलेला आहे आणि कुमार मंगत पाठक आणि अभिषेक पाठक यांनी निर्मित केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sarah-paulson-is-richa-chadhas-inspiration-for-section-375/articleshow/68205130.cms|title=Sarah Paulson is Richa Chadha's inspiration for 'Section 375'|website=Times of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301060623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sarah-paulson-is-richa-chadhas-inspiration-for-section-375/articleshow/68205130.cms|archive-date=1 March 2019|access-date=17 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshaye-khanna-richa-chadha-film-rape-laws-5067561/|title=Akshaye Khanna and Richa Chadha to star in film based on misuse of rape laws|date=17 February 2018|website=Indian Express|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410124817/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshaye-khanna-richa-chadha-film-rape-laws-5067561/|archive-date=10 April 2019|access-date=17 April 2019}}</ref> हा [[भारतीय दंड संहिता|भारतीय दंड संहितेच्या]] कलम ३७५ वर आधारित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/real-life-victory-for-akshaye-khanna-starrer-section-375/articleshow/65110916.cms|title=Real-life victory for Akshaye Khanna-starrer Section 375|website=Mumbai Mirror}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/richa-chadha-says-she-is-excited-to-play-a-lawyer-for-the-first-time-in-section-375/story-R3Z5Ol3n07ariMdXY3ktiP.html|title=Richa Chadha says she is excited to play a lawyer for the first time in Section 375|date=14 January 2019|website=Hindustan Times}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-akshaye-khanna-and-richa-chadha-to-feature-in-the-film-titled-section-375-428405|title=Akshaye Khanna and Richa Chadha to feature in the film titled Section 375|date=17 February 2018|website=India TV|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508121247/https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-akshaye-khanna-and-richa-chadha-to-feature-in-the-film-titled-section-375-428405|archive-date=8 May 2019|access-date=8 May 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsnation.in/entertainment/bollywood-news/akshaye-khanna-richa-chadha-gear-up-for-a-courtroom-drama-titled-section-375-article-211434.html|title=Akshaye Khanna, Richa Chadha gear up for a courtroom drama titled 'Section 375'|date=14 January 2019|website=News Nation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321173000/https://www.newsnation.in/entertainment/bollywood-news/akshaye-khanna-richa-chadha-gear-up-for-a-courtroom-drama-titled-section-375-article-211434.html|archive-date=21 March 2019|access-date=17 April 2019}}</ref> या चित्रपटात [[अक्षय खन्ना]], [[रिचा चड्ढा|रिचा चड्डा]], [[मीरा चोप्रा]] आणि [[राहुल भट]] यांच्या भूमिका आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/akshaye-khanna-richa-chadha-set-kick-off-section-375/|title=Akshaye Khanna, Richa Chadha are set to kick off Section 375|date=14 January 2019|website=Bollywood Hungama|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321172959/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/akshaye-khanna-richa-chadha-set-kick-off-section-375/|archive-date=21 March 2019|access-date=17 April 2019}}</ref> चित्रपटाचे मुख्य छायाचित्रण जानेवारी २०१९ मध्ये सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://boxofficeindia.co.in/section-375-akshaye-khanna-richa-chadda-start-shooting-courtroom-drama|title=Section 375: Akshaye Khanna, Richa Chadda start shooting for the courtroom drama|website=Box Office India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905161720/https://boxofficeindia.co.in/section-375-akshaye-khanna-richa-chadda-start-shooting-courtroom-drama|archive-date=5 September 2021|access-date=17 April 2019}}</ref> हा चित्रपट १३ सप्टेंबर २०१९ रोजी भारतात थिएटरमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref name=":dna">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-akshaye-khanna-and-richa-chadha-s-section-375-gets-postponed-will-now-release-on-this-date-2778380|title=Akshaye Khanna and Richa Chadha's 'Section 375' gets postponed, will now release on THIS date|website=DNA|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803035645/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-akshaye-khanna-and-richa-chadha-s-section-375-gets-postponed-will-now-release-on-this-date-2778380|archive-date=3 August 2019|access-date=3 August 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय दंड संहिता]] [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील हिंदी चित्रपट]] f59otaqd3du7wq8kt05pm826gn8zsey 0 370081 2709479 2610424 2026-09-13T22:26:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709479 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मांडवी''' ही हिंदू महाकाव्य ''[[रामायण|रामायणातील]]'' विदेह राज्याची राजकुमारी आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NxFPAQAAMAAJ&q=Mandavi|title=Ramayana, the Sacred Epic of Gods and Demons|last=Dawar|first=Sonalini Chaudhry|date=2006|publisher=Om Books International|isbn=9788187107675|language=en}}</ref> ती [[भरत (रामायण)|भरताची]] पत्नी आहे आणि तिला देवी [[लक्ष्मी|लक्ष्मीच्या]] शंखाचे अवतार मानले जाते. मांडवी तिच्या त्याग आणि चिकाटीसाठी ओळखली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SOZsEAAAQBAJ&dq=gomati+the+chakra+of+lakshmi+and+wife+of+sudarshan&pg=PT16|title=LakshmiLa : The Eternal Love Story|last=Agarwal|first=Shubhi|date=20 April 2022|publisher=Om Books International|isbn=978-93-92834-21-9}}</ref> मांडवी हे [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] मूळचे हे नाव आहे ज्याच्या अर्थ 'योग्य आणि सक्षम' असा होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wisdomlib.org/definition/mandavi|title=Mandavi, Māṇḍavī: 9 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2015-09-21|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-08-03}}</ref> == आख्यायिका == कुशध्वज व यांची पत्नी चंद्रभागा मांडवी आणि श्रुतकीर्ती यांना जन्म दिला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RazqpUWg3KYC&pg=PA32|title=Vālmīkī Rāmāyaṇa|last=Praśānta Guptā|publisher=Dreamland Publications|year=1998|isbn=9788173012549|pages=32}}</ref> मांडवीला [[लक्ष्मी|लक्ष्मीच्या]] शंखाचे अवतार मानले जाते.<ref name="Sita’s Sisters">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/national/sita-sisters-conversations-on-sisterhood-between-women-of-ramayana-magazine-325515|title=Sita's Sisters: Conversations On Sisterhood Between Women Of Ramayana|authorlink=Kavita Kane|website=Outlook India|access-date=26 October 2023}}</ref> तिचे वडील समकस्याचे शासक होते आणि ते [[मिथिला|मिथिलाचे]] राजा [[जनक]] यांचे धाकटे बंधू होते. मांडवी आणि श्रुतकीर्ती यांचे संगोपन [[सीता]] आणि [[ऊर्मिला|ऊर्मिलासह]] मिथिलामध्ये झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/topic/Ramayana-Indian-epic|title=Ramayana {{!}} Summary, Characters, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412065621/https://www.britannica.com/topic/Ramayana-Indian-epic|archive-date=12 April 2020|access-date=2020-02-18}}</ref> [[राम|रामाने]] सीतेच्या [[स्वयंवर|स्वयंवरात]] तिचा हात जिंकल्यानंतर, त्याचे वडील, राजा [[दशरथ]] आपल्या मुलाच्या लग्नासाठी मिथिला येथे आले. तेव्हा [[लक्ष्मण]]- [[ऊर्मिला]], [[भरत (रामायण)|भरत]]-मांडवीला आणि [[शत्रुघ्न]]-श्रुतकीर्ती, अशे चारही बहिणींचे चार भावांशी लग्न जुळले, ज्यामुळे दोन्ही राज्यांमधील संबंध मजबूत झाले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6oQlAQAAIAAJ&q=Mandavi|title=The History of Puranas|last=Debroy|first=Bibek|date=2005|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|isbn=978-81-8090-062-4|language=en}}</ref> शतानंदाच्या मार्गदर्शनाखाली हे विवाह सोहळे पार पडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://archive.org/details/TheRamayan|title=The Ramayana|last=Valmiki|date=|pages=126–145}}</ref> मांडवी आणि भरताला तक्ष आणि पुष्कल नावाचे दोन पुत्र होते. तक्षाने [[सिंधु नदी|सिंधूच्या]] पूर्वेस [[तक्षशिला]] शहराची स्थापना केली, तर पुष्कलाने सिंधूच्या पश्चिमेस पुष्कलवतीची स्थापना केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sacred-texts.com/hin/dutt/ramaconc.htm|title=The Ramayana and Mahabharata: Conclusion|website=www.sacred-texts.com|access-date=2020-08-07}}</ref> राम-सीता-लक्ष्मण यांच्या वनवासाच्या काळात भरताने नंदीग्राम येथे वनवासात जीवन जगण्याचा निर्णय घेतला. त्याच्या विनंतीनुसार, मांडवी तिच्या पतीच्या वृद्ध पालकांची काळजी घेण्यासाठी अयोध्येतच राहिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/ramayana-check-lesser-known-facts-1585545052-1|title=Ramayana: Check 13 lesser-known facts|date=2020-08-05|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-08-07|archive-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331165816/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/ramayana-check-lesser-known-facts-1585545052-1|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5kJDAAAAYAAJ&pg=PA316|title=The Hindu Pantheon|last=Moor|first=Edward|date=1810|publisher=J. Johnson|pages=316|language=en}}</ref> त्यानंतर मांडवीने ती चौदा वर्षे तिच्या पतीला न भेटण्याचा निर्णय घेतला, जेणेकरून तो अयोध्येच्या कल्याणासाठी आणि त्याच्या भावाच्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी आपला वेळ देऊ शकेल.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=28M2EAAAQBAJ&dq=bharata+returned+slippers&pg=PA255|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: The Complete English Translation|last=Goldman|first=Robert P.|last2=Goldman|first2=Sally J. Sutherland|date=2022-01-18|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-20686-8|pages=255|language=en}}</ref> [[तुलसीदास|तुलसीदासांच्या]] ''[[रामचरितमानस|रामचरितमानसातील]]'' एका आख्यायिकेनुसार, मांडवी तिच्या बहिणी श्रुतकीर्तीसह तिच्या पतीसोबत [[सती (प्रथा)|सती]] गेली. उर्मिला तिच्या मुलाचे अंगद आणि चंद्रकेतू आणि सीतेचे पुत्र [[लव]] आणि [[कुश]] यांची काळजी घेण्यासाठी अयोध्येत राहिली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AbG4yfdE1b4C&pg=PA115|title=The Ramayan Of Tulsidas Or The Bible Of Northern India|last=MacFie|first=J. M.|date=1 May 2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-1498-2}}</ref> == पूजा == [[तेलंगणा|तेलंगणातील]] [[मेदक जिल्हा|मेदक जिल्ह्यात]], श्री कल्याण रामचंद्र सन्नाधी नावाचे एक मंदिर आहे जे भरत आणि मांडवी यांना समर्पित आहे. हे मंदिर भारतातील एकमेव मंदिर आहे जिथे रामाच्या भावांच्या आणि त्यांच्या पत्नींच्या मूर्ती स्थापित केल्या आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/031217/hyderabad-small-wonder-on-a-hillock.html|title=Sri Kalyana Ramachandra Swamy temple: Small wonder on a hillock|date=3 December 2017|work=Deccan Chronicle|access-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811092819/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/031217/hyderabad-small-wonder-on-a-hillock.html|archive-date=11 August 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thenewsminute.com/article/unique-rama-temple-near-hyderabad-where-hanuman-finds-no-place-41757|title=This unique Rama temple near Hyderabad where Hanuman finds no place|date=17 April 2016|work=The News Minute|language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{रामायण}} [[वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा]] 1cyw2jsshe4pwgeztlapl6u3eblbsvx 0 370130 2709519 2610658 2026-09-14T00:30:48Z अभय नातू 206 /* विजेते */ 2709519 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2025|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४५ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] |champws =[[एरिना सबालेंका]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४५ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर व्हेरेव्ह]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत {{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२५ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 4jbuebxewgm56f606dk79dhnhtnchsl 2709520 2709519 2026-09-14T00:31:17Z अभय नातू 206 /* स्पर्धा आणि निकाल */ 2709520 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2025|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४५ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] |champws =[[एरिना सबालेंका]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४५ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर व्हेरेव्ह]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत पोलिना बेरेझिना / अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२५ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] qcztdu2goosltlh2wl5quc8n0243fap 2709523 2709520 2026-09-14T00:32:47Z अभय नातू 206 /* पुरुष एकेरी */ 2709523 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2025|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४५ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] |champws =[[एरिना सबालेंका]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४५ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव्ह]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत पोलिना बेरेझिना / अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२५ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] tr9rx6bp8c4337590hgysamfzgis878 2709525 2709523 2026-09-14T00:36:39Z अभय नातू 206 2709525 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2025|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४५ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] |champws =[[एरिना सबालेंका]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४५ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. ==विजेते== ===पुरूष एकेरी=== * <!-- {{flagicon|RUS}} '''[[दानिल मेदवेदेव्ह]]''' ने {{flagicon|SRB}} [[नोव्हाक जोकोविच]]ला ६-४, ६-४, ६-४ असे हरवले. --> ===महिला एकेरी=== {{हेही बघा|२०२५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी}} <!--* {{flagicon|USA}} '''[[कोको गॉफ]]''' ने [[एरिना सबालेंका]]ला २-६, ६-३, २-६ असे हरवले. --> ===पुरूष दुहेरी=== * <!-- {{flagicon|GBR}} '''[[जेमी मरे]]''' / {{flagicon|BRA}} '''[[ब्रुनो सोआरेस]]''' ह्यांनी {{flagicon|ESP}} [[पाब्लो कारेन्यो बुस्ता]] / {{flagicon|ESP}} [[ग्विलेर्मो गार्सिया-लोपेझ]] ह्यांना 6–2, 6–3 असे हरवले. --> ===महिला दुहेरी=== * <!-- {{nowrap|{{flagicon|USA}} '''[[बेथनी मॅटेक-सँड्स]]'''}} / {{flagicon|CZE}} '''[[लुसी साफारोव्हा]]''' ह्यांनी {{flagicon|FRA}} [[कॅरोलिन गार्सिया]] / {{flagicon|FRA}} [[क्रिस्तिना म्लादेनोविच]] ह्यांना 2–6, 7–6^(7–5), 6–4 असे हरवले. --> ===मिश्र दुहेरी=== * <!-- {{flagicon|GER}} '''[[लॉरा सीगमुंड]]''' / {{flagicon|CRO}} '''[[मेत पाविच]]''' ह्यांनी {{flagicon|USA}} [[कोको व्हँडेवे]] / {{flagicon|USA}} [[राजीव राम]] ह्यांना 6–4, 6–4 असे हरवले. --> == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२५ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] deimk9reuam603e3kei0o3zhcevenax 0 375423 2709647 2642136 2026-09-14T11:44:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709647 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सोप्पादंडी वेणुगोपाल यशश्री''' ([[४ सप्टेंबर]], [[इ.स. २००३|२००३]]:हैदराबाद, तेलंगणा, भारत - ) ही [[हैदराबाद महिला क्रिकेट संघ|हैदराबादकडून]] क्रिकेट खेळणारी [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. ही महिला प्रीमियर लीगमध्ये [[युपी वॉरियर्झ|यूपी वॉरियर्सकडून]] खेळते. यशश्री उजव्या हाताने फलंदाजी आणि मध्यमगती गोलंदाजी करते.<ref name="SY1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wplt20.com/players/s-yashasri-wpl-profile-83674|title=Soppadhandi Yashasri|website=Women's Premier League|access-date=6 November 2024}}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यशश्रीला डिसेंबर २०२२मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेच्या १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघाविरुद्धच्या]] टी२० मालिकेसाठी [[भारत १९ वर्षांखालील महिला क्रिकेट संघ|भारताच्या १९ वर्षांखालील महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघात]] आणि [[२०२३ आयसीसी १९ वर्षांखालील महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ च्या १९ वर्षांखालील महिला टी२० विश्वचषकात]] राखीव खेळाडू म्हणून स्थान देण्यात आले. नंतर दुखापतीमुळे तिने [[हर्ली गाला]]<nowiki/>ची जागा घेतली. फेब्रुवारी २०२३ मध्ये, तिला [[युपी वॉरियर्झ|यूपी वॉरियर्सने]] [[महिला प्रीमियर लीग|महिला प्रीमियर लीगमध्ये]] खेळण्यासाठी ₹१० लाख किमतीला करारबद्ध केले. <ref name="SY">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wplt20.com/players/s-yashasri-wpl-profile-83674|title=Soppadhandi Yashasri|website=Women's Premier League|access-date=6 November 2024|archive-date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420000330/https://www.wplt20.com/players/s-yashasri-wpl-profile-83674|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.wplt20.com/players/s-yashasri-wpl-profile-83674 "Soppadhandi Yashasri"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420000330/https://www.wplt20.com/players/s-yashasri-wpl-profile-83674 |date=2026-04-20 }}. ''Women's Premier League''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 November</span> 2024</span>.</cite></ref> जून २०२३ मध्ये, यशश्रीला [[२०२३ एसीसी महिला टी-२० उदयोन्मुख संघ आशिया चषक|महिला टी२० इमर्जिंग टीम्स आशिया कपसाठी]] इंडिया अ संघात स्थान देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/soppadhandi-yashasri-1255485|title=Player profile: Soppadhandi Yashasri|website=ESPNcricinfo}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-u19-world-cup-yashasri-soppadhandhi-replacement-hurley-gala-injury-update-india-squad/article66387498.ece/|title=Women’s U19 World Cup: Soppadhandhi named replacement for Gala in India squad|date=17 January 2023|website=[[Sportstar]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] dpdqbeoeh8vhm4531aar0jq2q03985f 0 377216 2709469 2681368 2026-09-13T21:43:50Z अभय नातू 206 /* विजेते */ 2709469 wikitext text/x-wiki {{मुख्य लेख|पद्मभूषण पुरस्कार}} [[पद्मभूषण पुरस्कार]] हा [[भारत सरकार|भारतीय शासनाकडून]] दिला जाणारा तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. दरवर्षी २६ जानेवारीला या पुरस्कारांची घोषणा केली जाते. १९७०-१९७९ या वर्षांमधील विजेत्यांची यादी येथे आहे. == आकडेवारी == {|class="plainrowheaders" |+ ! scope="col" style="vertical-align:top" | {{Bar chart | title = वर्षानुसार पुरस्कार विजेते<ref name="award70-79">{{cite web|title=Padma Awards Directory (1954–2014)|url=http://mha.gov.in/sites/upload_files/mha/files/Year_Wise_main_25042017.pdf|publisher=गृह मंत्रालय (भारत)|date=21 May 2014|access-date=22 March 2016|pages=37–72|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015}}</ref> | float = right | bar_width = 12 | width_units = em | data_max = 50 | label_type = वर्ष | data_type = विजेत्यांची संख्या | label1 = १९७० | data1 = २८ | label2 = १९७१ | data2 = ४१ | label3 = १९७२ | data3 = ५० | label4 = १९७३ | data4 = १७ | label5 = १९७४ | data5 = २१ | label6 = १९७५ | data6 = १५ | label7 = १९७६ | data7 = १६ | label8 = १९७७ | data8 = १७ | label9 = १९७८ | data9 = ० | label10 = १९७९ | data10 = ० }} ! scope="col" style="vertical-align:top"| {{Bar chart | title = क्षेत्रानुसार पुरस्कार विजेते<ref name="award70-79"/> | float = right | bar_width = 12 | width_units = em | data_max = 50 | label_type = क्षेत्र | data_type = विजेत्यांची संख्या | label1 = कला | data1 = ३४ | label2 = नागरी सेवा | data2 = ४३ | label3 = साहित्य व शिक्षण | data3 = ४८ | label4 = वैद्यकशास्त्र | data4 = १७ | label5 = सार्वजनिक कार्य | data5 = ३ | label6 = विज्ञान व अभियांत्रिकी | data6 = २६ | label7 = समाजकार्य | data7 = २१ | label8 = क्रीडा | data8 = १ | label9 = व्यापार व उद्योग | data9 = १२ }} |} == विजेते == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:73%" |+ पद्मभूषण पुरस्कार विजेत्यांची यादी, वर्ष, क्षेत्र आणि राज्य/देशासह<ref name="award70-79" /> ! scope="col" style="width:5%" | वर्ष ! scope="col" style="width:5%" | छायाचित्र ! scope="col" style="width:30%" | पुरस्कार विजेते ! scope="col" style="width:23%" | क्षेत्र ! scope="col" style="width:17%" | राज्य |- id="1970" | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|रामकिंकर|बैज}} | कला || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:HirabaiBarodekar1937.png|70px]] ! scope="row" | {{sortname|हिराबाई|बडोदेकर}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Buddhadeb_Bosu_2008_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|बुद्धदेव|बसू}} | साहित्य व शिक्षण || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|एम. आर.|ब्रह्मम|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|अमिया|चक्रवर्ती}} | साहित्य व शिक्षण || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|टी. एस. अविनाशिलिंगम|चेट्टियार}} | साहित्य व शिक्षण || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|बिरेंद्रनाथ|गांगुली|nolink=1}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|लाला हंसराज|गुप्ता}} | सार्वजनिक कार्य || [[हरियाणा]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|रतनलाल|जोशी}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|गुर्रम|जाशुवा}} | साहित्य व शिक्षण || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|नारायण सदोबा|काजरोळकर}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Kumari_Kamala.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|कुमारी|कमला}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Pkkelkar.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|पुरुषोत्तम काशीनाथ|केळकर}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Dr._M_S_Krishnan.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|एम. एस.|कृष्णन|dab=geologist}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|सय्यद अब्दुल|लतीफ|dab=writer}} | साहित्य व शिक्षण || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|भगवंतराव|मंडलोई}} | सार्वजनिक कार्य || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|महेश प्रसाद|मेहराय}} | वैद्यकशास्त्र || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|शंभू|मित्र}} | कला || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|विवेकानंद|मुखोपाध्याय}} | साहित्य व शिक्षण || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|कृष्णस्वामी|रामय्या}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|गैनेडी ए. नरसिंह|राव|link=G. A. Narasimha Rao}} | नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|अनंत उर्फ अण्णासाहेब|सहस्रबुद्धे}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|सुरेंदर|सैनी}} | समाजकार्य || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Viswanatha_Satyanarayana_2017_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|विश्वनाथ|सत्यनारायण}} | साहित्य व शिक्षण || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|अहमद जान|थिरकवा}} | कला || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|एन. एम.|वाघले}} | नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | ! scope="row" | {{sortname|प्रेमनाथ|वाही}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७० | [[File:Yashpal_2003_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname||यशपाल}} | साहित्य व शिक्षण || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- id="1971" | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|एन. रामस्वामी|अय्यर}} | समाजकार्य || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|सूरज|भान|nolink=1}} | साहित्य व शिक्षण || [[चंदीगड]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|गोकुळभाई|भट्ट}} | समाजकार्य || [[राजस्थान]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|जयशंकर|भोजक}} | कला || [[गुजरात]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|मोनींद्रनाथ|चक्रवर्ती|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|कांडथिल मम्मेन|चेरियन}} | साहित्य व शिक्षण || [[केरळ]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|जोगेश चंद्र|डे|nolink=1}} | व्यापार व उद्योग || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Ramrao_Deshmukh.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|रामराव|देशमुख}} | व्यापार व उद्योग || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:S_Dhawan_official_Portrait_ISRO.webp|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सतीश|धवन}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Abasaheb_Garware_2004_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|भालचंद्र दिगंबर|गारवारे}} | व्यापार व उद्योग || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Gangubai_Hangal_(cropped).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|गंगूबाई|हंगल}} | कला || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Musiri_Subramania_Iyer_1999_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|मुसिरी सुब्रमणिया|अय्यर}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|पी. तिरुविल्वमलई शेषन एम.|अय्यर}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|जैनेंद्र कुमार|जैन}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|मुंगटू राम|जैपुरिया}} | समाजकार्य || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Veni_Shankar_Jha_VC-BHU.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|वेणी शंकर|झा}} | साहित्य व शिक्षण || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Raj_Kapoor_2001_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|राज|कपूर}} | कला || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|धनंजय|कीर}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Ustad_Amir_Khan_(1).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|अमीर|खान|dab=singer}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|निसार हुसैन|खान}} | कला || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|पी. कलाथिल कुंजू|कुरुप}} | कला || [[केरळ]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:R._K._Laxman.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|आर. के.|लक्ष्मण}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|शांतिलाल जमनदास|मेहता}} | वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|वेद रत्तन|मोहन}} | व्यापार व उद्योग || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|केदारनाथ|मुखर्जी|nolink=1}} | व्यापार व उद्योग || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|संतोष कुमार|मुखर्जी|nolink=1}} | वैद्यकशास्त्र || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|बिष्णुपद|मुखोपाध्याय}} | वैद्यकशास्त्र || [[बिहार]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|कालिंदी चरण|पाणिग्राही}} | साहित्य व शिक्षण || [[ओडिशा]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|मणिभाई जे.|पटेल}} | व्यापार व उद्योग || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|डी. के.|पट्टम्माल}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Krishnarao_Phulambrikar.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|कृष्णराव|फुलंब्रीकर}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Venkatarama_Ramalingam_Pillai_1989_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|वेंकटराम रामलिंगम|पिल्लई}} | साहित्य व शिक्षण || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|वुलिमिरी|रामलिंगस्वामी}} | वैद्यकशास्त्र || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|सुरेश चंद्र|रॉय}} | व्यापार व उद्योग || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|पांडुरंग वासुदेव|सुखटणकर}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी ||{{mdash}}{{efn-ua|name=ITL|Indicates a citizen of Italy}} |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|पिचू|संबमूर्ती}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|देवचंद छगनलाल|शाह|nolink=1}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|मदन मोहन|सिंह|nolink=1}} | वैद्यकशास्त्र || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | [[File:Bhagwati_charan_verma.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|भगवती चरण|वर्मा}} | साहित्य व शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|परमेश्वरीलाल|वर्मा}} | नागरी सेवा || [[चंदीगड]] |- | style="text-align:center;" |१९७१ | ! scope="row" | {{sortname|कस्तुरीलाल|विज|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- id="1972" | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|जगजित सिंह|अरोरा}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|माधवराव|बागल}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|सुरिंदर सिंह|बेदी|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:General_Gopal_Gurnath_Bewoor.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|गोपाल गुरुनाथ|बेवूर}} | नागरी सेवा || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|गुलेस्तान रुस्तम|बिलिमोरिया}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Kunhiraman Palath Candeth-.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|कुन्हीरामन पालट|कांडेथ}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|राम नारायण|चक्रवर्ती}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|प्राण नाथ|छुटानी|nolink=|link=Pran Nath Chhuttani}} | साहित्य व शिक्षण || [[चंदीगड]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Yashodhara_Dasappa.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|यशोधरा|दासप्पा}} | समाजकार्य || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|महेश्वर|दयाल|nolink=1}} | समाजकार्य || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|हरी चंद|दिवान}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|मिनू मेरवान|इंजिनियर}} | नागरी सेवा || [[गुजरात]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|बिनोय भूषण|घोष|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|इंदरजित सिंह|गिल}} | नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|मो.|हयाथ|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|लखुमल हिरानंद|हिरानंदानी}} | वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|एल. ए. कृष्ण|अय्यर}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[केरळ]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Adm_SN_Kohli.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सौरेंद्रनाथ|कोहली}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|जय|कृष्ण}} | नागरी सेवा || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|नीलकंठ|कृष्णन}} | नागरी सेवा || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|अश्विनी|कुमार|dab=sports administrator}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|प्राण नाथ|लुथरा}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|अमृत व्ही.|मोदी|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|एन. जी. कृष्ण|मूर्ती}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:T._A._Pai_photo.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|टी. ए.|पै}} | नागरी सेवा || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|विनायकराव|पटवर्धन}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|दत्तात्रय यशवंत|फडके}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|कायलथ पोथेन|फिलिप|nolink=1}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Dr._B.N_Purandare_2.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|भालचंद्र नीलकंठ|पुरंदरे}} | वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:General_Tapishwar_Narain_Raina.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|तपीश्वर नारायण|रैना}} | नागरी सेवा || [[जम्मू आणि काश्मीर]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|भारत|राम}} | व्यापार व उद्योग || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Chandigarh,_India_bust_of_Dr_Randhawa_at_the_rose_garden.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|मोहिंदर सिंह|रंधावा}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|आद्य|रंगाचार्य}} | साहित्य व शिक्षण || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|एम. बी. रामचंद्र|राव}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|अय्यगारी संबशिव|राव}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|सुजॉय बी.|रॉय}} | वैद्यकशास्त्र || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:COMMAND_OFFICE_OF_SH_K_F_RUSTAMJI,_DIRECTOR_GENERAL_BSF.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|खुसरो फरामुर्झ|रुस्तमजी}} | नागरी सेवा || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|सिरताज सिंह|साही|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[चंदीगड]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|शांतिलाल सी.|शेठ}} | वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|बलदेव|सिंह|dab=neurologist}} | वैद्यकशास्त्र || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|खेम करण|सिंह}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|सरताज|सिंह|dab=general}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:GenSagat.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सगत|सिंह}} | नागरी सेवा || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Birendranath_Sircar_2013_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|बिरेंद्रनाथ|सिरकार}} | कला || [[बिहार]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|पापनासम|शिवन}} | कला || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|चंद्रिका प्रसाद|श्रीवास्तव}} | नागरी सेवा ||{{mdash}}{{efn-ua|name=GBR|Indicates a citizen of the United Kingdom}} |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Monkombu_Sambasivan_Swaminathan_-_Kolkata_2013-01-07_2674.JPG|70px]] ! scope="row" | {{sortname|एम. एस.|स्वामीनाथन}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|कृष्णस्वामी|स्वामीनाथन}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | ! scope="row" | {{sortname|बाल दत्तात्रेय|टिळक}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७२ | [[File:Syed_Husain_Zaheer.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सय्यद हुसैन|झहीर}} | व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] |- id="1973" | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|ओम पी.|बहल}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी ||{{mdash}}{{efn-ua|name=USA|Indicates a citizen of the United States}} |- | style="text-align:center;" |१९७३ | [[File:Chembai_1996_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सी. वैद्यनाथ|भागवतार}} | कला || [[केरळ]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|गोसाप मानेकजी सोराबजी|कॅप्टन|nolink=1}} | समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|हरींद्रनाथ|चट्टोपाध्याय}} | साहित्य व शिक्षण || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|बनारसीदास|चतुर्वेदी}} | साहित्य व शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | [[File:MA_Muthiah_Chettiar_1987_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|एम. ए. मुथय्या|चेट्टियार}} | व्यापार व उद्योग || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | [[File:MFHussain.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|एम. एफ.|हुसैन}} | कला || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | [[File:PothanJoseph.tif|70px]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;"| {{sortname|पोथन|जोसेफ}}{{efn-lr|[[Pothan Joseph]] यांचे २ नोव्हेंबर १९७२ रोजी वयाच्या ८०व्या वर्षी निधन झाले.}}{{hash}} | साहित्य व शिक्षण || [[केरळ]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|एन. आर.|मालकानी}} | समाजकार्य || [[राजस्थान]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | [[File:Vinoo_Mankad_1996_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|विनू|मंकड}} | क्रीडा || [[गुजरात]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|सुधीर कृष्ण|मुखर्जी|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|रामकांत महेश्वर|मुझुमदार}} | नागरी सेवा || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|कृष्णराव शंकर|पंडित}} | कला || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|पीतांबर|पंत}} | नागरी सेवा || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|वेन्नेलकंटी|राघवय्या}} | समाजकार्य || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|राजा|रामण्णा}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७३ | ! scope="row" | {{sortname|के.|सुकुमारन|dab=journalist}} | साहित्य व शिक्षण || [[केरळ]] |- id="1974" | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|अॅलिस|बोनर}} | कला ||{{mdash}}{{efn-ua|name=ITL|Indicates a citizen of Italy}} |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Camille_Bulcke_(1909-1982).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|कामिल|बुल्के}} | साहित्य व शिक्षण ||{{mdash}}{{efn-ua|name=BLG|Indicates a citizen of Belgium}} |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|राम कुमार|कॅरोली}} | वैद्यकशास्त्र || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|मोती|चंद्र}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:DG1.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|धिरेंद्रनाथ|गांगुली}} | कला || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:DV_Gundappa_1988_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|डी. व्ही.|गुंडप्पा}} | साहित्य व शिक्षण || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|वसंत शंकर|हुझूरबाझार}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|चिंतामणी|कर}} | कला || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|मोगूबाई|कुर्डीकर}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|जयंत पांडुरंग|नाईक}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Habib_Rahman.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|हबीब|रहमान|dab=architect}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Bommireddy_Narasimha_Reddy_2008_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|बी. एन.|रेड्डी}} | कला || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:John_Richardson_in_1952.gif|70px]] ! scope="row" | {{sortname|जॉन|रिचर्डसन|dab=bishop of Car Nicobar}} | समाजकार्य || [[अंदमान व निकोबार बेटे]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|टोप्पूर सीतापती|सदाशिवन}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Pandit_Sukhlalji.JPG|70px]] ! scope="row" | {{sortname|सुखलाल|संघवी}} | साहित्य व शिक्षण || [[गुजरात]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:H.D.Sankalia.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|हसमुख धीरजलाल|शंकलिया}} | नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Bhupati_Mohan_Sen.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|भूपती मोहन|सेन}} | साहित्य व शिक्षण || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|ठाकूर जयदेव|सिंह}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | [[File:Khushwantsingh.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|खुशवंत|सिंह}} | साहित्य व शिक्षण || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|अरुणाचल|श्रीनिवासन}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७४ | ! scope="row" | {{sortname|रामन|विश्वनाथन}} | वैद्यकशास्त्र || [[तमिळनाडू]] |- id="1975" | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" | {{sortname|बेगम|अख्तर}}{{efn-lr|[[Begum Akhtar]] यांचे ३० ऑक्टोबर १९७४ रोजी वयाच्या ६०व्या वर्षी निधन झाले.<ref name="akhtar">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/google-doodle-begum-akhtar-1059700-2017-10-07|title=Google doodle celebrates 103rd birth anniversary of renowned singer Begum Akhtar|date=7 October 2017|access-date=26 March 2018|publisher=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326203006/https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/google-doodle-begum-akhtar-1059700-2017-10-07|archive-date=26 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>}}{{Hash}} | कला || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|दिलबाग सिंह|अठवाल}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी ||{{mdash}}{{efn-ua|name=USA}} |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|असिमा|चॅटर्जी}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|माधव सदाशिव|गोरे}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|प्रतुल चंद्र|गुप्ता}} | साहित्य व शिक्षण || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|पी. कृष्णगोपाल|अय्यंगार}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|दाराब जहांगीर|जुसावाला}} | वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|राज कुमार|खन्ना|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|पांचेटी|कोटेश्वरम}} | नागरी सेवा || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | [[File:Prof_Mirashi_26_Oct_1945.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|वासुदेव विष्णू|मिराशी}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | [[File:Balai_Chand_Mukhopadhyay_1999_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|बलाईचाँद|मुखोपाध्याय}} | साहित्य व शिक्षण || [[बिहार]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|किरपाल सिंह|नारंग}} | साहित्य व शिक्षण || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|पी. अर्देशीर|नारिएलवाला|nolink=1}} | व्यापार व उद्योग || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|रोनाल्ड कार्लटन व्हिव्हियन पियादे|नोरोन्हा}} | नागरी सेवा || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७५ | ! scope="row" | {{sortname|रतन|शास्त्री}} | समाजकार्य || [[राजस्थान]] |- id="1976" | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:Malcolm S. Adiseshiah.tif|70px]] ! scope="row" | {{sortname|मालकम|आदिशेशय्या}} | नागरी सेवा || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:Harivansh_Rai_Bachchan_2003_stamp_of_India.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|हरिवंशराय|बच्चन}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|नबकांत|बरुआ}} | साहित्य व शिक्षण || [[आसाम]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|नौरोजी पिरोजशा|गोदरेज}} | व्यापार व उद्योग || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी|जोशी}} | साहित्य व शिक्षण || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|झेहरा अली यावर|जंग}} | समाजकार्य || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:Mallikarjun_Mansur.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|मल्लिकार्जुन|मन्सूर}} | कला || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|श्रीराम|मेहता|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:Yash_Pal_049.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|यश|पाल}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पंजाब, भारत|पंजाब]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:Bhogilal_Pandya.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|भोगीलाल|पंड्या}} | समाजकार्य || [[राजस्थान]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:U_R_Rao_(cropped).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|उडुपी रामचंद्र|राव}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|कृष्णस्वामी श्रीनिवास|संजीवी}} | वैद्यकशास्त्र || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|देवुलपल्ली|कृष्णशास्त्री}} | साहित्य व शिक्षण || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|देवेंद्र|सेन|nolink=1}} | नागरी सेवा || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | ! scope="row" | {{sortname|कलंबूर|शिवरामामूर्ती}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७६ | [[File:ECG_Sudarshan.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|ई. सी. जॉर्ज|सुदर्शन}} | साहित्य व शिक्षण ||{{mdash}}{{efn-ua|name=USA}} |- id="1977" | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|गोपीनाथ|अमन}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:Pruthvisinh_azad_bust_at_bhavnagar_3.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|पृथ्वी सिंह|आझाद}} | सार्वजनिक कार्य || [[चंदीगड]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:Harish-Chandra_4.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|हरीश|चंद्र}} | साहित्य व शिक्षण ||{{mdash}}{{efn-ua|name=USA}} |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:Rajan,_TN_Krishnan_and_Kumar_Gandharva_(cropped).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|कुमार|गंधर्व}} | कला || [[मध्य प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:Phulrenu_Guha_(cropped).jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname|फुलरेणू|गुहा}} | समाजकार्य || [[पश्चिम बंगाल]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:Jagmohan.jpg|70px]] ! scope="row" | {{sortname||जगमोहन}} | नागरी सेवा || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|कैलास नाथ|कौल}} | साहित्य व शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|युसूफ हुसैन|खान}} | साहित्य व शिक्षण || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | [[File:C_Krishnan_Nair.png|70px]] ! scope="row" | {{sortname|चक्कचानवीडू कृष्णन|नायर}} | समाजकार्य || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|के. एस.|नारायणस्वामी}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|परमसुख जे.|पांड्या|nolink=1}} | कला || [[महाराष्ट्र]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" |{{sortname|बालसुब्रमणियम|रामामूर्ती}} | वैद्यकशास्त्र || [[तमिळनाडू]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|पेरुगू शिव|रेड्डी}} | वैद्यकशास्त्र || [[आंध्र प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|अन्नपूर्णा रवि|शंकर}} | कला || [[उत्तर प्रदेश]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|युधवीर|सिंह}} | समाजकार्य || [[दिल्ली]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|म्हैसूर नरसिंहाचार|श्रीनिवास}} | विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[कर्नाटक]] |- | style="text-align:center;" |१९७७ | ! scope="row" | {{sortname|टी. पी.|मीनाक्षीसुंदरम}} | साहित्य व शिक्षण || [[तमिळनाडू]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[पद्मभूषण पुरस्कार विजेते १९८०-१९८९]] * [[पद्मभूषण पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते|१९७०]] ori3llva1juru67bigzd422fkre78ir 0 380076 2709462 2686520 2026-09-13T19:38:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709462 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{माहिती संचिका}} '''भारतातील सुवर्ण बाजार''' हा भौतिक [[सोने]], दागिने, सोन्यावर आधारित वित्तीय उत्पादने आणि सोन्याच्या आधारे दिली जाणारी कर्जे यांच्याशी संबंधित मोठा बाजार आहे. भारतात सोने हे सांस्कृतिक संपत्ती, बचतीचे साधन आणि मूल्य टिकवून ठेवणारी मालमत्ता म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावते. लग्ने, सण, घरगुती बचत, गुंतवणुकीची प्रवृत्ती, आयात शुल्क, चलन विनिमय दर आणि देशांतर्गत नियमन यांचा सोन्याच्या मागणीवर परिणाम होतो.<ref name="WGCIndia">{{cite web |title=India's gold market and demand |url=https://www.gold.org/about-gold/gold-demand/geographical-diversity/india |website=World Gold Council |access-date=27 May 2026}}</ref> भारतातील सुवर्ण बाजार अनेक मार्गांनी बनलेला आहे. त्यात दागिने, किरकोळ बुलियन, सार्वभौम सुवर्ण रोखे, सोन्यावर आधारित एक्स्चेंज-ट्रेडेड फंड, सुवर्ण कर्जे, पुनर्वापरातून मिळणारे सोने, अधिकृत आयात मार्ग आणि गिफ्ट सिटीतील इंडिया इंटरनॅशनल बुलियन एक्स्चेंजमार्फत होणारा विनिमय-आधारित बुलियन व्यापार यांचा समावेश होतो.<ref name="RBISGB">{{cite web |title=Sovereign Gold Bond (SGB) |url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/scripts/FAQs.aspx?Id=1658 |website=Reserve Bank of India |access-date=27 May 2026}}</ref><ref name="IIBXAbout">{{cite web |title=About India International Bullion Exchange IFSC Limited |url=https://www.iibx.co.in/static/about.aspx |website=India International Bullion Exchange IFSC Limited |access-date=27 May 2026 |archive-date=2026-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528134313/https://www.iibx.co.in/static/about.aspx |url-status=dead }}</ref> == पार्श्वभूमी == भारतात सोने दीर्घकाळापासून घरगुती बचत, धार्मिक परंपरा, सामाजिक भेटवस्तू आणि विवाहाशी संबंधित प्रथा यांच्याशी जोडलेले आहे. वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या मते, भारतात सोने संस्कृतीत मध्यवर्ती स्थान राखते आणि ते मूल्य टिकवून ठेवणारी मालमत्ता, संपत्ती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते.<ref name="WGCIndia" /> ग्रामीण भागातही सोन्याकडे असलेला कल केवळ सांस्कृतिक कारणांवर आधारित नाही; दागिन्यांची खरेदीक्षमता, टिकाऊपणा आणि गरज पडल्यास त्यांना तारण ठेवता येणे यामुळे सोने हे व्यवहार्य बचत-साधनही ठरते. भारतीय कुटुंबांकडे मोठ्या प्रमाणावर खाजगी सोने साठा असल्याचे मानले जाते. वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या भारत सुवर्ण बाजार मालिकेनुसार, भारतीय कुटुंबांकडे असलेल्या सोन्याचे प्रमाण २५,००० टनांपर्यंत असल्याचा अंदाज आहे.<ref name="WGCFinancialisation">{{cite web |title=Gold investment market and financialisation: India gold market series |url=https://www.gold.org/goldhub/research/gold-investment-market-and-financialisation-india-gold-market-series |website=World Gold Council |date=12 July 2023 |access-date=27 May 2026}}</ref> त्यामुळे भारतातील सुवर्ण धोरण केवळ उपभोग किंवा आयात यापुरते मर्यादित राहत नाही; ते घरगुती बचत, वित्तीय समावेशन, दागिने उद्योग, कर धोरण आणि औपचारिक वित्तीय उत्पादनांशीही संबंधित आहे. == मागणी आणि देशांतर्गत मालकी == भारतातील सोन्याच्या मागणीचा मोठा भाग दागिन्यांशी संबंधित आहे. लग्ने, सण आणि कौटुंबिक समारंभ सोन्याच्या मागणीवर परिणाम करतात. वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या मते, भारतात लग्नसमारंभ वार्षिक सोन्याच्या मागणीचा सुमारे निम्मा भाग निर्माण करतात.<ref name="WGCIndia" /> याशिवाय सोने बचत आणि गुंतवणूक म्हणूनही खरेदी केले जाते. यात नाणी, बार, एक्स्चेंज-ट्रेडेड फंड आणि सरकारकडून जारी केलेली सोन्याशी संबंधित रोखे यांचा समावेश होतो. देशांतर्गत सुवर्ण बाजारावर आंतरराष्ट्रीय सोन्याची किंमत, भारतीय रुपया आणि अमेरिकी डॉलर यांतील विनिमय दर, आयात शुल्क आणि स्थानिक कर यांचा परिणाम होतो. भारत आपल्या सोन्याच्या गरजेचा मोठा भाग आयातीद्वारे भागवतो. त्यामुळे आयात खर्चातील बदल देशांतर्गत किंमती, प्रीमियम, किरकोळ मागणी आणि अनौपचारिक प्रवाह यांवर परिणाम करू शकतात. == आयात, शुल्क आणि कररचना == भारत हा जगातील प्रमुख सोने-आयातदार देशांपैकी एक आहे. आयात केलेले सोने अधिकृत बँका, नामनिर्दिष्ट संस्था आणि इतर नियमनबद्ध सहभागी यांच्या माध्यमातून देशांतर्गत बाजारात येते. सोन्याची आयात चालू खाते, परकीय चलन बाहेर जाणे आणि देशांतर्गत किंमत-निर्धारण यांवर परिणाम करू शकते; म्हणून आयात धोरणाला महत्त्व आहे. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२४–२५ मध्ये भारत सरकारने सोने आणि चांदीवरील सीमा शुल्क ६ टक्क्यांवर आणले होते.<ref name="PIBBudget2024">{{cite web |title=Summary of the Union Budget 2024-2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2035618 |website=Press Information Bureau, Government of India |date=23 July 2024 |access-date=27 May 2026}}</ref> मे २०२६ मध्ये वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलने भारताच्या सुवर्ण बाजारावरील अद्ययावत लेखात नमूद केले की सोने आणि चांदीवरील आयात शुल्क ६ टक्क्यांवरून १५ टक्क्यांपर्यंत वाढवण्यात आले.<ref name="WGCImport2026">{{cite web |title=India gold market update: Import tightening |url=https://www.gold.org/goldhub/gold-focus/2026/05/india-gold-market-update-import-tightening |website=World Gold Council |date=May 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> आयात शुल्कातील बदल अधिकृत आयात, देशांतर्गत प्रीमियम किंवा सवलत, किरकोळ मागणी आणि अनौपचारिक प्रवाहाची शक्यता यांवर परिणाम करू शकतात. जास्त आयात शुल्कामुळे कायदेशीर मार्ग आणि अनौपचारिक मार्ग यांतील किंमत-अंतर वाढू शकते; कमी शुल्कामुळे अधिकृत आयात अधिक आकर्षक ठरू शकते.<ref name="WGCImport2026" /> == सार्वभौम सुवर्ण रोखे == '''सार्वभौम सुवर्ण रोखे''' हे भारत सरकारचे रोखे असून त्यांचे मूल्य ग्रॅम सोन्यामध्ये दर्शवले जाते. ते भारत सरकारच्या वतीने [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेकडून]] जारी केले जातात. भौतिक सोने ठेवण्याच्या पर्यायाऐवजी सोन्याच्या किंमतीशी जोडलेले वित्तीय साधन गुंतवणूकदारांना उपलब्ध करून देणे हा त्यांचा उद्देश आहे.<ref name="RBISGB" /> या रोख्यांमध्ये गुंतवणूक करणाऱ्याला प्रत्यक्ष धातू साठवून ठेवण्याची गरज नसते. रोख्यांच्या मुदतपूर्तीच्या वेळी देयक भारतीय रुपयांत केले जाते आणि विमोचन मूल्य त्या वेळच्या सोन्याच्या किंमतीशी संबंधित असते.<ref name="RBISGB" /> सार्वभौम सुवर्ण रोखे भारतात सोन्याच्या मालकीला वित्तीय उत्पादनांच्या स्वरूपात औपचारिक करण्याच्या धोरणाशी संबंधित आहेत. ते भौतिक बुलियनपेक्षा वेगळे आहेत, कारण गुंतवणूकदार एखाद्या विशिष्ट बारचा किंवा नाण्याचा मालक नसतो; तो सोन्याशी संबंधित सरकारी रोखा धारण करतो. == सुवर्ण कर्जे == सुवर्ण कर्जे भारताच्या कर्जव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. अशा कर्जांमध्ये कर्जदार सोन्याचे दागिने किंवा इतर पात्र सोन्याच्या वस्तू तारण ठेवून कर्ज घेतो. सुवर्ण कर्जे बँका, बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्या आणि इतर नियमनबद्ध कर्जदाते देतात. सोन्याच्या दागिन्यांच्या तारणावर दिल्या जाणाऱ्या कर्जांमध्ये कर्ज-मूल्य गुणोत्तर (loan-to-value ratio) भारतीय रिझर्व बँकेने नियमनबद्ध केले आहे. २०१४ च्या अधिसूचनेत भारतीय रिझर्व बँकेने बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांसाठी सोन्याच्या दागिन्यांच्या विरुद्ध दिल्या जाणाऱ्या कर्जांमध्ये loan-to-value गुणोत्तर ७५ टक्क्यांपेक्षा जास्त नसावे, अशी अट नमूद केली होती.<ref name="RBIGoldLoan2014">{{cite web |title=Lending Against Security of Single Product – Gold Jewellery |url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/Notification.aspx?Id=1329 |website=Reserve Bank of India |date=8 January 2014 |access-date=27 May 2026}}</ref> सुवर्ण कर्जे घरगुती सोन्याचा वापर कर्जासाठी तारण म्हणून करतात. मात्र ती साधारणपणे तारण ठेवलेल्या दागिन्यांना गुंतवणूक-गुणवत्तेच्या बुलियनमध्ये रूपांतरित करत नाहीत. तारण ठेवलेले सोने रुपयातील कर्जासाठी संपार्श्विक राहते; ते आवंटित बुलियन होल्डिंगचा किंवा आंतरराष्ट्रीय घाऊक बार पुरवठा-साखळीचा भाग होत नाही. == हॉलमार्किंग आणि ग्राहक संरक्षण == भारतात सोन्याच्या दागिन्यांसाठी आणि मौल्यवान धातूंच्या वस्तूंसाठी हॉलमार्किंग प्रणाली लागू आहे. [[भारतीय मानक ब्यूरो|भारतीय मानक ब्यूरोच्या]] मते, हॉलमार्किंग म्हणजे मौल्यवान धातूंच्या वस्तूंमधील धातूचे प्रमाण अचूकपणे ठरवणे आणि त्याची अधिकृत नोंद करणे.<ref name="BISHallmarking">{{cite web |title=Hallmarking overview |url=https://www.bis.gov.in/hallmarking-overview/?lang=en |website=Bureau of Indian Standards |access-date=27 May 2026}}</ref> हॉलमार्किंगचा उद्देश ग्राहकांना अनियमित किंवा चुकीच्या शुद्धतेच्या सोने-चांदीपासून संरक्षण देणे आणि भारताला प्रमुख सुवर्ण बाजार केंद्र म्हणून विकसित करण्यात मदत करणे हा आहे.<ref name="BISHallmarking" /> भारतीय मानक ब्यूरो ग्राहकांना हॉलमार्क युनिक आयडेंटिफिकेशन क्रमांक तपासण्यासारख्या सुविधाही उपलब्ध करून देतो.<ref name="BISConsumer">{{cite web |title=Consumer Protection |url=https://www.bis.gov.in/hallmarking-overview/consumer-protection/?lang=en |website=Bureau of Indian Standards |access-date=27 May 2026}}</ref> हॉलमार्किंग आणि आंतरराष्ट्रीय घाऊक बुलियन मानके हे वेगवेगळे विषय आहेत. हॉलमार्किंग प्रामुख्याने दागिने आणि मौल्यवान धातूंच्या वस्तूंची शुद्धता व ग्राहक संरक्षण यांच्याशी संबंधित आहे. तर गुड डिलिव्हरीसारखी मानके आंतरराष्ट्रीय घाऊक बुलियन बाजारात वापरल्या जाणाऱ्या सोन्याच्या बारच्या तपशीलांशी आणि रिफायनरींच्या मान्यतेशी संबंधित असतात. == इंडिया इंटरनॅशनल बुलियन एक्स्चेंज == '''इंडिया इंटरनॅशनल बुलियन एक्स्चेंज''' हे भारताचे पहिले आंतरराष्ट्रीय बुलियन एक्स्चेंज आहे. त्याची स्थापना गुजरातमधील गांधीनगर येथील गिफ्ट आयएफएससीमध्ये झाली आहे. हे इंटरनॅशनल फायनान्शियल सर्व्हिसेस सेंटर्स अथॉरिटीच्या नियामक चौकटीखाली कार्य करते.<ref name="IIBXAbout" /> IIBX भारतातील नियमनबद्ध बुलियन व्यापारासाठी विनिमय-आधारित रचना उपलब्ध करून देते. पात्र सहभागींसाठी पारदर्शक किंमत-शोध, बुलियन व्यापार आणि संबंधित सेवांना आधार देणे हा त्याचा उद्देश आहे.<ref name="IIBXAbout" /> == भौतिक बुलियन आणि आवंटित सोने == भारतीय सुवर्ण बाजारात देशांतर्गत किरकोळ बुलियन मार्ग आणि आंतरराष्ट्रीय घाऊक बुलियन बाजाराशी संबंधित मार्ग दोन्ही अस्तित्वात आहेत. देशांतर्गत खरेदीदार विक्रेते, दागिने विक्रेते किंवा इतर किरकोळ मार्गांद्वारे सोन्याचे बार आणि नाणी खरेदी करू शकतात. त्याच वेळी संस्थात्मक आणि पात्र सहभागी अधिक औपचारिक बुलियन बाजार मार्गांपर्यंत पोहोचू शकतात. आवंटित सोने म्हणजे एखाद्या विशिष्ट मालकासाठी स्वतंत्रपणे ठेवलेला धातू. त्याचे समर्थन अभिरक्षा नोंदी, बार यादी, अनुक्रमांक किंवा इतर मालकी दस्तऐवजांनी केले जाऊ शकते. हे कागदी सुवर्ण उत्पादने, सोन्यावर आधारित रोखे किंवा विशिष्ट बारवरील मालकी न देणाऱ्या दाव्यांपेक्षा वेगळे असते. भारतीय संदर्भात दागिने, सार्वभौम सुवर्ण रोखे, सुवर्ण कर्जे, देशांतर्गत बुलियन आणि विनिमय-आधारित बुलियन साधने सोन्याशी संबंधित भिन्न आर्थिक संपर्क उपलब्ध करून देतात.<ref name="GAIndiaGold">{{cite web |title=Indian Gold Market: SGB, Gold Loans, and Allocated Bullion Pathways |url=https://goldenarkreserve.com/blog/indian-gold-market-sgb-gold-loans-allocated-bullion/ |website=Golden Ark Reserve |date=25 May 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> IIBX ची अधिकृत वेबसाइट त्याला भारतातील बुलियन आयात आणि IFSC चौकटीखालील बुलियन व्यापाराशी संबंधित पायाभूत संरचना म्हणून मांडते.<ref name="IIBXHome">{{cite web |title=IIBX - India International Bullion Exchange IFSC Limited |url=https://www.iibx.co.in/ |website=India International Bullion Exchange IFSC Limited |access-date=27 May 2026}}</ref> == सुवर्ण ईटीएफ == सोन्यावर आधारित एक्स्चेंज-ट्रेडेड फंड गुंतवणूकदारांना सूचीबद्ध वित्तीय साधनांद्वारे सोन्याच्या किंमतीशी संबंधित जोखीम स्वीकारण्याची संधी देतात. ते भारतातील सोन्याच्या वित्तीयीकरणाचा भाग आहेत आणि भौतिक सोन्याचे बार किंवा दागिने ठेवण्याच्या पर्याय म्हणून पाहिले जातात. सुवर्ण ईटीएफ साठवणूक आणि शुद्धतेशी संबंधित काही जोखीमे कमी करू शकतात; परंतु ते भौतिक बुलियनचा थेट ताबा किंवा विशिष्ट धातूच्या बारवरील मालकी यांसारखे नसतात. == पुनर्वापर आणि सुवर्ण मुद्रीकरण == भारतीय कुटुंबांकडे असलेल्या मोठ्या सोन्याच्या साठ्यामुळे पुनर्वापर आणि सुवर्ण मुद्रीकरण धोरणाचे महत्त्व वाढले आहे. देशांतर्गत उपलब्ध सोने औपचारिक मार्गांमध्ये आणल्यास आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते आणि निष्क्रिय घरगुती संपत्तीचा वित्तीय वापर वाढू शकतो. तथापि, घरगुती सोने अनेकदा दागिन्यांच्या स्वरूपात ठेवलेले असते आणि त्याच्याशी भावनिक तसेच सांस्कृतिक संबंध जोडलेले असतात. त्यामुळे औपचारिक मुद्रीकरण योजनांमध्ये सहभाग मर्यादित राहू शकतो.<ref name="WGCFinancialisation" /> == हे सुद्धा पहा == * [[सोने]] * [[तिजोरीत ठेवलेले सोने]] * [[भारतीय रिझर्व बँक]] * [[भारतीय मानक ब्यूरो]] * [[भारताची अर्थव्यवस्था]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताची अर्थव्यवस्था]] jk3woroznjz3qg9wwhivwd9gslzr8zz 0 383444 2709441 2706996 2026-09-13T17:58:10Z अभय नातू 206 माहिती 2709441 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} २६ ऑगस्ट २०२६ च्या सकाळी [[नेपाळ]]च्या उत्तरेस रिसुवा आणि नुवाकोट जिल्ह्यांमधे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding|date=27 August 2026|work=The New York Times|access-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|archive-date=26 August 2026|url-status=live}}</ref> त्रिशुली नदीमध्ये अचानक पूर आणि भूस्खलनाच्या अनेक घटना घडल्या. [[त्रिशुली नदी|त्रिशुली नदीच्या]]{{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river {{convert|65|km}} to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.}} ७२ किमी लांबीच्या जलमार्गालगत अनेक घरे जमीनदोस्त झाली आणि पूल वाहून गेले. त्यामुळे [[चीन-नेपाळ सीमा|चीन-नेपाळ सीमेवरील]] [[ग्यिरोंग बंदर]] संकुल नष्ट झाले,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sharma|first=Gopal|url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/|title=Hundreds killed and more than 1,000 missing after Himalayan flood|last2=Bajracharya|first2=Sahana|last3=Chitrakar|first3=Navesh|date=August 27, 2026|work=[[Reuters]]}}</ref> हे दोन्ही देशांमधील व्यापार आणि पर्यटनाचे प्रमुख प्रवेशद्वार होते. पुराच्या पाण्यात काही बळींचे मृतदेह २४० किमी वाहून गेले आणि अखेरीस नेपाळमधील [[गल्छी]] येथे पोहोचले. २९ ऑगस्टच्या बातम्यांनूसार नेपाळमध्ये किमान १,४२० मृत्यू आणि ५०००+ बेपत्ता झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे, तर [[चीन|चीनच्या]] [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश|तिबेट स्वायत्त प्रदेशात]] आणखी ४३ जणांचा मृत्यू झाला असून ५४६ जण बेपत्ता आहेत.<ref name="NBC675">{{Cite news|last=Clayton|first=Freddie|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/nepal-floods-death-toll-climbs-missing-rescue-efforts-rcna594990|title=Nepal flood death toll rises to 734 as nearly 2,500 remain missing|date=2026-08-29|website=NBC News|language=en|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="BBCLive">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt|title=Nepal-Tibet floods: China suspends rescue efforts at border due to risk of second flood – follow live|last=Whitehead|first=Jamie|last2=Pandey|first2=Manish|date=2026-08-28|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-08-28|last3=Nepali|first3=with reporting from BBC|last4=Kathmandu|first4=Azadeh Moshiri in|last5=Beijing|first5=Laura Bicker in}}</ref> रसुवा, नुवाकोट, धादिंग, [[गोरखा जिल्हा|गोरखा]] आणि चितवन जिल्ह्यांतील नद्यांच्या काठावरील समुदायांसाठी प्रशासनाने पुराचा इशारा जारी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help|title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help?|website=Médecins Sans Frontieres|access-date=27 August 2026}}</ref> हिमालयातील लांगटांग लिरुंगजवळील [[हिमनदी]] कोसळल्यामुळे झालेली भूगर्भीय घटना ही यामागील मूळ कारण मानली जाते; या घटनेमुळे ५.२ तीव्रतेचा भूकंप झाला, ज्याची नोंद अमेरिका आणि जर्मनीमधील भूकंपमापकांवर घेण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal|title=Extreme flooding in China and Nepal|date=2026-08-27|website=GFZ|language=en|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ingvterremoti.com/2026/08/27/26-agosto-2026-la-frana-in-nepal-e-lanalisi-dei-sismogrammi/|title=26 agosto 2026: la frana in Nepal e l'analisi dei sismogrammi|date=2026-08-27|website=INGVterremoti|language=it-IT|trans-title=26 August 2026: the landslide in Nepal and the analysis of seismograms|access-date=2026-08-29}}</ref> ==टिप्पणी== {{notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नैसर्गिक आपत्ती]] [[वर्ग:नेपाळ]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील दुर्घटना]] mtecykkh3k3z2ah3tm4fj5gst8wbo0l 2709442 2709441 2026-09-13T18:03:16Z अभय नातू 206 /* टिप्पणी */ 2709442 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} २६ ऑगस्ट २०२६ च्या सकाळी [[नेपाळ]]च्या उत्तरेस रिसुवा आणि नुवाकोट जिल्ह्यांमधे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding|date=27 August 2026|work=The New York Times|access-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|archive-date=26 August 2026|url-status=live}}</ref> त्रिशुली नदीमध्ये अचानक पूर आणि भूस्खलनाच्या अनेक घटना घडल्या. [[त्रिशुली नदी|त्रिशुली नदीच्या]]{{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river {{convert|65|km}} to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.}} ७२ किमी लांबीच्या जलमार्गालगत अनेक घरे जमीनदोस्त झाली आणि पूल वाहून गेले. त्यामुळे [[चीन-नेपाळ सीमा|चीन-नेपाळ सीमेवरील]] [[ग्यिरोंग बंदर]] संकुल नष्ट झाले,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sharma|first=Gopal|url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/|title=Hundreds killed and more than 1,000 missing after Himalayan flood|last2=Bajracharya|first2=Sahana|last3=Chitrakar|first3=Navesh|date=August 27, 2026|work=[[Reuters]]}}</ref> हे दोन्ही देशांमधील व्यापार आणि पर्यटनाचे प्रमुख प्रवेशद्वार होते. पुराच्या पाण्यात काही बळींचे मृतदेह २४० किमी वाहून गेले आणि अखेरीस नेपाळमधील [[गल्छी]] येथे पोहोचले. २९ ऑगस्टच्या बातम्यांनूसार नेपाळमध्ये किमान १,४२० मृत्यू आणि ५०००+ बेपत्ता झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे, तर [[चीन|चीनच्या]] [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश|तिबेट स्वायत्त प्रदेशात]] आणखी ४३ जणांचा मृत्यू झाला असून ५४६ जण बेपत्ता आहेत.<ref name="NBC675">{{Cite news|last=Clayton|first=Freddie|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/nepal-floods-death-toll-climbs-missing-rescue-efforts-rcna594990|title=Nepal flood death toll rises to 734 as nearly 2,500 remain missing|date=2026-08-29|website=NBC News|language=en|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="BBCLive">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt|title=Nepal-Tibet floods: China suspends rescue efforts at border due to risk of second flood – follow live|last=Whitehead|first=Jamie|last2=Pandey|first2=Manish|date=2026-08-28|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-08-28|last3=Nepali|first3=with reporting from BBC|last4=Kathmandu|first4=Azadeh Moshiri in|last5=Beijing|first5=Laura Bicker in}}</ref> रसुवा, नुवाकोट, धादिंग, [[गोरखा जिल्हा|गोरखा]] आणि चितवन जिल्ह्यांतील नद्यांच्या काठावरील समुदायांसाठी प्रशासनाने पुराचा इशारा जारी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help|title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help?|website=Médecins Sans Frontieres|access-date=27 August 2026}}</ref> हिमालयातील लांगटांग लिरुंगजवळील [[हिमनदी]] कोसळल्यामुळे झालेली भूगर्भीय घटना ही यामागील मूळ कारण मानली जाते; या घटनेमुळे ५.२ तीव्रतेचा भूकंप झाला, ज्याची नोंद अमेरिका आणि जर्मनीमधील भूकंपमापकांवर घेण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal|title=Extreme flooding in China and Nepal|date=2026-08-27|website=GFZ|language=en|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ingvterremoti.com/2026/08/27/26-agosto-2026-la-frana-in-nepal-e-lanalisi-dei-sismogrammi/|title=26 agosto 2026: la frana in Nepal e l'analisi dei sismogrammi|date=2026-08-27|website=INGVterremoti|language=it-IT|trans-title=26 August 2026: the landslide in Nepal and the analysis of seismograms|access-date=2026-08-29}}</ref> == कारणे आणि प्रपात == [[चित्र:Lirung.jpg|इवलेसे|३००px|नेपाळमधील [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान|लांगटांग राष्ट्रीय उद्यानातील]] [[लांगटांग लिरुंग]] या पर्वताच्या उत्तर टोकावरील हिमखंड कोसळणे हेच या पुराचे मुख्य कारण असल्याचे मानले जाते.]] २६ ऑगस्टच्या सकाळी [[रसुवा जिल्हा|रसुवा जिल्हा]] मुख्यालयात पावसाची नोंद झाली नव्हती. [[नेपाळ]]चे परराष्ट्र मंत्री शिशिर खनाल यांनी सुरुवातीला सांगितले की, [[भूकंप|भूकंपामुळे]] [[हिमस्खलन]] झाले आणि पुराची परिस्थिती निर्माण झाली.<ref>{{Cite web |title=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |access-date=26 August 2026 |website=The Kathmandu Post |date=26 August 2026}}</ref> तथापि, [[युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे|अमेरिकन जिओलॉजिकल सर्व्हे]] (USGS) च्या नंतरच्या विश्लेषणानुसार, भूकंपाचे संकेत हे हिमखंड कोसळण्यापूर्वी आले नव्हते, तर हिमखंड कोसळल्यामुळेच ते निर्माण झाले होते. याचा अर्थ असा की हा कोणताही टेक्टॉनिक भूकंप नव्हता.<ref name="168 dead">{{Cite news |date=26 August 2026 |title=Catastrophic floods kill over 360 in Nepal and Tibet, with more than 1,400 missing |url=https://apnews.com/article/climate-change-nepal-tibet-glacier-collapse-floods-61b592d428e4631add31ce052d0daf1f |access-date=26 August 2026 |work=Associated Press}}</ref> इतर सुरुवातीच्या विश्लेषणांमध्ये हिमतलावाचा बांध फुटून पूर (GLOF) आल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला होता.<ref name="kathmandupost">{{Cite web |title=Ice avalanche, debris lake may have triggered Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/ice-avalanche-debris-lake-may-have-triggered-bhotekoshi-flood |access-date=26 August 2026 |website=The Kathmandu Post |date=26 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=What triggered the catastrophic flood on the Nepal-Tibet border? |url=https://www.reuters.com/business/environment/what-triggered-catastrophic-flood-nepal-tibet-border-2026-08-26/ |access-date=26 August 2026 |date=26 August 2026 |work=Reuters}}</ref> यूटीसी वेळेनुसार पहाटे ०२:५२ वाजता (नेपाळ प्रमाणवेळेनुसार ०८:३७; बीजीटी १०:५२) ५.२ रिश्टर स्केल तीव्रतेची हालचाल नोंदवली गेली, ज्याचे केंद्र [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान|लांगटांग राष्ट्रीय उद्यानातील]] [[लांगटांग लिरुंग]] पर्वताच्या अगदी उत्तरेस होते.<ref>{{cite anss|M 5.2 Landslide – 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tbwb |access-date=26 August 2026 }}</ref> दीर्घकालीन भूकंपाच्या लहरींच्या यूएसजीएस (USGS) विश्लेषणाने हे सिद्ध केले की या लहरी भूकंपाच्या नसून हिमखंड कोसळल्यामुळे (Glacier Collapse) निर्माण झाल्या होत्या.<ref>{{Cite web |last=Henson |first=Bob |date=2026-08-28 |title=The worrying climate link to Nepal's avalanche and flood catastrophe |url=https://yaleclimateconnections.org/2026/08/the-worrying-climate-link-to-nepals-avalanche-and-flood-catastrophe/ |access-date=2026-08-30 |website=Yale Climate Connections}}</ref> पोट्सडॅम, [[जर्मनी]] येथील जीएफझेड हेलम्हॉल्ट्झ सेंटर फॉर जिओसायन्सेस (GFZ) ने ५.७ तीव्रतेच्या भूस्खलनाची नोंद केली, ज्याची वेळ यूएसजीएसच्या नोंदीशी तंतोतंत जुळत होती.<ref name="gfz1">{{cite web |title=Nepal-China Border Region (Landslide) |url=https://geofon.gfz.de/eqinfo/event.php?id=gfz2026qrfy |publisher=GFZ Helmholtz Centre for Geosciences |access-date=28 August 2026}}</ref> पहिल्या घटनेच्या तीन तासांनंतर यूएसजीएसने कमी-वारंवारतेच्या भूकंपाच्या लहरींचे विश्लेषण करून दुसऱ्या भूस्खलनाची ओळख पटवली. हे दुसरे भूस्खलन ४.२ तीव्रतेची घटना म्हणून नोंदवले गेले.<ref>{{cite anss|M 4.2 Landslide – 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tc90 }}</ref> [[चित्र:2026 Nepal floods map.svg|इवलेसे|सुमारे ५,२०० मीटर उंचीवर हिमखंड कोसळण्याचे संशयित ठिकाण (पिवळे चिन्ह); पिवळा बाण पुढील चिखल व दगडांच्या प्रवाहाची सुरुवात दर्शवतो]] या घटनेच्या सात मिनिटांनंतर, एका सीसीटीव्ही (CCTV) कॅमेऱ्यात पुराचे पाणी ग्यिरॉंग पोर्ट सीमा ओलांडून विनाश घडवताना कैद झाले.<ref>{{cite web|title=西藏吉隆县遭受泥石流灾害 造成人员伤亡、失联 亲历游客：听到轰鸣声 泥浆夹杂树木和铁皮 流速很快|url=https://news.ifeng.com/c/8vuT8aMLuMs|access-date=2026-08-29|website=Ifeng|date=26 August 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.cctv.cn/2026/08/29/ARTIMtLTn5VunoUue932YjVW260829.shtml|title=How do newly released 3D images explain the Gyirong mudslide?|website=China Central Television|date=2026-08-29|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/how-the-bhotekoshi-flood-unfolded-over-10-hours|title=How the Bhotekoshi flood unfolded over 10 hours|website=The Kathmandu Post|date=27 August 2026|access-date=29 August 2026|last=DC|first=Ram Kumar}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 August 2026 |title=Hunderte Einheimische und Touristen nach Sturzflut in Nepal vermisst |url=https://www.spiegel.de/ausland/nepal-hunderte-touristen-nach-sturzflut-vermisst-a-31da589a-af62-4b2b-982f-e7cb635e6456 |access-date=27 August 2026 |work=Der Spiegel}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Devastating flash flood on Nepal-Tibet border kills nine, hundreds of tourists missing |url=https://www.theweathernetwork.com/en/news/weather/severe/devastating-flash-flood-on-nepal-tibet-border |access-date=27 August 2026 |website=The Weather Network}}</ref> पुराचे प्रमाण आणि वेग इतका प्रचंड होता की, भू-आकृतिशास्त्रज्ञांच्या प्रमुख सिद्धांतानुसार हिमखंडाचा एक भाग हजारो मीटर खाली कोसळला असावा<ref name=":4" /> आणि प्रचंड वेग व घर्षणाने निर्माण झालेल्या उष्णतेमुळे तो वितळला असावा. या वितळलेल्या पाण्याने आणि खडकांनी खोऱ्यातील नदीचा प्रवाह विस्थापित केला.<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/world/asia/foreign-tourists-among-hundreds-missing-after-flash-floods-in-nepal-and-tibet-39e73ce7 |title=Hundreds Missing, 157 Dead, as Likely Ice-Rock Cascade Triggers Floods in Nepal and Tibet |first1=Tripti |last1=Lahiri |first2=Krishna |last2=Pokharel |date=26 August 2026 |work=The Wall Street Journal|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/nepal-tibet-flash-floods-aid |title=Race to get aid into Nepal and Tibet amid warnings flood lake could burst |first1=Hannah |last1=Ellis-Petersen |first2=Gaurav |last2=Pokharel |first3=Sam |last3=Jones |first4=Amy |last4=Hawkins |work=The Guardian |date=27 August 2026 |access-date=2026-08-29}}</ref> {{Location map+ | Nepal Bagmati Province | relief = 1 | coordinates = {{coord|28|17|16.58|N|85|31|41|E}} | region = NP | width = 400 | float = right | caption = बागमती प्रदेश, नेपाळ. [[त्रिशूली नदी]]ची मुख्य शाखा पश्चिमेकडील केरुंग खोला आणि पूर्वेकडील लेंडे खोला यांच्या संगमाने बनते. रसुवागढीजवळून वाहताना तिला [[भोटे कोशी]] म्हणून ओळखले जाते. * [०] <small>पुरास कारणीभूत ठरलेल्या हिमखंड कोसळण्याचे स्थान</small> * [a] [[धुंचे]], <small>[[रसुवा जिल्हा|रसुवा जिल्ह्याचे]] मुख्यालय</small> * [b] [[विदुर]], <small>[[नुवाकोट जिल्हा|नुवाकोट जिल्ह्याचे]] मुख्यालय</small> * [c] [[ग्यिरॉंग टाउन]], <small>[[तिबेट]]च्या ग्यिरॉंग कौंटीमधील शहर</small> * [d] [[गोसाईंकुंड]], <small>त्रिशूली नदीचे उगमस्थान</small> * [e] [[भरतपूर, नेपाळ|भरतपूर]], <small>[[चितवन जिल्हा|चितवन जिल्ह्याचे]] मुख्यालय</small> * [f] [[बगहा]], <small>[[बिहार]], [[भारत|भारतातील]] शहर</small> * [१] [[रसुवागढी]] <small>नेपाळ-तिबेट सीमा</small> * [२] स्याफ्रू, <small>लहान शहर</small> * [३] त्रिशूली बाजार, <small>लहान शहर</small> * [४] দেবघाट, <small>त्रिशूली आणि गंडकी नदीचा संगम</small> * [५] मलेखू, <small>[[धादिंग जिल्हा|धादिंग जिल्ह्यातील]] गाव</small> | places = {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|17|16.58|N|85|31|41|E}} | label = ० | background = #e9e7e4 | position = right | mark = Fire.svg | marksize = 9 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|05|N|85|25|E|region:NP}} | label = d | background = #e9e7e4 | position = bottom | mark = Cyan pog.svg | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|43|0|N|85|19|0|E}} | label = [[काठमांडू]] | background = #e9e7e4 | position = right | marksize = 11 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|23|36|N|85|19|45|E|type:landmark}} | label = c | background = #e9e7e4 | position = top | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|16|46.11|N|85|22|39.95|E}} | label = १ | background = #e9e7e4 | position = left | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|9|37.64|N|85|20|10.99|E}} | label = २ | background = #e9e7e4 | position = right | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|28|6|42|N|85|17|52|E}} | label = a | background = #e9e7e4 | position = left | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|55|21.2|N|85|08|58.6|E}} | label = ३ | background = #e9e7e4 | position = right | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|53|24|N|85|6|33.79|E}} | label = b | background = #e9e7e4 | position = left | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|51|33.79|N|85|06|33.79|E}} | label = ४ | background = #e9e7e4 | position = bottom | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|48|34.59|N|84|49|47.31|E}} | label = ५ | background = #e9e7e4 | position = left | marksize = 5 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|41|N|84|26|E}} | label = e | background = #e9e7e4 | position = left | marksize = 7 }} {{Location map~ | Nepal Bagmati Province | coordinates = {{coord|27|7|48|N|84|4|12|E}} | label = f | background = #e9e7e4 | position = right | marksize = 7 }} }} भूकंपाच्या लहरींची नोंद झाल्यानंतर लगेचच पाण्याचा प्रवाह प्रचंड वाढल्याचे दिसून आले. उपग्रहावरून मिळालेल्या फोटोंच्या विश्लेषणानंतर संशोधकांनी निष्कर्ष काढला की, राजधानी [[काठमांडू]]च्या उत्तरेस सुमारे ६४ किमी अंतरावर असलेल्या सुमारे ६१० मीटर रुंदीच्या हिमखंडाचा भाग सुमारे १,२२० मीटर खाली कोसळला असावा.<ref name="15km">{{Cite web |title=What we know about deadly Nepal-Tibet floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd948kn02e5o |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026 |website=BBC }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.tuoitre.vn/print/glacier-collapse-may-have-triggered-deadly-nepal-flash-flood-experts-say-103260827140358893.htm |title=Glacier collapse may have triggered deadly Nepal flash flood, experts say |website=Tuoi Tre |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=26 August 2026 |title=A glacier collapse is most likely cause of the Nepal disaster |url=https://www.newscientist.com/article/2586497-a-glacier-collapse-is-most-likely-cause-of-the-nepal-disaster/ |journal=New Scientist |first=Michael |last=Le Page |access-date=27 August 2026}}</ref> [[कॅल्गरी विद्यापीठ|कॅल्गरी विद्यापीठातील]] भूगर्भशास्त्रज्ञ डॅनियल शुगर यांच्या मते, समुद्रसपाटीपासून सुमारे ५.२ किमी उंचीवर असलेला बर्फ आणि खडकांचा भाग तुटून सुमारे १.२ किमी खाली खोऱ्यात कोसळला.<ref>{{Cite news |last=Sands |first=Leo |date=26 August 2026 |title=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |access-date=29 August 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web | last1=Lu | first1=Donna | title=What caused the catastrophic flood in Nepal and Tibet – and how does a glacier collapse? | work=The Guardian | date=27 August 2026 | url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/what-caused-the-catastrophic-flash-flood-in-nepal-and-tibet-and-how-does-a-glacier-collapse }}</ref> उपग्रह छायाचित्रे आणि भूगर्भशास्त्राने [[लांगटांग लिरुंग]] जवळ हिमखंड कोसळल्याची पुष्टी केली आहे.<ref name=":16">{{Cite web |last=Center for Land Surface Hazards (CLaSH) |date=2026-09-02 |title=August 2026 Nepal Trishuli Flood |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/f2b2425eac544929a7d18f4c90b41d66 |access-date=2026-09-06 |website=ArcGIS StoryMaps}}</ref> [[हवामान बदल]] आणि तापमानवाढीमुळे हिमखंड असे उपटून पडल्याने हे घडल्याचे मानले जाते.<ref>{{Cite web |first=Tessa |last=Wong |title=Collapsed glacier likely caused devastating Nepal-Tibet floods, scientists say |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly464k252yo |website=BBC News |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> हिमखंड कोसळल्यामुळे येणारे पूर हे इतर पुरांच्या तुलनेत कमी वेळा येतात, परंतु अधिक विनाशकारी असतात.<ref>{{cite news |title=Cause of Gyirong, Tibet mudslides found: high-altitude glacier collapse in Nepal |url=https://www.news.cn/politics/20260827/59f3c8513045473a918c7c423e0f063b/c.html |access-date=28 August 2026 |date=27 August 2026 |work=Xinhua}}</ref> कोसळलेला हा हिमखंड ५,२०० ते ५,४०० मीटर उंचीवरून आला असावा आणि त्याचे प्रमाण सुमारे १९.७ ते ४९.२ कोटी घनमीटर असावे असा अंदाज आहे.<ref name=":16" /> हा ढिगारा प्रवाहाच्या दिशेने सुमारे १०० किमी अंतरापर्यंत वाहत गेला.<ref name="15km" /> === आणखी पुराचा धोका === हिमखंड कोसळल्यानंतर दोन कृत्रिम रोधक तलाव (Barrier lakes) निर्माण झाले.<ref>{{cite news |title=Nepal monitoring two lakes, flood risk to remain until they're fully drained, official says |url=https://www.straitstimes.com/asia/nepal-monitoring-two-lakes-flood-risk-to-remain-until-theyre-fully-drained-official-says |access-date=30 August 2026 |agency=Reuters |publisher=The Straits Times |date=28 August 2026}}</ref> २७ ऑगस्ट रोजी [[चीन|चिनी]] अधिकाऱ्यांनी असा इशारा दिला की, २० लाख घनमीटर पाणी असलेला असाच एक तलाव छोछेन खोला आणि पुरेपू त्सांगपो नद्यांच्या संगमाजवळ तयार झाला असून तो फुटण्याचा धोका अत्यंत जास्त आहे.<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=New barrier lake in Nepal raises fresh flood threat, China warns |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/new-barrier-lake-in-nepal-raises-fresh-flood-threat-china-warns |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post}}</ref> २८ ऑगस्ट रोजी या तलावातून पाणी वाहू लागल्याने चिनी प्रशासनाने बचाव कार्य काही काळ थांबवून पुराचा इशारा दिला होता.<ref>{{Cite web |last=Muzaffar |first=Maroosha |date=2026-08-28 |title=China warns that barrier lake bursting its banks could cause second flash flood |url=https://www.the-independent.com/asia/china/china-nepal-tibet-barrier-lake-flash-floods-death-toll-b3040756.html |access-date=2026-08-30 |website=The Independent}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=Liz |date=28 August 2026 |title=China resumes rescue work after assessing upstream lake conditions |url=https://www.reuters.com/business/environment/china-rushes-minimise-risk-mountain-barrier-lake-near-border-with-nepal-2026-08-28/ |access-date=2026-08-29 |work=Reuters}}</ref> हा रोधक तलाव हळूहळू रिकामा झाला आणि ३० ऑगस्टपर्यंत जवळजवळ पूर्णपणे रिकामा झाला होता.<ref name=":2">{{Cite web |last1=Milko |first1=Victoria |last2=Shrestha |first2=Niranjan |date=2026-08-30 |title=Nepal warns of possible fresh flooding as communities grapple with devastation |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flood-galchhi-warning-afec20e612514ca3598c65b29f485303 |access-date=2026-08-30 |website=AP News}}</ref> दुसरा तलाव हिमखंड कोसळलेल्या ठिकाणाजवळ जास्त उंचीवर तयार झाला होता.<ref>{{cite news |last1=Shamim |first1=Sarah |title=Why Nepal faces another flood threat from a new lake on China border |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/28/is-nepal-facing-another-devastating-flood-from-a-new-lake |access-date=30 August 2026 |publisher=Al Jazeera |date=28 August 2026}}</ref> ३० ऑगस्ट रोजी चिनी अधिकाऱ्यांनी नदी पात्रातील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याचा अहवाल दिल्यानंतर पुन्हा पुराचा इशारा देण्यात आला.<ref name=":2" /> == नोंदी == {{notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नैसर्गिक आपत्ती]] [[वर्ग:नेपाळ]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील दुर्घटना]] hwyz17tyvxljjk0yg0v5ljtjaj60qr2 2709443 2709442 2026-09-13T18:03:42Z अभय नातू 206 /* कारणे आणि प्रपात */ 2709443 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} २६ ऑगस्ट २०२६ च्या सकाळी [[नेपाळ]]च्या उत्तरेस रिसुवा आणि नुवाकोट जिल्ह्यांमधे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding|date=27 August 2026|work=The New York Times|access-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826223119/https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html|archive-date=26 August 2026|url-status=live}}</ref> त्रिशुली नदीमध्ये अचानक पूर आणि भूस्खलनाच्या अनेक घटना घडल्या. [[त्रिशुली नदी|त्रिशुली नदीच्या]]{{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river {{convert|65|km}} to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.}} ७२ किमी लांबीच्या जलमार्गालगत अनेक घरे जमीनदोस्त झाली आणि पूल वाहून गेले. त्यामुळे [[चीन-नेपाळ सीमा|चीन-नेपाळ सीमेवरील]] [[ग्यिरोंग बंदर]] संकुल नष्ट झाले,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sharma|first=Gopal|url=https://www.reuters.com/business/environment/rescuers-search-survivors-after-devastating-nepal-flood-2026-08-27/|title=Hundreds killed and more than 1,000 missing after Himalayan flood|last2=Bajracharya|first2=Sahana|last3=Chitrakar|first3=Navesh|date=August 27, 2026|work=[[Reuters]]}}</ref> हे दोन्ही देशांमधील व्यापार आणि पर्यटनाचे प्रमुख प्रवेशद्वार होते. पुराच्या पाण्यात काही बळींचे मृतदेह २४० किमी वाहून गेले आणि अखेरीस नेपाळमधील [[गल्छी]] येथे पोहोचले. २९ ऑगस्टच्या बातम्यांनूसार नेपाळमध्ये किमान १,४२० मृत्यू आणि ५०००+ बेपत्ता झाल्याचे स्पष्ट झाले आहे, तर [[चीन|चीनच्या]] [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश|तिबेट स्वायत्त प्रदेशात]] आणखी ४३ जणांचा मृत्यू झाला असून ५४६ जण बेपत्ता आहेत.<ref name="NBC675">{{Cite news|last=Clayton|first=Freddie|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/nepal-floods-death-toll-climbs-missing-rescue-efforts-rcna594990|title=Nepal flood death toll rises to 734 as nearly 2,500 remain missing|date=2026-08-29|website=NBC News|language=en|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="BBCLive">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/live/cr0qxd1y219kt|title=Nepal-Tibet floods: China suspends rescue efforts at border due to risk of second flood – follow live|last=Whitehead|first=Jamie|last2=Pandey|first2=Manish|date=2026-08-28|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-08-28|last3=Nepali|first3=with reporting from BBC|last4=Kathmandu|first4=Azadeh Moshiri in|last5=Beijing|first5=Laura Bicker in}}</ref> रसुवा, नुवाकोट, धादिंग, [[गोरखा जिल्हा|गोरखा]] आणि चितवन जिल्ह्यांतील नद्यांच्या काठावरील समुदायांसाठी प्रशासनाने पुराचा इशारा जारी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help|title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help?|website=Médecins Sans Frontieres|access-date=27 August 2026}}</ref> हिमालयातील लांगटांग लिरुंगजवळील [[हिमनदी]] कोसळल्यामुळे झालेली भूगर्भीय घटना ही यामागील मूळ कारण मानली जाते; या घटनेमुळे ५.२ तीव्रतेचा भूकंप झाला, ज्याची नोंद अमेरिका आणि जर्मनीमधील भूकंपमापकांवर घेण्यात आली.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal|title=Extreme flooding in China and Nepal|date=2026-08-27|website=GFZ|language=en|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ingvterremoti.com/2026/08/27/26-agosto-2026-la-frana-in-nepal-e-lanalisi-dei-sismogrammi/|title=26 agosto 2026: la frana in Nepal e l'analisi dei sismogrammi|date=2026-08-27|website=INGVterremoti|language=it-IT|trans-title=26 August 2026: the landslide in Nepal and the analysis of seismograms|access-date=2026-08-29}}</ref> == कारणे आणि प्रपात == [[चित्र:Lirung.jpg|इवलेसे|३००px|नेपाळमधील [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान|लांगटांग राष्ट्रीय उद्यानातील]] [[लांगटांग लिरुंग]] या पर्वताच्या उत्तर टोकावरील हिमखंड कोसळणे हेच या पुराचे मुख्य कारण असल्याचे मानले जाते.]] २६ ऑगस्टच्या सकाळी [[रसुवा जिल्हा|रसुवा जिल्हा]] मुख्यालयात पावसाची नोंद झाली नव्हती. [[नेपाळ]]चे परराष्ट्र मंत्री शिशिर खनाल यांनी सुरुवातीला सांगितले की, [[भूकंप|भूकंपामुळे]] [[हिमस्खलन]] झाले आणि पुराची परिस्थिती निर्माण झाली.<ref>{{Cite web |title=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |access-date=26 August 2026 |website=The Kathmandu Post |date=26 August 2026}}</ref> तथापि, [[युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे|अमेरिकन जिओलॉजिकल सर्व्हे]] (USGS) च्या नंतरच्या विश्लेषणानुसार, भूकंपाचे संकेत हे हिमखंड कोसळण्यापूर्वी आले नव्हते, तर हिमखंड कोसळल्यामुळेच ते निर्माण झाले होते. याचा अर्थ असा की हा कोणताही टेक्टॉनिक भूकंप नव्हता.<ref name="168 dead">{{Cite news |date=26 August 2026 |title=Catastrophic floods kill over 360 in Nepal and Tibet, with more than 1,400 missing |url=https://apnews.com/article/climate-change-nepal-tibet-glacier-collapse-floods-61b592d428e4631add31ce052d0daf1f |access-date=26 August 2026 |work=Associated Press}}</ref> इतर सुरुवातीच्या विश्लेषणांमध्ये हिमतलावाचा बांध फुटून पूर (GLOF) आल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला होता.<ref name="kathmandupost">{{Cite web |title=Ice avalanche, debris lake may have triggered Bhotekoshi flood |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/ice-avalanche-debris-lake-may-have-triggered-bhotekoshi-flood |access-date=26 August 2026 |website=The Kathmandu Post |date=26 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=What triggered the catastrophic flood on the Nepal-Tibet border? |url=https://www.reuters.com/business/environment/what-triggered-catastrophic-flood-nepal-tibet-border-2026-08-26/ |access-date=26 August 2026 |date=26 August 2026 |work=Reuters}}</ref> यूटीसी वेळेनुसार पहाटे ०२:५२ वाजता (नेपाळ प्रमाणवेळेनुसार ०८:३७; बीजीटी १०:५२) ५.२ रिश्टर स्केल तीव्रतेची हालचाल नोंदवली गेली, ज्याचे केंद्र [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान|लांगटांग राष्ट्रीय उद्यानातील]] [[लांगटांग लिरुंग]] पर्वताच्या अगदी उत्तरेस होते.<ref>{{cite anss|M 5.2 Landslide – 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tbwb |access-date=26 August 2026 }}</ref> दीर्घकालीन भूकंपाच्या लहरींच्या यूएसजीएस (USGS) विश्लेषणाने हे सिद्ध केले की या लहरी भूकंपाच्या नसून हिमखंड कोसळल्यामुळे (Glacier Collapse) निर्माण झाल्या होत्या.<ref>{{Cite web |last=Henson |first=Bob |date=2026-08-28 |title=The worrying climate link to Nepal's avalanche and flood catastrophe |url=https://yaleclimateconnections.org/2026/08/the-worrying-climate-link-to-nepals-avalanche-and-flood-catastrophe/ |access-date=2026-08-30 |website=Yale Climate Connections}}</ref> पोट्सडॅम, [[जर्मनी]] येथील जीएफझेड हेलम्हॉल्ट्झ सेंटर फॉर जिओसायन्सेस (GFZ) ने ५.७ तीव्रतेच्या भूस्खलनाची नोंद केली, ज्याची वेळ यूएसजीएसच्या नोंदीशी तंतोतंत जुळत होती.<ref name="gfz1">{{cite web |title=Nepal-China Border Region (Landslide) |url=https://geofon.gfz.de/eqinfo/event.php?id=gfz2026qrfy |publisher=GFZ Helmholtz Centre for Geosciences |access-date=28 August 2026}}</ref> पहिल्या घटनेच्या तीन तासांनंतर यूएसजीएसने कमी-वारंवारतेच्या भूकंपाच्या लहरींचे विश्लेषण करून दुसऱ्या भूस्खलनाची ओळख पटवली. हे दुसरे भूस्खलन ४.२ तीव्रतेची घटना म्हणून नोंदवले गेले.<ref>{{cite anss|M 4.2 Landslide – 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tc90 }}</ref> [[चित्र:2026 Nepal floods map.svg|इवलेसे|सुमारे ५,२०० मीटर उंचीवर हिमखंड कोसळण्याचे संशयित ठिकाण (पिवळे चिन्ह); पिवळा बाण पुढील चिखल व दगडांच्या प्रवाहाची सुरुवात दर्शवतो]] या घटनेच्या सात मिनिटांनंतर, एका सीसीटीव्ही (CCTV) कॅमेऱ्यात पुराचे पाणी ग्यिरॉंग पोर्ट सीमा ओलांडून विनाश घडवताना कैद झाले.<ref>{{cite web|title=西藏吉隆县遭受泥石流灾害 造成人员伤亡、失联 亲历游客：听到轰鸣声 泥浆夹杂树木和铁皮 流速很快|url=https://news.ifeng.com/c/8vuT8aMLuMs|access-date=2026-08-29|website=Ifeng|date=26 August 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.cctv.cn/2026/08/29/ARTIMtLTn5VunoUue932YjVW260829.shtml|title=How do newly released 3D images explain the Gyirong mudslide?|website=China Central Television|date=2026-08-29|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/how-the-bhotekoshi-flood-unfolded-over-10-hours|title=How the Bhotekoshi flood unfolded over 10 hours|website=The Kathmandu Post|date=27 August 2026|access-date=29 August 2026|last=DC|first=Ram Kumar}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 August 2026 |title=Hunderte Einheimische und Touristen nach Sturzflut in Nepal vermisst |url=https://www.spiegel.de/ausland/nepal-hunderte-touristen-nach-sturzflut-vermisst-a-31da589a-af62-4b2b-982f-e7cb635e6456 |access-date=27 August 2026 |work=Der Spiegel}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 August 2026 |title=Devastating flash flood on Nepal-Tibet border kills nine, hundreds of tourists missing |url=https://www.theweathernetwork.com/en/news/weather/severe/devastating-flash-flood-on-nepal-tibet-border |access-date=27 August 2026 |website=The Weather Network}}</ref> पुराचे प्रमाण आणि वेग इतका प्रचंड होता की, भू-आकृतिशास्त्रज्ञांच्या प्रमुख सिद्धांतानुसार हिमखंडाचा एक भाग हजारो मीटर खाली कोसळला असावा<ref name=":4" /> आणि प्रचंड वेग व घर्षणाने निर्माण झालेल्या उष्णतेमुळे तो वितळला असावा. या वितळलेल्या पाण्याने आणि खडकांनी खोऱ्यातील नदीचा प्रवाह विस्थापित केला.<ref>{{Cite news |url=https://www.wsj.com/world/asia/foreign-tourists-among-hundreds-missing-after-flash-floods-in-nepal-and-tibet-39e73ce7 |title=Hundreds Missing, 157 Dead, as Likely Ice-Rock Cascade Triggers Floods in Nepal and Tibet |first1=Tripti |last1=Lahiri |first2=Krishna |last2=Pokharel |date=26 August 2026 |work=The Wall Street Journal|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/nepal-tibet-flash-floods-aid |title=Race to get aid into Nepal and Tibet amid warnings flood lake could burst |first1=Hannah |last1=Ellis-Petersen |first2=Gaurav |last2=Pokharel |first3=Sam |last3=Jones |first4=Amy |last4=Hawkins |work=The Guardian |date=27 August 2026 |access-date=2026-08-29}}</ref> भूकंपाच्या लहरींची नोंद झाल्यानंतर लगेचच पाण्याचा प्रवाह प्रचंड वाढल्याचे दिसून आले. उपग्रहावरून मिळालेल्या फोटोंच्या विश्लेषणानंतर संशोधकांनी निष्कर्ष काढला की, राजधानी [[काठमांडू]]च्या उत्तरेस सुमारे ६४ किमी अंतरावर असलेल्या सुमारे ६१० मीटर रुंदीच्या हिमखंडाचा भाग सुमारे १,२२० मीटर खाली कोसळला असावा.<ref name="15km">{{Cite web |title=What we know about deadly Nepal-Tibet floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd948kn02e5o |date=28 August 2026 |access-date=31 August 2026 |website=BBC }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.tuoitre.vn/print/glacier-collapse-may-have-triggered-deadly-nepal-flash-flood-experts-say-103260827140358893.htm |title=Glacier collapse may have triggered deadly Nepal flash flood, experts say |website=Tuoi Tre |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=26 August 2026 |title=A glacier collapse is most likely cause of the Nepal disaster |url=https://www.newscientist.com/article/2586497-a-glacier-collapse-is-most-likely-cause-of-the-nepal-disaster/ |journal=New Scientist |first=Michael |last=Le Page |access-date=27 August 2026}}</ref> [[कॅल्गरी विद्यापीठ|कॅल्गरी विद्यापीठातील]] भूगर्भशास्त्रज्ञ डॅनियल शुगर यांच्या मते, समुद्रसपाटीपासून सुमारे ५.२ किमी उंचीवर असलेला बर्फ आणि खडकांचा भाग तुटून सुमारे १.२ किमी खाली खोऱ्यात कोसळला.<ref>{{Cite news |last=Sands |first=Leo |date=26 August 2026 |title=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |access-date=29 August 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web | last1=Lu | first1=Donna | title=What caused the catastrophic flood in Nepal and Tibet – and how does a glacier collapse? | work=The Guardian | date=27 August 2026 | url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/what-caused-the-catastrophic-flash-flood-in-nepal-and-tibet-and-how-does-a-glacier-collapse }}</ref> उपग्रह छायाचित्रे आणि भूगर्भशास्त्राने [[लांगटांग लिरुंग]] जवळ हिमखंड कोसळल्याची पुष्टी केली आहे.<ref name=":16">{{Cite web |last=Center for Land Surface Hazards (CLaSH) |date=2026-09-02 |title=August 2026 Nepal Trishuli Flood |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/f2b2425eac544929a7d18f4c90b41d66 |access-date=2026-09-06 |website=ArcGIS StoryMaps}}</ref> [[हवामान बदल]] आणि तापमानवाढीमुळे हिमखंड असे उपटून पडल्याने हे घडल्याचे मानले जाते.<ref>{{Cite web |first=Tessa |last=Wong |title=Collapsed glacier likely caused devastating Nepal-Tibet floods, scientists say |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly464k252yo |website=BBC News |date=27 August 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> हिमखंड कोसळल्यामुळे येणारे पूर हे इतर पुरांच्या तुलनेत कमी वेळा येतात, परंतु अधिक विनाशकारी असतात.<ref>{{cite news |title=Cause of Gyirong, Tibet mudslides found: high-altitude glacier collapse in Nepal |url=https://www.news.cn/politics/20260827/59f3c8513045473a918c7c423e0f063b/c.html |access-date=28 August 2026 |date=27 August 2026 |work=Xinhua}}</ref> कोसळलेला हा हिमखंड ५,२०० ते ५,४०० मीटर उंचीवरून आला असावा आणि त्याचे प्रमाण सुमारे १९.७ ते ४९.२ कोटी घनमीटर असावे असा अंदाज आहे.<ref name=":16" /> हा ढिगारा प्रवाहाच्या दिशेने सुमारे १०० किमी अंतरापर्यंत वाहत गेला.<ref name="15km" /> === आणखी पुराचा धोका === हिमखंड कोसळल्यानंतर दोन कृत्रिम रोधक तलाव (Barrier lakes) निर्माण झाले.<ref>{{cite news |title=Nepal monitoring two lakes, flood risk to remain until they're fully drained, official says |url=https://www.straitstimes.com/asia/nepal-monitoring-two-lakes-flood-risk-to-remain-until-theyre-fully-drained-official-says |access-date=30 August 2026 |agency=Reuters |publisher=The Straits Times |date=28 August 2026}}</ref> २७ ऑगस्ट रोजी [[चीन|चिनी]] अधिकाऱ्यांनी असा इशारा दिला की, २० लाख घनमीटर पाणी असलेला असाच एक तलाव छोछेन खोला आणि पुरेपू त्सांगपो नद्यांच्या संगमाजवळ तयार झाला असून तो फुटण्याचा धोका अत्यंत जास्त आहे.<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=New barrier lake in Nepal raises fresh flood threat, China warns |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/new-barrier-lake-in-nepal-raises-fresh-flood-threat-china-warns |access-date=27 August 2026 |website=The Kathmandu Post}}</ref> २८ ऑगस्ट रोजी या तलावातून पाणी वाहू लागल्याने चिनी प्रशासनाने बचाव कार्य काही काळ थांबवून पुराचा इशारा दिला होता.<ref>{{Cite web |last=Muzaffar |first=Maroosha |date=2026-08-28 |title=China warns that barrier lake bursting its banks could cause second flash flood |url=https://www.the-independent.com/asia/china/china-nepal-tibet-barrier-lake-flash-floods-death-toll-b3040756.html |access-date=2026-08-30 |website=The Independent}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=Liz |date=28 August 2026 |title=China resumes rescue work after assessing upstream lake conditions |url=https://www.reuters.com/business/environment/china-rushes-minimise-risk-mountain-barrier-lake-near-border-with-nepal-2026-08-28/ |access-date=2026-08-29 |work=Reuters}}</ref> हा रोधक तलाव हळूहळू रिकामा झाला आणि ३० ऑगस्टपर्यंत जवळजवळ पूर्णपणे रिकामा झाला होता.<ref name=":2">{{Cite web |last1=Milko |first1=Victoria |last2=Shrestha |first2=Niranjan |date=2026-08-30 |title=Nepal warns of possible fresh flooding as communities grapple with devastation |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flood-galchhi-warning-afec20e612514ca3598c65b29f485303 |access-date=2026-08-30 |website=AP News}}</ref> दुसरा तलाव हिमखंड कोसळलेल्या ठिकाणाजवळ जास्त उंचीवर तयार झाला होता.<ref>{{cite news |last1=Shamim |first1=Sarah |title=Why Nepal faces another flood threat from a new lake on China border |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/28/is-nepal-facing-another-devastating-flood-from-a-new-lake |access-date=30 August 2026 |publisher=Al Jazeera |date=28 August 2026}}</ref> ३० ऑगस्ट रोजी चिनी अधिकाऱ्यांनी नदी पात्रातील पाण्याचा प्रवाह वाढल्याचा अहवाल दिल्यानंतर पुन्हा पुराचा इशारा देण्यात आला.<ref name=":2" /> == नोंदी == {{notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नैसर्गिक आपत्ती]] [[वर्ग:नेपाळ]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील दुर्घटना]] jnic1n7zwr6izo4q4w5lzp1fewhv1m4 0 383499 2709474 2707507 2026-09-13T22:02:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2709474 wikitext text/x-wiki [[File:Route Map of the Bombay presidency, including Scinde, surveyed and collected by the quarter master general's department, Bombay armee... 12 march 1846... - btv1b53165305f (2 of 3).jpg|thumb|right|200px|१८४६ मधील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा मार्गनकाशा]] '''महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेचा विकास''' हा केवळ जमिनीचे क्षेत्रफळ निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेपुरता मर्यादित नव्हता. भूमीचे मापन, जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल निर्धारण, भूमिअभिलेखांची निर्मिती तसेच जमीनधारणा आणि प्रशासकीय नियंत्रणाशी संबंधित नोंदी या परस्परसंबंधित प्रक्रियांमधून या व्यवस्थेचा विकास झाला. ब्रिटिशकालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये महसूल सर्वेक्षणाला अधिक संघटित प्रशासकीय आणि तांत्रिक स्वरूप प्राप्त झाले.<ref name="Gordon1959">{{cite book |last=Gordon |first=R. G. |title=The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical |volume=I |edition=2 |publisher=Government Press |location=Bombay |year=1959 }}</ref> R. G. Gordon यांच्या ऐतिहासिक विवेचनात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या विकासाचे विविध टप्पे स्वतंत्रपणे चर्चिले आहेत. नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि प्रारंभीचा विकास तसेच संयुक्त अहवालानंतर झालेला पुढील प्रशासकीय विकास या प्रक्रियेच्या ऐतिहासिक संदर्भात मांडण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> या प्रक्रियेमुळे भूमापन, महसूल निर्धारण आणि जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय अभिलेख यांच्यात अधिक सुसंगत संबंध विकसित झाला. परिणामी, सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्था महाराष्ट्रातील पुढील भूमी प्रशासनाच्या विकासातील महत्त्वाचा आधार बनली.<ref name="Gordon1959"/> === पारंपरिक पद्धतींपासून पद्धतशीर सर्वेक्षणाकडे संक्रमण === महाराष्ट्रासह भारतीय उपखंडातील विविध प्रदेशांमध्ये भूमापनासाठी पूर्वी स्थानिक आणि पारंपरिक पद्धतींचा वापर होत असे. या पद्धती प्रदेश, स्थानिक प्रशासकीय प्रथा आणि कृषी परिस्थितीनुसार बदलत असत. विस्तृत प्रदेशातील जमिनीचे तुलनेने एकसमान पद्धतीने मापन करणे, सर्वेक्षणाच्या आधारे नकाशे तयार करणे आणि महसूल प्रशासनासाठी आवश्यक माहिती संकलित करणे या गरजांमुळे अधिक पद्धतशीर सर्वेक्षणपद्धती विकसित झाली.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांचा अभ्यास करताना Bernardo A. Michael यांनी सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून प्रदेश, जमीन आणि प्रशासकीय माहिती नोंदविण्याच्या प्रक्रियेचे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या अभ्यासात महसूल सर्वेक्षण, नकाशीकरण आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांतील परस्परसंबंधाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="Michael2007">{{cite journal |last=Michael |first=Bernardo A. |title=Making Territory Visible: The Revenue Surveys of Colonial South Asia |journal=Imago Mundi |volume=59 |issue=1 |year=2007 |pages=78–95 }}</ref> महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेमुळे जमिनीचे क्षेत्र, स्थान आणि प्रशासकीय विभाग यांविषयी अधिक व्यवस्थित नोंदी आणि नकाशीकरण शक्य झाले. त्यामुळे स्थानिक आणि पारंपरिक भूमापनपद्धतींपासून अधिक पद्धतशीर व दस्तऐवजी स्वरूपाच्या सर्वेक्षणव्यवस्थेकडे झालेला विकास महसूल प्रशासनाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.<ref name="Michael2007"/> === महसूल सर्वेक्षणाचा भूमिअभिलेख आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध === महसूल सर्वेक्षणामुळे जमिनीच्या भौतिक मापनाशी संबंधित माहिती आणि प्रशासकीय अभिलेख यांच्यातील संबंध अधिक संघटित स्वरूपात विकसित झाला. सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेतून जमिनीचे क्षेत्रफळ, सीमा, स्थान आणि इतर संबंधित तपशील नोंदविण्यास मदत झाली; ही माहिती महसूल प्रशासन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेसाठी महत्त्वाची ठरली.<ref name="Michael2007"/> महाराष्ट्रातील भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या दस्तऐवजी परंपरेत सर्वेक्षण, मापन आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित नियम आणि मार्गदर्शक साहित्याला विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या भूमी अभिलेख विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर भूमापनाशी संबंधित विविध नियमपुस्तिका आणि मार्गदर्शक ग्रंथ उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये ''The Bombay Survey and Settlement Manual, Volume I'', ''Manual of Land Surveying'', ''Land Records Department Training Manual'' आणि इतर संबंधित प्रकाशनांचा समावेश आहे.<ref name="MahaLandRecords">{{cite web |title=नियम पुस्तिका |website=भूमि अभिलेख विभाग, महाराष्ट्र शासन |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/Manuals }}</ref> बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाशी संबंधित ऐतिहासिक साहित्य आणि भूमापनासंबंधी प्रशासकीय नियमांचा एकत्रित विचार केल्यास, जमिनीचे मापन ही प्रक्रिया महसूल निर्धारण, अभिलेख निर्मिती आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी निकटपणे संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="Gordon1959"/><ref name="MahaLandRecords"/> अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन व्यवस्थेचा विकास हा स्थानिक आणि पारंपरिक मापनपद्धती, अधिक पद्धतशीर महसूल सर्वेक्षण आणि त्यातून विकसित झालेल्या भूमिअभिलेखीय व प्रशासकीय व्यवस्थेच्या दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेशी संबंधित आहे.<ref name="Gordon1959"/><ref name="Michael2007"/> == ऐतिहासिक पार्श्वभूमी == === दख्खनमधील भूमी व महसूल व्यवस्थेची पार्श्वभूमी === ब्रिटिश महसूल सर्वेक्षणाच्या स्थापनेपूर्वी दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्था विविध राजकीय सत्ताकेंद्रे, स्थानिक प्रशासकीय परंपरा आणि कृषी परिस्थिती यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झाली होती. जमीन महसूल हा राज्याच्या उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत असल्यामुळे जमिनीची लागवड, उत्पादन, जमीनधारणा आणि महसूल आकारणी यांच्याशी संबंधित विविध प्रशासकीय पद्धती प्रचलित होत्या. एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी ब्रिटिशांच्या ताब्यात आलेल्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल प्रशासनाच्या अभ्यासातूनही प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार आणि महसूलधोरण यांतील संबंधाचे महत्त्व दिसून येते.<ref name="Rabitoy1975">{{cite journal |last=Rabitoy |first=Neil |title=System v. Expediency: The Reality of Land Revenue Administration in the Bombay Presidency, 1812–1820 |journal=Modern Asian Studies |volume=9 |issue=4 |year=1975 |pages=529–546 }}</ref> दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्थेचा विकास एकसंध किंवा अपरिवर्तनीय स्वरूपाचा नव्हता. विविध कालखंडांमध्ये निजामशाही, आदिलशाही, मुघल आणि मराठा सत्तांच्या विस्तारानुसार आणि प्रशासकीय गरजांनुसार भूमी व महसूल प्रशासनात बदल होत गेले. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना त्यापूर्वीच्या प्रादेशिक महसूल परंपरा आणि प्रशासकीय पद्धतींची पार्श्वभूमी विचारात घेणे आवश्यक ठरते. एकोणिसाव्या शतकातील दख्खनमधील महसूल सेटलमेंटच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करताना A. R. Kulkarni यांचा ''Professor H. Green and the Revenue Settlement in the Deccan (1837–1857)'' हा लेख महत्त्वाचा आहे. या अभ्यासात ब्रिटिशकालीन दख्खनमधील महसूल सेटलमेंटचा प्रश्न प्रशासकीय धोरण आणि महसूल व्यवस्थापनाच्या संदर्भात चर्चिला आहे.<ref name="Kulkarni1989">{{cite journal |last=Kulkarni |first=A. R. |title=Professor H. Green and the Revenue Settlement in the Deccan (1837–1857) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=50 |year=1989 |pages=595–606 |publisher=Indian History Congress }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश महसूल सर्वेक्षणाचा अभ्यास पूर्वीच्या महसूल परंपरांपासून पूर्णपणे विलग अशा व्यवस्थेपुरता मर्यादित न ठेवता, स्थानिक परिस्थिती, उपलब्ध प्रशासकीय ज्ञान आणि बदलत्या वसाहतकालीन प्रशासकीय गरजांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kulkarni1989"/> === मलिक अंबर आणि महसूल प्रशासन === दख्खनच्या सतराव्या शतकातील प्रशासकीय इतिहासात मलिक अंबर यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. अहमदनगरच्या निजामशाहीतील प्रभावशाली प्रशासक म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात राज्याच्या प्रशासन आणि महसूल व्यवस्थेशी संबंधित उपाययोजनांचा संबंध जोडला जातो. दख्खनमधील पुढील भूमी आणि महसूल प्रशासनाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना त्यांच्या काळातील प्रशासकीय पद्धतींचा संदर्भ ऐतिहासिक साहित्यामध्ये आढळतो. दख्खनमधील महसूल प्रशासनाच्या ऐतिहासिक विकासात विविध सत्ताकालांतील सातत्य आणि बदल या दोन्ही प्रक्रियांचा विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे मलिक अंबरकालीन व्यवस्था, मराठाकालीन महसूल प्रशासन आणि पुढील ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षण या व्यवस्थांना एकाच स्वरूपाची किंवा अपरिवर्तित प्रशासकीय परंपरा मानता येत नाही. अठराव्या शतकातील मराठा राज्याच्या संदर्भात जमीन, जमीनधारणा आणि राज्यसत्ता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास आंद्रे विंक यांनी केला आहे. त्यांच्या ''Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya'' या ग्रंथात जमीन आणि ग्रामीण समाजव्यवस्थेशी संबंधित प्रश्नांचा राज्यसत्ता आणि राजकीय संरचनेच्या व्यापक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Wink1986">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1986 |series=University of Cambridge Oriental Publications |volume=36 |pages=18–417 }}</ref> दख्खनमधील इंदापूरसारख्या प्रदेशांच्या ऐतिहासिक अभ्यासातून भूमी, महसूल आणि राज्यसत्ता यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी स्थानिक कृषी आणि प्रशासकीय परिस्थितीचे महत्त्व अधोरेखित होते. अठराव्या शतकातील मराठा राज्याच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था ही केवळ कर आकारणीपुरती मर्यादित नसून जमीनधारणा, ग्रामीण समाज आणि राज्यसत्ता यांच्याशी संबंधित व्यापक प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग होती.<ref name="Wink1986"/> अशा प्रकारे दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्थेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी विविध राजकीय सत्ताकेंद्रे, प्रादेशिक प्रशासकीय परंपरा आणि बदलत्या महसूल पद्धती यांच्या दीर्घकालीन विकासातून घडलेली दिसते. या पार्श्वभूमीवर एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश प्रशासनाने विकसित केलेल्या महसूल सेटलमेंट आणि सर्वेक्षण पद्धतींचा विचार व्यापक ऐतिहासिक संदर्भात करता येतो.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kulkarni1989"/><ref name="Wink1986"/> == मराठा काळातील भूमी आणि महसूल व्यवस्था == === शिवकालीन प्रशासनाची पार्श्वभूमी === मराठा राज्याच्या उदयाच्या काळात दख्खनमधील भूमी, महसूल आणि स्थानिक प्रशासन यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. कृषी उत्पादन, जमिनीवरील विविध हक्क, महसूल आकारणी आणि स्थानिक प्रशासकीय घटक यांचा राज्याच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध होता. मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या प्रक्रियेत पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय परंपरांतील काही संस्थात्मक आणि दस्तऐवजी पद्धतींचा स्वीकार व रूपांतर होत गेले.<ref name="Deshpande2021">{{cite journal |last=Deshpande |first=Prachi |title=The Marathi Kaulnāmā: Property, Sovereignty and Documentation in a Persianate Form |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=583–614 }}</ref> मराठा राज्याच्या प्रशासनाचा अभ्यास करताना भूमी आणि महसूल प्रश्नांचा विचार केवळ करआकारणीच्या दृष्टीने न करता, स्थानिक समाज, कृषी उत्पादन, अधिकारसंबंध आणि प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण यांच्या व्यापक संदर्भात करता येतो. दख्खनी राज्यव्यवस्थेतील भूमीवरील हक्क आणि त्यासंबंधीचे व्यवहार विविध प्रकारच्या दस्तऐवजांमधून नोंदविले जात होते. या दस्तऐवजी परंपरेत प्रशासन आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांच्याशी संबंधित बाबींचाही समावेश होता.<ref name="Deshpande2021"/> मराठा राज्याच्या भूमी आणि महसूल व्यवस्थेचा इतिहास पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय परंपरा आणि मराठा सत्तेच्या विस्ताराबरोबर विकसित झालेल्या संस्थात्मक पद्धती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येतो. या संदर्भात जमीन, महसूल, स्थानिक प्रशासकीय घटक आणि लेखी नोंदी यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="Deshpande2021"/> === मराठा राज्यातील जमीन, हक्क आणि दस्तऐवजीकरण === मराठा राज्यातील जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित व्यवहारांच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्वरूपाच्या दस्तऐवजांना विशेष महत्त्व आहे. प्राची देशपांडे यांच्या अभ्यासानुसार, ''कौलनामा'' हा आरंभीच्या आधुनिक काळातील मराठी प्रशासकीय दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा दस्तऐवजी प्रकार होता. अशा दस्तऐवजांद्वारे विविध हक्कांची पुष्टी, संरक्षणाची हमी तसेच भूमी आणि इतर आर्थिक हितसंबंधांशी संबंधित व्यवहारांची नोंद केली जात असे.<ref name="Deshpande2021"/> देशपांडे यांच्या अभ्यासानुसार, कौलनाम्यांचा वापर दख्खनमधील विविध प्रशासकीय संदर्भांत होत होता. काही प्रकरणांत अशा दस्तऐवजांद्वारे लागवडीस प्रोत्साहन देणे, ओसाड किंवा कमी विकसित जमिनींच्या लागवडीसाठी सवलतीच्या अटी निश्चित करणे अथवा बाजारपेठांच्या विकासाशी संबंधित व्यवस्था करणे यांसारख्या उद्देशांची पूर्तता केली जात होती.<ref name="Deshpande2021"/> या दस्तऐवजी परंपरेमुळे भूमी आणि मालमत्तेशी संबंधित अधिकारसंबंध हे केवळ प्रत्यक्ष ताब्यावर आधारित नसून लेखी नोंदी, आश्वासने आणि प्रशासकीय मान्यतेशीही संबंधित होते, असे दिसून येते. मराठी प्रशासकीय व्यवहारांमध्ये स्थानिक भाषिक परंपरा आणि फारसी दस्तऐवजी प्रभाव यांचा परस्परसंबंधही या स्रोतांच्या आधारे अभ्यासता येतो.<ref name="Deshpande2021"/> अठराव्या शतकातील मराठा साम्राज्यातील राजकीय आणि व्यवहारात्मक संबंधांच्या अभ्यासात लेखी करारांना महत्त्व प्राप्त होते. Dominic Vendell यांच्या अभ्यासात १७९५ मधील एका कराराच्या संदर्भातून मराठी आणि फारसी दस्तऐवजी प्रकार, करारातील बंधनकारक सूत्रे आणि लेखनपद्धती यांचा राजकीय व इतर व्यवहारांमध्ये झालेला वापर स्पष्ट करण्यात आला आहे.<ref name="Vendell2021">{{cite journal |last=Vendell |first=Dominic |title=Transacting Politics in the Maratha Empire: An Agreement between Friends, 1795 |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=826–863 }}</ref> या प्रकारच्या अभ्यासांमधून मराठा राज्यातील लेखी दस्तऐवजांचा उपयोग केवळ शासकीय आदेश किंवा महसूलविषयक नोंदीपुरता मर्यादित नसून राजकीय संबंध आणि विविध प्रकारच्या करारात्मक व्यवहारांमध्येही होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित अधिकारसंबंधांचा अभ्यास व्यापक दस्तऐवजी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="Vendell2021"/> भूमी, महसूल आणि प्रशासनाच्या ऐतिहासिक अभ्यासात बहुभाषिक दस्तऐवजी व्यवहारांचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Samira Sheikh यांच्या अभ्यासात परगणा पातळीवरील प्रशासकीय आणि आर्थिक व्यवहारांमध्ये विविध भाषांचा वापर तसेच लेखनिक आणि स्थानिक प्रशासकीय घटकांची भूमिका यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sheikh2021">{{cite journal |last=Sheikh |first=Samira |title=Persian in the Villages, or, the Language of Jamiat Rai's Account Books |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=693–751 }}</ref> या व्यापक पश्चिम भारतीय प्रशासकीय संदर्भातून जमीन, महसूल, हक्क आणि दस्तऐवजीकरण यांचा संबंध एकाच भाषिक किंवा प्रशासकीय चौकटीपुरता मर्यादित नसल्याचे दिसून येते. मराठी, फारसी आणि इतर प्रादेशिक भाषांच्या वापरातून विकसित झालेल्या दस्तऐवजी परंपरा भूमी आणि महसूल व्यवहारांच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी उपयुक्त संदर्भ प्रदान करतात.<ref name="Sheikh2021"/> अशा प्रकारे मराठा काळातील जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित व्यवस्थेचा अभ्यास करताना जमिनीवरील विविध हक्क, महसूल आकारणी आणि प्रशासकीय नियंत्रण यांच्याबरोबरच कौलनामे, करार आणि इतर लेखी नोंदी यांचे स्थान महत्त्वाचे ठरते. या दस्तऐवजांमधून सत्ता, सार्वभौमत्व, मालमत्ता आणि विविध आर्थिक व राजकीय व्यवहार यांतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="Deshpande2021"/><ref name="Vendell2021"/> == इंदापूर : महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण अभ्यासक्षेत्र == === प्रारंभीची परिस्थिती === एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात दख्खनमधील ब्रिटिश अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये जमीन महसूल प्रशासनाच्या विविध पद्धती विकसित आणि अंमलात आणल्या जात होत्या. या काळातील महसूल प्रशासनाचा अभ्यास केवळ घोषित धोरणांच्या आधारे न करता, स्थानिक परिस्थिती, महसूल वसुलीतील अडचणी आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/> Neil Rabitoy यांनी इ.स. १८१२ ते १८२० या कालखंडातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जमीन महसूल प्रशासनाचा अभ्यास करताना औपचारिक महसूलपद्धती आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वीकारण्यात येणारे व्यवहार्य प्रशासकीय उपाय यांतील संबंध अधोरेखित केला आहे. त्यामुळे आरंभीच्या ब्रिटिश महसूल प्रशासनाच्या अभ्यासात प्रत्यक्ष प्रशासकीय कार्यपद्धतीला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Rabitoy1975"/> इंदापूरमधील आरंभीच्या वसाहतकालीन ग्रामीण समाजाच्या अभ्यासासाठी कृषक आणि प्रशासन यांच्यातील संबंध हा स्वतंत्र संशोधनाचा विषय ठरला आहे. Lynn Zastoupil यांच्या ''Peasant Desertions in Early Colonial Indapur'' या अभ्यासात आरंभीच्या वसाहतकालीन इंदापूरमधील कृषकांच्या हालचाली आणि ग्रामीण परिस्थितीशी संबंधित प्रश्नांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Zastoupil1992">{{cite journal |last=Zastoupil |first=Lynn |title=Peasant Desertions in Early Colonial Indapur |journal=Journal of Asian History |volume=26 |issue=2 |year=1992 }}</ref> इंदापूरच्या आरंभीच्या वसाहतकालीन परिस्थितीचा विचार करताना जमीन महसूल प्रशासन, ग्रामीण समाज आणि कृषकांच्या आर्थिक परिस्थिती यांतील संबंध महत्त्वाचे ठरतात. तथापि, कृषकांच्या स्थलांतराची कारणे, महसूल भाराचा विशिष्ट परिणाम किंवा एखाद्या विशिष्ट प्रशासकीय उपायाचा परिणाम यांसारखे तपशील संबंधित प्राथमिक किंवा संशोधन स्रोतांच्या थेट आधारेच निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Zastoupil1992"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि भूमिवर्गीकरण पद्धतीचा विकास === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा उल्लेख महत्त्वाच्या अभ्यासक्षेत्रांपैकी एक म्हणून आढळतो. R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा मागोवा घेण्यात आला आहे. या ग्रंथात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि पुढील प्रशासकीय विकास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेल्या भूमिवर्गीकरण पद्धतीचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. अहवालानुसार, इंदापूरमध्ये स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही सुरू ठेवण्यात आली आणि अनुभवाच्या आधारे आवश्यक ते मर्यादित बदल करण्यात आले. विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यावर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref name="BombayReport1872-73">{{cite book |author=Bombay (Presidency) |title=General Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1872–73 |location=Bombay |publisher=Government Central Press |year=1874 }}</ref> या अहवालानुसार भूमिवर्गीकरणाचे कार्य शेतानुसार केले जात होते. प्रत्येक शेताची स्वतंत्रपणे तपासणी करून वर्गीकरण करण्यात येत असे आणि प्रत्यक्ष कामाच्या अचूकतेची खात्री करण्यासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित चाचण्या व तपासणी करण्यात येत होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> त्यामुळे इंदापूरमधील अनुभव हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीच्या इतिहासात महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो. मूल्यांकनातील एकरूपता, शेतनिहाय तपासणी आणि वरिष्ठ स्तरावरील नियंत्रण या घटकांना या प्रक्रियेत विशेष महत्त्व देण्यात आले होते.<ref name="BombayReport1872-73"/> Gordon यांच्या ऐतिहासिक अभ्यासातून बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट पद्धती क्रमशः विकसित होत गेल्याचे दिसून येते. नवीन पद्धतीचा प्रारंभ, तिचा विस्तार आणि पुढील प्रशासकीय बदल यांच्या व्यापक संदर्भात इंदापूरसारख्या प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांचे स्थान महत्त्वाचे होते.<ref name="Gordon1959"/> अशा प्रकारे इंदापूरचा अभ्यास हा केवळ एका प्रदेशाच्या महसूल इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. आरंभीच्या ब्रिटिश जमीन महसूल प्रशासनातील प्रत्यक्ष प्रशासकीय प्रश्न, ग्रामीण समाजाशी संबंधित बदल तसेच भूमिवर्गीकरण आणि सर्वेक्षण पद्धतींच्या विकासाच्या इतिहासासाठी इंदापूर महत्त्वाचा संदर्भ प्रदान करतो.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Gordon1959"/><ref name="BombayReport1872-73"/> == ब्रिटिश काळातील महसूल सर्वेक्षण == === प्रारंभीचे प्रयोग आणि समस्या === ब्रिटिश सत्तेच्या आरंभीच्या काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये जमीन महसूल प्रशासनाची एकसंध आणि सर्वत्र समान पद्धत तत्काळ विकसित झाली नव्हती. विविध प्रदेशांतील पूर्वीच्या महसूल व्यवस्था, स्थानिक परिस्थिती आणि प्रशासकीय गरजा यांमुळे महसूल आकारणी आणि प्रशासनाच्या प्रत्यक्ष कार्यपद्धतीत फरक दिसून येत होता. इ.स. १८१२ ते १८२० या कालखंडातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जमीन महसूल प्रशासनाचा अभ्यास करताना Neil Rabitoy यांनी औपचारिक महसूलपद्धती आणि प्रत्यक्ष प्रशासनातील परिस्थितीनुरूप उपाय यांतील संबंध अधोरेखित केला आहे.<ref name="Rabitoy1975"/> Rabitoy यांच्या अभ्यासातून आरंभीच्या ब्रिटिश जमीन महसूल प्रशासनात औपचारिक महसूलपद्धती आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार यांमध्ये काही प्रसंगी फरक दिसून येत असल्याचे स्पष्ट होते. स्थानिक परिस्थिती आणि तात्कालिक प्रशासकीय गरजांनुसार व्यवहार्य उपाय स्वीकारले जात असल्याने घोषित धोरण आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यांच्यात अंतर निर्माण होऊ शकत असे.<ref name="Rabitoy1975"/> त्यामुळे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जमीन महसूल प्रशासनाच्या आरंभीच्या विकासाचा विचार केवळ एखाद्या निश्चित प्रशासकीय प्रणालीच्या चौकटीत न करता, विविध प्रशासकीय प्रयोग आणि परिस्थितीनुरूप बदलांच्या प्रक्रियेच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="Rabitoy1975"/> ब्रिटिश काळात जमीन, कृषी उत्पादन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आर्थिक संबंधांमध्येही महत्त्वपूर्ण बदल झाले. Vasant Kaiwar यांनी बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील वसाहतकालीन राज्य, भांडवल आणि कृषक समाज यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करताना ग्रामीण मालमत्ता-संबंध आणि कृषक अर्थव्यवस्थेतील बदलांकडे लक्ष वेधले आहे.<ref name="Kaiwar1994">{{cite journal |last=Kaiwar |first=Vasant |title=The Colonial State, Capital and the Peasantry in Bombay Presidency |journal=Modern Asian Studies |volume=28 |issue=4 |year=1994 |pages=793–832 }}</ref> Kaiwar यांच्या अभ्यासाच्या संदर्भात वसाहतकालीन आर्थिक आणि प्रशासकीय धोरणांचा ग्रामीण समाजातील भूमी, उत्पादन, कर्ज आणि मालमत्तेशी संबंधित संबंधांवर परिणाम झाला. त्यामुळे महसूल प्रशासनातील बदलांचा विचार केवळ करआकारणीच्या दृष्टीने न करता, कृषक समाज आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="Kaiwar1994"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि नवीन सर्वेक्षण पद्धती === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा अनुभव महत्त्वपूर्ण संदर्भ म्हणून आढळतो. महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतीचा विकास हा जमिनीचे मापन, शेतनिहाय नोंदणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांसारख्या परस्परसंबंधित प्रक्रियांशी संबंधित होता. R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट पद्धतीच्या ऐतिहासिक विकासाचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> Gordon यांच्या ऐतिहासिक विवेचनात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ, तिचा प्रारंभीचा विकास आणि पुढील प्रशासकीय बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. या व्यापक ऐतिहासिक संदर्भात इंदापूरसारख्या प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांचे स्थान महत्त्वाचे ठरते.<ref name="Gordon1959"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीसंबंधी माहिती उपलब्ध आहे. अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली भूमिवर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही चालू ठेवण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. अनुभवाच्या आधारे आवश्यक वाटलेल्या मर्यादित सुधारणा करण्यात आल्या होत्या.<ref name="BombayReport1872-73"/> अहवालानुसार विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत होती. वर्गीकरणाचे कार्य शेतनिहाय केले जात असून प्रत्यक्ष कामाच्या अचूकतेची खात्री करण्यासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून तपासणीची व्यवस्था करण्यात आली होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> या नोंदींवरून महसूल सर्वेक्षणाच्या कार्यात मोजणी आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित अधिक पद्धतशीर आणि नियंत्रित कार्यपद्धती विकसित करण्यात आली होती, असे दिसून येते. इंदापूरमधील अनुभव या प्रक्रियेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा दस्तऐवजी संदर्भ ठरतो.<ref name="BombayReport1872-73"/> === इ.स. १८४७ चा संयुक्त अहवाल आणि सर्वेक्षणपद्धती === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रशासकीय दस्तऐवजांना विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या भूमी अभिलेख विभागाने प्रकाशित केलेल्या ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys'' या संग्रहात बॉम्बे सरकारच्या अभिलेखांमधील इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित निवडक कागदपत्रे आणि नियम समाविष्ट करण्यात आले आहेत.<ref name="LandRecords1975">{{cite book |author=Maharashtra (India). Land Records Department |title=Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847 |location=Bombay |publisher=Government Press |year=1975 }}</ref> या संग्रहातून भूमापन आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित प्रशासकीय नियम, संज्ञा आणि कार्यपद्धतींच्या दस्तऐवजी परंपरेचा संदर्भ उपलब्ध होतो. त्यामुळे बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि वर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक पद्धतींचा अभ्यास करण्यासाठी हे प्रकाशन महत्त्वाचे स्रोतसाहित्य ठरते.<ref name="LandRecords1975"/> इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालातील नोंदींवरून सर्वेक्षण, सेटलमेंट आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित पद्धती पुढील काळात प्रशासकीय कार्याचा भाग राहिल्याचे दिसून येते. इंदापूरमध्ये पूर्वी स्वीकारलेल्या भूमिवर्गीकरण पद्धतीच्या पुढील वापराचा उल्लेख या प्रक्रियेच्या सातत्याचा दस्तऐवजी संदर्भ प्रदान करतो.<ref name="BombayReport1872-73"/> === सर्वेक्षण आणि महसूल प्रशासनाचा विस्तार === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाचा विकास हा प्रारंभीच्या महसूल प्रशासनातील विविध प्रयोगांपासून अधिक पद्धतशीर भूमापन, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंटच्या पद्धतींपर्यंत झालेल्या बदलांच्या प्रक्रियेचा भाग होता. या विकासाचा संबंध प्रशासकीय गरजा, स्थानिक परिस्थिती आणि सर्वेक्षणातून उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीसंबंधी माहितीशी होता.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील अनुभव, इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित दस्तऐवजी साहित्य आणि त्यानंतरच्या प्रशासन अहवालांतील नोंदी यांच्या आधारे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतींचा क्रमशः विकास अभ्यासता येतो.<ref name="Gordon1959"/><ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="LandRecords1975"/> == बॉम्बे महसूल सर्वेक्षण == === सर्वेक्षणाचा प्रारंभ आणि विस्तार === एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात ब्रिटिश प्रशासनास त्यांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशांच्या अंतर्गत सीमा आणि प्रशासकीय विभागांविषयी अधिक तपशीलवार माहितीची आवश्यकता भासू लागली. तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून विविध प्रशासकीय विभागांचे नकाशीकरण करण्यात आले आणि जमिनीच्या धारणांशी संबंधित अधिक टिकाऊ अभिलेख तयार करण्यात आले.<ref name="Michael2007"/> बंगाल, बॉम्बे आणि मद्रास या प्रेसिडेन्सींमध्ये महसूल सर्वेक्षणाचे विविध प्रयत्न करण्यात आले होते; तथापि, त्यांची व्याप्ती, अचूकता आणि परिणाम सर्वत्र समान नव्हते. ब्रिटिश प्रशासनाच्या विस्ताराबरोबर अधिक तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांना महत्त्व प्राप्त झाले. या प्रक्रियेमुळे भूभाग, प्रशासकीय विभाग आणि जमिनीच्या धारणांशी संबंधित माहितीचे अधिक पद्धतशीर नोंदणीकरण आणि नकाशीकरण शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा मागोवा घेण्यात आला आहे. या ग्रंथात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ, तिचा विकास आणि इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित पुढील टप्प्यांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="Gordon1959"/> बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासात विविध प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांच्या आधारे कार्यपद्धतीत बदल आणि सुधारणा करण्यात आल्या. सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कामात अचूकता, मूल्यांकनातील एकरूपता आणि वरिष्ठ स्तरावरील तपासणी यांना महत्त्व देण्यात आले होते.<ref name="Gordon1959"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि सर्वेक्षणपद्धती === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा अनुभव महत्त्वपूर्ण संदर्भ म्हणून आढळतो. इंदापूरमधील सर्वेक्षण आणि महसूल सेटलमेंटच्या अनुभवाशी H. E. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांची नावे ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय स्रोतांमध्ये संबंधित आढळतात.<ref name="LandRevenuePoona">{{cite web |title=The Land Revenue Administration of Poona |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/25453.pdf }}</ref> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली भूमिवर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही चालू ठेवण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील अनुभवाच्या आधारे आवश्यक वाटलेल्या मर्यादित सुधारणा करण्यात आल्या होत्या.<ref name="BombayReport1872-73"/> अहवालानुसार विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत होती. वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित तपासणी करण्यात येत होती आणि भूमिवर्गीकरणाचे कार्य शेतनिहाय केले जात असे. या पद्धतीत प्रत्येक शेताची सूक्ष्म तपासणी करून वर्गीकरणाचे निष्कर्ष नोंदविण्यावर भर देण्यात आला होता.<ref name="BombayReport1872-73"/> या संदर्भांवरून इंदापूरमधील अनुभव हा बॉम्बे प्रांतातील भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतींच्या विकासातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ ठरतो.<ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="Gordon1959"/> === एच. ई. गोल्डस्मिड यांचा संदर्भ === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात H. E. Goldsmid यांचे नाव सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित स्रोतांमध्ये आढळते. पुणे आणि सोलापूर परिसरातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रारंभीच्या कामाशी त्यांचा संबंध असल्याचे ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="LandRevenuePoona"/> इंदापूरमधील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीचा उल्लेख करताना इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात Goldsmid आणि Lieutenant Wingate या दोघांची नावे स्पष्टपणे देण्यात आली आहेत. त्या अहवालानुसार, इंदापूरमध्ये स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही मर्यादित सुधारणांसह सुरू ठेवण्यात आली होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> त्याच पद्धतीत विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित तपासणी आणि शेतनिहाय सूक्ष्म वर्गीकरण ही त्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे Goldsmid यांचा संदर्भ मुख्यतः बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या प्रशासकीय इतिहासाच्या संदर्भात देता येतो. त्यांच्या स्वतंत्र वैयक्तिक योगदानाचे अधिक विस्तृत मूल्यमापन करण्यासाठी स्वतंत्र चरित्रात्मक किंवा विशेष ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === सर जॉर्ज विंगेट आणि महसूल सर्वेक्षण === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात Lieutenant Wingate, पुढे Sir George Wingate म्हणून ओळखले गेले, यांचे नाव सर्वेक्षण आणि महसूल सेटलमेंटच्या विकासाशी संबंधित ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="LandRevenuePoona"/><ref name="Gordon1959"/> पुणे आणि सोलापूर परिसरातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रारंभीच्या कामाशी Goldsmid आणि Wingate यांचा संबंध होता. इंदापूरमधील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंटच्या ऐतिहासिक संदर्भातही Wingate यांच्या कार्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="LandRevenuePoona"/> इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमधील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीचा उल्लेख करताना Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांची नावे देण्यात आली आहेत. त्या ठिकाणी स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही अनुभवाच्या आधारे मर्यादित सुधारणांसह चालू ठेवण्यात आल्याचे अहवालात नमूद आहे.<ref name="BombayReport1872-73"/> बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक इतिहासात सर्वेक्षण, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांच्या संदर्भात Wingate यांच्या कार्याचा विचार करण्यात येतो. नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि पुढील विकास या ऐतिहासिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचे नाव विशेषत्वाने आढळते.<ref name="Gordon1959"/> === इ.स. १८४७ चा संयुक्त अहवाल आणि नियमपद्धती === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रशासकीय दस्तऐवजांना विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाने प्रकाशित केलेल्या ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847'' या ग्रंथात त्या अहवालाशी संबंधित निवडक प्रशासकीय कागदपत्रे आणि नियम संकलित करण्यात आले आहेत.<ref name="LandRecords1975"/> या ग्रंथातील दस्तऐवजी साहित्यामध्ये भूमापन, शेतसीमा, सर्वेक्षण क्रमांक, मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि संबंधित महसूल प्रशासनाशी निगडित संज्ञा व कार्यपद्धतींचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="LandRecords1975"/> त्यामुळे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक पद्धतींचा अभ्यास करताना इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित हे दस्तऐवजी साहित्य महत्त्वाचे स्रोतसाहित्य ठरते.<ref name="LandRecords1975"/> === सर्वेक्षणपद्धतीचा विकास === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाचा विकास हा प्रारंभीच्या विविध महसूल सर्वेक्षणांच्या प्रयत्नांपासून अधिक पद्धतशीर भूमापन, नकाशीकरण, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंटच्या प्रक्रियांकडे झालेल्या ऐतिहासिक विकासाचा भाग होता.<ref name="Michael2007"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील अनुभव, भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीसंबंधी प्रशासन अहवालातील नोंदी आणि इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित नियमसाहित्य यांच्या आधारे बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षणपद्धतीच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="LandRecords1975"/><ref name="Gordon1959"/> == १८४७ चा संयुक्त अहवाल == १८४७ चा संयुक्त अहवाल हा बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक विकासाशी संबंधित महत्त्वाचा दस्तऐवजी संदर्भ आहे. या अहवालाशी संबंधित बॉम्बे सरकारच्या निवडक अभिलेखांवर आधारित साहित्य पुढे ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847'' या शीर्षकाने प्रकाशित करण्यात आले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975">{{cite book |author=Maharashtra (India). Land Records Department |title=Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847 |series=No. DXXXII, New Series |location=Bombay |publisher=Government Press |year=1975 }}</ref> R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासातील नवीन पद्धतीचा प्रारंभ आणि तिचा प्रारंभीचा विकास यानंतरचा काळ ''After the Joint Report'' या स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्प्याच्या स्वरूपात चर्चिला आहे.<ref name="Gordon1959"/> त्यामुळे १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित दस्तऐवजी साहित्य आणि त्यानंतरच्या सर्वेक्षण व्यवस्थेचा विकास हे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे संदर्भ ठरतात.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="Gordon1959"/> === संयुक्त अहवालाचा ऐतिहासिक संदर्भ === बॉम्बे प्रांतात महसूल सर्वेक्षणाचा विस्तार होत असताना भूमापन, जमिनीचे वर्गीकरण आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कार्यपद्धती विकसित होत होत्या. या प्रक्रियेशी संबंधित नियम आणि दस्तऐवजांचा ऐतिहासिक संदर्भ १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रहातून उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> Gordon यांनी बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासाचा मागोवा घेताना नवीन सर्वेक्षणपद्धतीच्या प्रारंभिक विकासानंतरच्या काळालाही स्वतंत्र स्थान दिले आहे. त्यांच्या ग्रंथाच्या रचनेत संयुक्त अहवालानंतरचा काळ सर्वेक्षण व्यवस्थेच्या पुढील ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात समाविष्ट करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासाच्या संदर्भात Bernardo A. Michael यांनी तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांमुळे प्रदेशांचे नकाशीकरण आणि मालमत्तेशी संबंधित प्रशासकीय माहितीचे अधिक पद्धतशीर अभिलेखन विकसित झाल्याचे विश्लेषण केले आहे.<ref name="Michael2007"/> हा व्यापक संदर्भ बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे आकलन करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, बॉम्बे प्रांतातील विशिष्ट नियम आणि कार्यपद्धतींसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय किंवा ऐतिहासिक स्रोत आवश्यक असतात.<ref name="Michael2007"/> === भूमापन आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित नियम === १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहाच्या शीर्षकावरून दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> या संग्रहात सर्वेक्षणाशी संबंधित मोजमाप, सीमांकन, भूखंडांची ओळख, सर्वेक्षणीय नोंदी आणि भूमिवर्गीकरण यांसारख्या विषयांशी संबंधित प्रशासकीय संज्ञा व नियमांचा संदर्भ आढळतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक प्रक्रियेत जमिनीचे मापन, तिची ओळख आणि नोंदणी हे परस्परसंबंधित घटक होते. सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून भूभागाशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात नोंदविण्याची प्रक्रिया विकसित झाली.<ref name="Michael2007"/> === क्षेत्रनिश्चिती आणि भूखंडांचे मोजमाप === महसूल सर्वेक्षणात जमिनीच्या क्षेत्रफळाचे मापन आणि भूभागाची ओळख निश्चित करणे या प्रशासकीय प्रक्रियेला महत्त्व प्राप्त झाले. मोजमापाच्या आधारे विशिष्ट भूभागाशी संबंधित सर्वेक्षणीय माहिती नोंदविण्यात येत असे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासात मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक संदर्भात मोजमाप आणि नकाशीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे प्रशासकीय भूभागाची माहिती अधिक स्पष्ट आणि दस्तऐवजी स्वरूपात उपलब्ध होऊ लागली.<ref name="Michael2007"/> === सीमा आणि भूखंडांची ओळख === जमिनीच्या सर्वेक्षणात भूभागाच्या सीमा आणि त्याची स्वतंत्र ओळख नोंदविण्याशी संबंधित कार्यपद्धतींना महत्त्व होते. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहात सीमा, मोजमाप आणि सर्वेक्षणीय नोंदींशी संबंधित संज्ञा व नियमांचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक अभ्यासानुसार तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशांची अंतर्गत विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे नोंदविण्यास मदत झाली.<ref name="Michael2007"/> === जमिनीचे वर्गीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत जमिनीचे वर्गीकरण हा महत्त्वाचा घटक होता. दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि वर्गीकरण नियमांचा ऐतिहासिक दस्तऐवजी संदर्भ १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रहात उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासात सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> === सर्वेक्षण क्रमांक आणि सर्वेक्षणीय नोंदी === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूभागाची स्वतंत्र ओळख, त्याचे मोजमाप आणि संबंधित नोंदी यांना महत्त्व प्राप्त झाले. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी साहित्यामध्ये सर्वेक्षण क्रमांक, भूखंड, मोजमाप आणि अभिलेखनाशी संबंधित संज्ञांचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक काळातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक अभ्यासातून सर्वेक्षणीय माहिती आणि नकाशीकरणाच्या माध्यमातून मालमत्तेशी संबंधित अधिक टिकाऊ प्रशासकीय अभिलेख विकसित झाल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> === अभिलेख आणि नकाशे === महसूल सर्वेक्षणातून निर्माण होणाऱ्या मोजमापाच्या नोंदी, क्षेत्रीय माहिती आणि नकाशे हे प्रशासकीय अभिलेखांच्या निर्मितीशी संबंधित होते. तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे भूभाग, प्रशासकीय विभाग आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात नोंदविणे शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित निवडींमधून सर्वेक्षण, मोजमाप आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय नियमांचा दस्तऐवजी संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === पुढील प्रशासकीय विकास === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक विकासानंतर महाराष्ट्रातील भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणासाठी स्वतंत्र वैधानिक व प्रशासकीय चौकट विकसित झाली. महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ मध्ये महसूल सर्वेक्षण, सर्वेक्षण क्रमांक, अभिलेख आणि सीमा यांच्याशी संबंधित तरतुदी समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MLRRules1969">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue (Revenue Surveys and Sub-Divisions of Survey Number) Rules, 1969 |website=Indian Kanoon |url=https://indiankanoon.org/doc/39519278/ }}</ref> त्यानंतरच्या ''The Maharashtra Land Revenue (Revenue Surveys and Sub-Divisions of Survey Number) Rules, 1969'' मध्ये जमिनीचे स्वतंत्र मोजमाप, वर्गीकरण, मूल्यांकन, सर्वेक्षण क्रमांक, मोजमापाच्या नोंदी आणि गावनकाशे यांसंबंधी नियमांची तरतूद करण्यात आली आहे.<ref name="MLRC1966">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |website=India Code |publisher=Government of India |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 |access-date=2026-09-01 }}</ref> या आधुनिक वैधानिक चौकटीचा उल्लेख १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी थेट कायदेशीर किंवा संस्थात्मक सातत्य सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर महाराष्ट्रातील भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या पुढील प्रशासकीय विकासाच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="MLRC1966"/><ref name="MLRRules1969"/> == भूमापन आणि भूवर्गीकरणाची पद्धत == महसूल सर्वेक्षणामध्ये भूमापन, भूखंडांची ओळख, सीमा, क्षेत्रफळाची नोंद आणि जमिनीचे वर्गीकरण या परस्परसंबंधित प्रक्रिया होत्या. बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाबरोबर या प्रक्रियांशी संबंधित नियम आणि प्रशासकीय कार्यपद्धती विकसित होत गेल्या. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित बॉम्बे सरकारच्या अभिलेखांमधून निवडलेल्या दस्तऐवजांच्या संग्रहात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासाचा अभ्यास करताना Bernardo A. Michael यांनी तपशीलवार महसूल सर्वेक्षण, नकाशीकरण आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांतील संबंधाचे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून प्रदेश, अंतर्गत विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे अभिलेखित करण्यात आली.<ref name="Michael2007"/> === भूखंडांची ओळख आणि सर्वेक्षणीय नोंदी === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत जमिनीच्या क्षेत्राची ओळख, त्याचे मोजमाप आणि संबंधित माहितीची नोंद या परस्परसंबंधित प्रक्रिया होत्या. सर्वेक्षणाशी संबंधित नियमांमध्ये भूखंड, सीमा, मोजमाप आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांसारख्या विषयांचा संदर्भ आढळतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तपशीलवार महसूल सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणाच्या माध्यमातून भूभागाशी संबंधित प्रशासकीय माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात उपलब्ध होऊ लागली. या प्रक्रियेमुळे भूभागाची ओळख, प्रशासकीय विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित अभिलेख यांमध्ये अधिक निकटचा संबंध निर्माण झाला.<ref name="Michael2007"/> === मोजमाप आणि क्षेत्रफळाची नोंद === भूमापन हा महसूल सर्वेक्षणातील मूलभूत घटक होता. जमिनीच्या क्षेत्रफळाशी संबंधित माहिती तयार करण्यासाठी प्रत्यक्ष क्षेत्रीय मोजणी आणि संबंधित नोंदींची प्रक्रिया वापरण्यात येत असे. मोजमाप, सीमा आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांचा संबंध महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रशासकीय कार्याशी जोडलेला होता.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासात मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा विकास झाला.<ref name="Gordon1959"/> महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासात तपशीलवार मोजमाप आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशांशी संबंधित प्रशासकीय माहितीचे अधिक पद्धतशीर अभिलेखन शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> === सर्वेक्षणाच्या कार्यपद्धतीतील सुसंगती === महसूल सर्वेक्षणाचा विस्तार होत असताना विविध प्रदेशांतील सर्वेक्षण आणि वर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींशी संबंधित अनुभवांच्या आधारे प्रशासकीय पद्धती विकसित होत गेल्या. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी साहित्य या ऐतिहासिक प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा संदर्भ प्रदान करते.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींमध्ये अनुभवाच्या आधारे करण्यात आलेल्या बदलांचा उल्लेख आहे. अहवालात विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. === भूवर्गीकरण === भूमापनाबरोबर जमिनीचे वर्गीकरण हा महसूल सर्वेक्षणातील एक महत्त्वाचा घटक होता. जमिनीच्या मोजमापाशी आणि तिच्या विविध वैशिष्ट्यांच्या परीक्षणाशी संबंधित माहितीच्या आधारे वर्गीकरणाची प्रक्रिया विकसित करण्यात आली. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासात सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref name="Gordon1959"/> === जमिनीच्या वैशिष्ट्यांचे परीक्षण === जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या प्रक्रियेत प्रत्यक्ष क्षेत्रीय परीक्षणाला महत्त्व होते. इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात वर्गीकरणाच्या कामात प्रत्येक शेताचे स्वतंत्रपणे परीक्षण करण्यात येत असल्याचा संदर्भ आढळतो. अहवालात इंदापूर येथे Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली वर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही अनुभवाच्या आधारे मर्यादित बदलांसह सुरू ठेवण्यात आल्याचे नमूद आहे. विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्यासाठी प्रयत्न करण्यात येत होते आणि कामाच्या तपासणीसाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. === भूवर्गीकरण आणि महसूल मूल्यांकन === जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या निकटचा संबंध होता. भूमापनातून जमिनीच्या क्षेत्रफळाशी आणि ओळखीशी संबंधित माहिती उपलब्ध होत असताना, वर्गीकरणाच्या प्रक्रियेत जमिनीच्या संबंधित वैशिष्ट्यांचा विचार करण्यात येत असे. या प्रक्रियांशी संबंधित माहिती महसूल प्रशासनाच्या पुढील कार्यासाठी उपयोगी पडत असे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील वर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीचा उल्लेख इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात आढळतो. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली पद्धत पुढील काळात अनुभवाच्या आधारे मर्यादित बदलांसह वापरात राहिल्याचे त्या अहवालात नमूद आहे. === अभिलेख आणि नकाशीकरण === महसूल सर्वेक्षणातून मोजमाप, भूभाग आणि प्रशासकीय विभागांशी संबंधित माहितीचे अभिलेखन करण्यात येत असे. तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशाची अंतर्गत रचना आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे नोंदविण्याची प्रक्रिया विकसित झाली.<ref name="Michael2007"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षणाशी संबंधित दस्तऐवजी परंपरेत मोजमाप, भूमिवर्गीकरण आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांसंबंधी नियम आणि प्रशासकीय कार्यपद्धतींचा संदर्भ उपलब्ध आहे. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रह या ऐतिहासिक दस्तऐवजी परंपरेच्या अभ्यासासाठी स्रोतसाहित्य प्रदान करतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> अशा प्रकारे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूमापन, भूखंडांची ओळख, मोजमाप, वर्गीकरण आणि अभिलेखन हे परस्परसंबंधित घटक होते. या प्रक्रियांचा विकास महसूल प्रशासन आणि सर्वेक्षण व्यवस्थेच्या व्यापक ऐतिहासिक परिवर्तनाशी संबंधित होता.<ref name="Gordon1959"/><ref name="Michael2007"/> == मोजमापाची एकके == भारतातील भूमापनाच्या ऐतिहासिक पद्धतींमध्ये स्थानिक आणि प्रादेशिक मोजमाप एककांचा वापर होत असे. या एककांचे स्वरूप सर्व प्रदेशांत एकसारखे नव्हते. स्थानिक प्रथा, प्रशासकीय परंपरा आणि महसूल व्यवस्थेनुसार मोजमापाच्या एककांमध्ये फरक आढळत असे. महसूल सर्वेक्षणाच्या अधिक पद्धतशीर विकासाबरोबर मोजणीच्या कार्यपद्धती आणि एककांमध्ये प्रशासकीय सुसंगती आणण्याचे प्रयत्न करण्यात आले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> भारतामध्ये विविध स्थानिक मापपद्धती प्रचलित असल्यामुळे त्यांच्या प्रमाणात प्रदेशानुसार फरक होता. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी भारतातील वजन आणि मापपद्धतींचा विचार करताना विविध स्थानिक मापपद्धतींच्या अस्तित्वाची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Silberrad1922">{{cite journal |last=Silberrad |first=C. A. |title=The Weights and Measures of India |journal=Nature |volume=110 |date=2 September 1922 |pages=325–329 |url=https://www.nature.com/articles/110325a0 |access-date=2026-09-01 }}</ref> === पारंपरिक आणि प्रादेशिक मोजमाप पद्धती === पारंपरिक भूमापन पद्धतींमध्ये स्थानिक पातळीवर रूढ असलेल्या विविध एककांचा वापर होत असे. जमिनीच्या मोजमापाशी संबंधित एककांमध्ये प्रदेशानुसार फरक असल्यामुळे समान नावाच्या एककाचे प्रमाणही सर्व भागांत एकसारखे असेलच असे नव्हते. भारतातील ऐतिहासिक वजन आणि मापपद्धतींच्या अभ्यासातून स्थानिक आणि प्रादेशिक विविधतेचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="Silberrad1922"/> महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धती विकसित होत असताना स्थानिक मोजमाप पद्धतींबरोबर अधिक प्रमाणित सर्वेक्षणीय एककांचा वापर वाढला. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित नियमांच्या संकलनात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील महसूल सर्वेक्षणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मोजमाप आणि भूवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === स्थानिक मोजमाप एकके आणि प्रादेशिक फरक === भारतातील पारंपरिक भूमापन पद्धतींमध्ये स्थानिक एककांची विविधता हा महत्त्वाचा घटक होता. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन मोजण्यासाठी भिन्न एकके वापरली जात असल्याने महसूल आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेत मोजमापाचे प्रमाण स्पष्टपणे निश्चित करणे आवश्यक ठरले.<ref name="Silberrad1922"/> महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या ऐतिहासिक संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या भूमिअभिलेख विभागाने महसूली मोजणीसाठी वापरल्या गेलेल्या विविध एककांची माहिती दिली आहे. विभागाच्या माहितीनुसार, जुन्या मुंबई इलाख्यातील तसेच मराठवाडा आणि विदर्भातील महसूली मोजणीच्या पद्धतींमध्ये क्षेत्रफळ नोंदविण्यासाठी एकर आणि त्याच्या उपविभागांचा वापर करण्यात आला होता.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement">{{cite web |title=भूमापन |website=भूमि अभिलेख विभाग, महाराष्ट्र शासन |publisher=Government of Maharashtra |url=https://www.bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/Pages/AboutUsDetail?pageId=58 |language=mr |access-date=2026-09-01 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === मोजमापाचे प्रशासकीय मानकीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर भूमापनाची प्रक्रिया अधिक प्रमाणित करण्याची आवश्यकता निर्माण झाली. मोजणीची एकके, सर्वेक्षणाच्या कार्यपद्धती आणि क्षेत्रफळ नोंदविण्याच्या पद्धती यांमध्ये प्रशासकीय सुसंगती आणण्याच्या प्रक्रियेला महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या इतिहासाविषयी भूमिअभिलेख विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार महसूली मोजणीमध्ये विशिष्ट लांबीच्या साखळीचा वापर करण्यात येत असे. जुन्या मुंबई इलाख्यातील तसेच मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक भागांत क्षेत्रफळाच्या मोजणीसाठी एकर आणि गुंठा ही एकके प्रचलित होती. पुढे दशमान पद्धतीच्या वापरामुळे शेतजमिनीचे क्षेत्र हेक्टर आणि आर या एककांमध्ये नोंदविले जाऊ लागले.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> === गुंठा === गुंठा हे महाराष्ट्रातील महसूली भूमापनाच्या संदर्भात वापरले जाणारे क्षेत्रफळाचे एकक आहे. महाराष्ट्र भूमिअभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार, जुन्या मुंबई इलाख्यातील, मराठवाड्यातील आणि विदर्भातील महसूली मोजणीमध्ये एक एकराचे ४० गुंठ्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले असून, एक गुंठा हा एका चौरस साखळीच्या बरोबरीचा मानला जातो. त्याचे क्षेत्रफळ १,०८९ चौरस फूट आहे.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> बॉम्बे प्रांतातील मोजमाप पद्धतीशी संबंधित कायदेशीर नोंदींमध्येही गुंठ्याचा क्षेत्रफळाच्या एकक म्हणून उल्लेख आढळतो. ''The Bombay Weights and Measures Act, 1932'' मध्ये गुंठा हा १२१ चौरस यार्ड क्षेत्रफळाचा एकक म्हणून नमूद करण्यात आला होता. त्याच संदर्भात एक एकर ४,८४० चौरस यार्ड इतका असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="BombayWeightsMeasures1932">{{cite web |title=The Bombay Weights and Measures Act, 1932 |website=Indian Kanoon |url=https://indiankanoon.org/doc/140283567/ |access-date=2026-09-01}}</ref> महसूल सर्वेक्षणाशी संबंधित ऐतिहासिक प्रकाशनांमध्येही ''gunthas'' हा शब्द क्षेत्रफळाच्या मोजणीशी संबंधित एकक म्हणून आढळतो. त्यामुळे गुंठ्याचा वापर महसूली भूमापनाच्या ऐतिहासिक पद्धतीशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तथापि, ''गुंठा'', ''gunta'' किंवा ''guntha'' या शब्दाच्या व्युत्पत्तीबाबत उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चित निष्कर्ष काढणे शक्य नाही. स्वतंत्र आणि विश्वसनीय भाषिक किंवा ऐतिहासिक स्रोतांशिवाय या शब्दाची उत्पत्ती, त्याचा निश्चित कालखंड किंवा एखाद्या विशिष्ट मोजणीच्या उपकरणाशी त्याचा संबंध निश्चितपणे सांगता येत नाही. त्यामुळे या लेखात गुंठा या शब्दाच्या व्युत्पत्तीबाबत कोणताही निश्चित दावा करण्यात आलेला नाही.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === आधुनिक मोजमाप पद्धतीकडे संक्रमण === महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेत ऐतिहासिक महसूली मोजणीसाठी एकर आणि गुंठा यांसारख्या एककांचा वापर होत असताना पुढे दशमान पद्धतीच्या अंमलबजावणीमुळे क्षेत्रफळाच्या नोंदीत हेक्टर आणि आर या एककांचा वापर वाढला. भूमिअभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार शेतजमिनीचे क्षेत्र प्रचलित पद्धतीनुसार हेक्टर आणि आरमध्ये नोंदविले जाते, तर अकृषिक जमिनीचे क्षेत्र चौरस मीटरमध्ये दर्शविले जाते.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/><ref name="MaharashtraLandRecordsUnit">{{cite web |title=गाव नमुना सातवर नमूद ‘क्षेत्र, एकक व आकारणी’ म्हणजे काय? |website=महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://uatbhumiabhilekh.mahabhumi.gov.in/ |language=mr |access-date=2026-09-01 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या एककांचा इतिहास हा स्थानिक आणि प्रादेशिक मापपद्धतींपासून अधिक प्रमाणित महसूली सर्वेक्षणीय पद्धतीकडे, आणि पुढे दशमान पद्धतीवर आधारित आधुनिक मोजमाप व्यवस्थेकडे झालेल्या संक्रमणाशी संबंधित आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> == नकाशे आणि भूमिअभिलेख == भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत नकाशे, सीमा निश्चिती आणि अभिलेखीय नोंदी यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. महसूल सर्वेक्षणाचा उद्देश केवळ जमिनीचे क्षेत्रफळ निश्चित करणे इतकाच मर्यादित नव्हता. भूखंडांची ओळख, त्यांचे स्थान आणि सीमा, क्षेत्रफळ, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल प्रशासनासाठी आवश्यक माहिती यांची नोंद करणे हाही या प्रक्रियेचा महत्त्वाचा भाग होता.<ref name="Michael2007"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित निवडक नियमांच्या प्रकाशित संकलनातून दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील महसूल सर्वेक्षणात मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === गाव नकाशा === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत स्थानिक भूभागाचे सर्वेक्षण करून त्याचे नकाशात्मक प्रतिनिधित्व तयार करण्यात आले. अशा नकाशांमुळे भूखंडांचे स्थान, त्यांचे परस्पर संबंध आणि सीमांशी संबंधित माहिती दृश्य स्वरूपात नोंदविणे शक्य झाले. औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांचा अभ्यास करताना सर्वेक्षण, नकाशांकन आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांच्यातील संबंध महत्त्वाचा असल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांमुळे प्रदेश आणि त्यातील भूखंडांशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात अभिलेखित करण्यात आली. नकाशे आणि संबंधित सर्वेक्षणीय नोंदी यांमधून भूभागाची प्रशासकीय ओळख अधिक स्पष्ट करण्यास मदत झाली.<ref name="Michael2007"/> === सीमा निश्चिती === भूमापन प्रक्रियेत जमिनीच्या सीमा निश्चित करणे हा महत्त्वाचा घटक होता. भूखंडांची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे, त्यांचे क्षेत्रफळ निश्चित करणे आणि संबंधित प्रशासकीय नोंदी तयार करणे यासाठी सीमांशी संबंधित माहिती आवश्यक होती.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित नियमसंग्रहात मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित विविध नियम व कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध आहे. त्यामुळे महसूल सर्वेक्षणातील मोजणी, भूखंडांची ओळख आणि प्रशासकीय नोंदी यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी हा स्रोत महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तथापि, प्रत्येक कालखंडात किंवा सर्व प्रदेशांत एकसारखी सर्वेक्षणपद्धती वापरली गेली होती, असा व्यापक निष्कर्ष स्वतंत्र तुलनात्मक ऐतिहासिक स्रोतांशिवाय काढता येत नाही. === भूमिअभिलेखांची निर्मिती === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूखंडांची ओळख, त्यांचे मोजमाप आणि नकाशात्मक नोंद यांमधून भूमिअभिलेखीय माहितीच्या निर्मितीला आधार मिळाला. सर्वेक्षणीय एकके, क्षेत्रफळाशी संबंधित नोंदी आणि नकाशे यांमुळे जमिनीच्या प्रशासकीय व्यवस्थापनासाठी अधिक संरचित माहिती उपलब्ध होऊ लागली.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या अभ्यासातून सर्वेक्षण ही प्रक्रिया केवळ तांत्रिक मोजणीपुरती मर्यादित नसून भूभाग, मालमत्ता आणि प्रशासकीय माहिती यांना अधिक स्पष्ट स्वरूप देणाऱ्या प्रक्रियेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल प्रशासनाच्या इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधनात महसूल व्यवस्था आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय कार्यपद्धती यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे भूमीशी संबंधित अभिलेखांची निर्मिती आणि वापर यांचा अभ्यास व्यापक महसूल प्रशासनाच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kaiwar1994"/> === नकाशे, नोंदी आणि महसूल प्रशासन === नकाशे, सीमा निश्चिती आणि अभिलेखीय नोंदी हे महसूल सर्वेक्षणातील परस्परपूरक घटक होते. भूमापनातून प्राप्त झालेली माहिती नकाशे आणि विविध सर्वेक्षणीय नोंदींमध्ये समाविष्ट करण्यात येत असल्याने भूखंडांशी संबंधित माहिती अधिक संघटित स्वरूपात उपलब्ध झाली.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> या प्रक्रियेमुळे भूभागाची ओळख, त्याचे क्षेत्रफळ, स्थान आणि प्रशासकीय नोंदी यांच्यात अधिक निकटचा संबंध निर्माण झाला. त्यामुळे नकाशे आणि भूमिअभिलेख हे केवळ सर्वेक्षणाचे तांत्रिक परिणाम न राहता महसूल प्रशासनाच्या व्यापक अभिलेखीय रचनेचा भाग बनले.<ref name="Michael2007"/><ref name="Rabitoy1975"/> अशा प्रकारे भूमापन, नकाशांकन आणि अभिलेखन या परस्परसंबंधित प्रक्रियांमधून जमिनीशी संबंधित माहितीचे अधिक पद्धतशीर आणि प्रशासकीयदृष्ट्या उपयोगी स्वरूप विकसित झाले. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक इतिहासात या प्रक्रियेला भूमी, महसूल आणि प्रशासकीय ज्ञान यांच्या संबंधातील महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त झाले.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> == कायदे आणि संस्थात्मक विकास == महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा विकास हा केवळ प्रशासकीय कार्यपद्धतींमधील बदलांपुरता मर्यादित राहिला नाही. कालांतराने सर्वेक्षण, जमीन महसूल, भूमीवरील हक्क आणि अभिलेख यांच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित कार्यांना कायदेशीर आणि संस्थात्मक चौकट प्राप्त झाली. त्यामुळे महसूल प्रशासनाच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना सर्वेक्षण पद्धती आणि तिची वैधानिक व संस्थात्मक रचना यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="MLRC1966"/> === बॉम्बे काळातील कायदेशीर चौकट === ब्रिटिश काळातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये महसूल प्रशासन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेचा विकास विविध कायदे, नियम, प्रशासकीय सूचना आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित कार्यपद्धती यांच्या आधारे झाला. या व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना प्रशासकीय अहवाल, महसूल सर्वेक्षणाशी संबंधित नियमसंग्रह आणि संबंधित कायदे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक ठरतो. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल निर्धारण आणि अभिलेखीय नोंदी यांसंबंधीच्या कार्यपद्धती अधिक संस्थात्मक स्वरूपात विकसित होत गेल्या. तथापि, विविध कालखंडांतील कायदे आणि प्रशासकीय तरतुदींचा परिणाम सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व परिस्थितींमध्ये समान होता, असा व्यापक निष्कर्ष स्वतंत्र कायदे आणि प्रशासकीय दस्तऐवजांच्या तुलनात्मक अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === Bombay Land Revenue Code, 1879 === ''Bombay Land Revenue Code, 1879'' हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जमीन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेच्या कायदेशीर चौकटीच्या ऐतिहासिक विकासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा होता. या संहितेमुळे महसूल प्रशासनाशी संबंधित विविध विषयांना अधिक औपचारिक वैधानिक चौकट प्राप्त झाली. महसूल प्रशासनाच्या संदर्भात सर्वेक्षण, जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय कार्यवाही, महसूल आकारणी आणि अभिलेखीय नोंदी या विषयांचा कायदेशीर व प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध निर्माण झाला. त्यामुळे पूर्वी विकसित झालेल्या महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतींचा विचार पुढील संस्थात्मक आणि वैधानिक विकासाच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. या ऐतिहासिक कालखंडाशी संबंधित विशिष्ट कायदेशीर तरतुदी किंवा त्यांच्या परिणामांबाबतचे तपशील मूळ अधिनियम किंवा अन्य विश्वसनीय प्राथमिक स्रोतांच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे संबंधित प्राथमिक कायदेपुस्तकाची स्वतंत्र पडताळणी झाल्यानंतरच विशिष्ट कलमांचा सविस्तर उल्लेख करणे उचित ठरते. === महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ === महाराष्ट्र राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूलासंबंधी कायद्यांचे एकीकरण आणि सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' लागू करण्यात आली. संहितेच्या दीर्घ शीर्षकानुसार तिचा उद्देश महाराष्ट्र राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूलासंबंधी कायद्यांचे एकीकरण व सुधारणा करणे हा आहे.<ref name="MLRC1966"/> संहितेमध्ये महसूल प्रशासन, महसूल सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेला कायदेशीर चौकट प्रदान करण्यात आली आहे. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप आणि वर्गीकरण तसेच सर्वेक्षणाशी संबंधित अभिलेखांच्या निर्मिती आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित तरतुदी आधुनिक महसूल प्रशासनाचा भाग आहेत.<ref name="MLRCIndiaCode">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |website=India Code |publisher=Government of India |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 |access-date=2026-09-01 }}</ref> संहितेअंतर्गत सर्वेक्षण क्रमांक आणि त्यांच्या उपविभागांशी संबंधित अभिलेखीय नोंदींचीही तरतूद करण्यात आली आहे. त्यामुळे भूमापन, सर्वेक्षणीय ओळख, जमिनीचे विभाजन आणि संबंधित अभिलेख यांना आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या वैधानिक चौकटीत स्थान प्राप्त झाले.<ref name="MLRC1966"/> === भूमापन, सर्वेक्षण आणि अभिलेख === महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेअंतर्गत महसूल सर्वेक्षणाची प्रक्रिया भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेशी निकटपणे संबंधित आहे. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप आणि वर्गीकरण, सर्वेक्षण क्रमांक आणि संबंधित अभिलेख यांसाठी कायदेशीर व प्रशासकीय चौकट उपलब्ध आहे.<ref name="MLRCIndiaCode"/> महाराष्ट्राच्या भूमिअभिलेख विभागाच्या संस्थात्मक कार्यामध्ये भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. विभागाच्या कार्याशी संबंधित कायदे आणि नियमांच्या चौकटीत भूमापन आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखांचे प्रशासन केले जाते.<ref name="MaharashtraLandRecordsActs">{{cite web |title=अधिनियम |website=भूमि अभिलेख विभाग, महाराष्ट्र शासन |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/acts_list_view |language=mr |access-date=2026-09-01 }}</ref> अशा प्रकारे ब्रिटिशकालीन महसूल प्रशासनातील सर्वेक्षण पद्धतींपासून पुढे कायदेशीर संहिताकरण आणि आधुनिक राज्यस्तरीय महसूल प्रशासनापर्यंत झालेला विकास हा भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख यांच्या संस्थात्मक परिवर्तनाचा महत्त्वपूर्ण भाग ठरला.<ref name="MLRC1966"/> == आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्था == === महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख === महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेची कायदेशीर चौकट प्रामुख्याने ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' आणि त्याअंतर्गत विकसित झालेल्या महसूल सर्वेक्षण व अभिलेखीय व्यवस्थेशी संबंधित आहे.<ref name="MLRC1966"/> महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेत महसूल सर्वेक्षण, सर्वेक्षण क्रमांक व त्यांचे उपविभाग तसेच जमिनीशी संबंधित महसूल अभिलेखांच्या व्यवस्थापनासाठी तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप व वर्गीकरण आणि सर्वेक्षणीय अभिलेखांच्या निर्मितीशी संबंधित प्रक्रिया आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या कायदेशीर चौकटीचा भाग आहेत.<ref name="MLRC1966"/> जमिनीशी संबंधित हक्कांच्या नोंदी आणि इतर महसूल अभिलेखांच्या देखभालीसंबंधीही कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखीय नोंदी हे आधुनिक महसूल प्रशासनातील परस्परसंबंधित घटक आहेत.<ref name="MLRC1966"/> महाराष्ट्राच्या भूमी अभिलेख विभागाच्या संस्थात्मक कार्यामध्ये भूमापन आणि संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. विभागाच्या कार्याशी संबंधित कायदे व नियमांच्या चौकटीत भूमापन, सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखांचे प्रशासन केले जाते.<ref name="MaharashtraLandRecordsDepartment">{{cite web |title=भूमि अभिलेख विभाग |website=भूमि अभिलेख – महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ |language=mr |access-date=2026-09-01 }}</ref> === भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण === भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण ही केवळ कागदी अभिलेखांचे डिजिटल स्वरूपात रूपांतर करण्यापुरती मर्यादित प्रक्रिया नसून अभिलेखांची अचूकता, अद्ययावतपणा, माहितीचे व्यवस्थापन आणि विविध प्रशासकीय प्रक्रियांशी त्यांचा संबंध या व्यापक प्रश्नांशी संबंधित आहे. आर. रामकुमार आणि पद्मिनी रमेश यांनी दक्षिण भारतातील भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या कार्यक्रमाचा अभ्यास करताना अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण आणि डिजिटलकरणासमोरील ऐतिहासिक, सामाजिक व प्रशासकीय गुंतागुंतींकडे लक्ष वेधले आहे.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> या अभ्यासात तेलंगणातील भूमिअभिलेखांचे अद्ययावतीकरण आणि डिजिटलकरणाशी संबंधित उपक्रमाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या अभ्यासातील निष्कर्ष महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेला थेट लागू केल्याचे मानता येत नाही. तथापि, भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रियेत ऐतिहासिक त्रुटी, अभिलेखीय विसंगती, प्रशासकीय प्रक्रिया आणि विविध सामाजिक घटकांचा विचार आवश्यक असल्याचा व्यापक अभ्यासात्मक संदर्भ या संशोधनातून उपलब्ध होतो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> भारतात भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण आणि डिजिटलकरण ही व्यापक शासकीय धोरणात्मक प्रक्रिया म्हणूनही विकसित झाली आहे. भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण, डिजिटल अभिलेखांची निर्मिती आणि विविध स्तरांवरील भूमीविषयक माहितीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित उपक्रम केंद्र व राज्य स्तरांवर राबविण्यात आले आहेत.<ref name="DILRMP"/> महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा विचार करताना ऐतिहासिक महसूल सर्वेक्षणाची परंपरा, महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेची वैधानिक चौकट आणि आधुनिक अभिलेखीय व डिजिटल व्यवस्थेतील बदल यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MLRC1966"/> == परिणाम आणि ऐतिहासिक महत्त्व == महाराष्ट्रासह पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या विकासामुळे जमीन, महसूल आणि प्रशासकीय नियंत्रण यांच्यातील संबंध अधिक संरचित स्वरूपात विकसित झाले. या प्रक्रियेचा संबंध केवळ महसूल आकारणीशी मर्यादित नव्हता; तर जमीनमालमत्तेची संकल्पना, अभिलेखीय नोंदी, नकाशाधारित प्रशासन आणि कृषी समाजाशी राज्याचे संबंध यांच्याशीही होता.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Michael2007"/> === महसूल प्रशासनाचे मानकीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेमुळे जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात संकलित करण्याच्या पद्धती विकसित झाल्या. भूखंडांची ओळख, मोजमाप, वर्गीकरण आणि महसूल निर्धारणाशी संबंधित प्रक्रिया परस्पर जोडल्या गेल्याने महसूल प्रशासनाची कार्यपद्धती अधिक संरचित झाली.<ref name="Michael2007"/> तथापि, मानकीकरणाची प्रक्रिया सर्व प्रदेशांत आणि सर्व सामाजिक गटांमध्ये समान प्रकारे कार्यरत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. महसूल प्रशासनाच्या प्रत्यक्ष कार्यपद्धतीवर स्थानिक परिस्थिती, कृषी संबंध आणि प्रशासकीय धोरणांचा प्रभाव कायम राहिला.<ref name="Kaiwar1994"/> आधुनिक भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या अभ्यासांमधूनही औपचारिकरीत्या प्रमाणित करण्यात आलेल्या अभिलेखीय व्यवस्थेची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी ऐतिहासिक नोंदी, प्रशासकीय प्रक्रिया आणि सामाजिक परिस्थिती यांसारख्या विविध घटकांवर अवलंबून असल्याचे दिसून येते. हा निष्कर्ष महाराष्ट्राच्या संदर्भातील थेट पुरावा म्हणून नव्हे, तर भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या व्यापक अभ्यासात्मक संदर्भात विचारात घेतला जातो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> === भूमिअभिलेखांची निर्मिती === महसूल सर्वेक्षणातून भूखंडांशी संबंधित मोजमाप, क्षेत्रफळ आणि इतर प्रशासकीय माहितीची नोंद करण्यासाठी अधिक संघटित अभिलेखीय व्यवस्था विकसित झाली. सर्वेक्षण आणि अभिलेख यांतील संबंधामुळे जमीनविषयक माहितीचे प्रशासकीय व्यवस्थापन अधिक पद्धतशीर स्वरूपात करता आले.<ref name="Michael2007"/> भूमिअभिलेख हे केवळ तांत्रिक माहितीचे संकलन न राहता प्रशासकीय प्रक्रियेचा महत्त्वपूर्ण भाग बनले. आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या अभ्यासातून अभिलेखांची निर्मिती, त्यांचे अद्ययावतीकरण आणि त्यांचा प्रशासकीय वापर या प्रक्रियांमधील ऐतिहासिक आणि संस्थात्मक गुंतागुंत अधोरेखित होते.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> === नकाशाधारित प्रशासन === महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर भूभागाचे नकाशात्मक प्रतिनिधित्व प्रशासनासाठी महत्त्वाचे ठरले. सर्वेक्षण आणि नकाशांकनाच्या माध्यमातून प्रदेश, गाव आणि भूखंड यांच्याशी संबंधित माहिती दृश्य आणि अभिलेखीय स्वरूपात संघटित करण्यात आली.<ref name="Michael2007"/> या प्रक्रियेमुळे भूभागाचे प्रशासकीय आकलन अधिक मोजमापाधारित आणि नोंदाधारित स्वरूपात विकसित झाले. त्यामुळे नकाशे हे केवळ भौगोलिक प्रतिनिधित्वाचे साधन न राहता महसूल आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंधित दस्तऐवज म्हणूनही महत्त्वाचे ठरले.<ref name="Michael2007"/> === जमीन आणि राज्यसत्ता यांचा संबंध === जमीन आणि राज्य यांच्यातील संबंध महसूल प्रशासनाच्या विकासाबरोबर बदलत गेले. वसाहतकालीन प्रशासनाच्या व्यापक संदर्भात जमीन, कृषी उत्पादन, महसूल आणि प्रशासन यांच्यातील संबंध अधिक औपचारिक कायदेशीर व प्रशासकीय चौकटीत मांडले गेले.<ref name="Whitehead2012">{{cite journal |last=Whitehead |first=Judith |title=John Locke, Accumulation by Dispossession and the Governance of Colonial India |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=42 |issue=1 |year=2012 |pages=1–21 |url=https://doi.org/10.1080/00472336.2012.634638 |access-date=2026-09-01 }}</ref> व्हाइटहेड यांच्या अभ्यासात वसाहतकालीन भारतातील जमीनविषयक धोरणांचा विचार व्यापक शासनविचाराच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यामुळे जमीन आणि राज्यसत्ता यांचा संबंध हा केवळ महसूल वसुलीचा प्रश्न नसून जमिनीचे प्रशासकीय वर्गीकरण, मालमत्तेसंबंधी धोरणे आणि शासनाच्या संकल्पनांशी संबंधित व्यापक ऐतिहासिक विषय म्हणूनही अभ्यासला जातो. हा संदर्भ बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या विशिष्ट परिस्थितीचा थेट पुरावा म्हणून न पाहता व्यापक वसाहतकालीन संदर्भ म्हणून विचारात घ्यावा.<ref name="Whitehead2012"/> === कृषकांवरील परिणाम === महसूल व्यवस्था आणि जमीनविषयक प्रशासकीय बदलांचा कृषक समाजाशी निकटचा संबंध होता. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कृषी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, भांडवल, कर्ज, महसूल आणि कृषकांचे आर्थिक संबंध यांमधील गुंतागुंतीकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे.<ref name="Kaiwar1994"/> कैवार यांच्या अभ्यासानुसार वसाहतकालीन जमीनविषयक बदलांशी मालमत्तेची रचना आणि कृषकांच्या आर्थिक संबंधांमधील परिवर्तन संबंधित होते. तथापि, या प्रक्रियांचे परिणाम सर्व कृषकांवर समान स्वरूपाचे होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Kaiwar1994"/> त्यामुळे महसूल सर्वेक्षण आणि जमीनविषयक प्रशासकीय बदलांचा विचार केवळ प्रशासकीय कार्यक्षमतेच्या दृष्टीने न करता कृषक समाज, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांच्या व्यापक संदर्भातही केला जातो.<ref name="Kaiwar1994"/> === वसाहतकालीन प्रशासनाचे व्यापक परिणाम === वसाहतकालीन महसूल सर्वेक्षणाने राज्याच्या भूभाग आणि जमिनीशी संबंधित माहितीच्या संकलन, वर्गीकरण आणि अभिलेखनाच्या प्रशासकीय प्रक्रियेला अधिक पद्धतशीर स्वरूप दिले. सर्वेक्षण, मोजमाप, वर्गीकरण, नकाशांकन आणि अभिलेखीय नोंदी या परस्परपूरक प्रक्रियांमुळे प्रशासनासाठी भूभागाशी संबंधित अधिक संरचित माहिती उपलब्ध झाली.<ref name="Michael2007"/> त्याच वेळी, जमीनविषयक प्रशासनातील बदल हे व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक प्रक्रियांपासून स्वतंत्र नव्हते. वसाहतकालीन जमीनधोरणांचा संबंध मालमत्ता, कृषी समाज, भांडवल आणि राज्यसत्ता यांच्यातील बदलत्या संबंधांशी जोडलेला होता.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Whitehead2012"/> भूमिअभिलेखांच्या आधुनिक आधुनिकीकरणाच्या अभ्यासातून अभिलेखीय व्यवस्थेतील तांत्रिक बदलांमुळे पूर्वीच्या ऐतिहासिक नोंदी किंवा प्रशासकीय पद्धती आपोआप निराकरण होत नाहीत, असे व्यापकपणे दिसून येते. त्यामुळे भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा इतिहास हा केवळ सर्वेक्षण तंत्रज्ञानाचा इतिहास नसून प्रशासन, राज्यसत्ता, जमीनविषयक संबंध आणि सामाजिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणूनही अभ्यासला जातो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> अशा प्रकारे महाराष्ट्र आणि पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील भूमापन व महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाचा महसूल प्रशासन, भूमिअभिलेख, नकाशाधारित माहिती आणि जमीनविषयक शासनव्यवस्थेच्या ऐतिहासिक परिवर्तनाशी निकटचा संबंध होता. या प्रक्रियेचे मूल्यमापन करताना प्रशासकीय मानकीकरणाबरोबरच त्याचे सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Michael2007"/><ref name="Whitehead2012"/> == वारसा आणि समकालीन संदर्भ == === ऐतिहासिक सर्वेक्षणाची प्रशासकीय परंपरा === महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी महसूल सर्वेक्षणाच्या दीर्घ प्रशासकीय परंपरेशी संबंधित आहे. वसाहतकालीन काळात विकसित झालेल्या क्षेत्रमोजणी, भूखंडनिश्चिती, सीमांकन, भूवर्गीकरण, सर्वेक्षण क्रमांक आणि नकाशाधारित नोंदी या प्रक्रियांनी भूमीच्या प्रशासकीय व्यवस्थापनासाठी आवश्यक असलेल्या अभिलेखीय चौकटीच्या विकासास हातभार लावला.<ref name="Michael2007"/> महसूल सर्वेक्षणामुळे भूमीचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि स्थान यांसंबंधीची माहिती अधिक पद्धतशीर रीतीने नोंदविणे शक्य झाले. सर्वेक्षणातून तयार होणाऱ्या नकाशे आणि अभिलेखांमुळे भूभागाची प्रशासकीय ओळख अधिक स्पष्ट स्वरूपात निश्चित होऊ लागली. या प्रक्रियेत भूमीची भौतिक स्थिती, प्रशासकीय नोंद आणि राज्याच्या महसूल व्यवस्थेतील तिचे स्थान यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="Michael2007" /> स्वातंत्र्योत्तर काळात महाराष्ट्रातील जमीन आणि जमीन महसूल विषयक कायद्यांचे एकत्रीकरण व पुनर्रचना करण्यात आली. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' ही राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूल विषयक कायद्यांचे एकत्रीकरण व सुधारणा करण्यासाठीची प्रमुख वैधानिक चौकट आहे.<ref name="MLRC1966"/> त्यामुळे पूर्वीच्या महसूल सर्वेक्षणातून विकसित झालेल्या भूमापन, सर्वेक्षण क्रमांक आणि अभिलेखीय नोंदींच्या पद्धती आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या कायदेशीर चौकटीशी विविध स्वरूपांत संबंधित राहिल्या.<ref name="MLRC1966" /> === आधुनिक आणि डिजिटल भूमिअभिलेख व्यवस्थेशी संबंध === ऐतिहासिक महसूल सर्वेक्षणातून विकसित झालेल्या भूमिअभिलेखीय परंपरेत आधुनिक काळात संगणकीकरण आणि डिजिटल व्यवस्थापनाचा समावेश झाला आहे. भारत सरकारच्या डिजिटल इंडिया भूमिअभिलेख आधुनिकीकरण कार्यक्रमाचा उद्देश भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण, अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण, मजकूराधारित आणि नकाशाधारित अभिलेखांचे एकत्रीकरण तसेच सर्वेक्षण आणि पुनःसर्वेक्षणाशी संबंधित प्रक्रियांचा विकास करणे हा आहे.<ref name="DILRMP">{{cite web |title=DILRMP |website=Department of Land Resources |publisher=Government of India |url=https://dolr.gov.in/en/programmes-schemes/dilrmp-2/ |access-date=2026-09-01}}</ref> महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेमध्ये सर्वेक्षण क्रमांक, ७/१२ उतारे, ८-अ उतारे, फेरफार नोंदी, मालमत्ता पत्रके आणि नकाशाधारित अभिलेख यांसारख्या विविध नोंदींचा प्रशासकीय वापर केला जातो. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या डिजिटल सेवांद्वारे भूमिअभिलेख, नकाशे आणि संबंधित माहिती नागरिकांना उपलब्ध करून देण्यासाठी विविध ऑनलाइन सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MahaBhuServices">{{cite web |title=Services |website=भूमि अभिलेख – महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/Services |access-date=2026-09-01}}</ref> भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाचा अर्थ मात्र केवळ कागदी नोंदींचे डिजिटल स्वरूपात रूपांतर इतकाच मर्यादित नाही. भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाशी संबंधित अभ्यासांमध्ये अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण, पूर्वीच्या नोंदींतील त्रुटी आणि विसंगती तसेच डिजिटल व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीशी संबंधित प्रशासकीय आणि सामाजिक घटकांचा विचार महत्त्वाचा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RamakumarRamesh2023">{{cite journal |last=Ramakumar |first=R. |last2=Ramesh |first2=Padmini |title=Illegibly legible: Outcomes of a land records modernisation programme in South India |journal=Journal of Agrarian Change |volume=23 |issue=4 |year=2023 |pages=729–754 }}</ref> रामकुमार आणि पद्मिनी रमेश यांच्या दक्षिण भारतातील भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणावरील अभ्यासातून डिजिटल अभिलेखीय व्यवस्थेच्या परिणामांचा संबंध केवळ तांत्रिक बदलांशी नसून विद्यमान अभिलेखांची स्थिती, त्यांच्या ऐतिहासिक निर्मितीची प्रक्रिया आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहाराशीही असल्याचे अधोरेखित होते.<ref name="RamakumarRamesh2023" /> हा अभ्यास महाराष्ट्रातील परिस्थितीवर थेट लागू करता येत नसला, तरी भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाचा अभ्यास करताना स्थानिक ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक असल्याचा व्यापक संदर्भ त्यातून उपलब्ध होतो. अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील समकालीन भूमिअभिलेख व्यवस्था ही पारंपरिक भूमापन, महसूल सर्वेक्षण, नकाशाधारित अभिलेख, वैधानिक संस्थात्मक चौकट आणि आधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञान यांच्या दीर्घ ऐतिहासिक विकासाशी संबंधित आहे. डिजिटल प्रणालींमुळे भूमिअभिलेखांची उपलब्धता आणि व्यवस्थापनासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली असली, तरी सर्वेक्षण, सीमा, भूखंड आणि अभिलेख यांच्यातील मूलभूत संबंध महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक परंपरेशी जोडलेले राहतात.<ref name="Michael2007"/><ref name="DILRMP" /><ref name="MahaBhuServices" /> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Route Map of the Bombay presidency, including Scinde, surveyed and collected by the quarter master general's department, Bombay armee... 12 march 1846... - btv1b53165305f (2 of 3).jpg|१८४६ मधील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा मार्गनकाशा File:C.P. Joshi delivering the valedictory address, at the Follow-up Workshop on National Land Records Modernization Programme (NLRMP), in New Delhi on August 18, 2009.jpg|राष्ट्रीय भूमिअभिलेख आधुनिकीकरण कार्यक्रमावरील कार्यशाळा, नवी दिल्ली, २००९ File:Bombay Prov 1909.jpg|बॉम्बे प्रांताचा नकाशा, १९०९ File:Nature Village, Ratnagiri, Maharashtra (kokan) 2.jpg|रत्‍नागिरी, महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचे दृश्य File:ICAR NBSS & LUP, Nagpur.jpg|ICAR–NBSS & LUP, नागपूर File:63 of 'Report on the Land Revenue Settlement of the Chanda district, Central Provinces, 1869. (With map, etc.)' (11091430044).jpg|चांदा जिल्ह्याच्या जमीन महसूल सेटलमेंटचा अहवाल, १८६९ </gallery> == हेही पहा == * [[महाराष्ट्राचा इतिहास]] * [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्यदुवे == * [https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६] — इंडिया कोड * [https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६] — विधी व न्याय विभाग, महाराष्ट्र शासन * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग] * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsandRules/Acts/1 अधिनियम आणि नियम] — महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/Manuals नियमपुस्तिका आणि मार्गदर्शिका] — महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग * [https://dolr.gov.in/en/ Department of Land Resources, Government of India] * [https://dolr.gov.in/en/programmes-schemes/dilrmp-2/ Digital India Land Records Modernization Programme] {{कोकण लोकजीवन}} == वर्ग == [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] io10lpuasjj93s6aef2xme0u2s9oi6w 9 383869 2709419 2709405 2026-09-13T15:22:03Z अभय नातू 206 सराव मजकूर काढला 2709419 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 383872 2709413 2026-09-13T13:40:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709413 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Naksh AI grandmaster}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:१०, १३ सप्टेंबर २०२६ (IST) szyp80a0vzj4eoi98z16kedxwupizhc 0 383873 2709425 2026-09-13T15:38:24Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709425 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आइंडहोवन]] bjqn0bgun3md6lwtzyhryaiptc60kkn 0 383874 2709427 2026-09-13T15:41:03Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709427 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सेल्युलोज]] 5zd20xo4q7i3l9ynzvnmjl2aqqwkman 3 383875 2709447 2026-09-13T18:52:29Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709447 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Arungangurde}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:२२, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) qf9ecozkt75snd4c45sgjgwdzanoe3n 0 383876 2709465 2026-09-13T19:49:26Z अभय नातू 206 नामभेद 2709465 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बोम्मीरेड्डी नागी रेड्डी]] cxgdnqgmx5g72p2bil5pwnyp840p2dv 0 383877 2709466 2026-09-13T19:57:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709466 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दमाल कृष्णस्वामी पट्टम्माल]] hmlvidnsz4f7vxt5xm8iczhcdlmddjb 3 383878 2709470 2026-09-13T21:46:20Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709470 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Public vlogss}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०३:१६, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 8ve6fvlzvg9cpmknmya2wzbr0zdjo2f 0 383879 2709471 2026-09-13T21:48:12Z अभय नातू 206 नवीन 2709471 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. ==विजेते== ===पुरूष एकेरी=== * <!-- {{flagicon|RUS}} '''[[दानिल मेदवेदेव्ह]]''' ने {{flagicon|SRB}} [[नोव्हाक जोकोविच]]ला ६-४, ६-४, ६-४ असे हरवले. --> ===महिला एकेरी=== {{हेही बघा|२०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी}} {{flagicon|KAZ}} '''[[एलेना रायबाकिना]]''' ने [[एरिना सबालेंका]]ला ६-४, ५-७, ६-२ असे हरवले. ===पुरूष दुहेरी=== * <!-- {{flagicon|GBR}} '''[[जेमी मरे]]''' / {{flagicon|BRA}} '''[[ब्रुनो सोआरेस]]''' ह्यांनी {{flagicon|ESP}} [[पाब्लो कारेन्यो बुस्ता]] / {{flagicon|ESP}} [[ग्विलेर्मो गार्सिया-लोपेझ]] ह्यांना 6–2, 6–3 असे हरवले. --> ===महिला दुहेरी=== * <!-- {{nowrap|{{flagicon|USA}} '''[[बेथनी मॅटेक-सँड्स]]'''}} / {{flagicon|CZE}} '''[[लुसी साफारोव्हा]]''' ह्यांनी {{flagicon|FRA}} [[कॅरोलिन गार्सिया]] / {{flagicon|FRA}} [[क्रिस्तिना म्लादेनोविच]] ह्यांना 2–6, 7–6^(7–5), 6–4 असे हरवले. --> ===मिश्र दुहेरी=== * <!-- {{flagicon|GER}} '''[[लॉरा सीगमुंड]]''' / {{flagicon|CRO}} '''[[मेत पाविच]]''' ह्यांनी {{flagicon|USA}} [[कोको व्हँडेवे]] / {{flagicon|USA}} [[राजीव राम]] ह्यांना 6–4, 6–4 असे हरवले. --> == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] hx5jjh73dujxexmvkrgdzg743f3q0na 2709526 2709471 2026-09-14T00:37:27Z अभय नातू 206 /* विजेते */ 2709526 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == {{हेसुद्धा पहा|२०२६ यू.एस. ओपन – दिवसानुसार सारांश}} === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर व्हेरेव्ह]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत {{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] apwj0rh6h5hp4wxtk1sudkgjwgs6skq 2709527 2709526 2026-09-14T00:38:47Z अभय नातू 206 /* पुरुष एकेरी */ 2709527 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == {{हेसुद्धा पहा|२०२६ यू.एस. ओपन – दिवसानुसार सारांश}} === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत {{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 3otkzx84mmvkaljo1mbas17hvdbgmmz 2709528 2709527 2026-09-14T00:39:04Z अभय नातू 206 /* महिला एकेरी */ 2709528 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == {{हेसुद्धा पहा|२०२६ यू.एस. ओपन – दिवसानुसार सारांश}} === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' पराभूत [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' पराभूत {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' पराभूत {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' पराभूत {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' पराभूत {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' पराभूत {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' पराभूत {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' पराभूत {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' पराभूत {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' पराभूत {{flagicon|}} [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' पराभूत {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' पराभूत {{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' पराभूत {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' पराभूत {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] rpo1mvtthd77omp34zru1xymxp4fe3r 2709529 2709528 2026-09-14T00:39:44Z अभय नातू 206 /* स्पर्धा आणि निकाल */ 2709529 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि{{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि{{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि{{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि{{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि{{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि{{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि{{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि{{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि{{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि{{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि{{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि{{flagicon|}} [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि{{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि{{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] gznlb5aigcjho8wa85bf27533a8vcz2 2709531 2709529 2026-09-14T00:41:35Z अभय नातू 206 /* मुली एकेरी */ 2709531 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि{{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि{{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि{{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि{{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि{{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि{{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि{{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि{{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि{{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि{{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि{{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि{{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि{{flagicon|}} पोलिना बेरेझिना / {{flagicon|}} अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] n3hdmcwksbq0bjgxbsktju5emk5ac1l 2709532 2709531 2026-09-14T00:42:08Z अभय नातू 206 /* मुली दुहेरी */ 2709532 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि{{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि{{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि{{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि{{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि{{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि{{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि{{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि{{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि{{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि{{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि{{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि{{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि{{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि{{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 41prpfv26drp16pgnmidsi04ci5foog 2709533 2709532 2026-09-14T00:42:45Z अभय नातू 206 /* स्पर्धा आणि निकाल */ 2709533 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 6mj1k4dnf1id94tnmwd8qgvb98lzjiq 2709535 2709533 2026-09-14T00:48:18Z अभय नातू 206 /* व्हीलचेर मुली दुहेरी */ 2709535 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == गुण आणि बक्षीस रक्कमेची विभागणी == === गुणांची विभागणी === {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१२८ ची फेरी | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष एकेरी | rowspan="4" |२००० |१३०० |८०० |४०० |२०० |१०० |५० |१० |३० |१६ |८ |० |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष दुहेरी |१२०० |७२० |३६० |१८० |९० |० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला एकेरी}} | rowspan="2" |१३०० | rowspan="2" |७८० | rowspan="2" |४३० | rowspan="2" |२४० | rowspan="2" |१३० |७० |१० |४० |३० |२० |२ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला दुहेरी}} |१० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |} === बक्षीस रक्कम === २०२६ यु.एस. ओपनने खेळाडूंच्या एकूण मानधनासाठी विक्रमी $१०.८ कोटी (१०८ दशलक्ष डॉलर) ची रक्कम जाहीर केली, जी टेनिसच्या इतिहासातील सर्वात मोठी रक्कम आहे आणि २०२५ च्या तुलनेत २१% ने जास्त आहे.<ref>{{cite web |title=2026 US Open offers $108 million in player compensation, largest package in tennis history |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |website=USOpen.org |publisher=United States Tennis Association |date=20 August 2026 |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171623/https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> पुरुष आणि महिला एकेरीतील विजेत्यांना प्रत्येकी $५५,००,००० मिळाले, जे २०२५ मध्ये दिलेल्या $५०,००,००० च्या तुलनेत १०% जास्त आहेत, तर उपविजेत्यांना प्रत्येकी $२८,००,००० मिळाले. एकेरीच्या पहिल्या फेरीत पराभूत झालेल्या खेळाडूंना $१,४०,००० मिळाले, जे २०२५ च्या तुलनेत २७.३% जास्त आहेत.<ref>{{cite web |title=US Open Prize Money 2026 |url=https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |website=Perfect Tennis |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171453/https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |{{nowrap|१२८ ची फेरी}} | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- |style="background:#f4f1de;" |'''एकेरी''' |$५५,००,००० |$२८,००,००० |$१४,५०,००० |$७,८०,००० |$४,८०,००० |$२,९०,००० |$१,९०,००० |$१,४०,००० |$६६,००० |$४८,००० |$३२,००० |- |style="background:#f4f1de;" |'''दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२५,००० |$८०,००० |$५०,००० |$३५,००० |colspan=4 {{n/a|लागू नाही}} |- |style="background:#f4f1de;" |'''मिश्र दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२०,००० |$४०,००० |colspan=3 {{n/a|लागू नाही}} |{{n/a|लागू नाही}} |$२०,००० |$१०,००० |} == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 712hppqc7sz7g6gjz3526oblpss5hk0 2709536 2709535 2026-09-14T00:48:19Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम ८.६|शुद्धलेखनाचा नियम ८.६]]) 2709536 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि[[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == गुण आणि बक्षीस रकमेची विभागणी == === गुणांची विभागणी === {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१२८ ची फेरी | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष एकेरी | rowspan="4" |२००० |१३०० |८०० |४०० |२०० |१०० |५० |१० |३० |१६ |८ |० |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष दुहेरी |१२०० |७२० |३६० |१८० |९० |० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला एकेरी}} | rowspan="2" |१३०० | rowspan="2" |७८० | rowspan="2" |४३० | rowspan="2" |२४० | rowspan="2" |१३० |७० |१० |४० |३० |२० |२ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला दुहेरी}} |१० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |} === बक्षीस रक्कम === २०२६ यु.एस. ओपनने खेळाडूंच्या एकूण मानधनासाठी विक्रमी $१०.८ कोटी (१०८ दशलक्ष डॉलर) ची रक्कम जाहीर केली, जी टेनिसच्या इतिहासातील सर्वात मोठी रक्कम आहे आणि २०२५ च्या तुलनेत २१% ने जास्त आहे.<ref>{{cite web |title=2026 US Open offers $108 million in player compensation, largest package in tennis history |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |website=USOpen.org |publisher=United States Tennis Association |date=20 August 2026 |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171623/https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> पुरुष आणि महिला एकेरीतील विजेत्यांना प्रत्येकी $५५,००,००० मिळाले, जे २०२५ मध्ये दिलेल्या $५०,००,००० च्या तुलनेत १०% जास्त आहेत, तर उपविजेत्यांना प्रत्येकी $२८,००,००० मिळाले. एकेरीच्या पहिल्या फेरीत पराभूत झालेल्या खेळाडूंना $१,४०,००० मिळाले, जे २०२५ च्या तुलनेत २७.३% जास्त आहेत.<ref>{{cite web |title=US Open Prize Money 2026 |url=https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |website=Perfect Tennis |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171453/https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |{{nowrap|१२८ ची फेरी}} | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- |style="background:#f4f1de;" |'''एकेरी''' |$५५,००,००० |$२८,००,००० |$१४,५०,००० |$७,८०,००० |$४,८०,००० |$२,९०,००० |$१,९०,००० |$१,४०,००० |$६६,००० |$४८,००० |$३२,००० |- |style="background:#f4f1de;" |'''दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२५,००० |$८०,००० |$५०,००० |$३५,००० |colspan=4 {{n/a|लागू नाही}} |- |style="background:#f4f1de;" |'''मिश्र दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२०,००० |$४०,००० |colspan=3 {{n/a|लागू नाही}} |{{n/a|लागू नाही}} |$२०,००० |$१०,००० |} == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 0yl2sr4wxh669tfnisbb7dx7udva0fl 2709539 2709536 2026-09-14T01:53:59Z अभय नातू 206 /* महिला एकेरी */ 2709539 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = <!-- {{flagicon|ITA}} [[यानिक सिनर]] --> |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == गुण आणि बक्षीस रकमेची विभागणी == === गुणांची विभागणी === {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१२८ ची फेरी | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष एकेरी | rowspan="4" |२००० |१३०० |८०० |४०० |२०० |१०० |५० |१० |३० |१६ |८ |० |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष दुहेरी |१२०० |७२० |३६० |१८० |९० |० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला एकेरी}} | rowspan="2" |१३०० | rowspan="2" |७८० | rowspan="2" |४३० | rowspan="2" |२४० | rowspan="2" |१३० |७० |१० |४० |३० |२० |२ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला दुहेरी}} |१० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |} === बक्षीस रक्कम === २०२६ यु.एस. ओपनने खेळाडूंच्या एकूण मानधनासाठी विक्रमी $१०.८ कोटी (१०८ दशलक्ष डॉलर) ची रक्कम जाहीर केली, जी टेनिसच्या इतिहासातील सर्वात मोठी रक्कम आहे आणि २०२५ च्या तुलनेत २१% ने जास्त आहे.<ref>{{cite web |title=2026 US Open offers $108 million in player compensation, largest package in tennis history |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |website=USOpen.org |publisher=United States Tennis Association |date=20 August 2026 |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171623/https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> पुरुष आणि महिला एकेरीतील विजेत्यांना प्रत्येकी $५५,००,००० मिळाले, जे २०२५ मध्ये दिलेल्या $५०,००,००० च्या तुलनेत १०% जास्त आहेत, तर उपविजेत्यांना प्रत्येकी $२८,००,००० मिळाले. एकेरीच्या पहिल्या फेरीत पराभूत झालेल्या खेळाडूंना $१,४०,००० मिळाले, जे २०२५ च्या तुलनेत २७.३% जास्त आहेत.<ref>{{cite web |title=US Open Prize Money 2026 |url=https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |website=Perfect Tennis |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171453/https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |{{nowrap|१२८ ची फेरी}} | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- |style="background:#f4f1de;" |'''एकेरी''' |$५५,००,००० |$२८,००,००० |$१४,५०,००० |$७,८०,००० |$४,८०,००० |$२,९०,००० |$१,९०,००० |$१,४०,००० |$६६,००० |$४८,००० |$३२,००० |- |style="background:#f4f1de;" |'''दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२५,००० |$८०,००० |$५०,००० |$३५,००० |colspan=4 {{n/a|लागू नाही}} |- |style="background:#f4f1de;" |'''मिश्र दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२०,००० |$४०,००० |colspan=3 {{n/a|लागू नाही}} |{{n/a|लागू नाही}} |$२०,००० |$१०,००० |} == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] fzgmfi5693z1eh5rwmz9rwtwasnr14x 2709540 2709539 2026-09-14T02:04:41Z अभय नातू 206 साचा 2709540 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2026|यू.एस. ओपन| | date= | edition=१४६ | स्थान = [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क]], [[न्यू यॉर्क]], [[अमेरिका]] |champms = {{flagicon|GER}} [[अलेक्झांडर झ्वेरेव]] |champws = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] |champmd = <!--{{flagicon|BRA}} [[ब्रुनो सोआरेस]] / {{flagicon|GBR}} [[जेमी मरे]]--> |champwd = <!--{{flagicon|USA}} [[बेथनी मॅटेक-सँड्स]] / {{flagicon|CZE}} [[लुसी साफारोव्हा]]--> |champxd = <!--{{flagicon|GER}} [[लॉरा सीगमुंड]] / {{flagicon|CRO}} [[मेत पाविच]]--> }} '''२०२५ यू.एस. ओपन''' ही [[यू.एस. ओपन]] [[टेनिस]] स्पर्धेची १४६ वी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क शहर]]ात भरवण्यात आली. == स्पर्धा आणि निकाल == === पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GER}} '''[[अलेक्झांडर झ्वेरेव]]''' वि {{flagicon|USA}} [[बेन शेल्टन]], ६–३, ७–६^(७–२), ५–७, ६–२ === महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी}} * {{flagicon|KAZ}} '''[[इलेना रिबाकिना]]''' वि [[अरिना सबालेन्का]], ६–४, ५–७, ६–२ === पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[क्रिश्चियन हॅरिसन]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[नील स्कुपस्की]]''' वि {{flagicon|GER}} [[केव्हिन क्राविएत्झ]] / {{flagicon|GER}} [[टिम पुट्झ]], ६–४, ७–६^(८–६) === महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – महिला दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[कातेरिना सिनियाकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[टेलर टाउनसेंड]]''' वि {{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर]] / {{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमेरी]], ५–७, ६–०, ६–२ === मिश्र दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मिश्र दुहेरी}} * {{flagicon|CZE}} '''[[करोलीना मुचोव्हा]]''' / {{flagicon|CZE}} '''[[याकुब मेंसिक]]''' वि {{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंसिच]] / {{flagicon|ITA}} [[फ्लाव्हिओ कोबोली]], ६–३, १–६, [१०–६] === व्हीलचेर पुरुष एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' वि {{flagicon|JPN}} [[टोकिटो ओडा]], ६–०, ७–६^(७–५) === व्हीलचेर महिला एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' वि {{flagicon|NED}} [[डीडे डी रूट]], ६–२, १–६, ६–३ === व्हीलचेर क्वाड एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड एकेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[निअल्स विंक]]''' वि {{flagicon|NED}} [[सॅम श्रोडर]], ६–२, ७–५ === व्हीलचेर पुरुष दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर पुरुष दुहेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[अल्फी ह्युएट]]''' / {{flagicon|GBR}} '''[[गॉर्डन रीड (टेनिसपटू)|गॉर्डन रीड]]''' वि {{flagicon|ESP}} [[मार्टिन दे ला पुएंते]] / {{flagicon|NED}} रुबेन स्पारगारेन, २–६, ६–३, [१०–७] === व्हीलचेर महिला दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर महिला दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''[[युई कामिजी]]''' / {{flagicon|CHN}} '''[[झू झेनझेन]]''' वि {{flagicon|CHN}} [[गुओ लुओयाओ]] / {{flagicon|JPN}} [[मोमोको ओहतानी]], ६–१, ६–२ === व्हीलचेर क्वाड दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर क्वाड दुहेरी}} * {{flagicon|NED}} '''[[सॅम श्रोडर]]''' / {{flagicon|AUS}} '''[[जिन वूडमन]]''' वि {{flagicon|ISR}} [[गाय ससॉन]] / {{flagicon|NED}} [[निअल्स विंक]], ६–३, २–६, [१०–७] === मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[मार्सेल लटाक]]''' वि {{flagicon|BRA}} [[गुटो मिगुएल]], ३–६, ७–५, ७–६^{(१५–१३)} === मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली एकेरी}} * {{flagicon|CHN}} '''[[सुना शिनरान]]''' वि [[अ‍ॅना पुश्कारेव्हा]], ६–४, ४–६, ६–० === मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|FRA}} '''[[ॲरन गॅबेट]]''' / {{flagicon|ESP}} '''[[व्हॅलेंटिन गॉन्झालेझ-गालिचो]]''' वि {{flagicon|USA}} तनिष्क कोंडुरी / {{flagicon|USA}} [[मार्सेल लटाक]], ७–६^(७–५), २–६, [११–९] === मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – मुली दुहेरी}} * {{flagicon|USA}} '''[[ॲनिका पेनिकोव्हा]]''' / {{flagicon|USA}} '''[[क्रिस्टिना पेनिकोव्हा]]''' वि पोलिना बेरेझिना/ अलिसा तेरेंत्येव्हा, ७–६^{(१३–११)}, ६–३ === व्हीलचेर मुलगे एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे एकेरी}} * {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|AUS}} सॉनी रेनिसन, ६–०, ६–२ === व्हीलचेर मुली एकेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली एकेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|BEL}} लुना ग्रिप, ७–६^(७–३), ६–३ === व्हीलचेर मुलगे दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुलगे दुहेरी}} * {{flagicon|JPN}} '''हिरोफुमी इनोउए''' / {{flagicon|GBR}} '''[[मॅथ्यू नोसेन]]''' वि {{flagicon|GBR}} विल बार्टन / {{flagicon|ITA}} लोरेन्झो पोलितानो, ६–१, ६–० === व्हीलचेर मुली दुहेरी === {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन – व्हीलचेर मुली दुहेरी}} * {{flagicon|COL}} '''पाउला मिशेल लोपेझ मेझा''' / {{flagicon|JPN}} '''सैरा मात्सुओका''' वि {{flagicon|SWE}} एम्मा गर्सेथ / {{flagicon|USA}} लुसी हील्ड, ६–४, ६–३ == गुण आणि बक्षीस रकमेची विभागणी == === गुणांची विभागणी === {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१२८ ची फेरी | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष एकेरी | rowspan="4" |२००० |१३०० |८०० |४०० |२०० |१०० |५० |१० |३० |१६ |८ |० |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |पुरुष दुहेरी |१२०० |७२० |३६० |१८० |९० |० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला एकेरी}} | rowspan="2" |१३०० | rowspan="2" |७८० | rowspan="2" |४३० | rowspan="2" |२४० | rowspan="2" |१३० |७० |१० |४० |३० |२० |२ |- ! scope=row style="background:#f4f1de;" |{{nowrap|महिला दुहेरी}} |१० | colspan=5 {{n/a|लागू नाही}} |} === बक्षीस रक्कम === २०२६ यु.एस. ओपनने खेळाडूंच्या एकूण मानधनासाठी विक्रमी $१०.८ कोटी (१०८ दशलक्ष डॉलर) ची रक्कम जाहीर केली, जी टेनिसच्या इतिहासातील सर्वात मोठी रक्कम आहे आणि २०२५ च्या तुलनेत २१% ने जास्त आहे.<ref>{{cite web |title=2026 US Open offers $108 million in player compensation, largest package in tennis history |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |website=USOpen.org |publisher=United States Tennis Association |date=20 August 2026 |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171623/https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-08-20/2026_us_open_offers_108_million_in_player_compensation_largest_package_in_tennis_history.html |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> पुरुष आणि महिला एकेरीतील विजेत्यांना प्रत्येकी $५५,००,००० मिळाले, जे २०२५ मध्ये दिलेल्या $५०,००,००० च्या तुलनेत १०% जास्त आहेत, तर उपविजेत्यांना प्रत्येकी $२८,००,००० मिळाले. एकेरीच्या पहिल्या फेरीत पराभूत झालेल्या खेळाडूंना $१,४०,००० मिळाले, जे २०२५ च्या तुलनेत २७.३% जास्त आहेत.<ref>{{cite web |title=US Open Prize Money 2026 |url=https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |website=Perfect Tennis |access-date=20 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820171453/https://www.perfect-tennis.com/prize-money/us-open/ |archive-date=20 August 2026 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- | style="width:8em; background:#d8e2dc;" |'''स्पर्धा''' | style="width:80px; background:#b5ead7;" |'''विजयी''' | style="width:5em; background:#e2f0cb;" |उपविजयी | style="width:5em; background:#ffdac1;" |उपांत्य फेरी | style="width:5em; background:#ffb7b2;" |उपांत्यपूर्व फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |१६ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |३२ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |६४ ची फेरी | style="width:5em; background:#e0bbe4;" |{{nowrap|१२८ ची फेरी}} | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी ३ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी २ | style="width:5em; background:#f3e7e4;" |पात्रता फेरी १ |- |style="background:#f4f1de;" |'''एकेरी''' |$५५,००,००० |$२८,००,००० |$१४,५०,००० |$७,८०,००० |$४,८०,००० |$२,९०,००० |$१,९०,००० |$१,४०,००० |$६६,००० |$४८,००० |$३२,००० |- |style="background:#f4f1de;" |'''दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२५,००० |$८०,००० |$५०,००० |$३५,००० |colspan=4 {{n/a|लागू नाही}} |- |style="background:#f4f1de;" |'''मिश्र दुहेरी (प्रति संघ)''' |$१०,००,००० |$५,००,००० |$२,५०,००० |$१,२०,००० |$४०,००० |colspan=3 {{n/a|लागू नाही}} |{{n/a|लागू नाही}} |$२०,००० |$१०,००० |} == बाह्य दुवे == * [http://www.usopen.org/en_US/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{यू.एस. ओपन}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] gzjsilwwpmgnw73yrspu5d5f9xuzy8t 14 383880 2709473 2026-09-13T21:49:05Z अभय नातू 206 नवीन 2709473 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:यू.एस. ओपन]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ|यू.एस. ओपन]] 1u963g2rmhynkser1i7u4i0pd8f6ste 0 383881 2709475 2026-09-13T22:05:59Z अभय नातू 206 नवीन 2709475 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = <!-- ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] fhfhy17o8l78fpt1e8p0mfsztrflj7p 2709476 2709475 2026-09-13T22:06:16Z अभय नातू 206 साचा 2709476 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 4e93zxv738spmvgueyutp8wxn4m69u7 2709477 2709476 2026-09-13T22:09:24Z अभय नातू 206 /* संदर्भ आणि नोंदी */ 2709477 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] gpqj7njiq3u2nqmp4twj0xgs1zxhxjh 2709478 2709477 2026-09-13T22:11:55Z अभय नातू 206 /* संदर्भ आणि नोंदी */ 2709478 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == === वरचा अर्ध === ==== विभाग १ ==== == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] awgid5xkux923pwhns44qdbo1hdqdsg 2709481 2709478 2026-09-13T22:42:49Z अभय नातू 206 /* अंतिम फेऱ्या */ 2709481 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == === अंतिम फेऱ्या === {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == ==== विभाग १ ==== == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] kd9gxuj0ihi7hhb8te2wfngbolk3upv 2709482 2709481 2026-09-13T22:43:20Z अभय नातू 206 /* अंतिम फेऱ्या */ 2709482 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == === अंतिम फेऱ्या === {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == ==== विभाग १ ==== == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 9m23b9lcjcae8skmaivublwcs5goegz 2709484 2709482 2026-09-13T22:46:33Z अभय नातू 206 /* अंतिम फेऱ्या */ 2709484 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == ==== विभाग १ ==== == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] q20g8o20br22q2eab0thl2fqs7lh1ub 2709485 2709484 2026-09-13T22:49:04Z अभय नातू 206 /* वरचा अर्ध */ 2709485 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''{{flagicon|}} [[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''{{flagicon|}} [[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''{{flagicon|}} [[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''{{flagicon|}} [[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02={{flagicon|}} [[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''{{flagicon|}} [[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''{{flagicon|}} [[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04={{flagicon|}} [[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''{{flagicon|}} [[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''{{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''{{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02={{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon}} [[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon}} [[अण्णा ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01={{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] ln9s70ewi145bsfrbwnnabo6yrzz3qo 2709486 2709485 2026-09-13T22:49:47Z अभय नातू 206 /* वरचा अर्ध */ 2709486 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''{{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''{{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02={{flagicon}} [[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon}} [[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon}} [[अण्णा ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''{{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01={{flagicon}} [[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] osgbqtnf8sg845wg8mnypkhg7ejqlfn 2709487 2709486 2026-09-13T22:50:48Z अभय नातू 206 /* वरचा अर्ध */ 2709487 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिक पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना कर्स्टिया|कर्स्टिया]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अण्णा ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] alp3sdongdeqjrk4agnio1ksot33w4w 2709488 2709487 2026-09-13T22:52:46Z अभय नातू 206 /* विभाग ३ */ 2709488 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अण्णा ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अण्णा कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 3xokgn34xai8ty91w4cd9eclhn272w8 2709492 2709488 2026-09-13T22:55:38Z अभय नातू 206 /* वरचा अर्ध */ 2709492 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किमबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अॅना ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] r32tmvsaciwvpnonn4xojqtocmv82e1 2709493 2709492 2026-09-13T22:56:49Z अभय नातू 206 /* विभाग २ */ 2709493 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अॅना ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 8e7gbwxja55jrtd4w92oui007w7evrm 2709503 2709493 2026-09-13T23:34:45Z अभय नातू 206 /* विभाग ४ */ 2709503 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अॅना ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} === खालचा अर्ध === ==== विभाग ५ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=५ | RD1-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|INA}} [[जॅनिस चेन|चेन]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=पा | RD1-team03={{flagicon|CZE}} [[गॅब्रिएला क्नूटसन|क्नूटसन]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=३ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|EGY}} [[मयार शेरीफ|शेरीफ]] | RD1-score06-1=१ | RD1-score06-2=२ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]]''' | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3='''६''' | RD1-seed08=३० | RD1-team08={{flagicon|LAT}} [[जेलेना ओस्टापेंको|ओस्टापेंको]] | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2=१ | RD1-score08-3=२ |- | RD1-seed09=२४ | RD1-team09='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10=लह | RD1-team10={{flagicon|LAT}} [[दार्या सेमेनिस्ताजा|सेमेनिस्ताजा]] | RD1-score10-1=२ | RD1-score10-2=२ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अरांता रुस|रुस]] | RD1-score11-1=६^६ | RD1-score11-2=२ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=वाइ | RD1-team12='''{{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]]''' | RD1-score12-1='''७^८''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]]''' | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14={{flagicon|GER}} [[तमाम कॉर्पाच|कॉर्पाच]] | RD1-score14-1=० | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर|क्रुगर]] | RD1-score15-1=१ | RD1-score15-2=३ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१० | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=५ | RD2-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]] | RD2-score02-1=० | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD2-score03-1=६^५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3='''६''' | RD2-seed04= | RD2-team04={{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]] | RD2-score04-1='''७^७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3=३ |- | RD2-seed05=२४ | RD2-team05='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=२ | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2='''६''' | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]] | RD2-score07-1=३ | RD2-score07-2='''६''' | RD2-score07-3=१ | RD2-seed08=१० | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2=३ | RD2-score08-3='''६''' |- | RD3-seed01=५ | RD3-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]] | RD3-score02-1=२ | RD3-score02-2=६^५ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२४ | RD3-team03='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१० | RD3-team04={{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=५ | RD4-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3='''६''' | RD4-seed02=२४ | RD4-team02={{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]] | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3=३ }} ==== विभाग ६ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१४ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD1-score01-1='''७''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|POL}} [[मॅग्डालेना फेंच|फेंच]] | RD1-score02-1=५ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|POL}} [[मॅग्डा लिनेट|लिनेट]] | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3=३ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''{{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3='''६''' |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06=वाइ | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[रीस ब्रँटमायर|ब्रँटमायर]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=४ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07=पा | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मॅरी स्टोइआना|स्टोइआना]] | RD1-score07-1=१ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१७ | RD1-team08='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२८ | RD1-team09={{flagicon|CZE}} [[सारा बेजलेक|बेजलेक]] | RD1-score09-1=५ | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3=१ | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD1-score10-1='''७''' | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3='''६''' |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|UKR}} [[अँहेलिना कालिनिना|कालिनिना]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=पा | RD1-team12='''{{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|AUS}} [[दारिया कसात्किना|कसात्किना]] | RD1-score13-1=१ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|TUR}} [[झेनेप सोनमेझ|सोनमेझ]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=४ | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१४ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02={{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]] | RD2-score02-1=४ | RD2-score02-2=४ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2=४ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=१७ | RD2-team04='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD2-score05-1='''७^८''' | RD2-score05-2=६^० | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]] | RD2-score06-1=६^६ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3=६^६ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=६^५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=४ | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१४ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD3-score01-1='''७''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=१७ | RD3-team02={{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]] | RD3-score02-1=५ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=४ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=४ | RD3-team04='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१४ | RD4-team01={{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=४ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ७ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=८ | RD1-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|CHN}} [[वांग सियू|वांग]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=प्ररे | RD1-team03='''{{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]]''' | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''७^७''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|SUI}} [[सिमोना वाल्तर्ट|वाल्तर्ट]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=६^५ | RD1-score04-3=३ |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05='''{{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[पॅटन स्टर्न्स|स्टर्न्स]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3=२ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|FRA}} [[एलसा जॅकमॉट|जॅकमॉट]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२५ | RD1-team08='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२२ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10=[[अलिना कॉर्नीव्हा|कॉर्नीव्हा]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|CZE}} [[लुसी हॅव्हलिचकोव्हा|हॅव्हलिचकोव्हा]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|HUN}} [[अण्णा बाँदार|बॉँदार]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3='''६''' | RD1-seed14=पा | RD1-team14=[[क्रिस्टिना ल्युतोव्हा|ल्युतोव्हा]] | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3=१ |- | RD1-seed15= | RD1-team15='''{{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]]''' | RD1-score15-1=४ | RD1-score15-2='''७''' | RD1-score15-3='''६''' | RD1-seed16=१२ | RD1-team16={{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंचिक|बेंचिक]] | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2=५ | RD1-score16-3=३ |- | RD2-seed01=८ | RD2-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=प्ररे | RD2-team02={{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=पा | RD2-team03={{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=२ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२५ | RD2-team04='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=२२ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|HUN}} [[अण्णा बाँदार|बॉँदार]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=४ | RD2-score06-3=६^५ |- | RD2-seed07=पा | RD2-team07='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD2-score07-1='''६''' | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3='''६''' | RD2-seed08= | RD2-team08={{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]] | RD2-score08-1=४ | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3=१ |- | RD3-seed01=८ | RD3-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD3-score01-1='''७^७''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=२५ | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]] | RD3-score02-1=६^३ | RD3-score02-2=६^३ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२२ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]] | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3=५ | RD3-seed04=पा | RD3-team04='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD3-score04-1=१ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3='''७''' |- | RD4-seed01=८ | RD4-team01={{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2=३ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=पा | RD4-team02='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ८ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१३ | RD1-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD1-score01-1='''७^८''' | RD1-score01-2='''७^७''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02=[[अनास्तासिया झाखारोव्हा|झाखारोव्हा]] | RD1-score02-1=६^६ | RD1-score02-2=६^३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|ITA}} [[इलिसाबेत्ता कोचियारेत्तो|कोचियारेत्तो]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=२ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05={{flagicon|SLO}} [[तामारा झिदानशेक|झिदानशेक]] | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2=५ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''७''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|ESP}} [[कैटलिन क्वेव्हेडो|क्वेव्हेडो]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=४ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२३ | RD1-team08='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=३२ | RD1-team09='''{{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]]''' | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2='''७''' | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=पा | RD1-team10={{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमरी|माँटगोमरी]] | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2=५ | RD1-score10-3= २ |- | RD1-seed11= | RD1-team11='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|BEL}} [[एला सायडेल|सायडेल]] | RD1-score12-1=२ | RD1-score12-2=२ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|CZE}} [[दार्या विदमानोव्हा|विदमानोव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15=वाइ | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[थिया फ्रोडिन|फ्रोडिन]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=२ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=२ | RD1-team16='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१३ | RD2-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=५ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७''' | RD2-score02-3=१ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=६^५ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२३ | RD2-team04='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''७^७''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=३२ | RD2-team05={{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]] | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=६^४ | RD2-score05-3=२ | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3='''६''' |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=२ | RD2-team08='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१३ | RD3-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=२३ | RD3-team02={{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]] | RD3-score03-1=६^६ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=२ | RD3-team04='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score04-1='''७^८''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१३ | RD4-team01={{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२ | RD4-team02='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 6439k2zpqhvlw9ng3cdlnyjmsy789rz 2709507 2709503 2026-09-13T23:46:51Z अभय नातू 206 /* खालचा अर्ध */ 2709507 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अॅना ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} === खालचा अर्ध === ==== विभाग ५ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=५ | RD1-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|INA}} [[जॅनिस चेन|चेन]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=पा | RD1-team03={{flagicon|CZE}} [[गॅब्रिएला क्नूटसन|क्नूटसन]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=३ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|EGY}} [[मयार शेरीफ|शेरीफ]] | RD1-score06-1=१ | RD1-score06-2=२ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]]''' | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3='''६''' | RD1-seed08=३० | RD1-team08={{flagicon|LAT}} [[जेलेना ओस्टापेंको|ओस्टापेंको]] | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2=१ | RD1-score08-3=२ |- | RD1-seed09=२४ | RD1-team09='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10=लह | RD1-team10={{flagicon|LAT}} [[दार्या सेमेनिस्ताजा|सेमेनिस्ताजा]] | RD1-score10-1=२ | RD1-score10-2=२ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अरांता रुस|रुस]] | RD1-score11-1=६^६ | RD1-score11-2=२ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=वाइ | RD1-team12='''{{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]]''' | RD1-score12-1='''७^८''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]]''' | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14={{flagicon|GER}} [[तमाम कॉर्पाच|कॉर्पाच]] | RD1-score14-1=० | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर|क्रुगर]] | RD1-score15-1=१ | RD1-score15-2=३ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१० | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=५ | RD2-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]] | RD2-score02-1=० | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD2-score03-1=६^५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3='''६''' | RD2-seed04= | RD2-team04={{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]] | RD2-score04-1='''७^७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3=३ |- | RD2-seed05=२४ | RD2-team05='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=२ | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2='''६''' | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]] | RD2-score07-1=३ | RD2-score07-2='''६''' | RD2-score07-3=१ | RD2-seed08=१० | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2=३ | RD2-score08-3='''६''' |- | RD3-seed01=५ | RD3-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]] | RD3-score02-1=२ | RD3-score02-2=६^५ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२४ | RD3-team03='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१० | RD3-team04={{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=५ | RD4-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3='''६''' | RD4-seed02=२४ | RD4-team02={{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]] | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3=३ }} ==== विभाग ६ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१४ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD1-score01-1='''७''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|POL}} [[मॅग्डालेना फेंच|फेंच]] | RD1-score02-1=५ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|POL}} [[मॅग्डा लिनेट|लिनेट]] | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3=३ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''{{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3='''६''' |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06=वाइ | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[रीस ब्रँटमायर|ब्रँटमायर]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=४ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07=पा | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मॅरी स्टोइआना|स्टोइआना]] | RD1-score07-1=१ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१७ | RD1-team08='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२८ | RD1-team09={{flagicon|CZE}} [[सारा बेजलेक|बेजलेक]] | RD1-score09-1=५ | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3=१ | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD1-score10-1='''७''' | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3='''६''' |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|UKR}} [[अँहेलिना कालिनिना|कालिनिना]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=पा | RD1-team12='''{{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|AUS}} [[दारिया कसात्किना|कसात्किना]] | RD1-score13-1=१ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|TUR}} [[झेनेप सोनमेझ|सोनमेझ]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=४ | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१४ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02={{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]] | RD2-score02-1=४ | RD2-score02-2=४ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2=४ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=१७ | RD2-team04='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD2-score05-1='''७^८''' | RD2-score05-2=६^० | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]] | RD2-score06-1=६^६ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3=६^६ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=६^५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=४ | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१४ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD3-score01-1='''७''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=१७ | RD3-team02={{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]] | RD3-score02-1=५ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=४ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=४ | RD3-team04='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१४ | RD4-team01={{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=४ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ७ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=८ | RD1-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|CHN}} [[वांग सियू|वांग]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=प्ररे | RD1-team03='''{{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]]''' | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''७^७''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|SUI}} [[सिमोना वाल्तर्ट|वाल्तर्ट]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=६^५ | RD1-score04-3=३ |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05='''{{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[पॅटन स्टर्न्स|स्टर्न्स]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3=२ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|FRA}} [[एलसा जॅकमॉट|जॅकमॉट]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२५ | RD1-team08='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२२ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10=[[अलिना कॉर्नीव्हा|कॉर्नीव्हा]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|CZE}} [[लुसी हॅव्हलिचकोव्हा|हॅव्हलिचकोव्हा]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|HUN}} [[अॅना बाँदार|बॉँदार]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3='''६''' | RD1-seed14=पा | RD1-team14=[[क्रिस्टिना ल्युतोव्हा|ल्युतोव्हा]] | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3=१ |- | RD1-seed15= | RD1-team15='''{{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]]''' | RD1-score15-1=४ | RD1-score15-2='''७''' | RD1-score15-3='''६''' | RD1-seed16=१२ | RD1-team16={{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंचिक|बेंचिक]] | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2=५ | RD1-score16-3=३ |- | RD2-seed01=८ | RD2-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=प्ररे | RD2-team02={{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=पा | RD2-team03={{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=२ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२५ | RD2-team04='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=२२ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|HUN}} [[अॅना बाँदार|बॉँदार]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=४ | RD2-score06-3=६^५ |- | RD2-seed07=पा | RD2-team07='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD2-score07-1='''६''' | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3='''६''' | RD2-seed08= | RD2-team08={{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]] | RD2-score08-1=४ | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3=१ |- | RD3-seed01=८ | RD3-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD3-score01-1='''७^७''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=२५ | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]] | RD3-score02-1=६^३ | RD3-score02-2=६^३ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२२ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]] | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3=५ | RD3-seed04=पा | RD3-team04='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD3-score04-1=१ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3='''७''' |- | RD4-seed01=८ | RD4-team01={{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2=३ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=पा | RD4-team02='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ८ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१३ | RD1-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD1-score01-1='''७^८''' | RD1-score01-2='''७^७''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02=[[अनास्तासिया झाखारोव्हा|झाखारोव्हा]] | RD1-score02-1=६^६ | RD1-score02-2=६^३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|ITA}} [[इलिसाबेत्ता कोचियारेत्तो|कोचियारेत्तो]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=२ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05={{flagicon|SLO}} [[तामारा झिदानशेक|झिदानशेक]] | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2=५ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''७''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|ESP}} [[कैटलिन क्वेव्हेडो|क्वेव्हेडो]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=४ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२३ | RD1-team08='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=३२ | RD1-team09='''{{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]]''' | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2='''७''' | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=पा | RD1-team10={{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमरी|माँटगोमरी]] | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2=५ | RD1-score10-3= २ |- | RD1-seed11= | RD1-team11='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|BEL}} [[एला सायडेल|सायडेल]] | RD1-score12-1=२ | RD1-score12-2=२ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|CZE}} [[दार्या विदमानोव्हा|विदमानोव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15=वाइ | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[थिया फ्रोडिन|फ्रोडिन]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=२ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=२ | RD1-team16='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१३ | RD2-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=५ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७''' | RD2-score02-3=१ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=६^५ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२३ | RD2-team04='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''७^७''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=३२ | RD2-team05={{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]] | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=६^४ | RD2-score05-3=२ | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3='''६''' |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=२ | RD2-team08='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१३ | RD3-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=२३ | RD3-team02={{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]] | RD3-score03-1=६^६ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=२ | RD3-team04='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score04-1='''७^८''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१३ | RD4-team01={{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२ | RD4-team02='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] 6w64k6ahnxw00hmur09kbgseophu8cy 2709514 2709507 2026-09-13T23:54:21Z अभय नातू 206 /* विभाग ६ */ 2709514 wikitext text/x-wiki {{GrandSlamEvents|2026|यू.एस. ओपन| | defchamp = [[एरिना सबालेंका]] | champ = {{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना]] | runner = [[एरिना सबालेंका]] | score = ६-४, ५-७, ६-२ }} {{मुख्य लेख|२०२६ यू.एस. ओपन}} २०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी मध्ये [[एलेना रायबाकिना]] हिने अंतिम सामन्यात दोन वेळा विजेतेपद राखणाऱ्या [[अरिना सबालेंका]] हिचा ६–४, ५–७, ६–२ असा पराभव केला.<ref>{{cite news |last=Jurejko |first=Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/sport/tennis/articles/c4gzpd3ln3wo |title=Sabalenka keeps cool to retain US Open title|work=BBC Sport|date=6 September 2025 |accessdate=6 September 2025}}</ref> हे तिचे तिसरे [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)#स्पर्धा|ग्रँड स्लॅम]] विजेतेपद आणि कारकिर्दीतील एकंदरीत १४ वे [[डब्ल्यूटीए टूर]] विजेतेपद ठरले.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575707/rybakina-halts-sabalenkas-three-peat-bid-to-capture-first-us-open-title|title=The new No. 1 has a new US Open trophy: Rybakina ends Sabalenka's reign|website=WTA Tennis|accessdate=12 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2026-09-12/rybakina_defeats_two-time_defending_champion_sabalenka_to_win_2026_us_open.html|title=Rybakina defeats two-time defending champion Sabalenka to win 2026 US Open|website=usopen.org|accessdate=12 September 2026}}</ref> एकाच वर्षात दोन्ही [[हार्डकोर्ट]] ग्रँड स्लॅम स्पर्धा जिंकणारी रायबाकिना (१९८८ पासून) ही सहावी महिला एकेरी खेळाडू ठरली, तसेच [[स्टेफी ग्राफ]] आणि [[अरांता सांचेझ व्हिकारियो]] यांनी [[१९९४ डब्ल्यूटीए टूर|१९९४]] मध्ये केलेल्या कामगिरीनंतर एकाच वर्षात दोन्ही हार्डकोर्ट ग्रँड स्लॅमच्या अंतिम फेरीत आमनेसामने येणारी सबालेंका आणि रायबाकिना ही महिला एकेरीतील पहिलीच जोडी ठरली. २०१३ च्या [[२०१३ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|२०१३ यू.एस. ओपन]] नंतर यू.एस. ओपनच्या अंतिम सामन्यात अव्वल दोन मानांकित खेळाडू एकमेकांविरुद्ध खेळण्याची ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4575242/us-open-final-preview-aryna-sabalenka-vs-elena-rybakina|title=Making the case for Sabalenka and Rybakina in the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4574905/us-open-final-preview-2026-aryna-sabalenka-elena-rybakina-start-time-prize-money-and-what-to-know|title=Aryna Sabalenka vs. Elena Rybakina: Everything to know about the US Open final|website=WTA Tennis|accessdate=11 September 2026}}</ref> [[१९७५ यू.एस. ओपन महिला एकेरी|१९७५]] प्रथमच यू.एस. ओपनमध्ये आणि [[२००९ विम्बल्डन स्पर्धा – महिला एकेरी|२००९ विम्बल्डन]] नंतर कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत अव्वल चारही मानांकित खेळाडूंनी उपांत्य फेरी गाठली.<ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/news/4573859/us-open-semifinals-sabalenka-pegula-gauff-rybakina-making-the-case-for-the-final-four|title=US Open semifinals: Who of the top four will play in the season's last Grand Slam final?|publisher=WTA Tennis|date=7 September 2026}}</ref> तसेच [[१९९८ यू.एस. ओपन – महिला एकेरी|१९९८]] च्या यू.एस. ओपननंतर पहिल्यांदाच सर्व अव्वल सहा मानांकित खेळाडूंनी उपउपांत्य (क्वाटरफायनल) फेरीत प्रवेश केला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/tennis/articles/crk368k4e42o#google_vignette |title=Gauff's statement win completes stacked US Open last eight|website=BBC Sport|date=7 September 2026}}</ref> ३२ पैकी २६ मानांकित खेळाडूंनी तिसऱ्या फेरीत धडक मारली; [[२००१ विम्बल्डन स्पर्धा महिला एकेरी|२००१]] मध्ये ३२-मानांकित पद्धत लागू झाल्यापासून कोणत्याही ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तिसऱ्या फेरीत पोहोचलेल्या मानांकित खेळाडूंची ही संयुक्तपणे सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी [[२००७ फ्रेंच ओपन महिला एकेरी|२००७ च्या फ्रेंच ओपन]] मध्ये असा विक्रम नोंदवला गेला होता.<ref>{{Cite Instagram|user=womtennis|url=https://www.instagram.com/p/Dc3cUu8lF6P/|postid= Dc3cUu8lF6P|title=Stellar performance from the seeds this year, with 26/32 seeded players making it to the third round, the joint-highest number of seeded players… |date=6 September 2026|accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web | last1 = Gehl | first1 = Clément | title = US Open: 26 Seeds Reach the Third Round, a Feat Unseen Since 2007 | publisher = TennisTemple | date = 2026-09-04 | url = https://en.tennistemple.com/actu/us-open-26-seeds-reach-the-third-round-a-feat/XtL0 | accessdate = 2026-09-08}}</ref> == मानांकन == === नोंदी === {{draw key}} == अंतिम फेऱ्या == {{8TeamBracket-Tennis3 | RD1=उप-उपांत्य फेरी | RD2=उपांत्य फेरी | RD3=अंतिम सामना | team-width=175 | RD1-seed1=१ | RD1-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score1-1='''७^७''' | RD1-score1-2=३ | RD1-score1-3='''७^१०''' | RD1-seed2=६ | RD1-team2={{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]] | RD1-score2-1=६^१ | RD1-score2-2='''६''' | RD1-score2-3=६^७ | RD1-seed3=३ | RD1-team3='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score3-1=३ | RD1-score3-2='''६''' | RD1-score3-3='''६''' | RD1-seed4=२६ | RD1-team4={{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]] | RD1-score4-1='''६''' | RD1-score4-2=४ | RD1-score4-3=३ | RD1-seed5=५ | RD1-team5=[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]] | RD1-score5-1='''६''' | RD1-score5-2=६^७ | RD1-score5-3=२ | RD1-seed6=४ | RD1-team6='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score6-1=२ | RD1-score6-2='''७^९''' | RD1-score6-3='''६''' | RD1-seed7=पा | RD1-team7={{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]] | RD1-score7-1='''६''' | RD1-score7-2=१ | RD1-score7-3=४ | RD1-seed8=२ | RD1-team8='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score8-1=३ | RD1-score8-2='''६''' | RD1-score8-3='''६''' | RD2-seed1=१ | RD2-team1='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score1-1='''७''' | RD2-score1-2='''६''' | RD2-score1-3= | RD2-seed2=३ | RD2-team2={{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]] | RD2-score2-1=५ | RD2-score2-2=२ | RD2-score2-3= | RD2-seed3=४ | RD2-team3={{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]] | RD2-score3-1='''६''' | RD2-score3-2=४ | RD2-score3-3=४ | RD2-seed4=२ | RD2-team4='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score4-1=३ | RD2-score4-2='''६''' | RD2-score4-3='''६''' | RD3-seed1=१ | RD3-team1=[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]] | RD3-score1-1=४ | RD3-score1-2='''७''' | RD3-score1-3=२ | RD3-seed2=२ | RD3-team2='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score2-1='''६''' | RD3-score2-2=५ | RD3-score2-3='''६''' }} == वरचा अर्ध == === विभाग १ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१ | RD1-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|COL}} [[कामीला ओसोरियो|ओसोरियो]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=४ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|MEX}} [[रेनाटा झाराझुआ|झाराझुआ]] | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2=४ | RD1-score03-3=६^७ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]]''' | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3='''७^१०''' |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05={{flagicon|JPN}} [[अओई इटो|इटो]] | RD1-score05-1=२ | RD1-score05-2=४ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD1-score07-1='''७^७''' | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२७ | RD1-team08={{flagicon|CZE}} [[बार्बोरा क्रेसिकोव्हा|क्रेसिकोव्हा]] | RD1-score08-1=६^४ | RD1-score08-2=२ | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२० | RD1-team09={{flagicon|POL}} [[माया श्वालींस्का|श्वालींस्का]] | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=वाइ | RD1-team11='''{{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|USA}} [[अलिसिया पार्क्स|पार्क्स]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2=३ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|BEL}} [[हान व्हँडेविंकेल|व्हँडेविंकेल]] | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2=५ | RD1-score13-3=३ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]]''' | RD1-score14-1=२ | RD1-score14-2='''७''' | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|UKR}} [[दारिया स्निगुर|स्निगुर]] | RD1-score15-1=० | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१५ | RD1-team16='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१ | RD2-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02=[[पॉलिना इयात्सेन्को|इयात्सेन्को]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|ESP}} [[ऑक्साना सेलेखमेतेव्हा|सेलेखमेतेव्हा]] | RD2-score03-1=३ | RD2-score03-2=० | RD2-score03-3= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|AUS}} [[टायला प्रेस्टन|प्रेस्टन]] | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना प्लिस्कोव्हा|कॅ. प्लिस्कोव्हा]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=६^४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१५ | RD2-team08='''[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१ | RD3-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|UZB}} [[कामिला राखिमोव्हा|राखिमोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3='''६''' | RD3-seed04=१५ | RD3-team04=[[डायाना श्नायडर|श्नायडर]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3=३ |- | RD4-seed01=१ | RD4-team01='''[[अरिना सबालेंका|सबालेंका]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02= | RD4-team02={{flagicon|USA}} [[टेलर टाउनसेंड|टाउनसेंड]] | RD4-score02-1=४ | RD4-score02-2=३ | RD4-score02-3= }} === विभाग २ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=११ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02=पा | RD1-team02={{flagicon|AUS}} [[स्टॉर्म हंटर|हंटर]] | RD1-score02-1=४ | RD1-score02-2=१ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03='''{{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]]''' | RD1-score03-1='''६''' | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|DEN}} [[क्लारा ताउसन|ताउसन]] | RD1-score04-1=४ | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''७^७''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|CRO}} [[पेत्रा मार्चिस्को|मार्चिस्को]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=६^४ | RD1-score06-3=३ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मकार्टनी केसलेर|केसलेर]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१८ | RD1-team08='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२९ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|CRO}} [[अँटोनिया रुझिच|रुझिच]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=१ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|AUS}} [[तालिया गिब्सन|गिब्सन]] | RD1-score11-1=२ | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3=३ | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2=४ | RD1-score12-3='''६''' |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[एल्व्हिना कालियेव्हा|कालियेव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3=२ | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[केटी वॉलिनेट्स|वॉलिनेट्स]] | RD1-score15-1=५ | RD1-score15-2=१ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=६ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''७''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=११ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''७''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[स्लोन स्टीफन्स|स्टीफन्स]] | RD2-score02-1=१ | RD2-score02-2=५ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|AUS}} [[किंबर्ली बिरेल|बिरेल]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=१८ | RD2-team04='''[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२९ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''७^७''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|CRO}} [[डोना वेकिच|वेकिच]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=६^४ | RD2-score06-3=४ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|THA}} [[लानलाना तारारुडी|तारारुडी]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=६ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=११ | RD3-team01='''{{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=१८ | RD3-team02=[[एकतेरिना अलेक्झांद्रोव्हा|अलेक्झांद्रोव्हा]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२९ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[ॲन ली|ली]] | RD3-score03-1=२ | RD3-score03-2='''७^८''' | RD3-score03-3=२ | RD3-seed04=६ | RD3-team04='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2=६^६ | RD3-score04-3='''६''' |- | RD4-seed01=११ | RD4-team01={{flagicon|UKR}} [[मार्ता कॉस्त्युक|कॉस्त्युक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''७''' | RD4-score01-3=४ | RD4-seed02=६ | RD4-team02='''{{flagicon|CZE}} [[लिंडा नोस्कोव्हा|नोस्कोव्हा]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=५ | RD4-score02-3='''६''' }} === विभाग ३ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=३ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ROU}} [[एलेना-गॅब्रिएला रुसे|रुसे]] | RD1-score02-1=३ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=वाइ | RD1-team03={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स|व्ही. विल्यम्स]] | RD1-score03-1=२ | RD1-score03-2=६^६ | RD1-score03-3= | RD1-seed04=वाइ | RD1-team04='''{{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''७^८''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=प्ररे | RD1-team05='''{{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|HUN}} [[पन्ना उदवार्डी|उदवार्डी]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|CHN}} [[झांग शुआई|झांग]] | RD1-score07-1=३ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=३१ | RD1-team08='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=१९ | RD1-team09='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2=३ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10= | RD1-team10={{flagicon|SLO}} [[वेरोनिका एर्जाव्हेच|एर्जाव्हेच]] | RD1-score10-1=३ | RD1-score10-2='''६''' | RD1-score10-3=४ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11='''{{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2=४ | RD1-score11-3='''६''' | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|UKR}} [[दायाना यास्त्रेम्स्का|यास्त्रेम्स्का]] | RD1-score12-1=३ | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3=१ |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|SUI}} [[व्हिक्टोरिजा गोलुबिक|गोलुबिक]] | RD1-score13-1=५ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]]''' | RD1-score14-1='''७''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[जुलिया ग्रॅबर|ग्रॅबर]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१६ | RD1-team16='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=३ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=वाइ | RD2-team02={{flagicon|USA}} [[सोफिया केनिन|केनिन]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=१ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=प्ररे | RD2-team03={{flagicon|THA}} [[मा नन छाया सावंगकेव|सावंगकेव]] | RD2-score03-1=४ | RD2-score03-2=१ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=३१ | RD2-team04='''{{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=१९ | RD2-team05='''{{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3= | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|ITA}} [[लुक्रेशिया स्टेफानिनी|स्टेफानिनी]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2=१ | RD2-score06-3= |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|FRA}} [[दायान पॅरी|पॅरी]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=१६ | RD2-team08='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=३ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD3-score01-1=१ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3='''६''' | RD3-seed02=३१ | RD3-team02={{flagicon|CAN}} [[लेला फर्नांडेझ|फर्नांडेझ]] | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=४ | RD3-score02-3=३ |- | RD3-seed03=१९ | RD3-team03={{flagicon|ITA}} [[जॅस्मिन पावलिनी|पावलिनी]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१६ | RD3-team04='''{{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=३ | RD4-team01='''{{flagicon|USA}} [[जेसिका पेगुला|पेगुला]]''' | RD4-score01-1='''६''' | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3= | RD4-seed02=१६ | RD4-team02={{flagicon|ROU}} [[सोराना किर्स्तेआ|किर्स्तेआ]] | RD4-score02-1=३ | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3= }} === विभाग ४ === {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=९ | RD1-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|ARG}} [[सोलाना सिएरा|सिएरा]] | RD1-score02-1=१ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]]''' | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04=[[ल्युडमिला सॅमसनोव्हा|सॅमसनोव्हा]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=२ | RD1-score04-3=२ |- | RD1-seed05= | RD1-team05={{flagicon|COL}} [[एमिलियाना अरांगो|अरांगो]] | RD1-score05-1=४ | RD1-score05-2=२ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''६''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07=[[अॅना ब्लिंकोव्हा|ब्लिंकोव्हा]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=३ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२१ | RD1-team08='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२६ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD1-score09-1='''७^८''' | RD1-score09-2=६^१ | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=प्ररे | RD1-team10={{flagicon|FRA}} [[लॉइस बॉयसन|बॉयसन]] | RD1-score10-1=६^६ | RD1-score10-2='''७^७''' | RD1-score10-3=३ |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अनुक कूर्व्हरमन्स|कूर्व्हरमन्स]] | RD1-score11-1=५ | RD1-score11-2=१ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]]''' | RD1-score12-1='''७''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=वाइ | RD1-team13={{flagicon|USA}} [[कॅरोल यंग सुह ली|ली]] | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3=० | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3='''६''' |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|AUT}} [[सिंजा क्राउस|क्राउस]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=० | RD1-score15-3= | RD1-seed16=७ | RD1-team16='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=९ | RD2-team01='''{{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=६^६ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|AUS}} [[माया जॉइंट|जॉइंट]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७^८''' | RD2-score02-3=४ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|CHN}} [[वांग शिन्यू|वांग]] | RD2-score03-1=५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3=३ | RD2-seed04=२१ | RD2-team04='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD2-score04-1='''७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3='''६''' |- | RD2-seed05=२६ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD2-score05-1=३ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|USA}} [[कॅटी मॅकनॅली|मॅकनॅली]] | RD2-score06-1='''६''' | RD2-score06-2=२ | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|GBR}} [[केटी बोल्टर|बोल्टर]] | RD2-score07-1=१ | RD2-score07-2=० | RD2-score07-3= | RD2-seed08=७ | RD2-team08='''{{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=९ | RD3-team01={{flagicon|UKR}} [[एलिना स्वितोलिना|स्वितोलिना]] | RD3-score01-1=३ | RD3-score01-2='''६''' | RD3-score01-3=३ | RD3-seed02=२१ | RD3-team02='''[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]]''' | RD3-score02-1='''६''' | RD3-score02-2=२ | RD3-score02-3='''६''' |- | RD3-seed03=२६ | RD3-team03='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=७ | RD3-team04={{flagicon|CZE}} [[कॅरोलिना मुचोव्हा|कॅ. मुचोव्हा]] | RD3-score04-1=३ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=२१ | RD4-team01=[[अॅना कालिनस्काया|कालिनस्काया]] | RD4-score01-1=४ | RD4-score01-2=२ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२६ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[एम्मा नव्हारो|नव्हा रो]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} === खालचा अर्ध === ==== विभाग ५ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=५ | RD1-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|INA}} [[जॅनिस चेन|चेन]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=२ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=पा | RD1-team03={{flagicon|CZE}} [[गॅब्रिएला क्नूटसन|क्नूटसन]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=३ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|EGY}} [[मयार शेरीफ|शेरीफ]] | RD1-score06-1=१ | RD1-score06-2=२ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]]''' | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2='''६''' | RD1-score07-3='''६''' | RD1-seed08=३० | RD1-team08={{flagicon|LAT}} [[जेलेना ओस्टापेंको|ओस्टापेंको]] | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2=१ | RD1-score08-3=२ |- | RD1-seed09=२४ | RD1-team09='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD1-score09-1='''६''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10=लह | RD1-team10={{flagicon|LAT}} [[दार्या सेमेनिस्ताजा|सेमेनिस्ताजा]] | RD1-score10-1=२ | RD1-score10-2=२ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|NED}} [[अरांता रुस|रुस]] | RD1-score11-1=६^६ | RD1-score11-2=२ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=वाइ | RD1-team12='''{{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]]''' | RD1-score12-1='''७^८''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]]''' | RD1-score13-1='''६''' | RD1-score13-2='''७^७''' | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14={{flagicon|GER}} [[तमाम कॉर्पाच|कॉर्पाच]] | RD1-score14-1=० | RD1-score14-2=६^४ | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[ॲशलिन क्रुगर|क्रुगर]] | RD1-score15-1=१ | RD1-score15-2=३ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=१० | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=५ | RD2-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|GER}} [[इव्हा लिस|लिस]] | RD2-score02-1=० | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03='''{{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]]''' | RD2-score03-1=६^५ | RD2-score03-2='''६''' | RD2-score03-3='''६''' | RD2-seed04= | RD2-team04={{flagicon|GER}} [[तात्याना मारिया|मारिया]] | RD2-score04-1='''७^७''' | RD2-score04-2=२ | RD2-score04-3=३ |- | RD2-seed05=२४ | RD2-team05='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=२ | RD2-score05-3='''६''' | RD2-seed06=वाइ | RD2-team06={{flagicon|FRA}} [[लिओलिया जँजाँ|जँजाँ]] | RD2-score06-1=४ | RD2-score06-2='''६''' | RD2-score06-3=३ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|AUT}} [[लिली टॅगर|टॅगर]] | RD2-score07-1=३ | RD2-score07-2='''६''' | RD2-score07-3=१ | RD2-seed08=१० | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2=३ | RD2-score08-3='''६''' |- | RD3-seed01=५ | RD3-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02= | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[निकोला बार्टुंकोव्हा|बार्टुंकोव्हा]] | RD3-score02-1=२ | RD3-score02-2=६^५ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२४ | RD3-team03='''{{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]]''' | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2='''७''' | RD3-score03-3= | RD3-seed04=१० | RD3-team04={{flagicon|USA}} [[अमांडा अनिसिमोव्हा|अनिसिमोव्हा]] | RD3-score04-1=२ | RD3-score04-2=५ | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=५ | RD4-team01='''[[मिरा आंद्रेयेव्हा|आंद्रेयेव्हा]]''' | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2='''६''' | RD4-score01-3='''६''' | RD4-seed02=२४ | RD4-team02={{flagicon|AUT}} [[अनास्तासिया पोटापोव्हा|पोटापोव्हा]] | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2=४ | RD4-score02-3=३ }} ==== विभाग ६ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१४ | RD1-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD1-score01-1='''७''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|POL}} [[माग्दालेना फ्रेख|फ्रेख]] | RD1-score02-1=५ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|POL}} [[मॅग्डा लिनेट|लिनेट]] | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''६''' | RD1-score03-3=३ | RD1-seed04=पा | RD1-team04='''{{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=१ | RD1-score04-3='''६''' |- | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]]''' | RD1-score05-1='''६''' | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3= | RD1-seed06=वाइ | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[रीस ब्रँटमायर|ब्रँटमायर]] | RD1-score06-1=४ | RD1-score06-2=४ | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07=पा | RD1-team07={{flagicon|USA}} [[मॅरी स्टोइआना|स्टोइआना]] | RD1-score07-1=१ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=१७ | RD1-team08='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२८ | RD1-team09={{flagicon|CZE}} [[सारा बेजलेक|बेजलेक]] | RD1-score09-1=५ | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3=१ | RD1-seed10= | RD1-team10='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD1-score10-1='''७''' | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3='''६''' |- | RD1-seed11= | RD1-team11={{flagicon|UKR}} [[अँहेलिना कालिनिना|कालिनिना]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12=पा | RD1-team12='''{{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|AUS}} [[दारिया कसात्किना|कसात्किना]] | RD1-score13-1=१ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15= | RD1-team15={{flagicon|TUR}} [[झेनेप सोनमेझ|सोनमेझ]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=४ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=४ | RD1-team16='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१४ | RD2-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=पा | RD2-team02={{flagicon|GBR}} [[फ्रांसेसका जोन्स|जोन्स]] | RD2-score02-1=४ | RD2-score02-2=४ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UKR}} [[ओलेक्सांद्रा ऑलियेनिकोव्हा|ऑलियेनिकोव्हा]] | RD2-score03-1=१ | RD2-score03-2=४ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=१७ | RD2-team04='''{{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05= | RD2-team05='''{{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]]''' | RD2-score05-1='''७^८''' | RD2-score05-2=६^० | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06=पा | RD2-team06={{flagicon|JPN}} [[हिमेनो साकात्सुमे|साकात्सुमे]] | RD2-score06-1=६^६ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3=६^६ |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[पॉला बाडोसा|बाडोसा]] | RD2-score07-1=४ | RD2-score07-2=६^५ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=४ | RD2-team08='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''७^७''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१४ | RD3-team01='''{{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]]''' | RD3-score01-1='''७''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=१७ | RD3-team02={{flagicon|PHI}} [[ॲलेक्झांड्रा ईआला|ईआला]] | RD3-score02-1=५ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|ESP}} [[क्रिस्टिना बुक्सा|बुक्सा]] | RD3-score03-1=३ | RD3-score03-2=४ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=४ | RD3-team04='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD3-score04-1='''६''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१४ | RD4-team01={{flagicon|USA}} [[इव्हा जोव्हिच|जोव्हिच]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=४ | RD4-team02='''{{flagicon|USA}} [[कोको गॉफ|गॉफ]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ७ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=८ | RD1-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD1-score01-1='''६''' | RD1-score01-2='''६''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02={{flagicon|CHN}} [[वांग सियू|वांग]] | RD1-score02-1=२ | RD1-score02-2=३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03=प्ररे | RD1-team03='''{{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]]''' | RD1-score03-1=४ | RD1-score03-2='''७^७''' | RD1-score03-3='''६''' | RD1-seed04= | RD1-team04={{flagicon|SUI}} [[सिमोना वाल्तर्ट|वाल्तर्ट]] | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2=६^५ | RD1-score04-3=३ |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05='''{{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]]''' | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2='''६''' | RD1-score05-3='''६''' | RD1-seed06= | RD1-team06={{flagicon|USA}} [[पॅटन स्टर्न्स|स्टर्न्स]] | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2=३ | RD1-score06-3=२ |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|FRA}} [[एलसा जॅकमॉट|जॅकमॉट]] | RD1-score07-1=२ | RD1-score07-2=२ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२५ | RD1-team08='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=२२ | RD1-team09='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD1-score09-1='''७''' | RD1-score09-2='''६''' | RD1-score09-3= | RD1-seed10= | RD1-team10=[[अलिना कॉर्नीव्हा|कॉर्नीव्हा]] | RD1-score10-1=५ | RD1-score10-2=४ | RD1-score10-3= |- | RD1-seed11=पा | RD1-team11={{flagicon|CZE}} [[लुसी हॅव्हलिचकोव्हा|हॅव्हलिचकोव्हा]] | RD1-score11-1=३ | RD1-score11-2=३ | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{flagicon|HUN}} [[अॅना बाँदार|बॉँदार]]''' | RD1-score12-1='''६''' | RD1-score12-2='''६''' | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13=पा | RD1-team13='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD1-score13-1=४ | RD1-score13-2='''६''' | RD1-score13-3='''६''' | RD1-seed14=पा | RD1-team14=[[क्रिस्टिना ल्युतोव्हा|ल्युतोव्हा]] | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2=३ | RD1-score14-3=१ |- | RD1-seed15= | RD1-team15='''{{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]]''' | RD1-score15-1=४ | RD1-score15-2='''७''' | RD1-score15-3='''६''' | RD1-seed16=१२ | RD1-team16={{flagicon|SUI}} [[बेलिंडा बेंचिक|बेंचिक]] | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2=५ | RD1-score16-3=३ |- | RD2-seed01=८ | RD2-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2='''६''' | RD2-score01-3= | RD2-seed02=प्ररे | RD2-team02={{flagicon|ARG}} [[नादिया पोदोरोस्का|पोदोरोस्का]] | RD2-score02-1=३ | RD2-score02-2=२ | RD2-score02-3= |- | RD2-seed03=पा | RD2-team03={{flagicon|GBR}} [[हॅरियट डार्ट|डार्ट]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=२ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२५ | RD2-team04='''{{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''६''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=२२ | RD2-team05='''{{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]]''' | RD2-score05-1=५ | RD2-score05-2='''६''' | RD2-score05-3='''७^१०''' | RD2-seed06= | RD2-team06={{flagicon|HUN}} [[अॅना बाँदार|बॉँदार]] | RD2-score06-1='''७''' | RD2-score06-2=४ | RD2-score06-3=६^५ |- | RD2-seed07=पा | RD2-team07='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD2-score07-1='''६''' | RD2-score07-2=२ | RD2-score07-3='''६''' | RD2-seed08= | RD2-team08={{flagicon|KAZ}} [[युुलिया पुतिंतसेवा|पुतिंतसेवा]] | RD2-score08-1=४ | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3=१ |- | RD3-seed01=८ | RD3-team01='''{{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]]''' | RD3-score01-1='''७^७''' | RD3-score01-2='''७^७''' | RD3-score01-3= | RD3-seed02=२५ | RD3-team02={{flagicon|CZE}} [[मॅरी मुझकोव्हा|मुझकोव्हा]] | RD3-score02-1=६^३ | RD3-score02-2=६^३ | RD3-score02-3= |- | RD3-seed03=२२ | RD3-team03={{flagicon|USA}} [[मॅडिसन कीज|कीज]] | RD3-score03-1='''६''' | RD3-score03-2=६^३ | RD3-score03-3=५ | RD3-seed04=पा | RD3-team04='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD3-score04-1=१ | RD3-score04-2='''७^७''' | RD3-score04-3='''७''' |- | RD4-seed01=८ | RD4-team01={{flagicon|POL}} [[इगा श्विऑंतेक|श्विऑंतेक]] | RD4-score01-1=५ | RD4-score01-2=३ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=पा | RD4-team02='''{{flagicon|CHN}} [[झेंग क्विनवेन|क्विनवेन]]''' | RD4-score02-1='''७''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} ==== विभाग ८ ==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis3 | RD1=पहिली फेरी | RD2=दुसरी फेरी | RD3=तिसरी फेरी | RD4=चौथी फेरी |- | RD1-seed01=१३ | RD1-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD1-score01-1='''७^८''' | RD1-score01-2='''७^७''' | RD1-score01-3= | RD1-seed02= | RD1-team02=[[अनास्तासिया झाखारोव्हा|झाखारोव्हा]] | RD1-score02-1=६^६ | RD1-score02-2=६^३ | RD1-score02-3= |- | RD1-seed03= | RD1-team03={{flagicon|ITA}} [[इलिसाबेत्ता कोचियारेत्तो|कोचियारेत्तो]] | RD1-score03-1=३ | RD1-score03-2=२ | RD1-score03-3= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]]''' | RD1-score04-1='''६''' | RD1-score04-2='''६''' | RD1-score04-3= |- | RD1-seed05=पा | RD1-team05={{flagicon|SLO}} [[तामारा झिदानशेक|झिदानशेक]] | RD1-score05-1=३ | RD1-score05-2=५ | RD1-score05-3= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]]''' | RD1-score06-1='''६''' | RD1-score06-2='''७''' | RD1-score06-3= |- | RD1-seed07= | RD1-team07={{flagicon|ESP}} [[कैटलिन क्वेव्हेडो|क्वेव्हेडो]] | RD1-score07-1=४ | RD1-score07-2=४ | RD1-score07-3= | RD1-seed08=२३ | RD1-team08='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD1-score08-1='''६''' | RD1-score08-2='''६''' | RD1-score08-3= |- | RD1-seed09=३२ | RD1-team09='''{{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]]''' | RD1-score09-1=२ | RD1-score09-2='''७''' | RD1-score09-3='''६''' | RD1-seed10=पा | RD1-team10={{flagicon|USA}} [[रॉबिन माँटगोमरी|माँटगोमरी]] | RD1-score10-1='''६''' | RD1-score10-2=५ | RD1-score10-3= २ |- | RD1-seed11= | RD1-team11='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD1-score11-1='''६''' | RD1-score11-2='''६''' | RD1-score11-3= | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|BEL}} [[एला सायडेल|सायडेल]] | RD1-score12-1=२ | RD1-score12-2=२ | RD1-score12-3= |- | RD1-seed13= | RD1-team13={{flagicon|CZE}} [[दार्या विदमानोव्हा|विदमानोव्हा]] | RD1-score13-1=३ | RD1-score13-2=४ | RD1-score13-3= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]]''' | RD1-score14-1='''६''' | RD1-score14-2='''६''' | RD1-score14-3= |- | RD1-seed15=वाइ | RD1-team15={{flagicon|USA}} [[थिया फ्रोडिन|फ्रोडिन]] | RD1-score15-1=३ | RD1-score15-2=२ | RD1-score15-3= | RD1-seed16=२ | RD1-team16='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD1-score16-1='''६''' | RD1-score16-2='''६''' | RD1-score16-3= |- | RD2-seed01=१३ | RD2-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD2-score01-1='''६''' | RD2-score01-2=५ | RD2-score01-3='''६''' | RD2-seed02= | RD2-team02={{flagicon|CZE}} [[कातेरिना सिनियाकोव्हा|सिनियाकोव्हा]] | RD2-score02-1=२ | RD2-score02-2='''७''' | RD2-score02-3=१ |- | RD2-seed03= | RD2-team03={{flagicon|UZB}} [[मारिया तिमोफीव्हा|तिमोफीव्हा]] | RD2-score03-1=२ | RD2-score03-2=६^५ | RD2-score03-3= | RD2-seed04=२३ | RD2-team04='''{{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]]''' | RD2-score04-1='''६''' | RD2-score04-2='''७^७''' | RD2-score04-3= |- | RD2-seed05=३२ | RD2-team05={{flagicon|GRE}} [[मारिया सकारी|सकारी]] | RD2-score05-1='''६''' | RD2-score05-2=६^४ | RD2-score05-3=२ | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]]''' | RD2-score06-1=१ | RD2-score06-2='''७^७''' | RD2-score06-3='''६''' |- | RD2-seed07= | RD2-team07={{flagicon|ESP}} [[जॅसिका बोझास मनेइरो|बोझास मनेइरो]] | RD2-score07-1=२ | RD2-score07-2=४ | RD2-score07-3= | RD2-seed08=२ | RD2-team08='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD2-score08-1='''६''' | RD2-score08-2='''६''' | RD2-score08-3= |- | RD3-seed01=१३ | RD3-team01='''{{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]]''' | RD3-score01-1='''६''' | RD3-score01-2=३ | RD3-score01-3='''७''' | RD3-seed02=२३ | RD3-team02={{flagicon|BEL}} [[अलीस मेर्टन्स|मेर्टन्स]] | RD3-score02-1=३ | RD3-score02-2='''६''' | RD3-score02-3=५ |- | RD3-seed03= | RD3-team03={{flagicon|UKR}} [[युुलिया स्टारोदुब्त्सेवा|स्टारोदुब्त्सेवा]] | RD3-score03-1=६^६ | RD3-score03-2=३ | RD3-score03-3= | RD3-seed04=२ | RD3-team04='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD3-score04-1='''७^८''' | RD3-score04-2='''६''' | RD3-score04-3= |- | RD4-seed01=१३ | RD4-team01={{flagicon|JPN}} [[नाओमी ओसाका|ओसाका]] | RD4-score01-1=१ | RD4-score01-2=४ | RD4-score01-3= | RD4-seed02=२ | RD4-team02='''{{flagicon|KAZ}} [[एलेना रायबाकिना|रायबाकिना]]''' | RD4-score02-1='''६''' | RD4-score02-2='''६''' | RD4-score02-3= }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ यू.एस. ओपन|महिला एकेरी]] s33tey1zm5f90uykfjhmc34cncxkalp 3 383882 2709480 2026-09-13T22:41:21Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709480 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ClaudineChio}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०४:११, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) jt5r95b9d581ls9g2ynkn00gv7dnx6z 0 383883 2709483 2026-09-13T22:43:44Z अभय नातू 206 नामभेद 2709483 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चिनवेन झ्हेंग]] cx7v1k5snrfcz1ef39uydhoynlw5wvj 0 383884 2709489 2026-09-13T22:53:07Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709489 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लेला फर्नान्देझ]] fsv23ygi81p6nrlf82nbuyvi1qgsf30 0 383885 2709490 2026-09-13T22:54:36Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709490 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इकॅटेरिना अलेक्झांद्रोवा]] 8oyitl403y1r5xo3b2cwb12jqfo5lq5 0 383886 2709491 2026-09-13T22:55:03Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709491 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जास्मिन पाओलिनी]] o5g6sa1jwyh3m27zjtmz6r97htxxbsr 0 383887 2709494 2026-09-13T22:57:26Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709494 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डायान पारी]] 1kz6uppo916kvuei83trfrghapecfso 3 383888 2709495 2026-09-13T22:59:43Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709495 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rasopurohit}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०४:२९, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) j61ywu209332w855dhrbe92avhdvtw0 0 383889 2709496 2026-09-13T23:00:50Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709496 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बार्बोरा क्रेयचिकोव्हा]] sq9io0ao3mf028ygjpsld74qubor7b3 0 383890 2709497 2026-09-13T23:01:19Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709497 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माया च्वालिन्स्का]] i2yf9hfzkvkz8gqxdb9luyb7nlpldim 0 383891 2709499 2026-09-13T23:05:37Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709499 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[केटी व्होलिनेट्स]] 18hasigls5jpv5cjz0czt056tk13btk 0 383892 2709500 2026-09-13T23:10:35Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709500 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[श्वाई झ्हांग]] nxibxunj3beqajdm7k1v72ijhs2p9vi 0 383893 2709501 2026-09-13T23:11:28Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709501 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डायना यास्त्रेम्स्का]] 73zp4q492lygwdrne50qcylq5ugdz9x 0 383894 2709502 2026-09-13T23:17:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709502 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[व्हिक्टोरिया गोलुबिच]] 8mg8q5vm9yvfzoe648klux5p06317b7 0 383895 2709504 2026-09-13T23:35:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709504 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इव्हा जोविच]] 1dtfateev6biae2eg0ab3ycyg0tmwww 0 383896 2709505 2026-09-13T23:36:18Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709505 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इगा स्वियातेक]] 4pz6ylw8n9n4o2cgk6hm0mt5dqud1xk 0 383897 2709506 2026-09-13T23:38:36Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709506 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एलिझ मेर्टेन्स]] spvo15bq9ywwkq4ubjjvxsiatqhvqut 0 383898 2709508 2026-09-13T23:47:56Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709508 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[युलिया पुतिंत्सेवा]] 6g8fxxofq1iv4167zn0q98i6zxth62d 0 383899 2709509 2026-09-13T23:49:34Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709509 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मरिया सक्कारी]] 1qph0mgdrhnjyctcq1nsuq0ifb7fr01 0 383900 2709510 2026-09-13T23:50:16Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709510 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जेसिका बूझास मनैरो]] h1qeejehygipe170rkc7xijm6xue16x 0 383901 2709511 2026-09-13T23:51:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709511 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एलिसाबेट्टा कॉकियारेट्टो]] 5elzjmgw7wofr8q78sgiv97f7iems65 0 383902 2709512 2026-09-13T23:52:26Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709512 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पेटन स्टर्न्स]] 2eddlknfdh19r96znxcpm92q0l0wjas 0 383903 2709513 2026-09-13T23:53:49Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709513 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माग्दा लिनेट]] a7rohslp9j1bz9bh55aal5f56myw5kj 0 383904 2709515 2026-09-13T23:55:36Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709515 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[येलेना ओस्तापेन्को]] ghox8g8fidqpa0th6m0ol3ocyieixoq 0 383905 2709521 2026-09-14T00:31:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709521 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ यू.एस. ओपन महिला एकेरी]] sczisnzf0yrc1klbbxvj5iyfl5wxp4g 0 383906 2709522 2026-09-14T00:32:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709522 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एलेना रायबाकिना]] f9afve2sfyx8ryv5f9wr3tuoilvdqhp 0 383907 2709524 2026-09-14T00:33:49Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709524 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कॅरोलिना मुचोव्हा]] idqt0urjxaeda80flgn3b5osjm51hmz 0 383908 2709530 2026-09-14T00:40:35Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709530 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बेलिंडा बेंशिश]] 0yuc3a9k3chii73u0oswq60duqqu4nn 0 383909 2709538 2026-09-14T01:51:53Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709538 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रॉबिन माँटगोमरी]] sp57ts20omz7h4bea93yeb5b6shqsto 0 383910 2709543 2026-09-14T02:08:15Z अभय नातू 206 नामभेद 2709543 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जिल्हा न्यायालय पुणे मेट्रो स्थानक]] 5xv4quhnssdgwgdetjmz33hjix69js2 0 383911 2709545 2026-09-14T03:27:27Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709545 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[टिम ब्रेस्नन]] 1bkit0fsonfgpnmwyt7axpjenswsukw 0 383912 2709547 2026-09-14T03:28:08Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709547 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ॲलास्टेर कूक]] tnpgvpsu60p8d429u5z4w2g1cqtkutk 0 383913 2709548 2026-09-14T03:28:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709548 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डेव्ह लँगफोर्ड-स्मिथ]] hbabrj4ab1lr2w04gbcjf15se3o18jo 0 383914 2709549 2026-09-14T03:29:03Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709549 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अँड्रु व्हाइट]] r6b5pp1m3qr6t4n9hri1drcjsltw24h 0 383915 2709561 2026-09-14T03:48:00Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709561 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इस्तंबूल सबिहा गोकचेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] r8ipc1tvo8lfs98pz94fs38leahuzdf 0 383916 2709563 2026-09-14T03:50:03Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709563 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दोमोदेदोवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] d1ouhh50m0ki1tpe6phhk1rn0kyk9ia 0 383917 2709564 2026-09-14T03:51:51Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709564 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बहरैन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] qfy6p24bdw3saxfzdlldzip48n5z91k 0 383918 2709565 2026-09-14T03:52:20Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709565 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कातानिया-फाँतानारोसा विमानतळ]] s2djokq0zqno7f0t6he03ml4jubvk77 0 383919 2709566 2026-09-14T03:52:42Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709566 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्टॉकहोम आर्लांडा विमानतळ]] aavwekgdc5q67zd2l9htjd370i5llmr 0 383920 2709567 2026-09-14T03:53:02Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709567 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बैरूत–रफिक हरिरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] msxmz94z9zxfey1y1pgffn87z88993l 0 383921 2709568 2026-09-14T03:54:06Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709568 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जोसेफ तारादेयास बार्सिलोना–एल प्रात विमानतळ]] snc2mtlku44o7iq1aj4qhs36bt21oh3 0 383922 2709569 2026-09-14T03:56:45Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709569 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माद्रिद–बाराहास विमानतळ]] a8t04odhumyim9pv7t36tk6qqny8fbz 0 383923 2709573 2026-09-14T05:45:55Z अभय नातू 206 नवीन पान: [[चित्र:Map of Kansas highlighting County.svg|अंगुष्ठ|३००पिक्सेल|कॅन्ससमधील काउंटी दर्शवणारा नकाशा]] [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची... 2709573 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Map of Kansas highlighting County.svg|अंगुष्ठ|३००पिक्सेल|कॅन्ससमधील काउंटी दर्शवणारा नकाशा]] [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बारबर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बरबन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेस काउंटी, कॅन्सस|चेस]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[चेयेन काउंटी, कॅन्सस|चेयेन]] || [[सेंट फ्रान्सिस, कॅन्सस|सेंट फ्रान्सिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलंड, कॅन्सस|ॲशलंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एलक काउंटी, कॅन्सस|एलक]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एलक नदी (कॅन्सस)|एलक नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एलस्वर्थ काउंटी, कॅन्सस|एलस्वर्थ]] || [[एलस्वर्थ, कॅन्सस|एलस्वर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (नागरी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँक्लिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँक्लिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (नागरी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कर्नी काउंटी, कॅन्सस|कर्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[माियामी काउंटी, कॅन्सस|माियामी]] || [[पाओला, कॅन्सस|पाओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[माियामी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एलखार्ट, कॅन्सस|एलखार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेसा काउंटी, कॅन्सस|नेसा]] || [[नेसा सिटी, कॅन्सस|नेसा सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑसबॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑसबॉर्न]] || [[ऑसबॉर्न, कॅन्सस|ऑसबॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पावनी काउंटी, कॅन्सस|पावनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[पावनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (नागरी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (नागरी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सीवॉर्ड काउंटी, कॅन्सस|सीवॉर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (नागरी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचित्ता काउंटी, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायंडोट काउंटी, कॅन्सस|वायंडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] mquh76v0soy9codp95r8sqgf976ifcr 2709575 2709573 2026-09-14T05:55:27Z अभय नातू 206 दुवे 2709575 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एलक काउंटी, कॅन्सस|एलक]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एलक नदी (कॅन्सस)|एलक नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (नागरी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (नागरी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[माियामी काउंटी, कॅन्सस|माियामी]] || [[पाओला, कॅन्सस|पाओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[माियामी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एलखार्ट, कॅन्सस|एलखार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेसा काउंटी, कॅन्सस|नेसा]] || [[नेसा सिटी, कॅन्सस|नेसा सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पाओनी काउंटी, कॅन्सस|पाओनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[पावनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (नागरी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (नागरी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (नागरी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] esguvmium84ibfmjvpmdtsvky7emota 2709578 2709575 2026-09-14T05:57:26Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709578 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (नागरी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (नागरी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[माियामी काउंटी, कॅन्सस|माियामी]] || [[पाओला, कॅन्सस|पाओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[माियामी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एलखार्ट, कॅन्सस|एलखार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेसा काउंटी, कॅन्सस|नेसा]] || [[नेसा सिटी, कॅन्सस|नेसा सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पाओनी काउंटी, कॅन्सस|पाओनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[पावनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (नागरी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (नागरी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (नागरी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] gks8s5p4t7zpb5e36639xxhgbu67g41 2709587 2709578 2026-09-14T06:02:41Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709587 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (नागरी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (नागरी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (नागरी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मायामी काउंटी, कॅन्सस|मायामी]] || [[पेओला, कॅन्सस|पेओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[माियामी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एल्कहार्ट, कॅन्सस|एल्कहार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेसा काउंटी, कॅन्सस|नेसा]] || [[नेसा सिटी, कॅन्सस|नेसा सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पाओनी काउंटी, कॅन्सस|पाओनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[पावनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (नागरी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (नागरी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (नागरी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन नागरी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (नागरी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (नागरी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (नागरी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] j9swsye9bucryle97v9vctfqwx76tt7 2709590 2709587 2026-09-14T06:06:01Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709590 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (यादवी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (यादवी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मायामी काउंटी, कॅन्सस|मायामी]] || [[पेओला, कॅन्सस|पेओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[मायामी (अमेरिकन जमात)|मायामी मूळ अमेरिकन जमातीवरून]] || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एल्कहार्ट, कॅन्सस|एल्कहार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेस काउंटी, कॅन्सस|नेस]] || [[नेस सिटी, कॅन्सस|नेस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पाओनी काउंटी, कॅन्सस|पाओनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[पावनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (यादवी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (यादवी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (यादवी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अनऑर्गनाइज्ड प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] hp81amvrhxuku1kci1xy5xxv6n5x21l 2709594 2709590 2026-09-14T06:09:14Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709594 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बारबर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (यादवी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (यादवी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मायामी काउंटी, कॅन्सस|मायामी]] || [[पेओला, कॅन्सस|पेओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[मायामी (अमेरिकन जमात)|मायामी मूळ अमेरिकन जमातीवरून]] || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एल्कहार्ट, कॅन्सस|एल्कहार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेस काउंटी, कॅन्सस|नेस]] || [[नेस सिटी, कॅन्सस|नेस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पॉनी काउंटी, कॅन्सस|पॉनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[पॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (यादवी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [[रासेल काउंटी, कॅन्सस|रासेल]] || [[रासेल, कॅन्सस|रासेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रासेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अरचित प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (यादवी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (यादवी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] 35xrylykk2okshrtb08xk0c7nrbnjbc 2709598 2709594 2026-09-14T06:10:55Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709598 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बार्बर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (यादवी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (यादवी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मायामी काउंटी, कॅन्सस|मायामी]] || [[पेओला, कॅन्सस|पेओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[मायामी (अमेरिकन जमात)|मायामी मूळ अमेरिकन जमातीवरून]] || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एल्कहार्ट, कॅन्सस|एल्कहार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेस काउंटी, कॅन्सस|नेस]] || [[नेस सिटी, कॅन्सस|नेस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पॉनी काउंटी, कॅन्सस|पॉनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[पॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटावॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (यादवी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [रसेल काउंटी (कॅन्सस)|रसेल]] || [[रसेल, कॅन्सस|रसेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रसेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अरचित प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (यादवी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (यादवी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|वाबाउंसी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] appy1lxmofrg61s8o4zdy87jnrqs68n 2709602 2709598 2026-09-14T06:12:38Z अभय नातू 206 /* काउंटींची यादी */ 2709602 wikitext text/x-wiki {{कॅन्ससच्या काउंट्यांचा नकाशा}} [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[कॅन्सस]] राज्यात एकूण १०५ [[काउंटी]] आहेत. २९ जानेवारी १८६१ रोजी कॅन्सस राज्याची निर्मिती झाली तेव्हा राज्यात ३६ मूळ काउंटी अस्तित्वात होत्या. == काउंटींची यादी == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- style="background: #e0e0e0;" ! काउंटी !! काउंटी ठिकाण !! निर्मिती दिनांक/वर्ष !! निर्मिती !! नावाचा उगम !! लोकसंख्या<br />(२०२०) !! क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|ॲलन]] || [[आयोला, कॅन्सस|आयोला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[विल्यम ॲलन]] ([[ओहायो]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १२,५२६ || १,३०३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|अँडरसन]] || [[गार्नेट, कॅन्सस|गार्नेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जोसेफ सी. अँडरसन]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे अध्यक्ष) || ७,८३६ || १,५१० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[ॲचिसन, कॅन्सस|ॲचिसन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[डेव्हिड राइस ॲचिसन]] ([[मिझुरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १६,३४८ || १,११९ |- | [[बार्बर काउंटी, कॅन्सस|बार्बर]] || [[मेडिसिन लॉज, कॅन्सस|मेडिसिन लॉज]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[थॉमस बारबर]] (मोफत राज्य चळवळीतील हुतात्मा) || ४,२२८ || २,९३७ |- | [[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|बार्टन]] || [[ग्रेट बेंड, कॅन्सस|ग्रेट बेंड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[क्लारा बार्टन]] (अमेरिकन रेड क्रॉसच्या संस्थापक) || २५,४९३ || २,३१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बर्बन काउंटी, कॅन्सस|बरबन]] || [[फोर्ट स्कॉट, कॅन्सस|फोर्ट स्कॉट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बरबन काउंटी, केन्टकी|बरबन काउंटी, केन्टकी]] वरून || १४,३६० || १,६५० |- style="background: #e6f2ff;" | [[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|ब्राउन]] || [[हायावाथा, कॅन्सस|हायावाथा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अल्बर्ट जी. ब्राउन]] ([[मिसिसिपी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५८४ || १,४७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[बटलर काउंटी, कॅन्सस|बटलर]] || [[एल डोराडो, कॅन्सस|एल डोराडो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[अँड्र्यू बटलर]] ([[दक्षिण कॅरोलिना]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ६७,३८० || ३,६९९ |- | [[चेझ काउंटी, कॅन्सस|चेझ]] || [[कॉटनवूड फॉल्स, कॅन्सस|कॉटनवूड फॉल्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|११ फेब्रुवारी १८५९]] || बटलर आणि वाईझ काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅल्मन पी. चेस]] ([[ओहायो]]चे गव्हर्नर) || २,५७२ || २,०१० |- | [[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|चौटाका]] || [[सेडान, कॅन्सस|सेडान]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क|चौटाका काउंटी, न्यू यॉर्क]] वरून || ३,२५५ || १,६६३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|चेरोकी]] || [[कोलंबस, कॅन्सस|कोलंबस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[चेरोकी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १९,३६२ || १,५२० |- | [[शायान काउंटी, कॅन्सस|शायान]] || [[सेंट फ्रांसिस, कॅन्सस|सेंट फ्रांसिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[चेयेन]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,६१६ || २,६४२ |- | [[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|क्लार्क]] || [[ॲशलँड, कॅन्सस|ॲशलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|८ मार्च १८८५]] || फोर्ड काउंटीच्या भागातून || [[चार्ल्स एफ. क्लार्क]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,९९१ || २,५२५ |- | [[क्ले काउंटी, कॅन्सस|क्ले]] || [[क्ले सेंटर, कॅन्सस|क्ले सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[हेन्री क्ले]] ([[केन्टकी]]चे अमेरिकन मुत्सद्दी) || ८,११७ || १,६६८ |- | [[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|क्लाउड]] || [[काँकॉर्डिया, कॅन्सस|काँकॉर्डिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ मार्च १८६६]] || वॉशिंग्टन काउंटीच्या भागातून || [[विल्यम एफ. क्लाउड]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ९,०३२ || १,८५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|कॉफी]] || [[बर्लिंग्टन, कॅन्सस|बर्लिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲशहेल कॉफी]] (कॅन्सस प्रादेशिक विधिमंडळाचे सदस्य) || ८,३६० || १,६३२ |- | [[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|कोमांचे]] || [[कोल्डवॉटर, कॅन्सस|कोल्डवॉटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कोमांचे]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६८९ || २,०४१ |- | [[काउली काउंटी, कॅन्सस|काउली]] || [[विनफील्ड, कॅन्सस|विनफील्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || बटलर काउंटीच्या भागातून || [[मॅथ्यू आर. काउली]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || ३४,५४९ || २,९१६ |- | [[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|क्रॉफर्ड]] || [[गिरार्ड, कॅन्सस|गिरार्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१३ फेब्रुवारी १८६७]] || बरबन आणि चेरोकी काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल जे. क्रॉफर्ड]] (कॅन्ससचे ३ रे गव्हर्नर) || ३८,९७२ || १,५३६ |- | [[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|डिकॅटर]] || [[ओबरलिन, कॅन्सस|ओबरलिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[स्टीफन डिकॅटर]] (अमेरिकन नौदल कमांडर) || २,७६४ || २,३१५ |- | [[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|डिकिन्सन]] || [[अबिलीन, कॅन्सस|अबिलीन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || अरचित प्रदेशातून || [[डॅनिएल एस. डिकिन्सन]] ([[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १८,४०२ || २,१९६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|डोनिफॅन]] || [[ट्रॉय, कॅन्सस|ट्रॉय]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲलेक्झांडर विलियम डोनिफॅन]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील कर्नल) || ७,५१० || १,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|डग्लस]] || [[लॉरेन्स, कॅन्सस|लॉरेन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[स्टीफन ए. डग्लस]] ([[इलिनॉय]]चे अमेरिकन सिनेटर) || १,१८,७८५ || १,१८४ |- | [[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|एडवर्ड्स]] || [[किन्सली, कॅन्सस|किन्सली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७४ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८७४]] || कायओवा काउंटीच्या भागातून || [[जॉन एच. एडवर्ड्स]] (कॅन्सस राज्याचे आमदार) || २,९०७ || १,६११ |- | [[एल्क काउंटी, कॅन्सस|एल्क]] || [[हावर्ड, कॅन्सस|हावर्ड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८७५]] || हॉवर्ड काउंटीच्या विभाजनातून || [[एल्क नदी (कॅन्सस)|एल्क नदी]] वरून || २,४८३ || १,६७८ |- | [[एलिस काउंटी, कॅन्सस|एलिस]] || [[हेझ, कॅन्सस|हेझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज एलिस]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट) || २८,९३४ || २,३३१ |- | [[एल्सवर्थ काउंटी, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[एल्सवर्थ, कॅन्सस|एल्सवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[फोर्ट एलस्वर्थ]] या सैनिकी तळावरून || ६,३७६ || १,८५४ |- | [[फिनी काउंटी, कॅन्सस|फिनी]] || [[गार्डन सिटी, कॅन्सस|गार्डन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२२ फेब्रुवारी १८८३]] || अरापाहो, ग्रँट, कर्नी व सिक्वोया काउंटींमधून || [[डेव्हिड डब्ल्यू. फिनी]] (कॅन्ससचे लेफ्टनंट गव्हर्नर) || ३८,४७० || ३,३६७ |- | [[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|फोर्ड]] || [[डॉज सिटी, कॅन्सस|डॉज सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. फोर्ड]] (यादवी युद्धातील कर्नल) || ३४,२८७ || २,८४६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[फ्रँकलिन काउंटी, कॅन्सस|फ्रँकलिन]] || [[ओटावा, कॅन्सस|ओटावा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंजामिन फ्रँक्लिन]] (अमेरिकेचे राष्ट्रपिता) || २५,९९६ || १,४०१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|गिअरी]] || [[जंक्शन सिटी, कॅन्सस|जंक्शन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉन डब्ल्यू. गिअरी]] (कॅन्सस प्रांताचे गव्हर्नर) || ३६,७३९ || ९९५ |- | [[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|गोव्ह]] || [[गोव्ह सिटी, कॅन्सस|गोव्ह सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[ग्रॅनव्हिल एल. गोव्ह]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,७१८ || २,७७६ |- | [[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|ग्रॅहॅम]] || [[हिल सिटी, कॅन्सस|हिल सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन एल. ग्रॅहॅम]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,४१५ || २,३२६ |- | [[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|ग्रँट]] || [[युलिसेस, कॅन्सस|युलिसेस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[युलिसेस एस. ग्रँट]] (अमेरिकेचे १८ वे राष्ट्राध्यक्ष) || ७,३५२ || १,४८९ |- | [[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|ग्रे]] || [[सिमॅरॉन, कॅन्सस|सिमॅरॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[अल्फ्रेड ग्रे]] (कॅन्सस कृषी मंडळाचे सचिव) || ५,६५१ || २,२५१ |- | [[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|ग्रीली]] || [[ट्रिब्यून, कॅन्सस|ट्रिब्यून]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[हॉरेस ग्रीली]] (अमेरिकन संपादक आणि राजकारणी) || १,२८४ || २,०१५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|ग्रीनवूड]] || [[युरेका, कॅन्सस|युरेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲल्फ्रेड बी. ग्रीनवूड]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ६,०१६ || २,९५३ |- | [[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|हॅमिल्टन]] || [[सिरॅक्यूझ, कॅन्सस|सिरॅक्यूझ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर हॅमिल्टन]] (अमेरिकेचे पहिले अर्थमंत्री) || २,५३२ || २,५८० |- | [[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|हार्पर]] || [[अँथनी, कॅन्सस|अँथनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[मेरीअन हार्पर]] (यादवी युद्धातील सर्जंट) || ५,४८५ || २,०७७ |- | [[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|हार्वे]] || [[न्यूटन, कॅन्सस|न्यूटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || सेजविक, मॅकफर्सन आणि रिनो काउंटींमधून || [[जेम्स एम. हार्वे]] (कॅन्ससचे ५ वे गव्हर्नर) || ३४,०२४ || १,३९६ |- | [[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|हॅसकेल]] || [[सबलेट, कॅन्सस|सबलेट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि फोर्ड काउंटीच्या भागांमधून || [[डडली सी. हॅसकेल]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ३,७८० || १,४९४ |- | [[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|हॉजमन]] || [[जेटमोर, कॅन्सस|जेटमोर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[अमोस हॉजमन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || १,७२३ || २,२२७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|जॅक्सन]] || [[होल्टन, कॅन्सस|होल्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ॲन्ड्र्यू जॅक्सन]] (अमेरिकेचे ७ वे राष्ट्राध्यक्ष) || १३,२६१ || १,७०२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|जेफरसन]] || [[ऑस्कालूसा, कॅन्सस|ऑस्कालूसा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जेफरसन]] (अमेरिकेचे ३ रे राष्ट्राध्यक्ष) || १८,३६८ || १,३८८ |- | [[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|ज्युएल]] || [[मॅन्काटो, कॅन्सस|मॅन्काटो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[लुईस आर. ज्युएल]] (यादवी युद्धातील लेफ्टनंट कर्नल) || २,९३२ || २,३५४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|जॉन्सन]] || [[ओलेथ, कॅन्सस|ओलेथ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस जॉन्सन (मिशनरी)|थॉमस जॉन्सन]] (प्रादेशिक मिशनरी) || ६,०९,८६३ || १,२३५ |- | [[कार्नी काउंटी, कॅन्सस|कार्नी]] || [[लॅकिन, कॅन्सस|लॅकिन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || फिनी आणि हॅमिल्टन काउंटीच्या भागांमधून || [[फिलिप कर्नी]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३,९८३ || २,२५३ |- | [[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|किंगमन]] || [[किंगमन, कॅन्सस|किंगमन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७२ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ फेब्रुवारी १८७२]] || हार्पर आणि रिनो काउंटीच्या भागांमधून || [[सॅम्युअल ए. किंगमन]] (कॅन्सस सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश) || ७,४७० || २,२३८ |- | [[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|कायओवा]] || [[ग्रीन्सबर्ग, कॅन्सस|ग्रीन्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ मार्च १८८६]] || कोमांची आणि एडवर्ड्स काउंटीच्या भागांमधून || [[कायओवा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,४६० || १,८७० |- | [[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|लॅबेट]] || [[ऑस्वेगो, कॅन्सस|ऑस्वेगो]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || नीओशो काउंटीच्या भागातून || [[पियरे लॅबेट]] (स्थानिक फ्रेंच व्यापारी) || २०,१८४ || १,६८१ |- | [[लेन काउंटी, कॅन्सस|लेन]] || [[डायटन, कॅन्सस|डायटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स एच. लेन]] (कॅन्ससचे अमेरिकन सिनेटर) || १,५७४ || १,८५७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[लेव्हेनवर्थ, कॅन्सस|लेव्हेनवर्थ]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हेन्री लेव्हेनवर्थ]] (अमेरिकन सैनिकी अधिकारी) || ८१,८८० || १,१९९ |- | [[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|लिंकन]] || [[लिंकन, कॅन्सस|लिंकन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲब्राहाम लिंकन]] (अमेरिकेचे १६ वे राष्ट्राध्यक्ष) || २,९३९ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[लीन काउंटी, कॅन्सस|लीन]] || [[माउंड सिटी, कॅन्सस|माउंड सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[लुईस एफ. लीन]] ([[मिसूरी]]चे अमेरिकन सिनेटर) || ९,५९१ || १,५५१ |- | [[लोगन काउंटी, कॅन्सस|लोगन]] || [[ओकली, कॅन्सस|ओकली]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२४ फेब्रुवारी १८८८]] || वॉलेस काउंटीच्या भागातून || [[जॉन ए. लोगन]] (अमेरिकन जनरल आणि सिनेटर) || २,७६२ || २,७७९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|ल्योन]] || [[एमपोरिया, कॅन्सस|एमपोरिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नथॅनिएल ल्योन]] (युनियन जनरल) || ३२,१७९ || २,२०४ |- | [[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[मॅरियन, कॅन्सस|मॅरियन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३० ऑगस्ट १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[फ्रान्सिस मॅरियन]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ११,८२३ || २,४४२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|मार्शल]] || [[मेरीस्व्हिल, कॅन्सस|मेरीस्व्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[फ्रँक जे. मार्शल]] (प्रादेशिक लोकप्रतिनिधी) || १०,०२२ || २,३३९ |- | [[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[मॅकफर्सन, कॅन्सस|मॅकफर्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेम्स बी. मॅकफर्सन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ३०,२०८ || २,३३४ |- | [[मीड काउंटी, कॅन्सस|मीड]] || [[मीड, कॅन्सस|मीड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|७ मार्च १८८५]] || फिनी, फोर्ड व सीवॉर्ड काउंटींमधून || [[जॉर्ज मीड]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ४,०५५ || २५३३ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मायामी काउंटी, कॅन्सस|मायामी]] || [[पेओला, कॅन्सस|पेओला]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[मायामी (अमेरिकन जमात)|मायामी मूळ अमेरिकन जमातीवरून]] || ४४,६९१ || १,४९४ |- | [[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|मिचेल]] || [[बेलॉइट, कॅन्सस|बेलॉइट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम डी. मिचेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,७९२ || १,८१३ |- | [[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|मॉंटगोमेरी]] || [[इंडिपेंडन्स, कॅन्सस|इंडिपेंडन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || विल्सन काउंटीच्या भागातून || [[रिचर्ड मॉंटगोमेरी]] (अमेरिकन क्रांतीतील जनरल) || ३१,८२९ || १,६७१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|मॉरिस]] || [[काउन्सिल ग्रोव्ह, कॅन्सस|काउन्सिल ग्रोव्ह]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[थॉमस मॉरिस (ओहायो राजकारणी)|थॉमस मॉरिस]] (ओहायोचे अमेरिकन सिनेटर) || ५,३८६ || १८०५ |- | [[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|मॉर्टन]] || [[एल्कहार्ट, कॅन्सस|एल्कहार्ट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[ऑलिव्हर पी. मॉर्टन]] (इंडियानाचे गव्हर्नर) || २,७०१ || १,८९१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|नेमाहा]] || [[सेनेका, कॅन्सस|सेनेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[नेमाहा नदी]] वरून || १०,२७३ || १,८६२ |- style="background: #e6f2ff;" | [[निओशो काउंटी, कॅन्सस|निओशो]] || [[इरी, कॅन्सस|इरी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[निओशो नदी]] वरून || १५,९०६ || १,४८१ |- | [[नेस काउंटी, कॅन्सस|नेस]] || [[नेस सिटी, कॅन्सस|नेस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कॉर्पोरल नोहा व्ही. नेस]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || २,६८७ || २,७८४ |- | [[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[नॉर्टन, कॅन्सस|नॉर्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओर्लोफ नॉर्टन]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ५,४५९ || २,२७४ |- style="background: #e6f2ff;" | [[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|ओसेज]] || [[लिंडन, कॅन्सस|लिंडन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[ओसेज]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १५,७६६ || १,८६३ |- | [[ऑस्बॉर्न काउंटी, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[ऑस्बॉर्न, कॅन्सस|ऑस्बॉर्न]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[व्हिन्सेंट बी. ऑसबॉर्न]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ३,५०० || २,३१३ |- | [[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|ओटावा]] || [[मिनीयापोलिस, कॅन्सस|मिनीयापोलिस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[ओटावा]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ५,७३५ || १,८६७ |- | [[पॉनी काउंटी, कॅन्सस|पॉनी]] || [[लार्नेड, कॅन्सस|लार्नेड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[पॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || ६,२५३ || १,९५३ |- | [[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|फिलिप्स]] || [[फिलिप्सबर्ग, कॅन्सस|फिलिप्सबर्ग]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम फिलिप्स (कॅन्सस राजकारणी)|विल्यम फिलिप्स]] (कॅन्ससचे आमदार) || ४,९८१ || २,२९५ |- style="background: #e6f2ff;" | [[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|पोटावॉटोमी]] || [[वेस्टमोरलँड, कॅन्सस|वेस्टमोरलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[पोटॉटोमी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २५,३४८ || २,१८० |- | [[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[प्रॅट, कॅन्सस|प्रॅट]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[कालेब प्रॅट]] (यादवी युद्धातील युवा अधिकारी) || ९,१५७ || १,९०४ |- | [[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|रॉलिन्स]] || [[ॲटवूड, कॅन्सस|ॲटवूड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन रॉलिन्स]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,५६१ || २,७७१ |- | [[रिनो काउंटी, कॅन्सस|रिनो]] || [[हचिन्सन, कॅन्सस|हचिन्सन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जेसी एल. रिनो]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ६१,८९८ || ३,२५६ |- | [[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|रिपब्लिक]] || [[बेलव्हिल, कॅन्सस|बेलव्हिल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६० मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२७ फेब्रुवारी १८६०]] || अरचित प्रदेशातून || [[रिपब्लिकन नदी]] वरून || ४,६७४ || १,८५६ |- | [[राइस काउंटी, कॅन्सस|राइस]] || [[लायन्स, कॅन्सस|लायन्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[सॅम्युअल ॲलन राइस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || ८,५३७ || १८८१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[रायली काउंटी, कॅन्सस|रायली]] || [[मॅनहॅटन, कॅन्सस|मॅनहॅटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[बेंटन रायली]] (मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धातील जनरल) || ७१,९५९ || १,५८० |- | [[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|रुक्स]] || [[स्टॉकटन, कॅन्सस|स्टॉकटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन नेल्सन रुक्स]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ४,९१९ || २,३०५ |- | [[रश काउंटी, कॅन्सस|रश]] || [[ला क्रोस, कॅन्सस|ला क्रोस]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲलेक्झांडर रश]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ३,०३६ || १,८६१ |- | [रसेल काउंटी (कॅन्सस)|रसेल]] || [[रसेल, कॅन्सस|रसेल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[ॲव्हरा ए. रसेल]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ६,६९१ || २,२९५ |- | [[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|सेलीन]] || [[सेलिना, कॅन्सस|सेलिना]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|१५ फेब्रुवारी १८५९]] || अरचित प्रदेशातून || [[सेलीन नदी (कॅन्सस)|सेलीन नदी]] वरून || ५४,३०३ || १,८६५ |- | [[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|स्कॉट]] || [[स्कॉट सिटी, कॅन्सस|स्कॉट सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विनफिल्ड स्कॉट]] (अमेरिकन जनरल) || ४,८२५ || १,८५९ |- | [[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|सेजविक]] || [[विचित्ता, कॅन्सस|विचित्ता]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉन सेजविक]] (यादवी युद्धातील मेजर जनरल) || ५,२३,८२४ || २,५८२ |- | [[सुअर्ड काउंटी, कॅन्सस|सुअर्ड]] || [[लिबरल, कॅन्सस|लिबरल]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम एच. सीवॉर्ड]] (अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री) || २१,९६४ || १,६५६ |- style="background: #e6f2ff;" | [[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|शॉनी]] || [[टोपेका, कॅन्सस|टोपेका]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[शॉनी]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,७८,९०९ || १,४०९ |- | [[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|शेरिडन]] || [[हॉक्सी, कॅन्सस|हॉक्सी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[फिलिप शेरिडन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || २,४४७ || २,३२१ |- | [[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|शर्मन]] || [[गुडलँड, कॅन्सस|गुडलँड]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विल्यम टेकुमसे शर्मन]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ५,९२७ || २,७३५ |- | [[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|स्मिथ]] || [[स्मिथ सेंटर, कॅन्सस|स्मिथ सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[जे. नेल्सन स्मिथ]] (यादवी युद्धातील मेजर) || ३,५७६ || २,३१९ |- | [[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|स्टॅफर्ड]] || [[सेंट जॉन, कॅन्सस|सेंट जॉन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ जुलै १८७९]] || बारबर आणि प्रॅट काउंटीच्या भागांमधून || [[लुईस स्टॅफर्ड]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || ४,०५६ || २,०५८ |- | [[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|स्टँटन]] || [[जॉन्सन सिटी, कॅन्सस|जॉन्सन सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|५ मार्च १८८७]] || हॅमिल्टन काउंटीच्या भागातून || [[एडविन एम. स्टँटन]] (अमेरिकेचे युद्ध सचिव) || २,०८४ || १,७६१ |- | [[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|स्टीव्हन्स]] || [[हुगोटन, कॅन्सस|हुगोटन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८८६ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|३ ऑगस्ट १८८६]] || सीवॉर्ड काउंटीच्या भागातून || [[थॅडेयस स्टीव्हन्स]] (अमेरिकन काँग्रेस सदस्य) || ५,२५० || १,८८४ |- | [[समनर काउंटी, कॅन्सस|समनर]] || [[वेलिंग्टन, कॅन्सस|वेलिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[चार्ल्स समनर]] ([[मॅसेच्युसेट्स]]चे अमेरिकन सिनेटर) || २२,३८२ || ३,०६९ |- | [[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|थॉमस]] || [[कोलबी, कॅन्सस|कोलबी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[जॉर्ज हेनरी थॉमस]] (अमेरिकन यादवी युद्धातील जनरल) || ७,९३० || २,७८४ |- | [[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|ट्रेगो]] || [[वाकीनी, कॅन्सस|वाकीनी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२६ फेब्रुवारी १८६७]] || अरचित प्रदेशातून || [[एडवर्ड जी. ट्रेगो]] (यादवी युद्धातील कॅप्टन) || २,८०४ || २,३०८ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वाबॉन्सी काउंटी (कॅन्सस)|वाबॉन्सी]] || [[अल्मा, कॅन्सस|अल्मा]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वाबाउंसी]] (पोटावॉटोमी जमातीचा प्रमुख) || ६,८७७ || २,०५९ |- | [[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|वॉलेस]] || [[शॅरन स्प्रिंग्स, कॅन्सस|शॅरन स्प्रिंग्स]] || [[:वर्ग:इ.स. १८६८ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२ मार्च १८६८]] || अरचित प्रदेशातून || [[डब्ल्यू. एच. एल. वॉलेस]] (यादवी युद्धातील जनरल) || १,५१२ || २,३६७ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[वॉशिंग्टन, कॅन्सस|वॉशिंग्टन]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५७ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० फेब्रुवारी १८५७]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] (अमेरिकेचे १ ले राष्ट्राध्यक्ष) || ५,५३० || २,३१८ |- | [[विचिटा काउंटी, कॅन्सस|विचिटा]] || [[लियोटी, कॅन्सस|लियोटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८७३ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२० मार्च १८७३]] || अरचित प्रदेशातून || [[विचित्ता]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || २,१५२ || १,८६१ |- style="background: #e6f2ff;" | [[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|विल्सन]] || [[फ्रेडोनिया, कॅन्सस|फ्रेडोनिया]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[हिएल रसेल विल्सन]] (यादवी युद्धातील सैनिक) || ८,६२४ || १,४८९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|वुडसन]] || [[येट्स सेंटर, कॅन्सस|येट्स सेंटर]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५५ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२५ ऑगस्ट १८५५]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[दॅनिएल वूडसन]] (कॅन्सस प्रांताचे कार्यवाहू गव्हर्नर) || ३,११५ || १,३०९ |- style="background: #e6f2ff;" | [[वायांडोट काउंटी, कॅन्सस|वायांडोट]] || [[कॅन्सस सिटी, कॅन्सस|कॅन्सस सिटी]] || [[:वर्ग:इ.स. १८५९ मध्ये निर्मित अमेरिकेच्या काउंट्या|२९ जानेवारी १८५९]] || ३६ मूळ काउंटींपैकी एक || [[वायंडोट]] नेटिव्ह अमेरिकन जमातीवरून || १,६९,२४१ || ३९२ |} == हेसुद्धा पहा == * [[कॉलोराडोमधील काउंटी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कॅन्ससमधील काउंटी|*]] [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटी]] boalzkyqvkmumkz91c2ffkcffv10wre 10 383924 2709574 2026-09-14T05:52:13Z अभय नातू 206 नवीन पान: {{Image label begin|image=Kansas Locator Map.PNG|width={{{width|426}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label|x=378|y=154|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|AL]]}} {{Image label|x=378|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|AN]]}} {{Image label|x=375|y=38|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|AT]]}} {{Image label|x=... 2709574 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Kansas Locator Map.PNG|width={{{width|426}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label|x=378|y=154|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|AL]]}} {{Image label|x=378|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|AN]]}} {{Image label|x=375|y=38|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|AT]]}} {{Image label|x=191|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बारबर काउंटी, कॅन्सस|BA]]}} {{Image label|x=186|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|BT]]}} {{Image label|x=363|y=17|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|BR]]}} {{Image label|x=403|y=156|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बरबन काउंटी, कॅन्सस|BB]]}} {{Image label|x=292|y=161|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बटलर काउंटी, कॅन्सस|BU]]}} {{Image label|x=306|y=124|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेस काउंटी, कॅन्सस|CS]]}} {{Image label|x=325|y=205|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|CQ]]}} {{Image label|x=403|y=204|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|CK]]}} {{Image label|x=21|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेयेन काउंटी, कॅन्सस|CN]]}} {{Image label|x=127|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|CA]]}} {{Image label|x=274|y=52|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्ले काउंटी, कॅन्सस|CY]]}} {{Image label|x=247|y=42|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|CD]]}} {{Image label|x=353|y=129|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|CF]]}} {{Image label|x=157|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|CM]]}} {{Image label|x=293|y=199|scale={{{width|426}}}/426|text=[[काउली काउंटी, कॅन्सस|CL]]}} {{Image label|x=402|y=181|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|CR]]}} {{Image label|x=91|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|DC]]}} {{Image label|x=275|y=85|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|DK]]}} {{Image label|x=387|y=22|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|DP]]}} {{Image label|x=378|y=86|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|DG]]}} {{Image label|x=156|y=155|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|ED]]}} {{Image label|x=325|y=184|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलक काउंटी, कॅन्सस|EK]]}} {{Image label|x=156|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलिस काउंटी, कॅन्सस|EL]]}} {{Image label|x=215|y=97|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलस्वर्थ काउंटी, कॅन्सस|EW]]}} {{Image label|x=74|y=140|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फिनी काउंटी, कॅन्सस|FI]]}} {{Image label|x=123|y=167|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|FO]]}} {{Image label|x=378|y=107|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फ्रँक्लिन काउंटी, कॅन्सस|FR]]}} {{Image label|x=298|y=77|scale={{{width|426}}}/426|text=[[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|GE]]}} {{Image label|x=89|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|GO]]}} {{Image label|x=123|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|GH]]}} {{Image label|x=44|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|GT]]}} {{Image label|x=92|y=165|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|GY]]}} {{Image label|x=17|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|GL]]}} {{Image label|x=323|y=155|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|GW]]}} {{Image label|x=17|y=146|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|HM]]}} {{Image label|x=224|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|HP]]}} {{Image label|x=259|y=143|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|HV]]}} {{Image label|x=69|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|HS]]}} {{Image label|x=123|y=140|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|HG]]}} {{Image label|x=350|y=47|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|JA]]}} {{Image label|x=374|y=58|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|JF]]}} {{Image label|x=215|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|JW]]}} {{Image label|x=405|y=88|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|JO]]}} {{Image label|x=43|y=146|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कर्नी काउंटी, कॅन्सस|KE]]}} {{Image label|x=221|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|KM]]}} {{Image label|x=155|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|KW]]}} {{Image label|x=379|y=203|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|LB]]}} {{Image label|x=92|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लेन काउंटी, कॅन्सस|LE]]}} {{Image label|x=394|y=55|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|LV]]}} {{Image label|x=217|y=72|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|LC]]}} {{Image label|x=404|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लीन काउंटी, कॅन्सस|LN]]}} {{Image label|x=53|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लोगन काउंटी, कॅन्सस|LG]]}} {{Image label|x=331|y=114|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|LY]]}} {{Image label|x=277|y=120|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|MN]]}} {{Image label|x=310|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|MS]]}} {{Image label|x=248|y=118|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|MP]]}} {{Image label|x=96|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मीड काउंटी, कॅन्सस|ME]]}} {{Image label|x=405|y=107|scale={{{width|426}}}/426|text=[[माियामी काउंटी, कॅन्सस|MI]]}} {{Image label|x=215|y=48|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|MC]]}} {{Image label|x=352|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|MG]]}} {{Image label|x=302|y=98|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|MR]]}} {{Image label|x=17|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|MT]]}} {{Image label|x=337|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|NM]]}} {{Image label|x=377|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[निओशो काउंटी, कॅन्सस|NO]]}} {{Image label|x=122|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नेसा काउंटी, कॅन्सस|NS]]}} {{Image label|x=123|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|NT]]}} {{Image label|x=353|y=100|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|OS]]}} {{Image label|x=185|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ऑसबॉर्न काउंटी, कॅन्सस|OB]]}} {{Image label|x=247|y=67|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|OT]]}} {{Image label|x=157|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[पावनी काउंटी, कॅन्सस|PN]]}} {{Image label|x=154|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|PL]]}} {{Image label|x=323|y=49|scale={{{width|426}}}/426|text=[[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|PT]]}} {{Image label|x=187|y=171|scale={{{width|426}}}/426|text=[[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|PR]]}} {{Image label|x=57|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|RA]]}} {{Image label|x=222|y=149|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रिनो काउंटी, कॅन्सस|RN]]}} {{Image label|x=247|y=18|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|RP]]}} {{Image label|x=217|y=121|scale={{{width|426}}}/426|text=[[राइस काउंटी, कॅन्सस|RC]]}} {{Image label|x=296|y=54|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रायली काउंटी, कॅन्सस|RL]]}} {{Image label|x=154|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|RO]]}} {{Image label|x=155|y=109|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रश काउंटी, कॅन्सस|RH]]}} {{Image label|x=186|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रासेल काउंटी, कॅन्सस|RS]]}} {{Image label|x=248|y=91|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|SA]]}} {{Image label|x=66|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|SC]]}} {{Image label|x=259|y=168|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|SG]]}} {{Image label|x=68|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सीवॉर्ड काउंटी, कॅन्सस|SW]]}} {{Image label|x=352|y=73|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|SN]]}} {{Image label|x=92|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|SD]]}} {{Image label|x=21|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|SH]]}} {{Image label|x=183|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|SM]]}} {{Image label|x=190|y=143|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|SF]]}} {{Image label|x=18|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|ST]]}} {{Image label|x=44|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|SV]]}} {{Image label|x=257|y=199|scale={{{width|426}}}/426|text=[[समनर काउंटी, कॅन्सस|SU]]}} {{Image label|x=58|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|TH]]}} {{Image label|x=124|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|TR]]}} {{Image label|x=277|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|WS]]}} {{Image label|x=327|y=80|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|WB]]}} {{Image label|x=18|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|WA]]}} {{Image label|x=40|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[विचित्ता काउंटी, कॅन्सस|WH]]}} {{Image label|x=353|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|WL]]}} {{Image label|x=351|y=154|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|WO]]}} {{Image label|x=403|y=71|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वायंडोट काउंटी, कॅन्सस|WY]]}} {{Image label end}} {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटीचे लेबल असलेले नकाशे]] [[वर्ग:कॅन्सस स्थान नकाशा मोड्यूल्स]] 365dgaqtxm5f4aqjev92v89m7fld4k9 2709620 2709574 2026-09-14T06:29:14Z अभय नातू 206 2709620 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Kansas Locator Map.PNG|width={{{width|426}}}|float={{{float|right}}}}} {{Image label|x=378|y=154|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲलन काउंटी, कॅन्सस|AL]]}} {{Image label|x=378|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[अँडरसन काउंटी, कॅन्सस|AN]]}} {{Image label|x=375|y=38|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ॲचिसन काउंटी, कॅन्सस|AT]]}} {{Image label|x=191|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बारबर काउंटी, कॅन्सस|BA]]}} {{Image label|x=186|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बार्टन काउंटी, कॅन्सस|BT]]}} {{Image label|x=363|y=17|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ब्राउन काउंटी, कॅन्सस|BR]]}} {{Image label|x=403|y=156|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बरबन काउंटी, कॅन्सस|BB]]}} {{Image label|x=292|y=161|scale={{{width|426}}}/426|text=[[बटलर काउंटी, कॅन्सस|BU]]}} {{Image label|x=306|y=124|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेस काउंटी, कॅन्सस|CS]]}} {{Image label|x=325|y=205|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चौटाका काउंटी, कॅन्सस|CQ]]}} {{Image label|x=403|y=204|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेरोकी काउंटी, कॅन्सस|CK]]}} {{Image label|x=21|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[चेयेन काउंटी, कॅन्सस|CN]]}} {{Image label|x=127|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्लार्क काउंटी, कॅन्सस|CA]]}} {{Image label|x=274|y=52|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्ले काउंटी, कॅन्सस|CY]]}} {{Image label|x=247|y=42|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्लाउड काउंटी, कॅन्सस|CD]]}} {{Image label|x=353|y=129|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कॉफी काउंटी, कॅन्सस|CF]]}} {{Image label|x=157|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कोमांचे काउंटी, कॅन्सस|CM]]}} {{Image label|x=293|y=199|scale={{{width|426}}}/426|text=[[काउली काउंटी, कॅन्सस|CL]]}} {{Image label|x=402|y=181|scale={{{width|426}}}/426|text=[[क्रॉफर्ड काउंटी, कॅन्सस|CR]]}} {{Image label|x=91|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डिकॅटर काउंटी, कॅन्सस|DC]]}} {{Image label|x=275|y=85|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डिकिन्सन काउंटी, कॅन्सस|DK]]}} {{Image label|x=387|y=22|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डोनिफॅन काउंटी, कॅन्सस|DP]]}} {{Image label|x=378|y=86|scale={{{width|426}}}/426|text=[[डग्लस काउंटी, कॅन्सस|DG]]}} {{Image label|x=156|y=155|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एडवर्ड्स काउंटी, कॅन्सस|ED]]}} {{Image label|x=325|y=184|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलक काउंटी, कॅन्सस|EK]]}} {{Image label|x=156|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलिस काउंटी, कॅन्सस|EL]]}} {{Image label|x=215|y=97|scale={{{width|426}}}/426|text=[[एलस्वर्थ काउंटी, कॅन्सस|EW]]}} {{Image label|x=74|y=140|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फिनी काउंटी, कॅन्सस|FI]]}} {{Image label|x=123|y=167|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फोर्ड काउंटी, कॅन्सस|FO]]}} {{Image label|x=378|y=107|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फ्रँक्लिन काउंटी, कॅन्सस|FR]]}} {{Image label|x=298|y=77|scale={{{width|426}}}/426|text=[[गिअरी काउंटी, कॅन्सस|GE]]}} {{Image label|x=89|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[गोव्ह काउंटी, कॅन्सस|GO]]}} {{Image label|x=123|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रॅहॅम काउंटी, कॅन्सस|GH]]}} {{Image label|x=44|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रँट काउंटी, कॅन्सस|GT]]}} {{Image label|x=92|y=165|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रे काउंटी, कॅन्सस|GY]]}} {{Image label|x=17|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रीली काउंटी, कॅन्सस|GL]]}} {{Image label|x=323|y=155|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ग्रीनवूड काउंटी, कॅन्सस|GW]]}} {{Image label|x=17|y=146|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॅमिल्टन काउंटी, कॅन्सस|HM]]}} {{Image label|x=224|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हार्पर काउंटी, कॅन्सस|HP]]}} {{Image label|x=259|y=143|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हार्वे काउंटी, कॅन्सस|HV]]}} {{Image label|x=69|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॅसकेल काउंटी, कॅन्सस|HS]]}} {{Image label|x=123|y=140|scale={{{width|426}}}/426|text=[[हॉजमन काउंटी, कॅन्सस|HG]]}} {{Image label|x=350|y=47|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जॅक्सन काउंटी, कॅन्सस|JA]]}} {{Image label|x=374|y=58|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जेफरसन काउंटी, कॅन्सस|JF]]}} {{Image label|x=215|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ज्युएल काउंटी, कॅन्सस|JW]]}} {{Image label|x=405|y=88|scale={{{width|426}}}/426|text=[[जॉन्सन काउंटी, कॅन्सस|JO]]}} {{Image label|x=43|y=146|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कर्नी काउंटी, कॅन्सस|KE]]}} {{Image label|x=221|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[किंगमन काउंटी, कॅन्सस|KM]]}} {{Image label|x=155|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[कायओवा काउंटी, कॅन्सस|KW]]}} {{Image label|x=379|y=203|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लॅबेट काउंटी, कॅन्सस|LB]]}} {{Image label|x=92|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लेन काउंटी, कॅन्सस|LE]]}} {{Image label|x=394|y=55|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लेव्हेनवर्थ काउंटी, कॅन्सस|LV]]}} {{Image label|x=217|y=72|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लिंकन काउंटी, कॅन्सस|LC]]}} {{Image label|x=404|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लीन काउंटी, कॅन्सस|LN]]}} {{Image label|x=53|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[लोगन काउंटी, कॅन्सस|LG]]}} {{Image label|x=331|y=114|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ल्योन काउंटी, कॅन्सस|LY]]}} {{Image label|x=277|y=120|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॅरियन काउंटी, कॅन्सस|MN]]}} {{Image label|x=310|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मार्शल काउंटी, कॅन्सस|MS]]}} {{Image label|x=248|y=118|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॅकफर्सन काउंटी, कॅन्सस|MP]]}} {{Image label|x=96|y=200|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मीड काउंटी, कॅन्सस|ME]]}} {{Image label|x=405|y=107|scale={{{width|426}}}/426|text=[[माियामी काउंटी, कॅन्सस|MI]]}} {{Image label|x=215|y=48|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मिचेल काउंटी, कॅन्सस|MC]]}} {{Image label|x=352|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉंटगोमेरी काउंटी, कॅन्सस|MG]]}} {{Image label|x=302|y=98|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉरिस काउंटी, कॅन्सस|MR]]}} {{Image label|x=17|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[मॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|MT]]}} {{Image label|x=337|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नेमाहा काउंटी, कॅन्सस|NM]]}} {{Image label|x=377|y=177|scale={{{width|426}}}/426|text=[[निओशो काउंटी, कॅन्सस|NO]]}} {{Image label|x=122|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नेसा काउंटी, कॅन्सस|NS]]}} {{Image label|x=123|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[नॉर्टन काउंटी, कॅन्सस|NT]]}} {{Image label|x=353|y=100|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ओसेज काउंटी, कॅन्सस|OS]]}} {{Image label|x=185|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ऑसबॉर्न काउंटी, कॅन्सस|OB]]}} {{Image label|x=247|y=67|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ओटावा काउंटी, कॅन्सस|OT]]}} {{Image label|x=157|y=131|scale={{{width|426}}}/426|text=[[पावनी काउंटी, कॅन्सस|PN]]}} {{Image label|x=154|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[फिलिप्स काउंटी, कॅन्सस|PL]]}} {{Image label|x=323|y=49|scale={{{width|426}}}/426|text=[[पोटावॉटोमी काउंटी, कॅन्सस|PT]]}} {{Image label|x=187|y=171|scale={{{width|426}}}/426|text=[[प्रॅट काउंटी, कॅन्सस|PR]]}} {{Image label|x=57|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रॉलिन्स काउंटी, कॅन्सस|RA]]}} {{Image label|x=222|y=149|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रिनो काउंटी, कॅन्सस|RN]]}} {{Image label|x=247|y=18|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रिपब्लिक काउंटी, कॅन्सस|RP]]}} {{Image label|x=217|y=121|scale={{{width|426}}}/426|text=[[राइस काउंटी, कॅन्सस|RC]]}} {{Image label|x=296|y=54|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रायली काउंटी, कॅन्सस|RL]]}} {{Image label|x=154|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रुक्स काउंटी, कॅन्सस|RO]]}} {{Image label|x=155|y=109|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रश काउंटी, कॅन्सस|RH]]}} {{Image label|x=186|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[रासेल काउंटी, कॅन्सस|RS]]}} {{Image label|x=248|y=91|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सेलीन काउंटी, कॅन्सस|SA]]}} {{Image label|x=66|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्कॉट काउंटी, कॅन्सस|SC]]}} {{Image label|x=259|y=168|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सेजविक काउंटी, कॅन्सस|SG]]}} {{Image label|x=68|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[सीवॉर्ड काउंटी, कॅन्सस|SW]]}} {{Image label|x=352|y=73|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शॉनी काउंटी, कॅन्सस|SN]]}} {{Image label|x=92|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शेरिडन काउंटी, कॅन्सस|SD]]}} {{Image label|x=21|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[शर्मन काउंटी, कॅन्सस|SH]]}} {{Image label|x=183|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्मिथ काउंटी, कॅन्सस|SM]]}} {{Image label|x=190|y=143|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टॅफर्ड काउंटी, कॅन्सस|SF]]}} {{Image label|x=18|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टँटन काउंटी, कॅन्सस|ST]]}} {{Image label|x=44|y=202|scale={{{width|426}}}/426|text=[[स्टीव्हन्स काउंटी, कॅन्सस|SV]]}} {{Image label|x=257|y=199|scale={{{width|426}}}/426|text=[[समनर काउंटी, कॅन्सस|SU]]}} {{Image label|x=58|y=50|scale={{{width|426}}}/426|text=[[थॉमस काउंटी, कॅन्सस|TH]]}} {{Image label|x=124|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[ट्रेगो काउंटी, कॅन्सस|TR]]}} {{Image label|x=277|y=21|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वॉशिंग्टन काउंटी, कॅन्सस|WS]]}} {{Image label|x=327|y=80|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वाबाउंसी काउंटी, कॅन्सस|WB]]}} {{Image label|x=18|y=82|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वॉलेस काउंटी, कॅन्सस|WA]]}} {{Image label|x=40|y=112|scale={{{width|426}}}/426|text=[[विचित्ता काउंटी, कॅन्सस|WH]]}} {{Image label|x=353|y=176|scale={{{width|426}}}/426|text=[[विल्सन काउंटी, कॅन्सस|WL]]}} {{Image label|x=351|y=154|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वुडसन काउंटी, कॅन्सस|WO]]}} {{Image label|x=403|y=71|scale={{{width|426}}}/426|text=[[वायंडोट काउंटी, कॅन्सस|WY]]}} {{Image label end}}<noinclude> {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[वर्ग:अमेरिकेच्या राज्यांमधील काउंटीचे लेबल असलेले नकाशे]] [[वर्ग:कॅन्सस स्थान नकाशा मोड्यूल्स]] </noinclude> 3cvqtx2kb4uttpz730bqn2bybwsoi92 0 383925 2709576 2026-09-14T05:56:28Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709576 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चॉटाका काउंटी, कॅन्सस]] jnvoe219djv1g64aokp734j1q1iyrl2 0 383926 2709577 2026-09-14T05:57:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709577 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॉनिफॅन काउंटी (कॅन्सस)]] rz5ss29dqdg9gqqwma6ekutbfq95y93 0 383927 2709579 2026-09-14T05:57:46Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709579 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गियरी काउंटी (कॅन्सस)]] no5zksodyx7otfpxlwsfyedqh3u1ki1 0 383928 2709580 2026-09-14T05:58:02Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709580 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हॅस्केल काउंटी (कॅन्सस)]] br0lls7vvn1w03ysb2p0q5c8m2wvxgj 0 383929 2709581 2026-09-14T05:58:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709581 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ज्युअल काउंटी (कॅन्सस)]] cvl2s042tybnw12d0umyxu2521o2xpy 0 383930 2709582 2026-09-14T05:59:14Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709582 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कायोवा काउंटी (कॅन्सस)]] r9h0khgc4zehxfb534mbjwvu144wvkj 0 383931 2709583 2026-09-14T05:59:40Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709583 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लाबेट काउंटी (कॅन्सस)]] 4i3tpy8bru7pkeciv8ev4k5s67on4mq 0 383932 2709584 2026-09-14T06:00:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709584 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लेवेनवर्थ काउंटी (कॅन्सस)]] 8aj7r40t19zz8wy2dx8jafq5iandksj 0 383933 2709585 2026-09-14T06:01:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709585 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लिन काउंटी (कॅन्सस)]] i48ujj3kc3aslt1i9gqpxbcxb7ar5jf 0 383934 2709586 2026-09-14T06:02:03Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709586 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लायन काउंटी (कॅन्सस)]] qtdv8iny4efxim3hiab4ed1rx2kg4nu 0 383935 2709588 2026-09-14T06:03:47Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709588 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माँटगोमरी काउंटी (कॅन्सस)]] 0posu4v8b35htoqmh0sxdq5my0wblso 0 383936 2709589 2026-09-14T06:04:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709589 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नियोशो काउंटी (कॅन्सस)]] 2iw5ey6nlsjfl8lcngana95slcwm7im 3 383937 2709591 2026-09-14T06:07:15Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709591 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=श्री प्रदीप माणिकराव नरके पाटील}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:३७, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) dvp59vozewazun0k8dr3xvxuihpxcmp 0 383938 2709592 2026-09-14T06:08:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709592 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऑस्बोर्न काउंटी (कॅन्सस)]] ak8voleudeylptjbtok8evjonmgtjrt 0 383939 2709593 2026-09-14T06:08:30Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709593 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऑटावा काउंटी (कॅन्सस)]] rqrtoela7nvwi72f5lj999vbi60q0vr 0 383940 2709595 2026-09-14T06:09:38Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709595 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पॉटॉटोमी काउंटी (कॅन्सस)]] 2ps26lj742h1y2u49u7n292o66zdhz8 0 383941 2709596 2026-09-14T06:09:56Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709596 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रीनो काउंटी (कॅन्सस)]] rx76y6vpitpel6p7qv5peuo4wxpeeke 0 383942 2709597 2026-09-14T06:10:11Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709597 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रूक्स काउंटी (कॅन्सस)]] j2i46gsswgf0xcbt8iu2zbzjj3kft9x 0 383943 2709599 2026-09-14T06:11:21Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709599 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शेर्मन काउंटी (कॅन्सस)]] 3vusiq6n49mcetkfen9snq3s7i5utow 0 383944 2709600 2026-09-14T06:11:40Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709600 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्टीवन्स काउंटी (कॅन्सस)]] 25dhwwb4yqp3kskelddvcyi2s6u85z3 0 383945 2709601 2026-09-14T06:11:58Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709601 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सम्नर काउंटी (कॅन्सस)]] r723uj1zwotik6ca8ev94sfsfeevc0p 0 383946 2709603 2026-09-14T06:13:14Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709603 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वूड्सन काउंटी (कॅन्सस)]] d1wqfb2897n6pkrj2zmc8u7onw6r6jd 0 383947 2709604 2026-09-14T06:13:31Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709604 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वायान्डोट काउंटी (कॅन्सस)]] 3zd294sj4gbrek8z6l4sxag428izfs9 0 383948 2709605 2026-09-14T06:16:07Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709605 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[केंटकी]] sff66fs1lsgq7u03wvrng4z8tyeufwt 0 383949 2709606 2026-09-14T06:16:40Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709606 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[युलिसिस एस. ग्रँट]] a5rtkuhdbvlmotrn28jktkvvnk874ma 0 383950 2709607 2026-09-14T06:17:07Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709607 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अँड्रु जॅक्सन]] bsyx8a89s20n7uc9js86sz35pat8rfq 0 383951 2709608 2026-09-14T06:18:06Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709608 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अलेक्झांडर हॅमिल्टन]] 8ofh5ya1fyhg85hk6bj4dq9knyhx9ta 0 383952 2709610 2026-09-14T06:19:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709610 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बेंजामिन फ्रँकलिन]] cdwibd3qyjovfnaekkn5tc5sjuramds 0 383953 2709612 2026-09-14T06:19:40Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709612 wikitext text/x-wiki अब्राहम लिंकन 4gqe1bbbmiti3iq5jk2d5fg747mef6z 2709613 2709612 2026-09-14T06:19:56Z अभय नातू 206 पुनर्निर्देशन 2709613 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अब्राहम लिंकन]] kjntiovrzat28s8alc4kfc47qgnv0oz 0 383954 2709614 2026-09-14T06:21:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709614 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विल्यम टेकुम्सेह शेरमन]] kyx1ich37491sbsvi5f372qs7ggdl9x 0 383955 2709615 2026-09-14T06:22:50Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2709615 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कॅन्ससमधील काउंटी]] 4gsq6ua2pr9bg4b7djn4ys6yssq01lr 0 383956 2709616 2026-09-14T06:24:15Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709616 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विचिटा (कॅन्सस)]] nmi6sbadxtwe210glzf87pb5cdemn7v 0 383957 2709617 2026-09-14T06:24:59Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709617 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सलायना (कॅन्सस)]] i281xl1dnoxt9kw6zj0cnjx9pzosyqp 0 383958 2709618 2026-09-14T06:26:21Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709618 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ॲबिलीन (कॅन्सस)]] jqlkqgyobgj85d52wrc2697emajbope 0 383959 2709619 2026-09-14T06:26:50Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2709619 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॉज सिटी (कॅन्सस)]] j1b9lri5dul852hpjah56fx1npewgz1 3 383960 2709632 2026-09-14T09:28:10Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709632 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=राजु सावेकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५८, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) nuv86rw7mzyhqwkh29aolzz0gy88w7i 0 383961 2709633 2026-09-14T10:19:14Z Kumarram87 186342 नवीन पान: त्रियुगीनारायण हे भगवान विष्णूंना समर्पित एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे आणि या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या विवाहाचे ठिकाण मानले जाते. या मंदि... 2709633 wikitext text/x-wiki त्रियुगीनारायण हे भगवान विष्णूंना समर्पित एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे आणि या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या विवाहाचे ठिकाण मानले जाते. या मंदिरात रुद्र कुंड, विष्णू कुंड, ब्रह्म कुंड आणि सरस्वती कुंड अशा चार पवित्र जलकुंडांचा समावेश आहे. तसेच, मंदिर परिसरात 'अखंड धूनी' नावाची एक पवित्र आणि अखंड तेवणारी ज्योत आहे; असे मानले जाते की, त्या दैवी विवाहसोहळ्याच्या दिवसापासून ही ज्योत सतत तेवत आहे. '[https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/ त्रियुगीनारायण]' हा एक संस्कृत शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'तीन युगांचे स्वामी' असा होतो. यात 'त्रि' म्हणजे तीन, 'युगी' म्हणजे कालावधी (युग) आणि 'नारायण' म्हणजे भगवान विष्णू. हे मंदिर उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यात, गढवाल हिमालयीन क्षेत्रात १,९८० मीटर (६,५०० फूट) उंचीवर स्थित आहे. त्रियुगीनारायण हे केदारनाथचे बेस कॅम्प असलेल्या गौरीकुंडपासून अवघ्या १६ किमी आणि सोनप्रयागपासून ११ किमी अंतरावर आहे. k2j9l5x08d0zae1y6acxm4pb5jfwmmo 3 383962 2709636 2026-09-14T10:48:26Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709636 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AkshayRangole1995}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:१८, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 4vsyrdegn7enf28nlaz097bk4dq1ums 3 383963 2709643 2026-09-14T11:17:35Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2709643 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Balaji ingale}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:४७, १४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 3v87qp9fqvsjt1i602kclz6idpskiam